Post-panair 2016, ose “Kërkesa për ndryshim cilësor në organizim”

Post-panair 2016, ose “Kërkesa për ndryshim cilësor në organizim”

Nga Valbona Nathanaili  

Panairi i Librit i Nëntorit, – i Tiranës për të shmangur çdo keqkuptim, – i vetmi panair libri me përmasa kombëtare dhe realisht më i ndjekuri dhe më i rëndësishmi, sapo është mbyllur. A është ky lloj panair libri më i miri i mundshmi që mund të prodhojë kjo bashkësi kaq e nderuar botuesish, që për më shumë se 20 vjet kontribuojnë në pasurimin e fondit të librit shqip me libra të mrekullueshëm? Sigurisht jo. Shpresoj se të gjithë botuesit dhe ndjekësit e tij kanë të njëjtin mendim, ndërkohë që besoj se të gjithë botuesit pjesëmarrës në këtë panair, të paktën një herë, kanë qenë në një panair libri që zhvillohet jashtë Shqipërisë dhe patjetër kanë një sugjerim tjetër për të sjellë, një përvojë më shumë për të ndarë, për ta bërë këtë panair libri jo një lloj pazari ku shet ai që bërtet më shumë, por një treg idesh në fushën e librit dhe të botimeve.

Por ajo që vihet re është një lloj apatie dhe mungese dëshire e theksuar për të ndërmarrë nisma të reja, sikundër edhe një mungesë totale informacioni për shumë çështje që lidhen me panairin. Nga një panair në tjetrin, të vetmet kontakte që kemi në lidhje me mënyrën e organizimit të panairit dhe pjesëmarrjen në të janë kur bëhet lajmërimi se filluan pagesat për pjesëmarrje në panair dhe kur kërkohen titujt që mund të çohen për konkurrim. Nga një panair në tjetrin, sugjerojmë e kërkojmë më shumë transparencë, më shumë përfshirje, më shumë bashkërendim, por heshtje totale dhe në fund pamja e stacionit është po ajo: botues që shndërrohen në shitës librash me pakicë dhe kandidatë-blerës pothuaj me shumicë. Këtu duhet shtuar se shitës librash me pakicë bëhen edhe autorët, sipas modelit “Autor në stendë” dhe sipas motivit bamirës “Të ndihmojmë me shitjet botuesit që kanë investuar paratë për botimin e librit tim.” Nga një panair në tjetrin, të duket sikur ke marrë po atë autobus unaze, me të njëjtin shofer, me pothuaj të njëjtët udhëtarë – them pothuaj, sepse disa botues kanë filluar abandonimin e këtij lloj panairi – dhe të gjithë me po të njëjtin dëshirë për të mos i ngritur sytë nga sedilja ku janë ulur.

Dhe ndërsa botuesit, të vetmin bilanc që bëjnë është Cili ishte libri më i shitur, të bësh bilancin e  lexuesit është pak më e vështirë, sepse duhet të marrësh parasysh shumë mekanizma që i kanë detyruar të bëjnë zgjedhje të caktuara, sikundër edhe t’i pyesësh, më tej, nëse ja kanë vlejtur lekët e harxhuara. Bilanci i botuesve kufizohet nga mënyra e organizimit dhe nxitet nga  dëshira për të nxjerrë lekët e vendit që e kanë paguar me një çmim shumë të kripur; ndërsa në variabëlat që përcaktojnë bilancin e lexuesit është e rëndësishme të ndalesh në një të vetëm “Autorë në stendë.”

Autorë në stendë. “Autor në stendë” do të thotë që autori qëndron disa orë në stendën e shtëpisë botuese që i ka botuar librin dhe sheh në dritë të syrit vizitorin e radhës, me shpresën se do i blejë librin për të cilin ka kaluar vite, muaj e ditë për ta formuluar e ndoshta shumë para për ta botuar. Për blerësin, autografi i autorit është bonus. Një foto me të është bonus brenda bonusit. Veçanërisht kur është emër i njohur. Për më tepër që blerësi ka mundësinë ta reklamojë në Facebook. Kulmi i blerjes dhe i kënaqësisë së blerjes së një libri në panairin e librit të Tiranës.

Por këtë garë e fitojnë pak autorë dhe patjetër që Blendi Fevziu është një nga ata. Çfarëdo lloj libri të botojë. Edhe letërsi. Dhe këtu nuk bën dallim as mosha, as seksi i blerësit. Me plot gojën mund të quhet “Fenomeni Blendi Fevziu.” Dy librat e fundit të tij, “Ahmet Zogu” dhe “Pushteti” kanë dalë pak ditë përpara panaireve përkatëse të librit (Panairi i librit “Tirana 2014” dhe Panairi i librit “Tirana 2016”), secili dhe të dy bashkë mbi bazën e së njëjtës strategji: sa më shumë reklamë. Në çdo emision dhe stacion të mundshëm.

Zërat ndaj këtij fenomeni janë pro dhe kundra. Për disa botues, botimi i një libri të Blendi Fevziut, për shkak të vetë-reklamës që i bën librit të tij, ndikon pozitivisht, indirekt, në shtimin e vizitorëve të panairit të librit. Pra, ndërsa njerëzit tërhiqen drejt panairit të librit për të blerë librin e Fevizut, në kërkim të vlerave që gjenden në të, të një autografi dhe/ose të një fotoje, mund të vazhdojnë vizitën, – kur ju teprojnë paratë, – për të blerë edhe në stendat e tjera.

Zërat kundra mund të përmblidhen në këto argumente: manipulim i shijeve artistike të lexuesit dhe devijim i synimeve të një panairi libri, nëpërmjet përdorimit joetik të një pozicioni të favorshëm mediatik. Duke ju bashkuar këtyre zërave kundra, falë përvojës dhe konkluzioneve të nxjerra nga panairet e tre viteve të fundit, është me vlerë të sjellim një shembull të ngjashëm me Fevziun tonë, – një nga autorët më të suksesshëm të UET Press dhe MAPO Editons, – atë të Bruno Vespës në Itali, në shumë drejtime: të dy drejtojnë emisione të ndjekur (për të mos thënë që vetë emisionet janë krejtësisht të ngjashëm), të dy të pasur, të dy me shumë pushtet, të dy shkruajnë dhe botojnë libra. Por Vespa nuk e keqpërdor pozicionin që ka për dy libra më shumë të shitur. Ose edhe dy mijë. Jo sepse nuk do. Ose sepse nuk i pëlqen. Por sepse njeh shumë mirë psikologjinë e njerëzve dhe efektin bumerang që sjell çdo lojë me besimin dhe dashamirësinë e tyre.

Duke vënë në balancë zërat pro dhe kundra, sado të fuqishëm a të dobët të jenë, ajo që vlen në fund të të fundit është interesi i publikut: panairi i librit nuk duhet të ketë këtë mënyrë organizimi. Në panair mund të shiten libra vetëm në fundjavë. Autorët e një shtëpie botuese mund të jenë të pranishëm në panair, por jo me statusin e shitësit, as edhe të përkatësisë të vetëm një stende, por për të gjithë publikun që ka lidhje me librin. Televizioni Kombëtar Shqiptar, sipas shembullit të Panairit të Frankfurtit, duhet të jetë i pranishëm me kohë të plotë aty, në panairin e librit, i gatshëm për të transmetuar live çdo aktivitet të tij në një nga platformat e tij. Pra një panair që transmeton kulturë dhe librin e autorin e tij e vendos në piedestalin që i takon në bazë të vlerave që transmetojnë te publiku.

 

Post panair: Sale, zucchero e caffé! Nga Valbona Nathanaili

Post panair: Sale, zucchero e caffé!

Panairi i Librit Tirana 2014

Nga Valbona Nathanaili

Thonë që gjërat e mira vinë andej nga s’i pret! Ndryshe nga sa pritej, panairi i librit “Tirana 2013” ofronte një mjedis të qetë, ndjellës e komunikues. Vizitorë që shëtisnin nga stenda në stendë në kërkim të autorit apo titullit të preferuar, biseda, aktivitete të ndryshme dhe, me pak fat ose informacion të mirë mund të takoje edhe autorin e kërkuar. Botuesit ishin kujdesur jo vetëm për zgjedhjen e titujve dhe të autorëve, por edhe me paraqitjen e këtyre të fundit në stendë në orare të ndryshme të ditës.

