Jürgen Habermas

Nga George Ritzer

Idetë

Megjithëse teoria kritike mund të jetë drejt zbehjes, Jürgen Habermas dhe teoritë e tij janë ende shumë aktuale (Bernstein, 1995; Brown dhe Goodman, 2001; Outhwaite, 1994).  

Dallimet nga Marx-i             

Habermas-i nuk është dakord me idenë së qëllimi i tij ka qenë “zhvillimi i një programi teorik të cilin unë e kuptoj si një rindërtim të materializmit historik” (1979:95). Habermas-i e përvetëson pikënisjen e Marx-it (potencialin njerëzor, qenia e species, “aktivitet njerëzor kuptimplotë”) për të ngritur teorinë e tij. Megjithatë, Habermas-i (1971) mendon se Marx-i nuk arriti dot të dallonte midis dy faktorëve që ndryshojnë nga aspekti analitik: puna e qenies së species (ose ndryshe puna: veprim racional i qëllimshëm) dhe ndërveprimi (veprimi komunikues) shoqëror (ose simbolik). Sipas mendimit të Habermas-it, Marx-i kishte prirjen për të mos e përfshirë këtë të fundit, duke u përqendruar kryesisht vetëm te analiza e punës. Për të përdorur fjalët e vetë Habermas-it, problemi i Marx-it ishte “reduktimi i aktiviteteve të vetë-nxitura të specieve njerëzore tek një gjë e vetme: puna” (1971:42). Për pasojë, Habermas-i pohon: “Unë marr si pikënisje time dallimin thelbësor midis punës dhe ndërveprimit” (1970:91). Në të gjitha shkrimet, Habermas-it karakterizohet nga ky dallim, të cilin ai e shpreh duke përdorur këto dy terma që i ka më përzemër: veprimi racional i qëllimshëm (puna) dhe veprimi komunikues (ndërveprimi).

Nën titullin “veprimi racional i qëllimshëm”, Habermas-i bën dallimin midis veprimeve instrumentale dhe veprimeve strategjike. Që të dyja kanë të bëjnë me ndjekjen e përllogaritur mirë të interesave vetjakë. Veprimi instrumental përfshin një aktor të vetëm, i cili në mënyrë racionale llogarit mjetet më të përshtatshme që mund të përdoren për arritjen e një qëllimi. Nga ana tjetër, veprimi strategjik përfshin dy ose më shumë individë, të cilët koordinojnë veprimet e tyre të qëllimshme për arritjen e një objektivi. Objektivi përfundimtar, si i veprimit instrumental ashtu dhe atij strategjik, është mjeshtëria instrumentale.

Habermas është më tepër i interesuar për veprimin komunikues në të cilin

  • veprimet e aktorëve të përfshirë nuk janë të koordinuara nëpërmjet përllogaritjeve egocentrike të suksesit, por përkundrazi, nëpërmjet veprimeve që përpiqen të arrijnë një mirëkuptim. Në veprimin komunikues pjesëmarrësit nuk janë të prirur paraprakisht drejt suksesit të tyre personal; ata i ndjekin qëllimet e tyre personale me kusht që ata të mund të harmonizojnë planet e tyre të veprimit mbi bazën e përkufizimeve të përbashkëta të situatës. (Habermas, 1984:286)

Ndërkohë që synimi i veprimit të qëllimshëm racional është arritja e një objektivi, synimi i veprimit komunikues është të arrijë në një mirëkuptim të komunikueshëm (Stryker, 1998).

Është e qartë se artikulimi verbal është një element i rëndësishëm i veprimit komunikues. Sidoqoftë, ky veprim është më i gjerë sesa ajo që përfshin “ të folurit, apo komunikimi jo-verbal nëpërmjet gjesteve” (Habermas, 1984:278).

Dallimi kryesor midis Habermas-it dhe Marx-it është fakti se i pari mbështet mendimin se veprimi komunikues, dhe jo veprimi racional i qëllimshëm (puna), është fenomeni më dallues dhe më depërtues i qenieve njerëzore. Ky lloj komunikimi (dhe jo puna) qëndron në themel të gjithë jetës social-kulturore, si dhe në themel të të gjitha shkencave njerëzore. Ndersa Marx-i kishte prirjen për t’u përqendruar më shumë te puna, Habermas-i ka prirjen të përqendrohet më shumë te komunikimi.

