Psikologjia politike e racës dhe etnicitetit

Shkëputur nga libri: Hyrje në psikologji politike

Përktheu: Edita Fino

Në mbarë botën, racizmi dhe etnocentrizmi përbëjnë burime konfliktesh të forta politike. Për dekada të tëra, paragjykimi dhe diskriminimi racial janë konsideruar si “dilema e madhe amerikane”. Racizmi ka qenë shkaku i njërit prej regjimeve më shtypëse në historisë moderne – qeverisë së Aparteidit në Afrikën e Jugut. Dhe në të gjithë botën, urrejtja etnike është konsideruar si shkak konfliktesh të panumërta, përfshirë gjenocidin. Duke i parë këto konflikte nga perspektiva e psikologjisë politike mund të arrijmë në depërtime më të thella në shkaqet e tyre që nuk ofrohen nga qasjet e tjera.

  • Së pari, shpjegimi i konflikteve raciale dhe etnike si pasojë e rivalitetit për pushtet dhe për burime nuk arrin të shpjegojë se pse përfshihen njerëzit në këto konflikte edhe kur ato në fakt rezultojnë në shkatërrimin e pasurisë dhe burimeve, në fakt edhe në ato vende ku pushteti është relativisht i decentralizuar.
  • Së dyti, nëse nuk do të kishte asnjë proces të nëndheshëm psikologjik që ndikon në konfliktet raciale dhe etnike, atëherë ato do të mund të zgjidheshin një herë e mirë. Por, nga perspektiva e psikologjisë politike ne arrijmë ta kuptojmë intranzigjencën e grupeve në konflikt si rezultat të nevojës së vazhdueshme që kanë grupet për t’u dalluar nga grupet e tjera dhe për ta krahasuar veten me ta.
  • Së treti, psikologjia politike na ndihmon të kuptojmë, se si grupet e ndryshme raciale dhe etnike mund të jetojnë së bashku në harmoni për vite të tëra dhe më pas të shpërthejnë në dhunë të tmerrshme ndaj njëri-tjetrit. Liderët mund të manipulojnë identitetet e grupeve dhe kur njerëzit binden nga fjalët e liderëve të tyre dhe prej atyre që qarkullojnë brenda grupit të tyre se po kërcënohen prej grupeve të tjera, emocionet mund të arrijnë në nivele të tilla ekstreme siç janë urrejtja dhe frika.
  • Së katërti, psikologjia politike e përqendron vëmendjen ndaj mënyrave se si mund të inkuadrohen çështjet për të nxitur nivele të ndryshme ankthi tek qytetarët. Stereotipet për shembull mund të manipulohen haptazi apo në mënyrë të fshehtë për të prodhuar sjellje dhe qëndrime stereotipale.

Raca dhe etniciteti janë konstruksione sociale, dhe jo dallime me bazë shkencore, por sikurse tregon edhe historia e SHBA-së shpesh herë merren për të tilla. George Fredrickson (1999) thekson:

  • Gjatë gjithë historisë së saj, SHBA është banuar nga një shumësi grupesh raciale apo etnike që ndërveprojnë me njëri-tjetrin. Përveç strukturimit të raporteve sipas linjës së dukshme ‘të ngjyrës’ ndërmjet të bardhëve dominues dhe të zinjve, indianëve dhe aziatikëve me status më të ulët, kohë pas kohë ka pasur edhe dallime të rëndësishme sociale ndërmjet atyre që kishin prejardhje të bardhë apo Evropiane. Sot ne i mendojmë dallimet mes protestantëve Anglo-Saksonë të bardhë dhe Irlandezëve, Italianëve, Polakëve dhe Hebrenjve të Amerikës si dallime kulturore ose fetare, por në kohë më të hershme këto grupe shiheshin ndonjëherë si “raca” ose “nënraca” – njerëz që zotërojnë karakteristika dhe aftësi të lindura të cilat i bënin ata të papërshtatshëm për të patur qytetarinë amerikane. Për rrjedhojë, dhënia e një dallimi të prerë mes racës dhe etnicitetit mund të na çojë në një drejtim të gabuar sa i përket marrëdhënieve ndërmjet grupeve…. Etniciteti “racializohet” sa herë që karakteristikat e veçanta të grupit, pavarësisht sesi përkufizohen ose shpjegohen ato, përdoren si bazë për të përcaktuar një hierarki në status mes grupeve që mendohet se ndryshojnë sa i përket prejardhjes. (f. 23)