Trendi i zgjerimit të mediave me shtëpi botuese

Botimet e viteve ‘990 të Shtëpive Botuese private që u shfaqën në tregun shqiptar, ishin kryesisht tituj klasikë e autorë të njohur më parë nga lexuesi, pra tituj që e kthenin shpejt investimin në parà fizike. Në atë kohë ishte e vështirë të bëje profilin e një shtëpie botuese, kaq të larmishëm ishin titujt: në fakt, çdo gjë që shitej, botohej. Sot, afro 20 vjet më vonë, me një përvojë që nuk mund të thuhet më e re, pothuaj të gjitha shtëpitë botuese shqiptare kanë krijuar fizionominë e tyre. Por përditë e më shumë po bëhet e qartë se puna e botuesit është bërë jo vetëm më e vështirë, por dukshëm edhe konkurruese, pasi forma të ndryshme komunikimi ofrojnë mundësi pa fund për të botuar dhe promovuar një vepër personale, një fenomen që në botë po merr përmasa gjithnjë e më të mëdha. Kështu në ShBA, për herë të parë në vitin 2009, numri i librave të vetëbotuar në ueb e tejkaloi numrin e librave të botuar nga botuesit konvencionalë. Nga ana tjetër, në përpjekje për të ‘rrëmbyer’ sa më shumë lexues, botuesit promovojnë me të gjitha mënyrat autorët e tyre: në lajme, reklama, gazeta, emisione të ndryshme televizive, rrjete sociale, kudo ku ekziston një potencial për të krijuar opinion, për të ngacmuar ose ngjallur kërshëri. ‘Imazhi shet’, është një aksiomë që funksionon kudo ku ka marrëdhënie mall-treg. Botimi në analizë të fundit është biznes dhe, si i tillë, kërkon që likuiditetin t’a shndërrojë në para. Falë rolit parësor që luan media në krijimin e këtij imazhi, edhe në Tiranë po vihet re trendi i bashkëpunimit të Shtëpive Botuese me mjedise të ndryshme mediatike, kryesisht me gazeta e televizione dhe, në një vështrim më të vëmendshëm, fenomeni i zgjerimit të mediave vizive e atyre të shkruara edhe me shtëpi botuese, duke e rimodeluar biznesin në funksion të një të ardhme me shumë të panjohura.

Sale, zucchero e caffé.

Ky është në fakt titulli i librit më të ri të Bruno Vespës që sapo ka dalë në qarkullim në Itali. Ndoshta jam nga lexuesit e parë shqiptarë që pata fatin ta kem në dorë kaq shpejt. Mondadori, shtëpia botuese e Vespës në Itali, pati mirësinë të na dërgonte një kopje që mbërriti po atë ditë që Vespa merrte avionin e kthimit në Rinas për në atdhe. Libri e ka marrë titullin nga një periudhë e hershme e jetës së Vespës, kur gjyshja, Aida, sa herë e çonte në dyqan e porosiste: mos harro të blesh kripë, sheqer e kafé. Një zakon, thotë Vespa që e ruaj edhe sot e kësaj dite dhe, sa herë ime shoqe shkon në pazar, e porosis: blej kripë, sheqer, kafé dhe ndonjë gjë tjetër. Libri përshkrohet nga kujtime të ëmbla e të hidhura. Nga tri asortimentet që mbushin çantat e të shoqes së Vespës kur bën pazar, dy prej tyre, kaféja e sheqeri, edhe për mua janë burim emocionesh e ndjenjash të ngrohta. Sa herë shkoja te ime vjehrrë – për fat të keq nuk jeton më -, e dija se më priste një kafé e ngrohtë dhe e mirë. Çfarëdo të ishte duke bërë, i linte të gjitha dhe më thoshte: ty po të prisja për kafénë. E bëj unë, se ti je lodhur, vjen nga puna. Pastaj, ty të pëlqen vetëm nga dora ime. Vërtet, bënte kafénë më të mirë në botë! Sot, sa herë shkoj të shoh time ëmë, të vjetër e të sëmurë, më pyet: nuk e di, të vajti mendja të më sjellësh sheqer? Çdo gjë i shijon me sheqer. Dy gra të ëmbla, që secila me mënyrën e saj, më kanë dhënë gjithmonë nga vetja dhe u jam mirënjohëse për dashurinë që më kanë falur.

Me Vespën pata mundësinë të bashkëbisedoja disa minuta në stendë, në boshllëqet e pakta që krijoheshin nga nënshkrimi i një autografi në një tjetër. Përtej të qenit i mrekullueshëm në mënyrën si buzëqeshte, fliste, shkruante e jepte autografe – kishte mësuar të shkruante shqip ‘urime’-, erdhi edhe pyetja klishe për një perëndimor, që në fakt ishte shtysa e shkrimit të këtyre radhëve: cili është romani i përkthyer në shqip, më i shitur këtu në Shqipëri? Nuk dija t’i jepja një përgjigje të saktë!

Përfaqësimi në stendë – me çfarë librash të paraqitemi dhe a duhet të shesim

Kam afro tetë vjet që e ndjek Panairin e librit këtu në Tiranë në mënyrë aktive dhe gjithmonë më ka habitur fakti që të gjithë botuesit, krahas titujve të rinj, ekspozojnë edhe tituj të botuar vite më parë dhe, pse jo, edhe shumë vite më parë. Në panairin e librit në Tiranë mund të gjesh si libra që mbajnë era myk, ashtu edhe nga ata që sapo kanë ardhur nga shtypshkronja e nuk u është tharë mirë boja. Sigurisht që një nga synimet e botuesve është paraqitja sa më dinjitoze në panair dhe pjesë e kësaj paraqitje është mbushja e të gjithë hapësirës me sa më shumë libra, pasi kjo përkthehet në më shumë kërkesa për botim, por a duhet të vazhdojmë të punojmë me të njëjtën filozofi? Gjithsesi, më pëlqen të sjell dy shembuj: Panairin e Librit të Londrës dhe Panairet e librit në Rusi. Sa i takon Panairit të librit në Londër, së pari duhet të regjistrohesh kohë më parë kundrejt një tarife dhe, e dyta, jo vetëm nuk shiten libra, por botuesit vinë vetëm me botimet e reja. Nuk mund të mendohet të përfaqësohet një shtëpi e madhe botuese me tituj të një viti më parë. Në Londër kanë bërë këtë zgjedhje! Ndërkohë në Rusi zhvillohen tre panaire ndërkombëtarë libri: njëri në prill, në St. Petersburg, dhe dy të tjerë në Moskë, në fillim të shtatorit dhe në fillim të dhjetorit. Sikundër te ne, të gjithë panairët rusë janë të hapur ndaj publikut dhe gjithkush mund të blejë librat që u ofrohen me çmim të ulët.

Duke u kthyer në përvojën dhe gjendjen tonë, e ndjeshme se detyrimi i paraqitjes në stendë vetëm me titujt e rinj (sipas modelit të Londrës) do nxirrte jashtë loje shtëpitë e vogla botuese, mund të gjendet një zgjidhje e ndërmjetme: detyrimi për të ndarë botimet e reja në një vend të veçuar brenda stendës, verifikuar nga Shoqata e Botuesve. Jo vetëm u kursejmë kohë vizitorëve të panairit, por edhe jemi në gjendje të krijojmë një ide se çfarë ka ndodhur me tregun e librit gjatë një viti. Rrallë mund të gjesh njeri, në përfundim të Panairit, që të jetë në gjendje të thotë saktësisht se sa ishte numri i titujve të rinj, ose çfarë përkthimesh të reja kishim këtë vit, ose sa ishin shitjet, ose si ishin shitjet e një autori krahasuar me ato të një tjetri, pra të bësh një analizë të situatës reale të librit të ri. Mund të flasësh vetëm me afërsi! Për më tepër, mund të shtohet edhe versioni i pagesës së vizitorëve në hyrje, pasi ndihmon jo vetëm në identifikimin e numrit të vizitorëve – nuk flasim më në tym se sa ishte numri i tyre, por paratë mund të përdoren për qëllime të ndryshme, përfshirë blerjen e librave dhe dhurimin e tyre për shkollat publike.

Sigurisht, ne nuk mund të shpikim a prodhojmë panaire ndryshe nga bota! Detyra jonë është t’u shërbejmë sa më mirë lexuesve dhe pjesë e këtij angazhimi është edhe vlerësimi i opsioneve të ndryshme, për të zgjedhur më të mirën.

 

Libra për një shoqëri të mirë

Libra për një shoqëri të mirë

Forum në kuadër të Ditës Ndërkombëtare të Librit

23 prill 2016

Në kuadër të “Ditës Ndërkombëtare të Librit”, u zhvillua forumi “Libra për një shoqëri të mirë”, në bashkëpunim me Institutin Shqiptar të Sociologjisë dhe Shtëpinë Botuese UET Press. Pjesëmarrës ishin studiues dhe pedagogë nga universitete të ndryshme të vendit, si dhe studentë të degëve të sociologjisë dhe financës nga UET. Synimi i forumit ishte njohja e studentëve me lëvizjen “Për një shoqëri të mirë”, iniciuar nga Instituti Shqiptar i Sociologjisë, si dhe promovimi e njohja e disa studimeve akademike nga fusha të ndryshme të shkencës, në mbështetje të një shoqërie të mirë. Forumi u organizua në dy sesione.

