Synopsis: Gjiganti i madh i mirë

Refleksione rreth librit nga Brikena Çabej

Autor Roald Dahl

Shqip: Naum Prifti

Shtëpia Botuese “Naim Frashëri”, Tiranë: 1990.

Letërsia humoristike angleze është dalluar gjithmonë për një humor të veçantë, tipik që, po aq sa të bën të qeshësh të bën edhe të biesh në mendime. Romani “Liza në botën e çudirave” i Ljuis Kerrëllit është një shembull tashmë klasik ku del në pah ky tipar i kësaj letërsie. Në vazhdën e kësaj tradite është edhe romani GJMM i Roald Dahlit.

Ashti si te “Liza”, edhe në qendër të këtij romani-përrallë është një vajzë e vogël, Sofia, e cila papritur ndeshet me rrethana që duket sikur e nxjerrin atë jashtë botës reale, në vendin e gjigantëve. Sofia mëson aty plot gjëra të çuditshme, sidomos zbulon në fshehtën e plot të këqijave që ngjasin në botë. Ashtu si Liza, ajo çuditet dhe zbavitet, por ndryshe prej saj, vendos të veprojë. Pra, autori e bën Sofinë jo vetëm të konstatojë se bota është plot të këqija e padrejtësira, por edhe të luftojë kundër tyre. Qëllimi i Dahlit këtu është i dyfishtë: duke nxjerrë në plan të parë mbretëreshën si shpëtimtare, autori ironizon e tallet me të fuqishmit, me sundimtarët. Ata nuk shohin ç’bëhet, u dashka një vajzë e vogël, naive e pa asnjë mjet, që t’u çelë sytë për sa ndodh përreth. Dhe jo vetëm kaq, por edhe t’i mësojë si duhet të veprojn për ta luftuar këtë të keqe.

Nga ana tjetër, që në faqet e para të romanit, të rrëmben gjendja e nderë, ankthi që krijohet nga ato që i thotë GJMM Sofisë së vogël. Në një përshtypje të parë të duket pak si e tepruar përmendja e shpeshtë dhe përshkrimi me hollësi i “hynereve” të gjigantëve. Por kuptohet qartë se autori këtë nuk e bën për të spekuluar me ankthin e tmerrin. Dahli këtu s’vën gjë tjetër veçse vesh me një tis përrallor realitetin që fëmijët në botën e sotme shohin përditë në televizor: luftërat, krimet që kryhen rrugëve të qyteteve e plot tmerre që mass-mediat u kushtojnë aq vëmendje. Me këtë roman, Dahli i nxit fëmijët ta kundërshtojnë këtë gjendje, të përpiqen për të krijjuar për vete një botë më të mirë se ajo që po trashëgojnë nga prindërit. Duke i kurorëzuar me fitore këto përpjekje, autori kërkon t’u ngjallë atyre besimin tek e mira e jo vetëm kaq, por edhe t’i sigurojë se, po të përpiqen të luftojnë për një botë më të mirë (e pikërisht ata duhet ta bëjnë këtë) do t’ia arrijnë qëllimit. Që R. Dahli di ta thotë këtë duke i bërë ata për të qeshur, kjo është meritë e tij. Roald Dahli është një nga shkrimtarët bashkëkohorë për fëmijë më të lexuar vitet e fundit.

Roald Dahl ka lindur në Britanëninë e Madhe, nga prindër norvegjezë. Titujt e librave të tij, si për shembull “Çarli dhe fabrika e çokollatave”, “Baba dhelpra fantastik” janë bërë tashmë të famshëm. Por vepra më e dashur nga fëmijët e nga vetë autori është GJMM, botuar më 1982. Veçanësia e romanit GJMM janë lojërat e fjalëve që krijojnë në çdo çast situata komike shumë zbavitëse. Këto natyrisht nuk mund të përkthehen. Ato duhen krijuar sërish në gjuhën që sillen. Kjo e vështirëson së tepërmi punën e përkthimit të veprës, e nxirrte atë përtej kufijve të përkthimit. Duhej pra një shkrimtar, madje një shkrimtar humorist, që t’i krijonte ato sërish në shqip. Naum Prifti e mori përsipër me kënaqësi këtë punë dhe ia doli mbanë me sukses të plotë, duke e bërë GJMM të flasë shqip.