Pasi është vënë në dukje ky rrezik, raca dhe etniciteti trajtohen si të ndara më vete, si pasqyrime të konstruksionit social të tyre në situata reale. Me fjalë të tjera, në ato raste që shoqëria e konsideron racën si racë dhe jo si etnicitet, e tillë do të konsiderohet ajo edhe në shqyrtimin tonë, në mënyrë që gjuha e përdorur në këto shoqëri si dhe në studimet e publikuara rreth këtyre fenomeneve të pasqyrohet ashtu siç është.

Dallimet ndërmjet grupeve, sa i përket racës dhe etnicitetit, shoqërohen shumë shpesh me dhunë dhe pabarazi politike. Këto modele veprimesh politike shpesh rrjedhin nga stereotipizimi dhe paragjykimi i grupeve të tjera raciale ose etnike.

Çfarë është paragjykimi?

Ky është një term që përdoret shpesh por në përkufizimet e shumta të tij ekzistojnë dallime të rëndësishme. Duke analizuar interpretimet e ndryshme që janë dhënë lidhur me paragjykimin, Sniderman, Piazza dhe Harvey (1998) kanë vënë në dukje katër komponentë të paragjykimit mbi të cilët duket se ka një konsesus në pjesën më të madhe të studiuesve:

  • 1. reagimi ndaj të tjerëve mbi bazën e anëtarësisë së tyre në një grup të caktuar;
  • 2. orientimi vlerësues negativ ndaj një grupi të dhënë dhe rrjedhimisht antipatia e theksuar ndaj anëtarëve të tij;
  • 3. atribuimi i padrejtë i karakteristikave negative ndaj një grupi dhe anëtarëve të tij;
  • 4. qëndrueshmëria e orientimit negativ ndaj një grupi të dhënë dhe anëtarëve të tij.

Paragjykimi shoqërohet ngushtësisht me stereotipet, i cili përkufizohet si “një sërë besimesh lidhur me tiparet personale të një grupi të dhënë njerëzish” (Duckitt 1994, f. 8). Stereotipet dhe paragjykimet që prodhojnë sjellje diskriminuese janë plot me vlerësime negative lidhur me grupin tjetër dhe anëtarët e tij. Rothbart dhe Johns (1993) theksojnë se stereotipet përmbajnë si komponentë përshkrues, ashtu dhe komponentë vlerësues. Problemi sipas tyre, “është se komponenti vlerësues, i cili është një gjykim që bën vëzhguesi lidhur me grupin, nuk perceptohet si gjykim mbi grupin, por si një tipar i vetë grupit” (f. 40). Ky quhet gabimi fenomenal i absolutizmit. Për shembull, një grup që nuk shpenzon shumë para mund të mendohet kurnac. Secili karakterizim është vlerësim i një sjelljeje, por ky vlerësim merret për karakteristikë të vërtetë të grupit, dhe jo si një nga vlerësimet e mundshme të sjelljes së vëzhguar. Kështu, sipas një stereotipi negativ, një grup anëtarët e të cilit nuk shpenzojnë shumë para mund të konsiderohet si një grup kurnacësh të lindur. Përdorimi i paragjykimeve dhe besimeve paraprake për të vlerësuar të tjerët ndodh në situata të paqarta, fenomen i cili njihet gjithashtu si gabimi përfundimtar atributiv (Pettigrew 1979).