Në sesionin e parë, Prof. Lekë Sokoli (foto në të majtë), drejtor i Institutit, paraqiti parimet e një shoqërie të mirë, si dhe disa botime në këtë fushë, të vendit dhe të huaja, duke e vënë theksin se një shoqëri e mirë nuk mund të konceptohet vetëm si një shumatore e individëve të mirë. Sipas Sokolit, një nga prioritet kryesore të kësaj lëvizjeje është shndërrimi i arsimit në prioritet kombëtar nga të gjitha subjektet politike.

Në sesionin e dytë, nën drejtimin e Dr. Valbona Nathanaili, Drejtore UET Press dhe lektore pranë UET, sipas shembullit të Panairit të Librit në Frankfurt, nën logon “Entropi. Book Pitch”, studiuesit prezantuan punimet e tyre, përkatësisht dr. Ardit Bido me “Kisha Ortodokse Shqiptare. Një histori politike (1878-1937)”. Me parathënie nga prof. dr. Ferit Duka, dr. Roland Lami me “Komunikimi dhe marrëdhënia shoqërore”. Me parathënie nga Kosta Barjaba, prof. asoc. Ilia Larti me “Mësimdhënia dhe të nxënit”, Andon Andoni me “Çekrezi ky rebel i harruar. Jeta dhe vepra e Kost Çekrezit, midis dy luftrave, si kundërshtar i Nolit, Konicës, Zogut dhe Enver Hoxhës”. Me parathënie nga Ilir Ikonomi, dr. Nazmi Xhomara me “Kompetenca shkencore dhe metodologjike e mësimdhënies” dhe msc. Sonila Kapidani me “Studimi i matematikës në shkollë”.

Sipas drejtores së botimeve pranë UET Press, Dr. Valbona Nathanaili (foto në të majtë), është hera e parë që organizojmë një paraqitje të tillë, pasi titujt e lartpërmendur nuk janë botuar të gjithë. Një pjesë e mirë janë projekte për botim të studiuesve. Nuk besoj se mund të listoj të gjitha kriteret që e shndërrojnë një botim në libër për një shoqëri të mirë, por botimet e studiuesve të ndryshëm, sigurisht që janë të tilla. Nga ana tjetër, synimi ynë është jo vetëm të nxisim njohjen dhe provimin ndërmjet studiuesve nga universitete të ndryshme të vendit, por edhe të kontribuojmë në promovimin e studimeve që janë me vlerë për mbarë shoqërinë. Një rol të rëndësishëm luajnë shtëpitë botuese. Ne kishim dëshirë që në këtë ditë të dilnim jashtë aktiviteteve të zakonshme që organizohen me këtë rast. Fokusi ynë është libri akademik dhe promovimi i tij në një grup sa më të gjerë lexuesish. Nathanaili thekson se për shumë njerëz, kur bëhet fjalë për botime shkencore, shpesh dëgjohet të vlerësohen si “të mërzitshëm dhe të nevojshëm vetëm për një grup të caktuar lexuesish, kryesisht nga fusha akademike”. Duhet të përjashtojmë nga gjykimi ynë këto klishe. Studime të tilla janë me shumë vlerë për zhvillimin e shoqërisë sonë, sepse i trajtojnë dukuritë dhe fenomenet në mënyrë korrekte dhe, çfarë është po aq e rëndësishme, ofrojnë rekomandime – përfundon Nathanaili.

Paraqitja e punimeve u shoqërua me diskutime të shumta nga të pranishmit. Për dr. A. Bido, në përputhje me temën e studimit të tij, nuk është e përshtatshme që në shkollat tona të futet mësimi i fesë. Për dr. Natasha Lushaj, studiuese në fushën e letërsisë dhe me përvojë të gjatë në fushën e mësimdhënies, është me shumë vlerë që aktivitete të tilla të mos mbeten vetëm brenda auditorëve të universiteteve, por të marrin përmasa shumë të gjera. Sa i takon mësimdhënies, Lushaj e vendos theksin në të mësuarin me kompetenca. Punimi interesant i studiueses së fushës së artit, S. Kapidani, e vë theksin në rëndësinë që ka kreativiteti në orën e mësimit dhe, në rastin konkret që merr studimi i saj, edhe në atë të matematikës. Albina Rira, studente pranë UET, me fjalën e saj shumë emocionuese, mbylli këtë aktivitet. Rira, në ilustrim të studimit të dr. Xhomara, solli shembullin e një fëmije të veçantë, falë dhuntive të të cilit dhe aftësisë së një prej mësuesve të tij, ishte mundësuar zhvillimi i një metodologjie të re mësimore. Për prof. asoc. Larti është me shumë rëndësi që nëpër shkolla t’i vihet theksi mësimit të sociologjisë, si një premisë shumë e mirë për përgatitjen e qytetarëve për një shoqëri të mirë.

 

Post “Kadare”/ 2016   Ose letërsia si pasion  Nga Valbona Nathanaili

Post “Kadare”/ 2016 (ose letërsia si pasion)

 Nga Valbona Nathanaili

Maj 2016

Është viti i dytë radhazi që jepet Çmimi “Kadare” dhe, në të dy edicionet, fitues janë shqiptarë që banojnë dhe e kanë konsoliduar profesionin e tyre jashtë vendit të origjinës. Fituesi i vjetshëm erdhi nga Londra për të marrë trofeun. Fituesi i sivjetmë vjen edhe më nga larg, nga ShBA. Ndërkohë që vetë Kadare jeton në Francë. Një trekëndësh me bazë në Europë dhe kulm përtej oqeanit, – jo keq si gjeografi dhe shumë intrigues për vetëm dy vjet histori të çmimit.

Por në dallim nga fituesi i vjetshëm që ka mbaruar për gjuhë-letërsi, Shkëlqim Çela, fitues i çmimit “Kadare” për vitin 2016 ka kryer studimet universitare pranë Universitetit Bujqësor, Kamëz dhe mban një diplomë doktorature në statistikë, ndërkohë që “bukën e gojës” e fiton si Drejtor i Analitikës së Avancuar dhe konsulent kryesor në disa kompani analitike të njohura në SHBA, si: Equifax, Merkle, Choice Point etj. Në votimin e parë të jurisë, nga 33 konkurrues për fitimin e çmimit “Kadare”, është një ndër tre autorët që merr më shumë vota dhe, sikundër Çela, asnjëri prej të treve nuk ka mbaruar për letërsi. Në votimin e dytë të jurisë, nga 11 konkurruesit e mbetur për fitimin e çmimit, Çela është përsëri ndër autorët që merr më shumë vota, vetëm se përqindja e konkurruesve që vazhdojnë për në finale dhe që nuk kanë mbaruar letërsi bëhet ndjeshëm më e lartë. Nga shtatë pretendentët kryesor për Çmimin “Kadare”/ 2016, sikundër edhe Shkëlqim Çela që është vite-dritë larg studimeve në fushën e letërsisë, po aq janë edhe tre konkurrentë të tjerë: Pranvera Bekteshi ka mbaruar studimet për fizikë, Mustafa Nano në inxhinieri elektronike dhe Ada Çapi është diplomuar për farmaci në Tiranë dhe Bolonjë. Njëlloj sikundër edhe Çela, me përjashtim të Mustafa Nanos, asnjëri prej tyre nuk ka hequr dorë nga profesioni, por secili prej tyre, bashkë me Nanon këtë radhë, me shumë kontribute dhe botime në fushën e letërsisë: tregime, romane, poezi, novela. Të gjithë më shumë se 40 vjeç.

Këtu nuk ka arsye, ende, për të gjykuar pse mungojnë shkrimtarët, të vjetër dhe të rinj, që “bukën e gojës” e fitojnë me letërsi, por ka mjaft arsye për të duartrokitur pasionin, arritjet, dëshirën, këmbënguljen, sportivitetin e shkrimtarëve jo profesionistë që pranuan të gjykohen nga një juri profesioniste.

Në këta dy vjet histori të këtij çmimi, identifikimi i të gjitha arsyeve të paraqitjes dhe të mungesës së një a tjetër emri, të paraqitjes dhe të mungesës së një a tjetër grupi,  është kusht i nevojshëm dhe i mjaftueshëm, për të arritur në gjykime përfundimtare, me synimin që çmimi të jetë sa më përfshirës.

 Çmimi “Kadare” ka një emër të madh. Është pesha e emrit? 

