Dy breza dhe zbori në mes!

Tregim nga Blendi Fevziu

Pak javë më parë, një student i gazetarisë, disi i entuziazmuar për një shkrim që kisha botuar mbi luftën në Irak, më bëri një pyetje sa të thjeshtë, aq edhe të komplikuar, sa m’u duk se do ta kisha shumë të vështirë t’i jepja një përgjigje të saktë.

Çfarë është “zbori”? Dhe, ju lutem, pse e përmendni kaq shpesh në shkrim?

I bindur në vetvete se çdo shqiptar duhet ta njohë mirë një term të tillë, fillova t’i sqaroja jo kuptimin parësor të tij, po përfitimin që kisha pasur personalisht, nga eksperiencat e mia, sa mjerane, aq edhe të mrekullueshme në Mamurras. Pra t’i tregoja se zbori ishte një tentativë që kishte nisur si diçka serioze dhe e rreptë, pasqyrë e qartë dhe e saktë e një regjimi të disiplinuar dhe thuajse ushtarak, por që në vetvete kishte përfunduar, sidomos në vitet e fundit të tij, kur unë isha student, si një lloj kampingu ku universitarët qëndronin bashkë pa pasur nevojë të paguajnë asgjë. Por duke mbajtur, në këmbim, një pushkë të madhe dhe të rëndë, që në dy vitet e fundit, duke e parë se komunizmi kishte marrë rrugën e dreqit, na i zëvendësuan me ca pushkë të lehta dhe mjaft të manovrueshme druri.

Djali i ri më dëgjoi me vëmendje, por nuk duket se u sqarua më shumë se sa në fillim:

  • Ishit ushtarë-ushtarë? Dhe shtoi: – Luftonit vërtet, apo bënit një si punë filmi?

Atëherë u kujtova se studenti i ri ishte vetëm 18 vjeç, dhe se në kohën që zboret dolën nga moda ai nuk kishte qenë më shumë se 5 vjeç, dhe se këtë fjalë mund ta kishte dëgjuar aty-këtu, në biseda të hallakatura, por nuk kishte qenë e mundur ta perceptonte me gjithë kompleksitetin e saj. Përkundrazi, i rritur në një kohë dhe me një filozofi të re, fatkeqësisht apo fatmirësisht, nuk mund të rrokte as atmosferën që kishte pjellë dhe më pas shoqëruar atë fjalën aq të komplikuar, ZBOR, që ai jo vetëm nuk po i jepte dot shpjegimin e kënaqshëm, por as nuk po merrte ndonjë përgjigje të tillë.

Ndërkohë, kur shpjegimi kishte mbaruar dhe ai më tha me një gatishmëri që m’u duk më shumë false, “Aha e kuptova”, vijuam të flasim për luftën në Irak. Me një pasion miklues, djali më sqaroi gjithë lajmet që dinte për luftën, gjithë debatet që bëheshin në sitat e internetit dhe mbi të gjitha, me shumë pasion, të gjitha komentet mbi armatimin e ushtrisë amerikane dhe mënyrën se si do të përdorej ai. Në të vërtetë, djali i ri kishte mbërritur në zyrën time për të më propozuar një edicion special të gazetës “Korrieri”, e cila në prag të luftës në Irak, mund të bënte një shpjegim të mrekullueshëm të armëve që palët do të përdornin në luftë. Duke nisur, padyshim, me SHBA-të.

I befasuar, e dëgjova për të gjitha, duke qenë i bindur se në të vërtetë, ndryshimet e mëdha të sistemit në fillim të viteve ’90, kishin kristalizuar, në Shqipëri, dy botë të ndryshme dhe shpesh të pakuptueshme me njëra tjetrën.

Njërën dukej se e përfaqësonte një brez relativisht në moshë, një brez që ndryshimet e kishin gjetur në kufijtë e të 40-ve dhe që kishte tentuar, por jo gjithnjë me sukses, të ambientohej me ndryshimet e reja.

Grupi i dytë përbëhej nga një komuniteti ku gjallonte një brez i lindur në perëndim të komunizmit dhe i rritur me një mentalitet dhe situatë ndryshe, duke ndërtuar një realitet krejt tjetër nga ai i prindërve të tyre. Në kufijtë e të dyve, dukej sikur endej edhe brezi im. Rënia e komunizmit më kishte gjetur student dhe, tani, përballë djalit të ri që kërkonte me sy zhbirues kuptimin e fjalës Zbor, mund të mburresha se i kuptoja nga pak të dyja. Domethënë mbaja mend ende mësimin e parë të lëndës ushtarake që kisha marrë në vitin e parë gjimnaz dhe që fillonte me përkufizimin e Pushkës “Model 56”: Pushka “Model 56″është një armë e fuqishme zjarri që shërben për asgjësimin e forcave të gjalla të armikut, me zjarr, bajonetë dhe qytë. Nga ana tjetër, kisha një ide jo aq të përciptë për armët dhe ushtritë moderne,  gjë që duhej ta kishin edhe shumë bashkëmoshatarë të mi. Pa menduar që, në të vërtetë, nuk ishte çudi që njohja e të dyjave të më kishte lënë pa njohur me thellësi asnjërën prej tyre.

