Posts

Çfarë është kushtetuta?

Me “Kushtetutë” kuptohet tërësia e rregullave themelore të një organizimi të caktuar shoqëror. Por meqenëse çdo organizim ka rregullat e tij dhe disa nga këto mund të mos jenë themelore, kjo do të thotë se çdo organizim ka nevojë për një kushtetutë. Në këtë këndvështrim, mund të thuhet se një shoqatë filantropie, një rreth sportiv, një kooperativë ndërtimi, një sindikatë, kanë të gjitha “Kushtetutat” e tyre, përfaqësuar nga ato rregulla që përcaktojnë qëllimet, organet, procedurat e emrit, kompetencat etj.

Në gjuhën e përditshme, këto lloj rregullash themelore zakonisht përkufizohen si “statute”, “akte themelimi”, “akte konstitutive”. Në të njëjtin kuptim është terminologia juridike: në Itali p.sh. nenet 15 dhe 16 të kodit civil për shoqatat dhe fondacionet, neni 2328 për shoqëritë aksionare, neni 114 i Kushtetutës për komunat, provincat, qytetet metropole dhe rajone përdorin gjithmonë termin “statut” për të treguar aktin që përcakton organizimin dhe qëllimet.

Termi “Kushtetutë” përdoret kur flasim për rregullat themelore të organizmit primar dhe sovran, pra shtetit. Pra, është më korrekte të
thuash se Kushtetuta është ligji themelor i shtetit, që madje, formëson atë tip të veçantë shteti, duke i diktuar rregullat themelore qoftë të bashkëjetesës, qoftë të ushtrimit të pushtetit publik. Por, ende flitet për një përkufizim të paplotë, pasi në Kushtetutë mpleksen domethënie historike, sociologjike, ideologjike, filozofike, politike të cilat nuk mund të mos mbahen parasysh dhe që nuk të lejojnë ta kufizosh Kushtetutën në një formulë sintetike përfundimtare. Veçanërisht, për të kuptuar domethënien “Kushtetutë” në tërësinë e saj, është i pazëvendësueshëm një excursus historik në të cilin do të ndeshim parimet e ndryshme themelore që shoqërojnë dhe në të njëjtën kohë dallojnë nocionin Kushtetutë, siç janë: pushtet i qëndrueshëm, ngurtësi, revizionim kushtetues, ndarje dhe balancim mes pushteteve, garanci të drejtash themelore, kontroll kushtetutshmërie. Vetëm një kombinim i tyre formëson domethënien e Kushtetutës, që siç e thamë, nuk mund të shprehet në një formulë sintetike shteruese.

Në një përmbledhje të shkurtër, Kushtetuta fillon të përdoret si një përmbledhje ligjesh, institucionesh dhe zakonesh, që rrjedhin nga disa parime të pandryshueshme, të drejta, që janë në synim të së mirës publike, që përbëjnë tërësinë e sistemit sipas së cilit komuniteti ka rënë dakord dhe pranon të “qeveriset”.

Një Kushtetutë nuk është akti i një qeverie, por akti i një populli që krijon një qeveri!

Paine, “E drejta e njeriut” (1791)

Në këtë mënyrë, arrijmë te koncepti i Kushtetutës që lind nga populli, si vepër e dëshirës kolektive, që “kodifikon” organizimin e pushteteve dhe imponohet si normë e mbivendosur mbi veprimtarinë e pushteteve të parashikuara nga vetë kushtetuta dhe që njeh dhe mbron të drejtat që natyrshëm i përkasin qenies njerëzore.

Juristët, përpara se të zbatojnë ligjet, duhet të qartësohen nëse përputhen efektivisht me normat e “ligjeve natyrore të rregullit social dhe drejtësisë”.

Të gjitha këto teori gjejnë “laboratorin e tyre eksperimental” në Kushtetutat e shteteve të Amerikës së Veriut, që shkëputen nga shteti amë me “Deklaratën e Pavarësisë” (1776)  dhe, sigurisht, janë në kushte optimale për të rindërtuar institucione  – që i njihnin mirë.

  • Kushtetuta e parë është ajo e Virxhinias (1776); në të njëjtin vit, miratohen Kushtetutat e New Jersey, Delaware, Pennsylvania, Maryland, North Carolina; më 1777 kemi Kushtetutat e dy shteteve të tjera, Georgia dhe New York; më 1780: Massachusetts, Connecticut dhe Rhode Island do vendosin të mbajnë kartat e vjetra koloniale duke u kufizuar vetëm në heqjen e çdo citimi lidhur me Mbretin e Anglisë).  Kjo, qoftë për marrëdhëniet e thella kulturore, qoftë edhe sepse kushtetuta të tilla ishin në pjesën më të madhe në fuqi në kolonitë.  