Çmimi “Kadare” shoqërohet me një shumë shumë të madhe parash. 10 000 euro! Mjaftojnë, për një shqiptar të thjeshtë, të jetojë, afro një vit, në mënyrë komode. Çmimi Europian për Letërsinë, që jepet nga Këshilli i Europës, në bashkëpunim me disa organizma të tjerë po në rang evropian, është vetëm 5000 euro (plus, në fakt, shpenzimet e një udhëtimi dy ditor në Bruksel për të marrë pjesë në ceremoninë e marrjes së çmimit). Janë më shumë para se sa duhen për një çmim që të bëhet tërheqës?

Veprat i nënshtrohen gjykimit të një jurie që përbëhet nga 7 persona, shkrimtarë, publicistë dhe kritikë. Mos duhet të përjashtohen shkrimtarët? Apo kritikët? Apo publicistët?

Votimi është i fshehtë dhe fituesi del me shumicë votash. Për të dalë me emrin e Shkëlqim Çelës si fitues, juria votoi tre herë, derisa u përjashtuan, njëri pas tjetrit, të gjithë “rivalët”. Nga shtatë anëtarë të jurisë, katër ja dhanë votën fituesit aktual. Mos duhet që vendimi të merret si rrjedhojë e një diskutimi verbal dhe të vendoset me “konsensus”?

Gjithsesi, reflektimet nuk ka pse të jenë gjithmonë pesimiste.

Veprat e ardhura për konkurrim përfshinin jo vetëm zhanrin e romanit. Nga 33 vepra, 20 (ose 61 %) ishin romane dhe 13 tregime dhe novela, ose vetëm novela. Në vitin 2015, çmimi “Kadare” u fitua me një roman, ndërsa sivjet, më 2016, me novela. Balanca ka lëvizur, në mënyrë simetrike, nga një kah në tjetrin.

Çmimi “Kadare”, krahas çmimeve të tjera në fushën e letërsisë, po kontribuon jo vetëm në përshpejtimin e përpjekjeve të autorëve për të prodhuar letërsi, por ajo që është më kryesorja po prodhon një vepër, të certifikuar nga një grup njerëzish, që kanë pasur detyrë t’i lexojnë të gjitha prurjet dhe, ndërmjet tyre, të përzgjedhin njërën, përpara se të shkojë në duart e lexuesit. Tepër pragmatik si argument, por në një farë mase një arsye më shumë për ta kërkuar në librari.  “Ajo që duhet të thuhet, duhet të thuhet qartë. Kur nuk flet dot qartë, atëherë hesht.” –  shkruan Wittgenstein në hyrjen e librit të tij me titull “Tractatus Logico-Philosophicus”. Juria ka folur qartë.

Juria e Çmimit “Kadare” për vitin 2016: Preç Zogaj, Agim Baçi, Diana Çuli, Ylljet Aliçkaj, Gilman Bakalli, Rudolf Marku & Alfred Lela.

Koordinator kombëtar: Valbona Nathanaili

Konkurruan: Ada Çapi / Artan Mullaj (Hari Mulla) / Gazmend Krasniqi / Gjin Nikolli / Margarita Bardhi (Nikolli) / Ndue Gaspri / Thanas Medi / Pranvera Bekteshi / Albnore Durmishi Devetaku / Bardhyl Londo / Edlira Xhani / Kujtim Lapa / Aleksander Pavli / Shqiponja Duro / Moikom Zeqo / Arb Elo / Rifat Muriqi / Erjon Papagjoni / Piro Loli / Sytki  M.  Spahija / Grigor Banushi / Shkëlqim Çela / Fation Nikolla / Vladimir Myrtezai / Mustafa Nano / Agim Demiri / Sulejman Mato / Kaon Serjani / Rudina Çupi / Ilirjan Sadikaj / Glori Husi / Dr. Bledar Kurti / Arta Feta / Saida Beqiri / Suzana Varvarica Kuka

Shkëlqim Çela, fituesi i Çmimit “Kadare” për vitin 2016, mbërrin në Tiranë më 19 qershor dhe në një nga data ndërmjet 20 – 23 qershorit do të organizohet ceremonia e dhënies së Çmimit.

 Shkëlqim Çela, Fitues i Çmimit “Kadare”, 2016 me veprën “Embriologji”

Shkëlqim Çela u lind në Tiranë, më vitin 1962. Studimet universitare i ka kryer pranë Universitetit Bujqësor, Kamëz. Pas vitit 1991 emigron në Austri dhe, më pas, në ShBA. Vazhdon studimet e thelluara në fushën e statistikës. Pranë “University of Georgia”, Athens GA, fiton titujt PhD dhe Master of Science, përkatësisht në “Kiminë e tokave” dhe “Statistikë”. Nga viti 2001 e më tej punon si Drejtor i Analitikës së Avancuar dhe konsulent kryesor në disa kompani analitike të njohura të SHBA, si: Equifax, Merkle, Choice Point etj. Eshtë autor i një numri artikujsh shkencorë në fushat e Mbrojtjes së Mjedisit dhe të Statistikës së Aplikuar në periodikë të specializuar.

Kontributet e tij në letërsi janë të hershme, por autori parapëlqen të referojë në këtë fushë vetëm botimet e viteve të fundit.

 Botime në fushën e letërsisë

Prozë: “Mëmëdhembje” (Albin, 2008);  “Kulmak” (Albin, 2009); “Tuneli i dhëndurëve” (Tirana Times, 2015);  “Ishulli Ruzvelt” (Tirana Times, 2013).

Me veprën me novela “Ishulli Ruzvelt”, në konkursin e organizuar nga Ministria e Kulturës, vlerësohet nga juria si “Autor interesant e inovativ”.

Poezi: “Zgjimi i ushtarit nga vdekja fushore” (Tirana Times, 2012);  “Dogleg” (The Aldrich Press), proces botimi.

Luigj Gurakuqi, vlera e tij letrare  Nga Arshi Pipa

Luigj Gurakuqi, vlera e tij letrare 

Nga Arshi Pipa

Luigj Gurakuqi, së bashku me Kolë Thaci, Hil Mosi, Risto Siliqi, FIilip Shiroka kanë dhënë një kontribut të çmueshëm në pasurimin e gjuhës dhe zhvillimin e letërsisë shqiptare. Mund të themi se këta shkrimtarë nuk e kanë pasuruar aq fort gjuhën e letërsinë shqipe, sa shpirtin e popullit shqiptar. Janë përpjekë të pastrojnë gjuhën e mendësinë e një turme të paarsimuar që kërkonte nga çdo intelektual punë konkrete për lartësimin e vendit. Veprimtaria letrare e Luigj Gurakuqit paraqitet në prozë e poezi, por proza e shkrimtarit tonë qëndron më lart se poezia e tij.

Luigj Gurakuqi është një ndër fytyrat më fisnike të letërsisë dhe historisë shqiptare. Rritur në mes librash dhe në frymën e një edukate klasike, plazmue ndër vuajtje jo të tijat personale, por të mbarë popullit shqiptar, Gurakuqi ndoqi një rrugë në të cilën pak i shkuan prapa, rrugën e punës së ndershme për lirinë e vërtetë të popullit. Çështja e atdheut qe çështja e tij e për të punoi në çdo rasë, me çdo mënyrë dhe nën çdo kusht e rrethanë të vështirë. Prandaj veprimtaria letrare është vetëm një degë e veprimit të tij më të gjerë në shërbim të atdheut. Për letërsinë punoi aq sa e pa të arsyeshme. Nuk patin ndonjë ambicie me u shque dhe me prodhue shumë, në mënyrë që veprimtaria letrare t’u zhvillonte në dëm të veprimtarisë atdhetare. Letrari qe në funksion të atdhetarit, pse të gjitha energjitë e tij donte të synonin drejt një qëllimi të vetëm. Në këtë prizëm mund të studiohet e të vlerësohet vepra e Gurakuqit si vjershëtar.

Pak vjersha na ka lënë të shkruara Luigj Gurakuqi e gati të gjitha me vlera relative. Këto vjersha mund t’i ndajmë në: 1. Në vargje me qëllim edukativ; 2. Vargje me qëllim atdhetar; 3. Vargje me vlerë retorike, ku vjershëtari tregon erudicionin e vet klasik; 4. Përkthime e punime në gjuhë latine.