I tunduar nga ideja e dy brezave dhe mentaliteteve, i çliruar nga koncepti gjysmak i “luftës së brezave”, siç perceptohej në shtyp, tentova të hyj më thellë në këtë konstatim të çuditshëm, përpara të cilit më kishte vënë një moment studenti i ri i gazetarisë. M’u kujtua se disa kohë më parë, në një sondazh informal për gazetën, pothuajse të gjithë gazetashitësit kishin nënvizuar faktin se pjesa më e madhe e lexuesve tundoheshin nga historitë mbi misteret e pushtetarëve të kohës komuniste dhe se midis tyre, historia e Mehmet Shehut, zinte vend të parë. Me këtë logjikë i kishim hyrë pasqyrimit të materialeve të kësaj kohe me shumicë, pa kuptuar se kështu, e kishim shndërruar gazetën në kureshtje për një brez, por absolutisht jo për një pjesë tjetër dhe të rëndësishme të shoqërisë. Të gjithën këtë e kisha vënë re, rastësisht, pas një emisioni televiziv mbi vrasjen apo vetëvrasjen e Mehmet Shehut, që kishte ngjallur jo pak bujë. Të nesërmen, një seri telefonatash dhe letrash më ofronin ndihmën e tyre për të zbardhur çështjen, duke më lënë si garanci fjalë dhe detaje të dëgjuara gjatë jetës së tyre. Të gjithë ishin, kryesisht, njerëz të moshuar, që e kishin njohur atë kohë ose më mirë të thuhet që kishin qenë pjesë e saj. Po atë mëngjes, ndërsa isha ulur me një mik në Hotel Rogner, kamarieri që na shërbente mbërriti me shumë mirësjellje për të më thënë:

– Ma kënaqe dje familjen me atë emisionin për atë politikanin që kishin vrarë. Babai ndenji pa gjumë derisa mbaroi, por më tha që ai ka qenë kriminel dhe të vriste kot.

Djali nuk dinte as emrin e Mehmet Shehut dhe as detaje mbi jetën e tij. Dhe kam përshtypjen që as i interesonte shumë. Në botën e tij të Hotel Rognerit, të mbushur me klientë të huaj dhe me pasionin për bashkishet e majmë, ai ishte thjesht një politikan që e kishin vrarë dikur. Kur ai vetë nuk kishte lindur ende. Padyshim djali dinte pak ose aspak për atë kohë dhe, të gjykoje vitet e komunizmit me mënyrën e arsyetimit të djalit që punonte prej disa muajsh në Hotel Rogner, do të thoshte të mos kuptoje asgjë realisht. Po sipas kësaj logjike, m’u kujtua se dy vjet më parë, në një sondazh të rezervuar, kisha lexuar se 3% e gjimnazistëve të Tiranës nuk e njihnin Enver Hoxhën as si emër dhe jo më veprimtarinë e tij.

I lindur dhe i rritur në vitet e komunizmit, kisha arritur të fitoja dhe të njihja mirë shprehitë elementare të asaj kohe. Kur regjimi ra, nuk kisha mbushur ende 21 vjeç dhe besoja se duke qenë brezi më i ri, i tij, do të kisha më shumë mundësi për të lënë pas shpinë absurdin e një kohe që të gjithë e njihnin mirë. Shumë vite më vonë, më 1998, kur në televizionet private filluan të rishfaqen filmat shqiptarë të dalë nga qarkullimi për më shumë se 8 vjet, disa nga miqtë e mij, prindër të rinj, filluan të përballen me një fenomen interesant. Të mrekulluar nga e folura shqip në një film, fëmijët e tyre, kryesisht shtatë dhe tetëvjeçarë, nguleshin para TV, por shpesh pa kuptuar asgjë.

  • Ç’do më thënë “aksion”? Po “kooperativë”? Po “mikroborgjez”, “shfaqje e huaj”, “revizionist”, “Pioner” dhe “Fatos”?

Kjo seri pyetjesh që s’mbaronte dhe që kërkonte gjithnjë përgjigje, i kishte bërë miqtë e mi të kuptonin befas, se fëmijët e tyre po rriteshin në një kohë tjetër dhe se shpjegimi i atyre fjalëve pa kontekstin e shoqërisë në të cilën kishin lulëzuar ishte më shumë se sa i kotë. Pra, krejtësisht i pakuptueshëm. Këtu kishte nisur befas dallimi dhe ideja se shumë shpejt, do të ishim dy botë të ndryshme, mbase edhe të pakuptueshme. Akoma më keq, ata që ishin disi më të rritur, pra pothuajse adoleshentë, kishin filluar të qeshnin dhe të talleshin me mënyrën se si flisnin dhe arsyetonin personazhet kryesorë të filmave që qenë xhiruar dhe shfaqur dikur, në një tjetër kohë. Ju dukej një botë absurde, aq larg asaj reales, sa ishte e vështirë të imagjinohej që dikur kishte qenë një botë e vërtetë.