Perspektiva teorike lidhur me racizmin dhe etnocentrizmin

Përse njerëzit i shohin të tjerët në mënyrë stereotipale dhe përse sillen në mënyrë diskriminuese? Një nga shpjegimet më të hershme lidhur me paragjykimin dhe diskriminimin është teoria e konfliktit realist. Sipas këtij shpjegimi, diskriminimi vjen si rezultat i rivalizimit të grupeve të ndryshme për burimet e pakta, të tilla si punësimi, strehimi dhe shkollimi i mirë. Sa më të pakta të jenë burimet e tilla, aq më e lartë është kërkesa për to. Gjithashtu, kërkimet sugjerojnë, se ndërkohë që shtohet rivaliteti lidhur mbi burimet e pakta, aktorët që përfshihen në rivalitet kanë prirjen t’i shohin të tjerët në një dritë gjithnjë e më negative. Për shembull, anëtarët e grupeve të ndryshme kanë prirjen t’i mbyllin kufijtë që ekzistojnë mes tyre, t’i poshtërojnë grupet e tjera, dhe të besojnë se grupi i tyre është më superior. Një nga studimet më të hershme të teorisë së konfliktit realist është bërë nga Sherif, Harvey, White, Hood dhe Sherif (1961). Ky studim përfshinte ndarjen në dy grupe të vogla të një grupi djemsh 11-vjeçar që kishin shkuar në një kamping veror. Për 1 javë të tërë djemtë e të dyja grupeve u lejuan të jetonin bashkë ku hanin bashkë, luanin me njëri-tjetrin dhe bënin aktivitete përgjithësisht të këndshme. Më pas, djemve të të dyja grupeve iu tha që do të përfshiheshin në një numër garash, fituesit e të cilave do të merrnin çmime me vlerë (p.sh trofe të ndryshme). Gjatë 2 javëve që pasuan filloi të rritej tensioni, ndërsa djemtë konkurronin me njëri-tjetrin për të fituar garat. Ata filluan të ngacmoheshin me njëri-tjetrin, sulmonin kabinat, përmbysnin shtretërit dhe shkatërruan shumë objekte personale. Brenda vetëm 2 javësh, djemtë të cilët përpara studimit ishin shokë me njëri-tjetrin filluan të sillen në mënyrë armiqësore ndaj njëri-tjetrit si rezultat i rivalitetit.

Në përpjekje për të rivendosur miqësinë mes djemve, Sherif dhe kolegët e tij (1961) krijuan një sërë qëllimesh të një rendi më të lartë – që duhet të ishin të dëshirueshme për të dy grupet, arritja e të cilëve kërkonte bashkëpunimin e të dyja grupeve. Kështu, kur djemve filluan t’u pakësohen rezervat e ujit (si pasojë e sabotimit të rezervuarit nga ana e kërkuesve), të dy grupeve iu desh të punonin së bashku për rregullimin e tij. Po ashtu, kur djemtë dëshironin të shihnin një film por nuk mund ta merrnin dot vetë me qira për shkak të çmimit të lartë, ata mblidhnin lekët së bashku. Futja në lojë e këtyre qëllimeve të rendit të lartë çoi uljen e tensioneve të krijuara si rezultat i konkurrencës. Gjithashtu, shumë nga djemtë që bënin pjesë në grupe të ndryshme qenë të gjendje që të rivendosnin miqësinë me njëri-tjetrin. Ky studim pati një rëndësi të madhe pasi ai zbuloi sesi rivaliteti për burime të pakta mund të përshkallëzohet shumë shpejt duke kaluar në fazën e një konflikti të plotë.

Një perspektivë e dytë shpjeguese lidhur me paragjykimin dhe diskriminimin është teoria e të mësuarit social. Sipas kësaj pikëpamjeje fëmijët i mësojnë qëndrimet negative dhe sjelljet paragjykuese nga prindërit, mësuesit, familja, shokët dhe njerëzit e tjerë, kur ata shpërblehen për shfaqien e sjelljeve të tilla. Shpërblimet mund të vijnë në formën e lavdërimit, miratimit, dashurisë e kështu me radhë. Fëmijët kanë një nevojë të fortë për t’u pranuar dhe dashur nga njerëzit që janë të rëndësishëm për ta. Një mënyrë për t’u pranuar dhe për të fituar dashurinë e të tjerëve të rëndësishëm është adaptimi i të njëjtave qëndrime që kanë këta të fundit ndaj grupeve të caktuara. Normat sociale (rregullat që udhëheqin sjelljet e përshtatshme dhe të pranueshme) janë gjithashtu një mekanizëm i fuqishëm për të mësuar paragjykimet. Shumica e njerëzve zgjedhin të konformohen me normat e grupit të tyre. Për shembull, një fëmijë mund të mendojë që nëse një anëtari të grupit të vet nuk i pëlqen një grup tjetër, atëherë as ai nuk duhet të ketë mendim të mirë për grupin në fjalë. Kërkimet e fundit sugjerojnë se qëndrimet e individëve ndaj grupeve të veçanta raciale përcaktohen nga qëndrimet e prindërve të tyre, si dhe nga përvojat e tyre të fëmijërisë lidhur me anëtarë të grupeve pakicë. Ata që kanë prindër me më pak paragjykime dhe që kanë patur përvoja pozitive në fëmijëri me anëtarët e grupeve të tjera kanë qëndrime më pozitive raciale. Media luan gjithashtu një rol të rëndësishëm në formësimin e qëndrimeve tona ndaj anëtarëve të grupeve të tjera raciale. Kur anëtarët e grupeve pakicë portretizohen (në televizion, filma, reklama) në mënyrë stereotipale, konsumatorët e mediave priren të marrin qëndrime stereotip (paragjykuese) ndaj tyre.