Nuk mund të themi se këto vjersha janë shkruar pa frymëzim. Frymëzim kanë, por të vogël dhe të përkohshëm. Në një vjershë, për shembull, mund të gjesh dy deri tri tufëza të ndritura, muzikore, ndërsa pjesa tjetër mbetet në gjymës të errët poetike. Bota e vjershave të Luigjit është mjaft e varfër, sidomos kah përmbajtja. Pak motive dhe ato të thjeshta dhe të shtjellueme në një mënyrë elementare. Por megjithëkëtë nuk është çudi të gjejmë, aty-këtu, farfuritje drite, akorde të një muzike të pazhvillueme mirë. Këto bukuri të papritura nuk rrjedhin aq fort nga talenti poetik i vjershëtarit t’onë, sa nga virtyti i natyrës së tij ëngjëllore. Pse Luigj Gurakuqi sa qe burr si burrat e motit, aq qe i  butë, i thjeshtë, shenjt.

Tue hy me ba një analizë të shkurtër të veprimit letrar të vjershëtarit, do të përpiqemi të zbulojmë disa bukuri të rralla ndër vargjet e tij. Për këtë qëllim do të sjellim disa shembuj. Nga vjersha “Stinët e Motmotit”, po nxjerrim këtë tubzë mjaft të bukur

E ndiell bylbyli t’bukurën prendvérë

n’prozhem me mall mbi géma i’ri tue kndue;

e diftojnë kreshtët e nalta e fusha e blerë

me gjeth e me bar t’njomë për gjithkah mblue;

drandofillja e kalon me t’kandshmen erë,

me boça q’i lulishten kanë garmue;

e ndiell me vedi e bie nji t’lehtë puhi

qi fryn, tue idhanë natyrës jetë e risi.

 Unë fola vetëm pak fjalë për Luigj Gurakuqin. Por kishte me u dashtë ma tepër se vllim për të përshkrue e për të përfshi si duhet veprën e tij të shumë-anëshme si atdhetar, burr shtetit, letrar etj. Sot kjo punë nuk mund të bahet. Do të bahet atëherë kur rrethana ma të volitshme do të na lejojnë me mendue shqiptarisht, shka jemi e shka duem. Kur të caktohet nji herë e mirë fati i Shqipnis, do t’i caktohet vendi martirve e trathtarëve të të gjitha periudhave historike. E Luigj Gurakuqi, atbotë, do të xajë vendin qi i përket, në rradhën e parë, pranë martirve ma të këthiellë t’ides kombtare.

Shënim: Artikulli pasqyrohet me shkurtime. Shkëputur nga revista “Kritika”, e përmuajshme letrare, drejtuar nga Arshi Pipa (1920-1996), themeluar më mars 1944, nr. 3, maj 1944, f. 81-84.

Jo pranë njëri tjetrit, por së bashku me njëri-tjetrin Nga Prishtina, Valbona Nathanaili

Jo pranë njëri tjetrit, por së bashku me njëri-tjetrin – rreth promovimit të librit të Bashkim Zeneli “Për Gjermaninë. Histori diplomatike dhe kujtime”

Rreth promovimit të librit të Bashkim Zeneli “Për Gjermaninë. Histori diplomatike dhe kujtime”, Kosovë, maj 2016

Nga Prishtina, Valbona Nathanaili

Libri i ambasadorit të shquar dhe gazetarit të njohur Bashkim Zeneli  “Për Gjermaninë. Histori diplomatike dhe kujtime”, pas publikimit nga Shtëpia Botuese UET Press dhe pritjes së ngrohtë nga lexuesi në Shqipëri, u promovua edhe në Kosovë, më datat 9-10 maj, me një axhendë të ngjeshur pritjesh, takimesh dhe bashkëbisedimesh të autorit me personalitete të vendit, gazetarë e lexues, si dhe me profesorë e studentë të Universitetit “Hasan Prishtina”, në Prishtinë.

Presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi, shprehu kënaqësinë për takimin me ambasadorin dhe mikun e tij, Bashkim Zeneli, si dhe veçoi gjatw takimit, kontributin e shquar që ambasadori Zeneli ka dhënë gjatë kohës që ushtronte detyrën në Gjermani, në afirmimin e çështjes së Kosovës në periudhën para dhe gjatë luftës (1998-1999), si diplomat në Gjermani.  Pjesë e takimit të autorit me presidentin e Kosovës, ishte edhe ndarja e mendimeve rreth arritjeve dhe perspektivës euro-atlantike të shtetit të Kosovës. Ramush Haradinaj, kryetar i Aleanca për Ardhmërinë e Kosovës (AAK) theksoi se libri Për Gjermaninë. Histori diplomatike dhe kujtime “ka vlera të mëdha historike dhe jep mesazhe shumë të qarta politike dhe diplomatike për ditët e sotme”.

Për gazetarin Baton Haxhiu, në një bashkëbisedim me autorin rreth librit, në emisionin “Zona B”, në Klan Kosova, libri është interesant e të ngjall emocion dhe duket sikur është shkruar nga një “gjerman i flaktë që ka marrë përsipër të përshkruajë vitet e vështira të shqiptarëve pas 1990” dhe, në të njëjtën kohë, jo vetëm nga ambasadori i Shqipërisë në Gjermani, por i gjithë shqiptarëve në Gjermani. Shqiptarët e Bashkim Zenelit që zënë vend në libër janë të gjithë, pavarësisht pasaportës që mbajnë ose shtetit ku kanë lindur. Shumë prej tyre edhe me emra të përveçëm, një fakt që, sipas Haxhiut duhet të mbahej në vëmendje dhe të shmangej nga një ambasador, por që në perspektivën e Zenelit, është shenjë mirënjohje për kontributin e tyre dhe shton: “Jo vetëm për shqiptarë të përveçëm, por edhe për shumë gjermanë të përveçëm dhe rolin e tyre, veçanërisht sa i takon çështjes së Kosovë dhe rimëkëmbjes së saj, si dhe për konsolidimin e demokracisë në këtë vend duhet të shkruajmë dhe të flasim”. Boshti kryesor i bashkëbisedimit të tyre ishte simbioza Gjermani-Kosovë. Pyetjet e Baton Haxhiu janë të drejtpërdrejta dhe prekin shumë tema delikate, ndjekur nga përgjigje diplomatike, por që me apo dashje, shtuar edhe insistimin e vazhdueshëm të moderatorit të njohur, u zgjeruan, kryesisht, rreth: A ka pasur kampe stërvitjeje të ushtarëve kosovarë në Shqipëri? A kanë ekzistuar rrugë për furnizimin me armë nga Shqipëria në Kosovë? Si është vepruar me fondet e mbledhura për ndihmë nga shqiptarët? Çfarë mendoni për Bukoshin, kryeministrin në ekzil të kohës? Marrëdhëniet me ambasadorin serb të akredituar në Gjermani? A ka pasur ndarje ndërmjet shqiptarëve sa i takon përfshirjes në çështjen e Kosovës? Roli i kryeministrave Nano dhe Majko? Si ka qenë qëndrimi gjerman në lidhe me secilën prej këtyre çështjeve?

Universiteti “Hasan Prishtina” në Prishtinë, në bashkëpunim me Ambasadën e Shqipërisë në Kosovë dhe kujdesin e drejtpërdrejtë të Ambasadorit të Shqipërisë në Kosovë, Qemal Minxhozi, ishin organizatorët e promovimit të librit në Kosovë. Të pranishëm ishin personalitete, gazetarë e studiues të Universitetit të Prishtinës, si ish-presidentja e vendit Atifete Jahjaga, Veton Surroi, Bujar Degolli, dekan i fakultetit të filozofisë, Afrim Hoti, prorektor për bashkëpunim ndërkombëtar, Ambasadorja e Gjermanisë në Kosovë, Angelika Viets, Remzi Jeupi, “një intelektual shumë aktiv, i kudondodhur për çështjen e Kosovës, një njeri që kurrë nuk diti të mburrej e t’i binte gjoksit”, – sikundër shprehet autori në libër, Andrea Nathanaili, pedagog i gazetarisë pranë Universitetit të Tiranës dhe këshilltar në AMA, Arsim Sinani, lektor në disa universitete dhe president i Qendrës për Marrëdhënie Ndërkombëtare e Studime Ballkanike etj.