Marx-i jo vetëm që u përqendrua te puna, por për më tepër ai e konsideroi punën e lirë dhe krijuese (qenien e species) si pikënisjen e tij për të analizuar punën gjatë epokave te ndryshme të historisë njerëzore, në mënyrë të veçante gjatë kapitalizmit. Edhe Habermas-i, si Marx-i, përdor një pikënisje, por ndryshe nga Marx-i kjo pikënisje gjendet në sferën e veprimit komunikues dhe jo në atë të veprimit racional të qëllimshëm. Pikënisja e Habermas-it është komunikimi i padeformuar: komunikimi jo i imponuar. Duke u nisur nga kjo pikë, Habermas-i është në gjendje të analizojë në mënyrë kritike komunikimin e padeformuar. Habermas-i interesohet më shumë për ato struktura shoqërore të cilat deformojnë komunikimin, në të njëjtën mënyrë se si Marx-i ekzaminoi burimet shoqërore të deformimit të punës. Megjithëse që të dy teoricienët kanë pikënisje të ndryshme, si Marx-i ashtu edhe Habermas-i e kanë një pikënisje, gjë që u ben atyre te mundur të mos bien në kurthin e relativitetit dhe të jenë në gjendje të gjykojnë mbi fenomene të ndryshme historike. Habermas-i është shumë kritik ndaj atyre teoricienëve, në mënyrë të veçantë ndaj Weber-it si dhe ndaj teoricienëve të mëparshëm kritikë, për mungesën e një pikë të tille nisjeje dhe rënien e tyre në kurthin e relativitetit.

Ekziston dhe një paralelizëm tjetër midis Marx-it dhe Habermas-it dhe pikënisjeve të tyre. Të dya keto pikënisje nuk përfaqësojnë vetëm pikënisjet e tyre analitike, por në të njëjtën kohë, ato shprehin edhe objektivat e tyre politike. Domethënë, ndërkohë që për Marx-in qëllimi kryesor ishte krijimi i një shoqërie komuniste në të cilën puna e padeformuar (qënia e species) do të ekzistonte për herë të parë, për Habermas-in qëllimi politik është një shoqëri me komunikim të padeformuar (veprimi komunikues). Për sa i përket qëllimeve të menjëhershme, Marx-i kërkon eliminimin e pengesave (kapitaliste) ndaj punës se padeformuar, kurse Habermas-i është i interesuar për eliminimin e pengesave ndaj komunikimit të lirë.

Në këtë pikë, Habermas-i (1973; referoju gjithashtu, Habermas, 1994:101), ashtu si dhe teoricienë të tjerë kritikë, mbështetet te Freud-i ku dhe gjen shumë pika të përbashkëta midis asaj që psikanalistët mendojnë se duhet të ndodhë në nivelin individual dhe asaj që ai mendon se duhet të ndodhë në nivelin shoqëror. Habermas-i e shikon psikanalizën si një teori të komunikimit të deformuar e cila përpiqet t’u bëjë të mundur individëve të komunikojnë në një mënyrë te padeformuar. Psikanalisti përpiqet të gjejë shkaqet e deformimit të çdo komunikim individual, duke trajtuar çdo bllokim që i bëhet komunikimit. Psikanalisti përpiqet të ndihmojë individin t’i anashkalojë këto bllokime përmes reflektimit individual. Në të njëjtën mënyrë, me anë të kritikës terapeutike, “një formë argumentimi që shërben për të qartësuar veten mbi mashtrimin sistematik” (Habermas, 1984:21), teoricieni kritik mundohet të ndihmojë njerëzit të tejkalojnë pengesat sociale drejt një komunikimi të padeformuar. Atëherë mund të themi se ekziston një analogji (shumë kritikë mendojnë se është një analogji e palogjikshme) midis psikanalizës dhe teorisë kritike. Psikanalisti e ndihmon pacientin gati në të njëjtën mënyrë se si kritiku social ndihmon ata që janë të paaftë për të komunikuar në menyrë të përshtatshme me synimin që ta tejkalojnë këtë pengesë” (Habermas, 1994:112).