Gjiganti i madh i mirë

Autor: Roald Dahl

Shqip: Naum Prifti

Shtëpia Botuese “Naim Frashëri”, Tiranë: 1990.

Teleshtrangujt (pjesë nga libri)

  • Meqë ju nuk hani njerëz ashtu si gjigantët e tjerë, atëherë me çfarë ushqeheni? – e pyeti Sofia.
  • Ky problem është jahstëzaknisht i vështirë në vendin tonë, – iu përgjigj Gjiganti i Madh i Mirë (GJMM). – Në këtë vend përrallor dhe të mallkuar hajet e mira, si ananasi dhe protokuajt, nuk rriten fare. Në përgjithësi asgjë nuk rritet këtu veç një lloj zjarr-zavateje që të sjell nakati. I thonë teleshtrangull.
  • Teleshtrangull! – bërtiti Sofia. – S’ka ndonjë bimë të tillë.

GJMM shikoi Sofinë dhe i qeshi duke zbuluar dy duzina dhëmbësh të bardhë katrorë.

  • Jo më vonë se dje, – tha ai, – as për gjigantët nuk besoje, apo jo? Kurse sot s’po u zë besë teleshtrangujve. Sipas teje pra një gjë që s’ke arrirë ta shikosh me ato dy sy’ke arrirë ta shikosh me ato dy syçkat e vogla, s’u daska besuar se ajo ekzistoka? A nuk bëre kështu edhe me rastin e atij Dinos-haurit të liqenit Lok-Nes në Skoci?
  • Ju lutem, më ndjeni!
  • Po për gungaxhumbën?
  • Çfarë është ky? – e pyeti Sofia.
  • Po për Yllshterikun?
  • Si thatë?
  • Dhe për ndeshtrashën?
  • Mos janë kafshë? – e pyeti Sofia.
  • Ta pret mendja, kafshë dhe të gjalla madje, – e siguroi GJMM me një vështrim fitimtari. – Unë nuk jam ndonjë gjigant i gjithëdijshëm, por e kuptoj fare mirë se, midis njerëzve të tokës, më kokëtrashë se ti s’ka. Ti sikur e ke mbushur kokën me pambuk anglofil.
  • Mos deshët të thoshit me pambuk hidrofil? – e korrigjoi Sofia.
  • Tjetër gjë dua të them e tjetër gjë me del nga goja, – tha GJMM gjithë mirësjellje.  – Dhe tani po të tregoj se çfarë është teleshtrangulli.

GJMM hapi kanatin e një bufeje të stërmadhe dhe nxori së andejmi një send me pamje të çuditshme, që Sofia s’e kishte parë kurrë. Qe një gjë e gjatë, thuajse sa gjysma e shtatit të një burri, po shumë më e trashë. Kishte pothuajse perimterin e një landoni. Qe e zezë, me vija të bardha së gjati dhe disa kokrriza të ashpra i mbulonin gjithë sipërfaqen…

  • Shihe, ky është teleshtrangulli i përshtirë, – thirri GJMM duke e tundur para vetes. – Unëe ujërrej! E përçshtyj! E seqëndis! Por, meqë nuk pranoj të gëlltis njerëz si gjigantët e tjerë, më duhet ta kaloj jetën duke u dëndur me këta teleshtranguj zorrëshkulës. S’ka ç’bëj, përndryshe do të mbetesha veçse kockë e lëtyrë.
  • Deshët të thoshit kockë e lëkurë, – e ndreqi Sofia.
  • E di fare mirë se i thonë lëkurë, – iu përgjigj GJMM. – Por më kupto, të lutem, se s’kam ç’bëj kur, duke folur, ndodh që ngatërrohem nga pak. Megjithatë, unë rroptaem si e si për mirë.