Paragjykimet në dritën e teorisë së identitetit social

Studimet mbi identitetin social kanë gjetur se paragjykimi dhe stereotipizimi ndërmjet grupeve ndodh edhe në mungesë të qëllimeve konfliktuale (si në rastin e teorisë së burimeve të pakta). Konkurrenca mund të shfaqet edhe kur humbja/fitimi janë të një natyre thjesht psikologjike. Ajo mund të shfaqet edhe mes grupeve që janë krijuar në mënyrë krejt arbitrare nga eksperimentuesit e që nuk kanë patur e nuk kanë asnjë ndërveprim real apo qëllime konfliktuale (paradigma e grupit minimal).

Kategorizimi social dhe identiteti social janë pjesërisht përgjegjës për procesin fillestar të dallimit të grupeve në grupet ku bëjmë pjesë dhe grupet e tjera. Me këtë proces lind edhe perceptimi shoqërues i superioritetit të grupit tonë në raport me grupet e tjera. Gjithashtu, psikologët kanë zbuluar se njerëzit kanë një memorie shumë më të mirë të sjelljeve negative të grupeve të tjera, sesa të sjelljeve pozitive të tyre dhe në të kundërt, kujtojnë më mirë sjelljet pozitive të grupit të tyre sesa ato negative. Por, ky lloj shtrembërimi në favor të grupit tonë nuk përbën në vetvete stereotipizim apo paragjykim. Por “Jo çdo përgjithësim i ekzagjëruar është paragjykim”. Përgjithësime të tilla bëhen paragjykime kur ato i rezistojnë infomacionit të kundërt, dmth kur informacionet që tregojnë se ato janë të gabuara injorohen, nuk besohen dhe refuzohen në mënyrë të vazhdueshme.

Një argument qëndror në teorinë e identitetit social është ai që kategorizimi social krijon një motivacion bazë për konkurencën sociale ndërmjet grupeve. Pasi krijohen kategoritë sociale, njerëzit do të përpiqen të kenë një identitet social pozitiv, gjë që bëhet shkas për konkurencën ndërmjet grupeve. Prirja e njerëzve për ta parë grupin e tyre në një dritë më pozitive në krahasim me grupet e tjera shkakton shtrembërime perceptive dhe modele sjelljesh diskriminuese. Ky shpjegim na ndihmon të kuptojmë etnocentrizmin në përgjithësi: Ai e përqëndron vëmendjen tonë mbi rëndësinë e dallimeve në status, d.m.th nevoja për ta parë grupin tonë si superior ndaj të tjerëve dhe mbi rolin që luajnë shenjat sociale në theksimin e dallimeve ndërmjet grupeve të ndryshme. Por a shpjegon kjo perspektivë se pse paragjykimet ndaj disa grupeve janë aq të thella, ndërsa ndaj disa grupeve të tjera gati joekzistuese? Jo tamam. Për ta bërë këtë duhen shtuar faktorë të tjerë që lidhen me kontekstin social, perceptimin e legjitimitetit të mardhënieve ndërgrupore, dhe karakteristikat e personalitetit individual.