Rektori i Universitetit të Prishtinës, Prof. Marjan Dema, në fjalën përshëndetëse, pasi theksoi stilin brilant të të shkruarit të autorit, veçoi, nga libri, planet gjermane për t’u ringritur në këmbë dhe për të gjetur aleatin e tyre strategjik jashtë tokës evropiane, faktin që historia e diplomacisë moderne lidhet, ngushtësisht, me dramën gjermane, ndarjen dhe ribashkimin e Gjermanisë, si dhe përdorimin e librit si një mjet, shumë i mirë, për të promovuar te lexuesi një praktikë të pasur dhe të larmishme diplomatike. “Libri i Bashkim Zeneli, pa asnjë dilemë, është vlerë e shtuar dhe pasuri për rrethin shkencor në veçanti dhe për diplomacinë në përgjithësi. Me këtë libër, gjeneratat e reja kanë gjëra të bukura për të lexuar, praktika unikale për të ndjerë dhe histori të papërsëritshme për të mësuar. Autorit, respektin më të lartë për punën dhe dëshirën e paepur për të na sjellë edhe libra të tjerë” – e mbylli fjalën e tij rektori i Universitetit të Prishtinës, Prof. Dema. Me shumë ngrohtësi, njëherazi bindës dhe elokuent, ambasadori i Shqipërisë në Kosovë, Qemal Minxhozi, në fjalën e tij në Universitetin e Prishtinës, me rastin e promovimit të librit, theksoi kontributin e veçantë të Ambasadorit Zeneli në çështjen e Kosovës, në terrenin dashamirës, optimist dhe vizionar të politikës gjermane, veçanërisht në vitet 1999-2000, vitet kur çështja e Kosovës mori një kthesë shumë pozitive. “E ke tepër të vështirë të krijosh një ide për vendlindjen e Bashkim Zenelit, ose se cilës pjesë të kombit i takon, sepse gjeografia e librit është shumë e shtrirë, përpos citimit të një numri të madh emrash dhe veprash. Kushdo mund të pyesë se, si është e mundur që një person të mbajë mend kaq shumë emra, kaq shumë ngjarje”, – vazhdoi Minxhozi, për ta mbyllur me fjalët: “Ne, shqiptarët, jemi shumë të këndshëm për të shkruar historinë, por të pavullnetshëm në të shkruarit e saj, për të krijuar historinë tonë me fakte që janë tepër të rëndësishëm dhe të domosdoshëm. Libri i Zenelit i shërben ndriçimit të kontributit të Shqipërisë dhe të përpjekjeve të spektrit politik kosovar në një qendër shumë të rëndësishme, si është Gjermania”.

Autori i librit, Bashkim Zeneli, në fjalën e tij ritransmetoi mesazhin e Willy Brandt, udhëheqësit të Partisë social-demokrate gjermane dhe kancelar i Gjermanisë Federale: “Ne nuk duhet të ndërtojmë marrëdhënie pranë njëri-tjetrit, por së bashku me njëri-tjetrin”. Mesazh që njëlloj si për “dy gjermanitë”, vlen edhe për “dy shqipëritë”.

Foto kryesore: Z. Bashkim Zeneli duke dhënë autografe në Sallën e konferencave të Universitetit “Hasan Prishtina”, Prishtinë.

Foto e parë: Kopertina e librit “Për Gjermaninë. Histori diplomatike dhe kujtime”, autor  Bashkim Zeneli.

Foto e dytë: Rektori i Universitetit të Prishtinës, Prof. Marjan Dema dhe Ambasadori i Shqipërisë në Kosovë, Qemal Minxhozi.

Foto e tretë: Arsim Sinani, President i Qendrës për Marrëdhënie Ndërkombëtare e Studime Ballkanike, Tetovë, gjatë promovimit të librit.

Kush sundon?!…

Kush sundon?!…

 1. Përgatiti: Visar Zhiti 

Teksa jepte shpirt i burgosuri Mirash Ivanaj (foto në të majtë), poet, dijetar, ish-ministër në arsim, reformator etj., me sytë e shuar vështronte, për të fundit herë, nga i burgosuri tjetër, që me duart e dridhura ia mbante kryet dhe priste amanetet:

– Më fal, të kam kastigue…, – mërmëriti me zërin e thellë si të përzier me dhé. – Unë jam i mbaruem!

Dhe më pas:

– Këtu nën jastëk ke një poezi. Ma ka pas dhanë dikush. E kam ruejt me shumë kujdes. Po munde, nxirre prej këndej dhe, po t’i gjesh rastin, botoje. Është e thjeshtë, por ka vlera njerëzore, – tha profesor Mirash Ivanaj dhe heshti përgjithmonë…

Këtë skenë danteske, dëshpërimisht të mrekullueshme, na e tregon Lazër Radi,  shkrimtar, i burgosur dhe i internuar gjatë gjithë kohës, që kur mbaroi Lufta e Dytë Botërore e deri sa ra perandoria komuniste.

Nuk ka rëndësi e kujt është poezia, le të mbetet anonime, merita është tjetër tani, e lartë, sipërane. Gjesti hutues është vetë poezi… Po vriteshin jetë ndërkaq, vidheshin ëndrra, vepra, ashtu si pasuritë, edhe pse Shqipëria ishte çliruar, por jo shqiptarët. Dhe ja, dikush në ferr, ministër a dijetar, poet, e ç’rëndësi kishte tani, ishte njeriu që kishte ruajtur me vite një poezi të paemër dhe ia jepte njeriut.

Poezia mbërriti si një shpend i plagosur, i porsadalë nga gërmadhat.

Ta vazhdojmë porosinë…

  1. Përgatiti: Valbona Nathanaili

Poezia gjendet e plotë në librin “Misteret e një ministri”, me autor Dr. Lazër Radi (1916-1998) dhe pjesërisht në botimin e z. Zhiti. E gjithë gjendja në të cilën ndodhej Prof. Mirash Ivanaj në minutat e fundit të jetës është bërë e njohur sipas rrëfimit të ish-shokut të tij të dhomës në spitalin e burgut, Agron Çarçani. Edhe amaneti për botimin e saj është mbajtur po nga z. Çarçani dhe zbatuar nga Dr. Lazër Radi, ish-shok dhome me profesorin në qeli, në botimin e cituar më lart. P. Poezia paraqitet e plotë më poshtë, sipas “Misteret e një ministri”, monografi nga Lazër Radi, Tiranë: Lilo, 1994. Kopertina: Eleni Laperi, redaktor Jozef Radi.

Pyetja që shtrohet natyrshëm: A është Prof. Ivanaj autori i vërtetë i poezisë? Sipas Radit, Agron Çarçani ka qenë shok dhome në spitalin e burgut me Prof. Ivanaj, pra kanë ndejtur pak bashkë, përpos faktit që Ivanaj në burg ka qenë shumë i rezervuar dhe i mbyllur dhe, ndoshta, kjo mund të jetë arsyeja pse preferon ta mbajë autorin anonim. Sigurisht që arsyet pse Prof. Ivanaj ka kërkuar të mbetej anonim janë të shumta dhe të kuptueshme, përpos qëndimit që ka zgjedhur të mbajë në burg. Ky argument mund të marrë zgjidhje deri në një farë mase po të krahasohen ortografitë – shkrimi i letrës me atë të z. Ivanaj (Tirana Review of Books ka publikuar, kohë më parë, një dokument me shkrim dore të profesorit që gjendet në Arkivin e Shtetit), por gjithnjë nëse ekziston ende copa e letrës . Gjithsesi, në këtë fazë, mbetem në mendimin e z. Zhiti për ta lënë autorin Anonim. Dhe jemi plotësisht në përputhje me amanetin, sepse më shumë se autori ka rëndësi mesazhi.

Falenderoj Laura Kylheku (foto në të majtë) për kopertinën e librit dhe për poezinë e plotë që më dërgoi, nga faqet e librit, po aq sa për argumentet e vyera në arsyetimin në lidhje me autorësinë e poezisë.

 

Kush sundon 

Anonim 

Lamtumirë, o jetë, lamtumirë o botë,

Përzier me vrer, lagur me lotë!

Rritur me mish, mbrujtur me gjak,

O botë e rreme, që më vure lak!

Ç’tu gëzonj ju o banditë, o xhelatë,

Asnjë minutë s’më latë rehat,

Shpirtëra dhe zemra ju nuk njihni,

Ç’është njeriu ju nuk dini.

Nga dita që linda, e deri më sot,

unë s’qesha kurrë, veç derdha lot.

 Lot, lot, vrer dhe shumë psherëtime:

Ja lumturia e jetës sime!

O Zot, qysh i duron këto badërdi,

Që bëjnë veprat e krijuara nga ti?

Kush sundon, më thuaj, këta apo ti?

Ta vazhdojmë porosinë...

Në foto kryesore: Visar Zhiti, Valbona Nathanaili, Eniel Ninka, Tiranë, 2016.