Me këtë ide isha ulur edhe vetë para TV për të parë një sekuencë nga filmi “Ballë për Ballë”, që Spartak Ngjela e kishte përdorur në një artikull si shembullin e përmbysjes së vlerave në Shqipërinë postkomuniste. Ushtari shqiptar dhe ai rus, qëndronin të ulur së bashku në stolin e banakut në një klub të bazës së “Pasha Limanit”. Marrëdhëniet qenë tensionuar mes shqiptarëve dhe rusëve, por zyrtarisht asgjë nuk kishte dalë mbi të. E ç’bisedë mund të kenë dy ushtarë, pavarësisht uniformave që mbajnë dhe cepit të globit ku gjenden përballë një gote me birrë, mund të pyeste gjithkush? Atë më normalen, mallin për familjen, për vajzën që duan apo për lejen që po ju afron. Me një ton krejt normal, ushtari rus i tregonte shqiptarit se e dashura e tij e tradhtonte, se kjo e shqetësonte dhe se ishte shumë i mërzitur për këtë. Me një vështrim të ndezur, shqiptari i përgjigjej thatë: “mua nuk më duhet gjë, kjo ndodh tek ju”!

Me logjikën e komunizmit ai ishte vërtet një model i përkryer i “njeriut të ri”. Tradhtia nuk ekzistonte sipas atij modeli, jeta private ishte një lloj mbeturine mikroborgjeze, njeriu duhej të fliste vetëm me shtampat ideologjike që i ofroheshin dhe mbi të gjitha, nuk duhej të fliste me një armik. E imagjinoj admirimin e shikuesve të kinemasë ditën e parë që filmi ka dalë premierë. Admirimin për ushtarin trim, që nuk e lejonte rusin t’i tregonte se si e dashura e tradhtonte dhe mbase nuk do ta priste më. Imagjinoj duartrokitjet e tyre dhe ndjenjën e kënaqësisë ndërsa dilnin nga kinemaja nëpër një rrugë të mbushur me parullat: “Të punojnë, jetojmë dhe luftojmë, si në rrethim” , “Bar do të hamë, por parimet nuk i shkelim”, apo edhe “Votat tona, plumb për armikun”. Por tani, 25 vjet më vonë, ushtari trim dhe i ashpër ngjan çuditërisht komik. Një figurë e ngrirë, antipatike, aspak e admirueshme dhe fare jashtë mode. Ndërkohë, rusi i mjerë dhe i mëshiruar në atë kohë, ngjan një njeri i zakonshëm, me dramat e përditshme të gjithkujt dhe fare normal.

Kohët ishin përmbysur dhe, me gjithë sforcimin, jo gjithnjë dhe jo të gjithë ia arrinim të ishim me ritmin e ri. I vendosur në kufijtë e dy brezave u kujtova, se formimi im, kishte të bënte shumë me atë kohë, se në një mënyrë apo tjetrën, pavarësisht udhëtimeve, gjuhëve, internetit apo gazetarisë, ajo kishte lenë një gjurmë që nuk mund të shlyhej lehtë. Vijoja gjithnjë t’i përgjigjesha njerëzve se banoja në një “shtëpi private”, siç isha mësuar që fëmijë, pa u kujtuar se tashmë shtëpitë qenë të gjitha private; e gjykoja gjithnjë shkollën sipas atij modeli që kisha ndjekur vetë, pa ditur ndonjë gjë të madhe për kreditet apo masterat; vijoja t’i thosha Akademisë së Arteve, Instituti i Lartë i Arteve dhe të njihja me një saktësi prekëse çmimet ushqimore të asaj kohe. Mund të të thoja në çdo kohë që mbaja mend që një pako gjalpë kishte qenë 37 lek, që një vezë kushtonte 8 lekë që bukët qenë 30, 40 dhe 50 lekëshe, por nuk dija asnjë nga çmimet e reja.

Nuk janë dhe aq të rëndësishme mund të thoshte dikush e mbase është edhe kështu, Por janë shenja që tregojnë një lidhje të thellë dhe që askush nga ne nuk e ka të lehtë t’i korrigjojë.

I mendoja të gjitha këto, ndërsa studenti i ri i gazetarisë qëndronte përballë meje, me letrat e printuara nga interneti, që flisnin për armët e ushtrisë amerikane dhe forcën e saj, ndërsa përpiqej, pa ndonjë dëshirë të veçantë, të rrekte kuptimin e fjalës “zbor”.

Një fjalë që kishte qenë jo kaq e thjeshtë për të gjithë ne, që në një kohë të jetës sonë, ishim quajtur të gjithë “zboristë”.

0 replies

Leave a Reply

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

Leave a Reply

Your email address will not be published.