“Fundamental orders” i kolonive të Connecticut – që në formën e “Kontratës solemne”, përmbajnë një disiplinë të saktë të organizimit të komunitetit – konsiderohet nga shumë studiues si një Kushtetutë e shkruar ante litteram. Të mos harrojmë, se në radhët e kolonëve amerikanë është rrënjosur dhe praktikuar teza, sipas së cilës, shteti bazohet mbi një covenant, pra një kontratë shoqërore (ndryshe: një transferim i doktrinës biblike të aleancës mes Zotit dhe popullit të tij).

Shumë e njohur është kontrata e “mbjelljes” (që vendos rregulla për lindjen dhe jetën e një komuniteti të organizuar) e përfunduar më 1620 në bordin e Mayflower mes “Pilgrim Fathers”.

Të gjitha Kushtetutat Amerikane kanë pothuaj të njëjtën karakteristikë: janë formuluar me fjali të shkurtra e të qarta, dhe thuajse të gjitha bashkëshoqërohen me “Deklaratën e të Drejtave” (nën ndikimin e Jusnatyralizmit dhe Kartës së të Drejtave të 1689). Për shkak të lehtësisë në të lexuar dhe interpretuar, përkthehen në frëngjisht dhe botohen në Zvicër, duke ushtruar ndikim të madh në shumë nga komponentët e Asamblesë Kushtetuese që u formua në Francë më 1789, në atë pikë, sa mund të thuhet se konstitucionalizmi anglez u importua në Europën Kontinentale jo përmes La Manshit, por përmes Atlantikut, pra përmes Kushtetutave të matanë oqeanit!

Kushtetutat ndahen në dy grupe të mëdha: Kushtetuta të ngurta dhe Kushtetuta fleksibël

Kushteta të ngurta quhen ato kushtetuta, ndryshimi i të cilave kërkon procedura të vështira, që do të thotë më komplekse sesa ato që kërkohen për miratimin e ligjeve të zakonshme.

E kundërta janë kushtetutat fleksibël: ato që mund të ndryshohen edhe me ligje të zakonshme: pra, kanë një “vlerë” politike dhe udhërrëfyese për interpretimin e ligjeve të zakonshme, por jo më tepër. Është e ngurtë Kushtetuta e SHBA-së, ashtu siç kanë qenë të ngurta Kushtetutat franceze më 1791, 1793, 1795 dhe ajo e Belgjikës më 1831. Janë të ngurta të gjitha kushtetutat më të rëndësishme të shekullit XX. Kushtetuta fleksibël kanë qene kushtetutat e Konsullatës së 1799-s, kartat franceze të 1814-s dhe 1830, Kushtetuta spanjolle e  vitit 1808 (e ashtuquajtura Kushtetuta e Baiones), kushtetuta e Bashkimit Jugafrikan të 1909-s (përveç disa pjesëve) si dhe Statuti Albertin italian.

Kushtetutat e Zelandës së Re (le të kujtojmë lindjen më 2003, të Gjykatës së Lartë neozelandeze e cila u krye përmes adoptimit të thjeshtë të Supreme Court Act), ajo e Principatës së Monakos dhe pjesërisht ajo e Izraelit (që është e përbërë nga shumë ligje themelore) konsiderohen fleksibël. Në sistemin e fundit, konsiderohen si jo të përshtatshme nga ana e legjislacionit ligjet themelore të 1992-shit në çështjen e të drejtave të njeriut (Human Dignity and Liberty dhe Freedom of Occupation), sidoqoftë, vetëm në qoftë se nuk respektohen vlerat e shtetit të Izraelit dhe parimi i proporcionalitetit mes qëllimeve dhe mjeteve: vlerësimi lidhur me këtë është në kompetencën e gjykatësve (modifikimet e Freedom of Occupation kërkojnë sidoqoftë një shumicë absolute nga Knesset, ndaj ky ligj ka një pozicion mbivendosje në raport me ligjet e tjera).

Ngurtësia është karakteristikë e konstitucionalizmit, sepse jo vetëm garanton kohë-gjatësi dhe stabilitet, por i jep një forcë të veçantë produktit të pushtetit kushtetut-formues, forcë që shprehet në radhë të parë si superioritet hierarkik krahasuar me të gjitha burimet e tjera.

Kushtetutat fleksibël të shekullit XIX janë pasojë e fazave të frenimit të konstitucionalizmit në kuptimin që bëhej fjalë për Kushtetuta të dhëna nga sovrani në të cilat energjia e veçantë juridike e Kushtetutave të shprehura nga populli mungonte. Jo rastësisht, këto kushtetuta zakonisht përkufizoheshin “karta” ose “statute”