Njëlloj si dhe për Marx-in, baza për shoqërinë e ardhme dhe ideale ekziston në botën bashkëkohore. Që do të thotë se, për Marx-in përbërësit e qenies së species mund të gjenden në shoqërinë kapitaliste. Për Habermas-in elementet e komunikimit të padeformuar gjënden në çdo veprim të komunikimit bashkëkohor.

Racionalizimi            

Kemi arritur tek çështja kryesore e racionalizimit në veprën e Habermas-it. Në këtë pikë, Habermas-i nuk ndikohet vetëm nga vepra e Marx-it, por edhe nga Weber-i. Sipas mendimit të Habermas-it, vepra të mëparshme janë përqendruar mbi racionalizimin e veprimit racional të qëllimshëm, gjë e cila ka çuar drejt një rritjeje të forcave produktive dhe një rritje të kontrollit teknologjik mbi jetën (Habermas, 1970). Kjo formë e racionalizimit, ashtu si dhe për Weber-in dhe Marx-in, është një problem madhor, ose ndoshta problemi madhor i botës modernë. Sidoqoftë, problemi mbetet racionalizimi i veprimit racional të qëllimshëm, dhe jo racionalizimi në përgjithësi. Në fakt, për Habermas-in zgjidhja për problemin e racionalizimit të veprimit racional të qëllimshëm qëndron në racionalizimin e veprimit komunikues. Racionalizimi i veprimit komunikues çon drejt një komunikimi i cili është i lirë nga dominimi, një komunikim i lirë dhe i hapur. Në ketë pikë, racionalizimi përfshin emancipim “heqjen e pengesave ndaj komunikimit” (Habermas, 1970:118; referoju gjithashtu Habermas, 1979). Këtu hyn në skenë dhe vepra e sipërpërmendur e Habermas-it mbi legjitimimet, dhe më në përgjithësi mbi ideologjinë. Domethënë, këto të dyja janë ndër shkaqet kryesorë të komunikimit të deformuar, shkaqe të cilat duhet të eliminohen në qoftë se duam me të vërtetë të kemi një komunikim të lirë dhe të hapur.

Në nivelin e normave sociale, një racionalizim i tille do të përfshinte një ulje të nivelit të shtypjes dhe ngurtësisë normative, duke çuar drejt një rritjeje të nivelit të fleksibilitetit dhe aftësive reflektuese të individit. Zhvillimi i këtij sistemi të ri normativ më pak kufizues, ose aspak kufizues, qëndron në zemër të teorisë së Habermas-it për evolucionin shoqëror. Në vend të një sistemi të ri produktiv, për Habermas-in (1979) racionaliteti çon drejt një sistemi të ri normativ më pak deformues. Megjithëse këtë gjë ai i konsideron si një keqkuptim të teorisë së tij, shumë veta e kanë akuzuar Habermas-in se përmes kapërcimit nga niveli material drejt atij normativ, ai është ndarë nga rrënjët e tij marksiste.

Për Habermasin, pika kulmore e këtij evoluimi është shoqëria racionale (Delanty, 1997). Racionaliteti, në ketë rast, ka të bëjë me heqjen e të gjitha pengesave të cilat mund të deformojnë komunikimin. Në vija më të përgjithshme, kjo e fundit nënkupton një sistem komunikimi në të cilin idetë shprehen dhe mbrohen haptazi kundër kritikave, dhe marrëveshja e pa-cunguar zhvillohet gjatë fazës së argumentimit. Në mënyrë që të kuptohet me mire ky qëndrim, ka nëvojë të analizojmë edhe disa detaje të tjera të teorisë se komunikimit të Habermas-it.