Gjiganti i Madh i Mirë u duk aq i mjeruar, sa Sofisë i erdhi me të vërtetë keq.

  • Më ndjeni, – i tha ajo, – nuk desha t’ju qortoja.
  • Këtu, në vendin e gjigantëve, s’ka pasur kurrë shkolla për të mësuar, – tha trishtueshëm gjiganti.
  • Si, nuk ju paska mësuar nëna? – e pyeti Sofia.
  • Nëna! – thirri GJMM. – Po ku kanë nëna teleshtrangujve gjigantët? Kaq gjë duhet ta dije.
  • Nuk e dija, – pranoi Sofia.
  • S’është dëgjuar kurrë të flitet për ndonjë femër gjigante! – bërtiti GJMM duke rrotulluar teleshtrangullin si laso mbi kokë. – Nuk ka pasë pasur ndonjëherë gemra gjigante! Dhe kurrë s’ka për të pasur! Gjigantët kurdoherë janë burra.

Sofia u ndie pakëz e turbulluar.

  • Po atëherë si keni lindur ju?
  • Gjigantët nuk lindin, – u përgjigj GJMM. – Ata fanepsen, vetëm kaq. Fanepsen, ja, ashtu njëlloj si dielli dhe yjet.
  • E kur jeni fanepsur ju? – e pyeti Sofia.
  • Nga dreqin ta di unë? – u përgjigj GJMM. – Ka kaluar aq shumë kohë ëe atëherë, sa s’bëhet hesap.
  • Mos doni të thoni se as nuk e dini sa vjeç jeni?
  • Asnji gjigant s’i di vjeçët, – tha GJMM. – Unë për vete di kaq gjë: se jam i vjteër, që qëmoti, shumë i vjetër dhe shumë i rrudhur. Ndoshta jam aq i vjetër sa edhe vetë toka.
  • Ç’ndodh kur vdes një gjigant? – e pyeti Sofia.
  • Gjigantët nuk vdesin kurrë, – u përgjigj GJMM. – Ndodh ndonjëherë që ndonjë gjigant të zhduket fare papritu dhe askush s’e merr vesh se ku ka vajtur. Po shumë nga ne vazhdojnë të jetojnë pambarimisht, si përtypës të kohës, që s’ndiejnë kurrë të nginjur.
Roald Dahl

GJMM, që vazhdonte ta mbante teleshtrangullin e hatashëm në dorën e djathtë, vuri një anë të tij në gojë dhe shkuli një goxha copë me dhëmbë. Filloi ta përtypte dhe, ta dëgjoje, të dukej se po mbllaçiste copa akulli.

S’ka pikë shije, – murmuriti. Foli me gojën plot dhe ca dromca teleshtrangulli fluturuan drejte Sofisë si gjyle topi. Vogëlushja, për t’u mbrojtur nga këto predha, u përkul e filloi të kërcente sa më një anë në tjetrën mbi tryezë.

  • Është e pështyrë, – gromësiti GJMM. – Të shtie krupën. Ndyrësirë! Është i mirë vetëm për nakati. Provoje dhe vetë njëherë, shijo pak nga ky teleshtrangulli i shpifur.
  • Jo, faleminderit, – i tha Sofia duke u sprasur.
  • S’ka çfarë të gëlltitësh tjetër tani e tutje, kësisoj do të bejë mirë të mësoheshe, – e këshilloi GJMM. – Prandaj jepi, vogëlushe, haje!

Sofia ngjëroi teleshtrangullin.

  • Appapa! Bobobo! – thirri. – Jo, nuk mund ta shtyj, ndihmë! E pështyu pa mënuar atë që kishte futur në gojë. – Ngjan si lëkurë zhabe, – shkrofëtiu. – Dhe më pas të lë një shije si peshk i qelbur.
  • Më keq akoma, – bërtiti GJMM, duke u skuqur nga një e sqeshur plot gaz. – Mua më duket sikur ka shije kacabujsh dhe furrëtartaresh.
  • Pse, vërtet me këtë do të ushqehemi? – u shqetësua Sofia.
  • Po, përndryshe do të dobësohesh aq shumë, sa të shndërrohesh në kineskë.
  • Pineskë, – e korrigjoi Sofia.  – se kineska dhe pineska janë gjëra krejtësisht të ndryshme.