Paragjykimi racor dhe etnik në prizmin e personalitetit

Kohët e fundit ka patur një rigjallërim të interesit mbi studimin e personalitetit autoritar. Studimet e Altemeyer (1981, 1988, 1996) dhe të tjerëve kanë vënë në dukje se në të gjitha kulturat është vënë re një korrelacion i lartë mes tre karakteristikave qendrore të personalitetit të cilat lidhen drejtpërdrejtë me etnocentrizmin dhe paragjykimin. Këto karakteristika janë nënshtrimi autoritar (ndaj autoritetit), agresioni (ndaj grupeve jo komformiste) dhe konvencionalizmi (pranimi i verbër i normave sociale). Altemeyer (1996) argumenton se këto karakteristika kanë një lidhje të fortë veçanërisht me autoritarizmin e krahut të djathtë dhe studimi i tij ka gjetur një korelacion të lartë me etnocentrizmin. Njerëzit që kanë pikësime të larta në matjen e autoritarizmit kanë prirjen të jenë më paragjykues ndaj grupeve të tjera me status të ulët sesa njerëzit që kanë nivele të ulëta autoritarizmi (Altemeyer 1996; Meloen 1994). Individët me nivel të lartë autoritarizmi i shohin grupet e tjera në mënyrë stereotipale si inferiorë ndaj grupit të tyre. Në përgjithësi, megjithë debatin e vazhdueshëm lidhur me teoritë dhe metodat e përdorura, të dhënat tregojnë se dallimet individuale ndikojnë në nivelin e racizmit, paragjykimit dhe etnocentrimin. Njerëzit me nivel të lartë autoritarizmi janë më paragjykues ndaj grupeve të tjera (veçanërisht ndaj grupeve të tjera që janë dukshëm më të ndryshëm dhe të një statusi më të ulët), janë më etnocentrikë, më pak kompleksë nga pikëpamja kognitive dhe priren më shumë të mbështeten tek stereotipet në situata të paqarta. Por ka edhe tipare të tjera të personalitetit të cilat është vënë re që shoqërohen me prirjet etnocentrike. Etnocentrizmi dhe nevoja personale për strukturë mund të jenë parashikues të një sensi të fortë identifikimi me grupin, ashtu si edhe të sjelljes diskriminuese.

Paragjykimi racor dhe etnik sipas teorisë së dominancës  sociale

Teoria e dominancës sociale paraqiti një masë matjeje të orientimit të dominancës sociale, një shkallë që mundohet të bëjë dallimin mes atyre që preferojnë që mardhëniet sociale ndërmjet grupeve të jenë të barabarta dhe atyre që preferojnë që këto mardhënie të jenë hierarkike, si dhe masën në të cilën njerëzit duan që grupi i tyre të dominojë mbi grupet e tjera. Dimensionet e personalitetit që lidhen me orientimin për dominancë sociale kanë të bëjnë me masën në të cilën personi mbështet apo është pro mardhënieve të pabarabarta, hierarkike, të orientuar nga dominimi, ndërmjet grupeve të ndryshme (Shih tekstin në fund, për një vështrim mbi shkallën aktuale). Siç pritej, ata me dominancë sociale të lartë pajtoheshin fort me pyetjen 1-8 dhe nuk pajtoheshin me pyetjet 9-16. Kjo shkallë ka dhënë rezultate të ngjashme me ato të matjeve të autoritarizmit të krahut të djathtë të Altemeyer (1998), edhe pse individët me dominancë sociale të lartë ndryshojnë nga autoritaristët në atë që feja nuk është veçanërisht e rëndësishme për ta dhe ata nuk “pretendojnë se janë mirëdashës” (f. 61) sikurse bëjnë autoritarët e krahut të djathtë (Whitley 1999).

Por me gjithë pikat e forta të saj, teoria e dominancës sociale nuk arrin të shpjegojë ato të dhëna eksperimentale që dëshmojnë për favorizimin apo mbështetjen e grupeve të tjera dhe as nuk mund të parashikojë se në cilat dimensione do të ndodhë diskriminimi ndaj grupeve të tjera. Modeli i teorisë së identitetit social krijon pritshmëri për diskriminimin e grupeve të tjera, e megjithatë studimet kanë treguar se grupet me status të ulët mund të kenë admirim për grupet e tjera me status të lartë.

Si mund të shpjegohet kjo?