Komunikimi              

Për Habermas-in, ekziston një dallim midis veprimit komunikues të trajtuar më lart dhe ligjëratës. Ndërkohë që veprimi komunikues është diçka që ndodh në jetën e përditshme, ligjërata është:

  • ajo formë e komunikimit e cila është nxjerrë jashtë kontekstit të eksperiencës dhe veprimit, strukturat e së cilës na sigurojnë ne se: deklaratat brenda kllapave të vërtetësisë, rekomandimet, ose paralajmërimet janë objekti ekskluziv i diskutimit; që pjesëmarrësit, motivet dhe kontributet kufizohen veçse duke iu referuar qëllimit të testimit të pretendimeve të vërtetësisë që janë duke u diskutuar; që asnjë forcë tjetër nuk do të ushtrohet, veç forcës së argumentit më të mire; dhe se të gjitha motivet e tjera, veç atij të kërkimit bashkëveprues për të vërtetën, duhet të përjashtohen.

Habermas, 1975:107-108)

Në botën teorike të ligjëratave, por gjithashtu e fshehur dhe në botën e veprimeve komunikuese, gjendet “situata ideale e të folurit”, në të cilën nuk është forca apo pushteti ai që vendos se cili argument fiton, por në të kundërt është gjithnjë argumenti më i mirë ai që del fitues. Vetëm pesha e fakteve dhe argumentimi i drejtë janë ato që vendosin se cili nga argumentet është i vlefshëm apo i vërtetë. Argumentet të cilat lindin nga kjo lloj ligjëratë (dhe mbi të cilat pjesëmarrësit bien dakord) janë të vërtetë (Hesse, 1995). Për ketë arsye Habermas-i përdori një teori konsensuale të së vërtetës (në vend që të përdorte një kopje, ose një teori [reale] të së vërtetës [Outhwaitw, 1994:41]). Kjo e vërtetë është një pjesë përbërëse e të gjitha komunikimeve dhe të shprehurit e plotë e saj është qëllimi përfundimtar i teorisë evolucionare të Habermas-it. Ashtu siç thotë edhe Thomas McCarthy, “idea e të vërtetës përfundimisht të çon drejt një forme ndërveprimi i cili është i lirë nga të gjitha ndikimet shtrembëruese. ‘Jeta e mirë dhe e vërtetë’, e cila është qëllimi kryesor i teorisë kritike, është e përfshire në nocionin e të vërtetës, ajo është e mirëpritur në çdo akt të të folurit” (1982:308).

Konsensusi teorikisht lind brenda ligjëratës (dhe para teorisë në veprimin komunikues) në rastet kur katër lloje pretendimesh vërtetësie dalin në pah, ose pranohen nga ndërvepruesit: së pari, ato që thotë folësi konsiderohen si të kuptueshme; së dyti, propozimet e ofruara nga folësi janë të vërteta, gjë që do të thotë se folësi është duke ofruar një pjesë njohurish të besueshme; së treti, folësi po tregohet i çiltër (i saktë) dhe i sinqertë ndërkohë që ofron propozimet, domethënë folësi është i besueshëm; së katërti, është e drejtë dhe me vend për folësin që të propozojë gjërat të cilat në fakt është duke i propozuar, domethënë ka bazën normative për ta bërë një gjë të tille. Konsensusi lind vetëm atëherë kur të gjitha këto pretendime vërtetësie dalin në pah dhe pranohen, dhe nga ana tjetër konsensusi prishet kur një ose më shumë prej tyre vihen në dyshim. Për t’u kthyer te një pikë e përmendur pak më parë, në botën moderne ekzistojnë një sërë forcash të cilat e deformojnë këtë proces, duke parandaluar lindjen e konsensusit, dhe për këtë arsye ato duhet të anashkalohen në mënyrë që të zhvillohet shoqëria ideale për të cilën shkruan Habermas-i (Morris, 2001).

Teoria kritike në ditët e sotme

Ndërkohë që Habermas-i është mendimtari social më në zë i ditëve të sotme, ai nuk është i vetmi që po mundohet të krijoje një teori kritike e cila i përshtatet më mirë realitetit bashkëkohor (për shembull: referoju eseve të shumta të Wexler, 1991; Antonio dhe Kellner, 1994). Castells-i (1996) pretendon se tashmë ka nevojë për një teori kritike për “shoqërinë e re të informacionit.”

0 replies

Leave a Reply

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

Leave a Reply

Your email address will not be published.