 

Paralele “përthyerjesh” Nga Valbona Nathanaili

Paralele “përthyerjesh”  

Nga Valbona Nathanaili

Tema e trajtuar reflekton shqetësimin, e ngritur përsëri së fundmi, sa i takon punës që bëjnë përkthyesit. Me shumë dashamirësi, që në krye të radhëve, kërkoj mirëkuptimin e z. Tupe që në titull kam përdorur variantin e tij sa i takon fjalës “përkthyes” që e ka shndërruar në “përthyes”, ndonëse, përsëri me shumë dashamirësi, ligji për mbrojtjen e të drejtave të autorit e përjashton nga mbrojtja, pasi idetë, teoritë e konceptet nuk përfshihen në të (ligji nr. 9380, neni 9, rastet e përjashtimit). Me këtë hyrje aspak të zakonshme, paralelja që dua të krijoj sa i takon “përthyerjeve” që përkthyesit i bëjnë veprës nga një gjuhë në një tjetër, lidhet me përkthimin nga frëngjishtja në anglisht të një prej veprave më të lexuara, ndoshta, deri dje: “Remembrance of Things Past (Kujtim i gjërave të së shkuarës)” ose “In Search of Lost Time (Në kërkim të kohës së humbur)” me autor Marcel Proust dhe të përkthimit në shqip të një prej dramave më të njohura të Henrik Ibsen “Shtëpia e kukullës” ose “Shtëpi kukulle” ose “Një shtëpi kukulle”.  Plus një lutje për procedurë në fund.

Për të shmangur çdo keqkuptim, synimi është shumë i thjeshtë: problemet e përkthimit nga një gjuhë në një tjetër janë të njohura në të gjithë botën, por në vendin tonë dhe në të tjerë me popullsinë e historinë tonë, janë më të shumta për shkak të faktit se numri i përkthimeve që duhet të bëjmë është shumë i madh, përpos faktit që komunikimi në një gjuhë të huaj për një pjesë të mirë të popullsisë, përfshirë edhe studentë, është një “mision i pamundur”. Akoma, natyra e debatit nuk duhet gjykuar vetëm nga veprat dhe përvojat e përkthimit të tyre që kam sjellë si argument, qoftë ajo në gjuhë të huaj ose shqip, por nga kontributi i paçmuar që sjellin, mendoj, në gjetjen e mekanizmave që na ndihmojnë për t’u orientuar në hapësirën djerrë të përkthimeve këtu te ne. Dëshira për të qenë sa më objektive, lehtëson përpjekjet e çdo lexuesi që të përfshihet në këtë debat dhe, nga ana tjetër, njëlloj sikundër unë, të gërshetojë faktet e sjella me vlerën që kanë.

***

Botimi i parë i veprës së Marcel Proust (1871-1922) “À la recherche du temps perdu” në anglisht, u bë nga Dover Thrift Editions, në ShBA dhe Angli, më 1922, me përkthimin e Charles Kenneth Scott Moncrieff. Për botimin anglisht Moncrieff zgjodhi si titull “Kujtim i gjërave të së shkuarës”, sipas titullit të një prej sonetave të Shekspir. Ndonëse vetë Proust ishte kundra këtij ndryshimi, pasi humbte domethënia e fjalëve “kohë” dhe “kërkim” që janë në titullin frëngjisht, me këtë titull dhe me të njëjtin përkthim, novela njohu botime dhe ribotime të shumta deri më vitin 1981. Në vitin 1981, në botimin anglisht, për herë të parë mbas 59 vjetësh, emrit të Moncrieff si përkthyes i shtohet edhe Terenc Kilmartin. Arsyeja: botimi frëngjisht i vitit 1954 nga Pléiade kishte ndryshime të shumta. Shtëpia botuese franceze kishte skanuar çdo shënim, dorëshkrim a shenjë që gjendej në kopjen origjinale dhe të gjitha ishin pasqyruar në botimin e ri. Përpos ndryshimeve në tekst, Kilmartin ndryshoi edhe titullin: “Në kërkim të kohës së humbur”. Me vlerë është të përmendet edhe fakti që botimi tjetër i rishikuar i Plejad i viteve 1987-1989 çoi në rishikimin e përkthimit të Moncrieff & Kilmartin nga D. J. Enright.

Historia interesante që shoqëron përkthimin anglisht nga Moncrieff gjendet në parathënien e botimit të vitit 2006, të Wordsworth Editions, shkruar nga Ingrid Wassennar f. 16-7.  Përkthimi është gjithmonë një art i trazuar dhe të përkthesh Proust-in është si të ecësh në një fushë të minuar. Para së gjithash, zgjatja në kohë e novelës – për afro 14 vite. Tjetër: gjatësia e fjalive. Së treti, shkalla e lartë e kulturës së referuar. E katërta, fakti që novela nuk u përfundua kurrë. Të gjitha këto shpjegojnë përse Charles Kenneth Scott Moncrieff (1889-1930) nuk ishte thjesht përkthyesi i parë i Proustit në anglisht, por mbeti i tillë deri më vitet ’980. Akoma, Moncrieff pati disa përparësi sa i takon të tjerëve, ndoshta sepse jetoi dhe punoi në kohën që Prousti shkruante veprën e tij: Swann’s Way (vëllimi i parë) është publikuar rreth vitit 1922. Moncrieff ishte i magjepsur mbas vizionit, stilit dhe përfshirjes që kishte vepra; e njëjta punë, e njëjta përpjekje për të formatuar anglishten me frëngjishten e Proustit, për të dhënë edhe për lexuesin anglishtfolës të njëjtën elegancë e përdorim individual të gjuhës, ndonëse është ‘akuzuar’ vazhdimisht se është “tepër korrekt”.

Në fakt anglishtja ka ndryshuar më shumë se frëngjishtja: gjuha frënge është mbrojtur fuqishëm nga ndryshimet, ndërkohë që anglishtja i është nënshtruar përzierjes me neologjisma të ndryshëm. Por megjithë ndryshimet e herë-pas-hershme që ka pësuar anglishtja, ose që në përkthimin anglisht mund të gjesh “shtesa” që nuk gjenden në origjinal, deri në ditët e sotme, të gjithë i referohen përkthimit të Moncrieff.

Mbas vitit 1987, duke qenë se vepra binte në “hapësirë publike”, të gjitha shtëpitë botuese që morën iniciativën për të botuar veprën, krahas përkthyesve ose redaktorëve të tyre, ruajtën ose citojnë gjithmonë përkthimin e Moncrieff. “Random House” i referohet përkthimit në këtë formë: Përkthyer nga Moncrieff & Kilmartin. Rishikuar nga D. J. Enright. Për më tepër, edhe të gjitha botimet rreth veprës së Proust, u referohen përkthimit të Moncrieff. Botimi i Cambridge “The Cambridge Introduction to Marcel Proust”, autor Adam Watt, Cambridge University Press, 2011, f. ix, shkruan: “Të gjitha citimet u referohen botimit të Vintage Classics në gjashtë volume përkthyer nga C. K. Scott Moncrieff (me përjashtim të “Time Regained”, përkthyer nga Andreas Mayor dhe Terence Kilmartin), rishikuar nga Terence Kilmartin dhe D.J. Enright (Vintage, 2000-2)”. Përjashtim bën Penguin Books që më 2003 porositi një përkthim të ri dhe morën nga një përkthyes të ndryshëm për secilin prej shtatë volumeve.

***

Paralelja lidhet me përkthimin e një prej veprave të Henrik Ibsen (1828-1906), e përqendruar përsëri vetëm tek  titulli, por e bazuar vetëm në konstatime, sepse në ndryshim nga sa më sipër, mungon historia – ne nuk dimë t’a shkruajmë historinë ndërkohë që ndodh! Me një parantezë të shkurtër, Henrik Ibsen ka vdekur më 23 maj 1906 dhe vepra e tij është në “hapësirën publike” pothuaj në të gjithë botën, pasi kanë kaluar më shumë se 100 vjet nga viti që autori ka ndërruar jetë. Në vendin tonë ka hyrë në hapësirën publike në dhjetor të vitit 1976 (ose janar 1977).

Deri në vitet 2000, të gjitha përkthimet e dramës së njohur mbajnë firmën e përkthyesit të mrekullueshëm Gjergj Zheji. Botimi i parë i takon vitit 1965. Drama e Ibsen doli në shqip me titullin “Shtëpia e kukullës” (së bashku me “Rosa e egër”), Shtëpia Botuese “Naim Frashëri”. Në botimin e dytë të vitit 1976, afro dhjetë vjet më vonë, me të njëjtën dhe të vetmen shtëpi botuese që operonte në atë kohë, Gjergj Zheji e ndërron titullin në Shtëpi kukulle” (në botim gjendet përsëri edhe drama tjetër “Rosa e egër”, por titulli i saj është i njëjtë). Ekziston edhe një botim i tretë po nga i njëjti përkthyes, i vitit 2006, por nga Shtëpia Botuese “Argeta-LMG”.  Titulli është po ai i botimit të dytë: Shtëpi kukulle”. Duke kërkuar në libraritë e Tiranës për botime të tjera, gjeta edhe një botim tjetër, të së njëjtës vepër nga Shtëpia Botuese “Kuçuku”, viti 2013. Përkthyesi, Artan Duka, kishte zgjedhur titullin “Një shtëpi kukulle”.