Sërish një pezmatim prekës u duk në vështrimin e GJMM.

  • Ah, me këto fjalët… – psherëtiu ai, – e kam piks. Ti duhet të jesh e duruar me mua, mos më tiganis kokën. Ta thashë edhe qëparë, e di shumë mirë si duhen thënë fjalët, mirëpo se si më shtrëngatëmbërohen as vetë s’e di.
  • Kjo u ngjet të gjithëve, – i dha zemër Sofia.
  • Jo aq sa mua, – tha GJMM.  – Unë flas beter, s’më merret vesh fare gjuri.
  • Sa për vete, unë mendoj se ju flitni në mënyrë të mrekullueshme, – i tha Sofia.
  • Vërtet? – bërtiti GJMM me fytyrë të rrëzëllitur. – E ke me tërë mend?
  • Gjuha juaj është një mrekulli, – ia përsëri Sofia.
  • Ja, kjo është dhurata më e çmuar që kam marrë në jetën time! – thirri GJMM. – Mos po bëni ndonjë rromuz me mua?
  • Në asnjë mënyrë, – u përgjigj Sofia. – Unë e ardhuroj gjuhën tuaj!
  • Kjo po, kjo është fantazmatike! – bërtiti GJMM gjithmonë rrëzëllitës. – Kjo është e mih-natshme! Absolutisht madhërreshtore! E ndiej veten shumë, shumë të gazuar.
  • Dëgjomë pak, – e ndërpreu Sofia. – Pse vetëm teleshtranguj do hamë ne? Rreth e përqark fshatit ku banoj unë, ka plot fusha ku rriten zarzavate të shijshme, si për shembull leluelakra, karota. Pse nuk shkoni të shkulni ca të tilla herës tjetër kur të veni atje?

GJMM ngriti kokën lart krenarisht.

  • Unë për vete jam gjigant i nderuar, – shpalli ai. – Më pëlqen më mirë të mbllaçit asish teleshtranuj të pështyrë sasa t’u vjedh njerëzve.
  • Po mua ama më vodhët që ç’ke me të, – vërejti Sofia.
  • Oh, se mos vodha ndonjë gjë të madhe, – iu përgjigj GJMM duke buzëqeshur ëmbël.  – Në fund të fundit ti s’je veçse një piripuqe vogëluqe.

Terrori shtetëror dhe kultura e frikës

Një tjetër formë terrori konsiston në përpjekjet sistematike që bën qeveria për të terrorizuar popullsinë e vendit përmes torturave, vrasjeve politike, gjenocidit dhe krimeve të tjera (Rummel, 1994, Sluka 2000a). Qëllimi është të terrorizohet popullsia për të garantuar nënshtrimin dhe bindjen politike, ndërsa kundërshtarët e qeverisë shtypen me dhunë ose vriten. Kjo ndodh shpesh dhe në të gjithë botën. Një raport i Amnesty International i vitit 1996 dëshmon se nga 150 vende të marra në studim, 55% përdornin torturën dhe 41% vrasjet e motivuara politikisht të kundërshtarëve të qeverisë (Sluka 2000a). Në Amerikën Latine gjatë viteve 1970 dhe 1980 një gjë e tillë ndodhte sistematikisht në Brazil, Kili, Argjentinë dhe Uruguaj, ndërmjet shumë vendeve të tjera. Këto fenomene filluan të njihen me termin “luftë e pisët“ (dirty war) dhe një term i ri filloi të përdorej për viktimat e represionit të tillë: desaparecidos, ose të zhdukurit. Megjithëse nuk dihet numri i saktë i vdekjeve dhe ka mundësi të mos dihet asnjëherë me saktësi, në Argjentinë janë vrarë apo zhdukur rreth 30 000 njerëz dhe rreth 90000 – 300 000 njerëz kanë patur një fat të ngjashëm në Kili. Tortura ishte një instrument i zakonshëm që përdorej për nxjerrjen e informacionit nga “subversivët“, apo nga cilido që shprehte kundërshti ndaj qeverisë apo që shoqërohej me ata që kundërshtonin qeverinë (të afërm, miq, komshinj, studentë, etj.). Çdokush mund të ishte potencialisht nën shënjestër.