Teoria e dominancës sociale përpiqet t’i shpjegojë këto sjellje si produkte të statusit social dhe të predispozitës njerëzore për të krijuar grupe sociale që organizohen në një hierarki sociale. Në shoqëri ka tre hierarki të mëdha: gjinia (meshkujt dominojnë mbi femrat); mosha (të rriturit sundojnë); dhe një kategori e tretë, që dallon nga shoqëria në shoqëri, por që në çdo rast përfshin grupe të konstruktuara shoqërisht që identifikohen si të ndryshme sa i përket racës, etnisë, klasës, klanit apo kombësisë. Studimet janë përqëndruar kryesisht tek “mekanizmat specifikë nëpërmjet të cilave vendosen dhe mbahen në këmbë hierarkitë sociale dhe pasojat që kanë këto mekanizma për natyrën dhe shpërndarjen e qëndrimeve si dhe funksionimin e institucioneve sociale brenda sistemeve sociale” (Sidanius 1993, f. 198). Mekanizma të tillë janë ideologjitë dhe vlerat politike që u japin legjitimitet hierarkive sociale. Njerëzit që mbështesin dhe promovojnë ideologji të tilla (p.sh etika Protestante e punës dhe liberalizëm/konservatorizëmi) janë sigurisht ata që janë në majë të hierarkisë së grupeve. Ata kanë mundësi ta përdorin dominimin e tyre për të mbajtur gjallë idetë dhe institucionet që mbajnë në këmbë dominancën e grupit ku përkasin. Njerëzit e pranojnë inferioritetin sepse socializohen në mënyrë të tillë, dhe ata që janë në majë të hierarkisë e pranojnë superioritetin e tyre për të njëjtat arsye. Për të garantuar mbijetesën e këtyre sistemeve hierarkike, qeveritë përdorin forcën kur është e nevojshme për të mundur ata që përpiqen t’i sfidojnë ato.

Në thelb, për të shpjeguar fenomenin e racizmit, kjo teori përpiqet të ekzaminojë variablet individuale, të grupit dhe ato social-strukturore. Njerëzit që bëjnë pjesë në grupet dominante socializohen si individë për të formuar një orientim të dominancës sociale. Ata i përkasin grupeve që janë në majë të hierarkisë, ata janë përfituesit më të mëdhenj të sistemit social dhe politik.  Ata i përdorin strukturat sociale dhe politike për të ruajtur mardhëniet hierarkike ekzistuese ndërmjet grupeve të ndryshme.

Shkalla e dominancës sociale

Shkalla e orientimit ndaj dominancës sociale bazohet në përgjigjet që jep një individ ndaj pyetjeve të mëposhtme. Në një shkallë prej shtatë pikash, të intervistuarit pyeten nëse pajtohen apo nuk pajtohen plotësisht me sa më poshtë:

  1. Disa grupe njerëzish janë thjesht më të vlefshëm se të tjerët.
  2. Për të arritur atë që do grupi yt ndonjëherë është e nevojshme të përdoret forca ndaj grupeve të tjera.
  3. Grupet superiore duhet të dominojnë mbi grupet inferiore.
  4. Për të bërë përpara në jetë ndonjëherë është e rëndësishme të shkelësh mbi grupet e tjera.
  5. Nëse disa grupe të caktuara njerëzit do të shihnin punën e tyre ne do të kishim më pak probleme.
  6. Ka mundësi që fakti që disa grupe janë në krye dhe disa të tjera janë në fund të jetë në fund të fundit një gjë e mirë.
  7. Grupet inferiore duhet të rrinë në vendin e vet.
  8. Ndonjëherë disa grupeve duhet t’u tregohet vendi i vet.
  9. Do të ishte mirë sikur të gjitha grupet të ishin të barabarta.
  10. Barazia ndërmjet grupeve duhet të jetë ideali ynë.
  11. Të gjitha grupeve u duhet dhënë një shans i barabartë në jetë.
  12. Ne duhet të bëjmë gjithshka që mundemi për të barazuar kushtet e grupeve të ndryshme.
  13. Rritja e barazisë sociale.
  14. Ne do të kishim më pak probleme nëse do t’i trajtonim grupet e ndryshme në mënyrë të barabartë.
  15. Ne duhet të përpiqemi t’i bëjmë pagat më të barabarta.
  16. Asnjë grup nuk duhet të dominojë në shoqëri.

(Sidanius et al., 2000. f. 234-235)

Foto kryesore: “Black lives matter”, George Floyd protests across the US

0 replies

Leave a Reply

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

Leave a Reply

Your email address will not be published.