Në paralelen me përkthimin e veprës së Proustit në anglisht, asnjëri nga krijuesit tanë nuk ka pasur fatin të bashkëpunojë me autorin gjatë përkthimit dhe kjo, ndoshta, mund të jetë arsyeja se pse, që në titull, të dy përkthyesit kanë pasur variacione të dukshme. Jo pa qëllim zgjodha këtë vepër, pasi jo vetëm i njëjti përkthyes e ka ndryshuar konceptimin e titullit, por edhe një i dytë ka zgjedhur një variant të ri, pra tre përkthime të ndryshme për një titull: “Shtëpia e kukullës”, Zheji 1965, “Shtëpi kukulle”, Zheji 1976, “Shtëpi kukulle”, Zheji 2006 dhe “Një shtëpi kukulle”, Duka 2013. Zheji e ka rilexuar veprën pas dhjetë vjetësh dhe ka konkluduar me një titull të ri; besoj se Duka e ka parë botimin e Zhejit dhe 37 vjet mbas botimit të dytë ka konkluduar edhe ai me një titull të ri: kohë të ndryshme japin perceptime të ndryshme – kështu ndodh me leximin e çdo vepre – nuk jemi aq të paditur sa në leximin e parë. Sigurisht që jam tërësisht e bindur se mënyra si i përdorim rregullat gramatikore është zgjedhje kryesisht konceptuale, por përmbajtja ose mesazhi që na përcjellin janë krejtësisht të ndryshëm. Përkthyesi bëhet autori i ri i veprës. Paralelja është identike: fillimisht një titull; pastaj një i dytë; pastaj disa përkthime. Dua t’a përforcoj argumentin duke shtuar se ndryshimi është pjesë e zhvillimit, por vetë ndryshimi, ose më mirë ky lloj ndryshimi, duke qenë se bëhet pjesë e kulturës sonë, shndërrohet në objekt për studim. Sikur edhe vetëm për ilustrim, si ky rast.

***

Lutja për procedurë lidhet me një pyetje të kahershme: A duhet riparë edhe një herë përkthimi që Noli i ka bërë Shekspirit? Është e vërtetë që edhe Nolin, njëlloj si Moncrieff, e “akuzojnë” se ka shtuar nga xhepi! Por në dallim nga À la recherché, vepra e Shekspirit, që nga koha e “përthyerjes” që i ka bërë Noli ynë i shtrenjtë, jo vetëm nuk ka ndryshuar, por edhe vetë gjuha shqipe, njëlloj si gjuha frënge, qoftë edhe për shkak të mbylljes gjatë periudhës komuniste, nuk ka pësuar ndryshime dramatike, të paktën zyrtarisht, duke ju referuar konferencave ndërkombëtare për këtë problem. Mendoj se Shekspiri është po aq i dashur për ne sa edhe për anglezët, falë edhe “përthyerjes” së mrekullueshme që i ka bërë Noli. Nga ana tjetër, duke qenë se vepra e Shekspirit është në hapësirë publike, gjithkush mund të marrë iniciativën për ta përkthyer, duke ju referuar ose jo Nolit, sikundër është bërë me shumë autorë të tjerë. Por duhen respektuar procedurat, që edhe në këto raste, si në rastin Moncrieff, të mund të heqim paralele.

 

I sëmurë në dhe të huaj, vjershë. Nga Papa Kristo Negovani

I sëmurë në dhe të huaj, vjershë. Nga Papa Kristo Negovani

Burimi: Safet Butka

Përgatiti: Valbona Nathanaili

Në fillim të qershorit të vitit 1937, në Shqipëri priten të vijnë eshtrat e Naim Frashërit. Në një korrespodencë ndërmjet Ministrisë së Arsimit dhe Drejtorit të Normales së Elbasanit, z. Aleksandër Xhuvani, për përcjelljen e eshtrave kërkohet që nxënësit e kësaj shkolle, ish-anëtarë të Shoqërisë “Naim Frashëri”, të mbajnë ndonjë fjalim ose të japin ndonjë kurorë.

Në të njëjtën kohë, Safet Butka, inspektor i Arsimit për Tiranën, kërkon që nëpër shkolla, me rastin e mbërritjes së eshtrave të Naim Frashërit, të mbahet gjallë fryma kombëtare, duke u lexuar nxënësve “Historinë e Shqipërisë” dhe mësuar përpjekjet që kanë bërë patriotë të shumtë për mëmëdheun. Në porositë që u jep shkollave, Butka thekson se nxënësit duhet të mësojnë përmendësh edhe faqet e para të “Bagëti e Bujqësi”.

Në shkresat e shumta që dërgon pranë shkollave në lidhje me këtë ngjarje, në njërën prej tyre, bashkëngjit një vjershë të Papa Kristo Negovanit. Porosia është po ajo: t’u flitet nxënësve vazhdimisht për atdheun e kombin.

I sëmurë në dhe të huaj
Vjershë e Papa Kristo Negovani vrarë më 1906 nga komitat greke 

Të falur ndë ty drejtonj, o i dashur mëmëdhé
Shumicë lot po derth për ty, sa rrjedhënë përdhé;
Mbulesë mbë të cilën u ndathçë që u linda,
Dhëntyratë më mbajnë, ndë ligjet t’ënë u binda;
Po përsëri me zemër të mir’ e të qëruar
Kur do të vinjë, të të shoh, ajo dit’ e uruar?

Vjetet e mi të paratë, dhê, fushë, male e pyllë
Nuk do t’u shoh përseri, se syt’ e mi u mbyllë.
I ngreh përpjetë sytë kot, dyke luturë Zotit,
Që të më lerë dhe ca, të shtonjë dit’ e motit;
Ndé dhé të huaj do të vdes tani dhe përnjëherë
Me pikllim, me mallëngjim dhe shum’i mjerë.

Vëllezër të dashur, të dërgjur që më patë,
Që më vështruat dhembjet dhe vetëm s’më latë;
Të gjithve u lutem sa që më rrini pranë,
Të mos m’a lini nershënë i huaj dhê të hajë
Ndë mëmëdhe, ndë Shqipëri, të vdekur të m’a shpini
Të mbushen eshtrat me gas të dalë mallëngjimi

Vdekje, të mos heshtë shurdhër, fjalët të m’i dëgjonjë
Më falnjë dhe ca dit’, të rronjë dhe të shkonjë
I dërgjur ndë Shqipëri, atje posa të shkelnjë
Të mos rronjë fare, po shpirtin të m’a mernjë

Të tjera fjalë nukë them dot, shokë, mëmëdhetarë…
Për Shqipërinë mallëngjenj edhe vdes dyke qarë.

Në foto kryesore: Papa Kristo Negovani

Foto e dytë: Safet Butka

Adonis Poezi Zgjodhi dhe përktheu Atjon Zhiti

Adonis Poezi

Zgjodhi dhe përktheu Atjon Zhiti

ADONIS, poeti më i madh sot i botës arabe, që jeton në kryeqytetin francez, në Paris, ndër më njohurit në botë, kandidat për çmimin Nobel

  • SHKRUAJ

Shkruaj, jam i tmerruar
e çmendem e më tremben
dhe boja me fletët
dhe pyes veten: po shkruaj vërtet a digjem?

  • NË ERRËSIRËN E GJËRAVE

Dua të mbetem
në errësirën e gjërave, në misterin e tyre.
Dua të fundosem te krijimi.
Dua të endem si dyshimi,
si çudia e artit.
Si anonim i dyzuar dhe i paqartë
çdo agim rilind sërisht.

  • UDHËTIMI

Njoh udhëtimin e hidhët, këtë velë
të shqyer në humnerë,
këtë palmë
me degët e copëluara
që vdesin të përungjura mbi trungun e tyre.
Njoh shtëpinë, zjarrin e ekstazës së saj
dhe ngrohtësinë e qosheve të saj.
Por ç’kuptim ka një qëndrim i gjatë,
një bujtje që shpërfill nisjen?

  • PASQYRA

Ja pasqyra jote: një ferr me dyer
dhe shkallina.
Anije gjaku
për Zotin e ferreve, për fëmijët e tij e nipërit
dhe për ardhjen tënde
porteve të fshehura
në argjilin dhe në flakët pa tym.
Tani, në lëkurën tënde rritet
ankthi përvëlues për nisje,
nisja, kjo kërkesë
që as toka as qielli
nuk ta zbulojnë zanafillën.

Foto kryesore: Atjon Zhiti me poetin e njohur Adonis. Atjoni i u njoh me të në Milano, në shtëpinë e mikut të tij, poetit dhe presidentit të PEN Clubi Italian, Sebastiano Grasso.

Foto në krah: Atjoni me poetin Sebastiano Grasso dhe një shoqe të universitetit.