Popullsitë e këtyre vendeve ishin të terrorizuara dhe, për rrjedhojë, nënshtroheshin përmes përhapjes graduale të një kulture të tillë terrori. Sikurse përshkruan Sluka (2000a):

  • Kultura e terrorit … është një sistem i institucionalizuar frikësimi i përhershëm i masave apo komuniteve të nënshtruara nga ana e elitës, që karakterizohet nga përdorimi i torturës dhe zhdukjeve si dhe formave të tjera të vrasjeve jashtëgjyqësore si praktika standarte nga ana e skuadrave të vdekjes. Kultura e terrorit krijon “frikën kolektive“ si një mjet brutal për të ushtruar kontrollin social. Në këto sisteme ekziston një rrezik i vazhdueshëm i shtypjes, torturës dhe vdekjes për cilindo që është aktivisht kritik ndaj status quo-së politike (f. 22 – 23).

Zakonisht në këto situata, njerëzit kanë pak qasje në informacion substancial. Ka shumë thashetheme, por ka shumë pak informacion konkret lidhur me atë që po ndodh dhe ndaj kujt apo si. Mungesa e informacionit konkret e shton frikën nga e panjohura dhe e bën njeriun e zakonshëm të injorojë atë çfarë po ndodh ose të mos përpiqet fare të zbulojë të vërtetën, pasi nëse zbulon atë që po ndodh mund të bëhesh kollaj viktima tjetër. Në këto lloj situatash, të dish është me rrezik, për rrjedhojë njerëzit përulen, shohin vetëm punën e tyre dhe përpiqen të mos bien shumë në sy. Kjo lehtëson kontrollin e shtetit mbi popullsinë duke i bërë më të lehta vrasjet dhe zhdukjet e njerëzve në një popullsi e cila pranon pasivisht e heshturazi. Në këto raste, e gjithë popullsia kthehet në një vëzhgues pasiv.

Terrorizmi i sponsorizuar nga shteti  
Terrorizmi i sponsorizuar nga shteti ndodh atëherë kur shteti mbështet një organizatë terroriste në mënyrë të drejtpërdrejtë ose jo të drejpërdrejtë. Në raportin mbi terrorizmin e sponsorizuar nga shteti qeveria e SHBA-së ka identifikuar vende si Kuba, Iran, Irak, Libi, Koreja e Veriut, Sudani dhe Siria si qeveri që mbështesin ose angazhohen në terrorizëm. Libia nën udhëheqjen e kolonel Muammar Qadhafit është shembulli i një vendi që jo vetëm angazhohet vetë në veprimtari terroriste por gjithashtu mbështet organizata  terroriste. Agjentët e Libisë u akuzuan për bombardimin e vitit 1988 të avionit Pan Am 103, i cili shpërtheu mbi Lockerbie, Skoci. Mbi Libinë u vendosën sanksione nga ana e OKB-së deri në vitin 1999, kur Qadhafi dorëzoi dy persona përgjegjës për këtë akt. Ata u gjykuan në një gjykatë të Skocisë dhe në janar të vitit 2001 njëri prej tyre u gjet fajtor ndërsa tjetri u lirua. Në të shkuarën, Qadhafi është akuzuar, gjithashtu, për furnizimin e shumë grupeve terroriste me armë dhe trajnim, duke përfshirë IRA-n dhe grupe të ndryshme palestineze. Si qeveria libaneze ashtu dhe ajo e Koresë së Veriut janë akuzuar për angazhim dhe mbështetje të veprimtarive terroriste. Për shembull, në vitin 1983, shpërthimi i një bombe vrau 17 zyrtarë koreano-jugorë që ishin duke vizituar Burmën (Myanmar). Dy zyrtarë koreano-veriorë u kapën dhe pranuan organizimin e këtij sulmi. Në një tjetër incident, në vitin 1987, shënjestra e sulmit terrorist u bë fluturimi 858 i Korean Airlines. Të gjithë 115 pasagjerët mbetën të vrarë. Korea Veriore u ofron gjithashtu një strehë shumë anëtarëve të Ligës Komuniste Japoneze – Fraksioni i Ushtrisë se Kuqe, të cilët në vitin 1970 rrëmbyen një avion të linjës ajrore japoneze që fluturonte për në Korenë e Veriut.      

Lufta e pisët në Argjentinë

Në vitin 1976, ushtria argjentinase rrëzoi Presidentin Izabela Peson, pas një periudhe turbullirash politike dhe ekonomike. Gjatë viteve të mëparshme, në fund të viteve 1960 dhe fillim të viteve 1970, ushtria kishte filluar një fushatë kundër një organizate të majtë guerrile, të quajtur Montonero, të cilët kryenin akte të ndryshme dhune politike si hedhja në erë e bankave dhe rrëmbimi i njerëzve të pasur. Si reagim ndaj këtij grupi u formuan skuadrat e vdekjes të krahut të djathtë, të cilat vazhduan të vrisnin edhe më shumë njerëz se Montonerot. Në kohën kur në pushtet erdhën ushtarakët në 1976, Montonerot ishin shtypur tashmë. Kështu, shënjestra e ushtrisë u bënë të gjithë disidentët e dukshëm. Ata që nuk ekzekutoheshin menjëherë dërgoheshin në vende të ndryshme për t’u nxjerrë informata. Mes këtyre vendeve më i njohuri ishte Shkolla Mekanike e Marinës ku njerëzit torturoheshin dhe vriteshin. Por jo të gjithë të burgosurit vriteshin: disa ktheheshin në spiunë dhe disa mbijetonin duke kryer funksione të rëndësishme për njësinë, të ngjashme me ato të kampeve të përqëndrimit në Gjermaninë Naziste. Të tjerë, pasi torturoheshin, i drogonin, i zhvishnin lakuriq, i hipnin nëpër avionë dhe i hidhnin gjallë në Oqeanin Atlantik. Kishte shumë prej atyre që thjesht zhdukeshin. Si rezultat i kësaj, shoqëria Argjentinase u bë një shoqëri e heshtur. Përjashtimin më të madh e përbënin nënat e disa prej të zhdukurve. Këto gra të forta mblidheshin çdo të Enjte dhe vazhdonin të kërkonin se ç’kishte ndodhur me fëmijët e tyre.

Sjellja e torturuesve reflekton modelin e sjelljes së diskutuar më parë. Ata ishin një njësi e lidhur ngushtë, e përbërë prej burrash të përzgjedhur me kujdes, që ishin të përkushtuar ndaj idesë se po shpëtonin Argjentinën nga armiqtë më të këqinj të saj: aktivistët politikë.  Torturuesit ishin të izoluar, jetonin në ndërtesën e “Shkollës Mekanike të Marinës” dhe lejoheshin të takonin familjarët e tyre vetëm tre herë në muaj (Rosenberg 1992). Ata shpërbleheshin shumë mirë në para dhe mallra të tjera, si objektet personale të atyre që zhdukeshin. Ata i çnjerëzonin viktimat dhe qeshnin me ta duke iu referuar p.sh. dy murgeshave franceze që i kishin hedhur në oqean si “murgeshat fluturuese”. Torturuesit përdornin eufemizma për të përshkruar veprimet e tyre. Kur të burgosurit hipeshin në avion për t’u hedhur në mes të oqeanit ata thonin se i “transferonin” apo “i dërgonin”. Torturuesit i referoheshin elektroshokut me frazën “t’i japim gaz makinës” (Rosenberg 1992, 90). Shumë prej torturuesve besojnë edhe sot e kësaj dite që ishin vetëm duke bërë detyrën dhe se viktimat e kishin fajin vetë për trajtimin që merrnin. Sipas fjalëve të vetë një torturuesi:

  • Së pari, të flasim sinqerisht, ishte e vështirë të mësoheshe me tolerimin e  torturës. Ne jemi si gjithë të tjerët. Ai person që e pëlqen luftën është i çmendur. Ne të gjithë do të kishim preferuar të bënim një luftë të veshur me uniforma, një luftë xhentëllmenësh ku të gjithë më pas, kur përfundon lufta dalin së bashku për të ngrënë darkë. Marrja në pyetje ishte gjëja e fundit që dëshironim të bënim.
  • Në fazën e parë të luftës, çdokush që kapej ekzekutohej… Ne e dinim që nëse do t’i dërgonim nëpër gjykata ata do të kërkonin të gjitha garancitë e sistemit ndaj të cilit kishin dalë kundër. Ata do të liroheshin… Le të themi se dhjetë mijë guerrilas janë zhdukur. Nëse nuk do ta kishim bërë ne këtë, sa shumë njerëz të tjerë do të ishin vrarë nga duart e guerrilasve? Sa shumë të rinj të tjerë do të ishin bashkuar me ta? Është një barbarizëm, por kështu e ka lufta. (Cituar tek Rosenberg, 1992; f. 129 -130)

Ky torturues e shihte këtë thjesht si një betejë tjetër të justifikueshme, dhe jo si diçka për të cilën të ndjehej i turpëruar.

Për më tepër, heshtja e shoqërisë Argjentinase, si në shumë raste të tjera, i inkurajonte zbatuesit e represionit shtetëror që të vazhdonin me krimet e tyre. Individi i cituar më sipër ka pohuar gjithashtu se:

  • Ne kishim mbështetjen e kishës… Nuk është se priftërinjtë na thonin hapur ”vazhdoni me torturat”, por kisha thoshte se ishin dy grupe të ndryshme që vepronin dhe ne ishim ata që ishim në anën e së drejtës. Unë me të vërtetë mendoj që çdo forcë e armatosur që ka një farë niveli kulturor dhe ndjenjash njerëzore do të kishte bërë të njëjtën gjë që kemi bërë edhe ne. (Rosenberg 1992; f. 130)

Kjo formë terrori ka qenë tmerrësisht efektive në mbylljen e gojës shoqërisë Argjentinase. Në fakt ushtria u largua nga pushteti për shkak se humbi luftën me Britaninë e Madhe për Ishujt Falklands/Malvinas dhe jo për shkak të protestave popullore ndaj brutalitetit të regjimit.

Paramilitarët / Skuadrat e vdekjes

Dhuna mund të kryhet edhe nga grupe të organizuara që veprojnë në emër të shtetit, të quajtura grupe paramilitare apo skuadrat e vdekjes, qofshin këto të sanksionuara ose jo nga shteti.  Zakonisht shteti ose do të mbylli njërin sy ndaj veprimeve të këtyre grupeve, ose do të bëjë sikur po bën përpjekje për t’i kapur ata. Është e vështirë të përkufizosh grupet paramiliare dhe skuadrat e vdekjes si grupe të veçanta. Sluka (2000a) i përkufizon skuadrat e vdekjes si ”grupe proqeveritare që kryejnë vrasje jashtëgjyqësore të njerëzve të cilët i quajnë armiq të shtetit” (f. 141). Cubides (2001) i përkufizon grupet paramilitare si ”organizata që kryejnë eleminimin fizik të ndihmësve të presupozuar të grupeve rebele dhe të atyre individëve që ata i shohin si kundërshtarë të rendit moral… Ato veprojnë kryesisht përmes skuadrave të vdekjes.” (f. 129) Është e dukshme që ato janë pjesë e të njëjtës organizatë. Ato shpesh herë veprojnë si një organizatë klandestine me lidhje shumë të ngushta mes anëtarëve, për ekzistencën e së cilës kanë dijeni shumë njerëz por antarët e të cilës përpiqen ta fshehin lidhjen e tyre me të. Kjo ndodh megjithëse lideri i grupit më të madh paramilitar në Kolumbi është shumë i njohur dhe grupi ka edhe një faqe të vetën interneti. Ata rrëmbejnë, torturojnë dhe vrasin viktima që i përkasin grupeve politike që sipas tyre punojnë nën rrogoz kundër tyre apo kundër vendit. Për rrjedhojë, në këto raste kemi të bëjmë me një perceptim të fortë të elementit të kërcënimit, ashtu si dhe në rastet e tjera të diskutuara në këtë kapitull.

Skuadrat e vdekjes dhe grupet paramilitare janë shumë efektive pasi ato jo vetëm që shkatërrojnë opozitën e një vendi, por terrorizojnë të gjithë ata që mund të jenë kundër veprimtarisë së tyre duke i detyruar të heshtin. Skuadrat e vdekjes dhe paramilitarët janë shfaqur jo vetëm në vendet e botës së tretë, por  në shumë vende të botës që kanë kaluar instabilitet politik. Paramilitarët Protestantë – Luajalistë në Irlandën Veriore – Shoqata për Mbrojtjen e Ulsterit dhe Forca Vullnetare e Ulsterit dhe skuadrat e vdekjes të tilla si Luftëtarët e Lirisë së Ulsterit, Komandot e Dorës së Kuqe, Forca Aktive Protestante dhe të tjera – kanë vrarë rreth 700 civilë katolikë (Sluka 2000b). Gjatë epokës së regjimeve represive ushtarake në Amerikën Latine rreth viteve 1960 dhe 1970 ka patur shumë paramilitarë dhe skuadra të vdekjes që kanë qenë operative. Po ashtu edhe gjatë luftrave civile në Amerikën Qendrore gjatë viteve 1970 dhe 1980. Për shembull, në El Salvador shpërtheu një luftë civile mes qeverisë dhe rebelëve të majtë të quajtur Fronti Çlirimtar Farabundo Martí, që donin të merrnin kontrollin e qeverisë. Partia ARENA ishte partia më militante e partive të krahut të djathtë në El Salvador dhe dihej që ishte e lidhur me skuadrat e vdekjes. Shumë njerëz nga partitë politike, organizatat e punës, organizatat e fshatarëve, universitetet dhe kleri kanë mbetur të vrarë nga duart e këtyre skuadrave, meqë mendohej se ishin bashkëpunëtorë të armikut.

Qeveria Kolumbiane ka luftuar Forcat e Armatosura Revolucionare Kolumbiane,  majtiste (FARC) dhe Ushtrinë Çlirimtare Kombëtare (ELN) për rreth 30 vjet. Megjithëse ushtria është shumë e angazhuar në këtë luftë, disa kolumbianë e kanë marrë përsipër vetë përgjegjësinë për mbrojtjen e vendit të tyre nga FARC-u dhe ELN-ja. Në 22 dhjetor të vitit 2000, grupi paramilitar i quajtur Forcat e Bashkuara Vetëmbrojtëse të Kolumbisë (AUC) i shpalli luftë këtyre grupeve dhe mbështetësve të tyre (Wilson 2001a). AUC ka fituar famë të keqe për aktet brutale të dhunës që kanë përdorur në fushatën e tyre kundër kryengritjeve. Për shembull, në prill 2001, në fshatin Naya u vranë të paktën 40 civilë me armë automatike, machete dhe sharra elektrike (Wilson 2001b). Ka patur shumë akuza për bashkëpunim të ushtrisë në këtë ngjarje të cilat kanë ngritur dyshime mbi vendosmërinë e ushtrisë për t’i dhënë fund veprimeve të tilla. Gjashtëdhjetëedy anëtarë të AUC u kapën më në fund në prill dhe Presidenti Kolumbian Andres Pastrana deklaroi se, megjithë kritikat e bëra si jashtë dhe brenda vendit, kjo ngjarje ishte një tregues i qartë i faktit që qeveria nuk i toleron veprimtaritë e këtyre grupeve.