Orët prej qelqi të Eni Isufit

Eni Isufi ka lindur në Elbasan, më 25 dhjetor 1987. Sikundër shprehet edhe vetë, në një nga lagjet më të vjetra të qytetit, në Kala. Në moshën 4 vjeçare familja shpërngulet në Tiranë. Studimet i fillon në shkollën “Ali Demi”. Poezinë e parë e shkruan në moshën 9-vjeçare. Megjithëse lindur në Elbasan dhe banuese në Tiranë, sprova e parë i kushtohet detit të Durrësit. Dhe sigurisht me shumë rimë.

  • “Mësuesit ishin shumë motivues! Më bindën t’i botoja poezitë e mia në revistën e shkollës” – shprehet Isufi në një intervistë për Tirana Review of Books.  

Në vitin 1999 prindërit vendosin përsëri të zhvendosen, por këtë radhë destinacioni është jashtë Shqipërisë, Gjermania dhe shumë shpejt edhe më larg, në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Gjatë zhvendosjeve nga një vend në tjetrin, dashuria për poezinë dhe krijimin mbeten gjithnjë konstante.

Në vitin 2004 është anëtare e Forumit Shqiptar, në të cilin ka mundësi të njihet dhe shkëmbejë përvoja e kritika me krijues të tjerë shqiptarë. Arrin të botojë një përmbledhje me poezi në dy vëllime, në shqip, ‘Fund’ dhe ‘E Telte’.

Ka ruajtur dygjuhësinë, që e sheh si një përparësi, pasi ka mundësi të konsultojë, në origjinal, krijimtari edhe në shqip, edhe anglisht. Dygjuhësia i ka mundësuar të zhvillojë edhe një pasion tjetër, atë të përkthimit: përkthen nga anglishtja në shqip, sikundër edhe nga shqipja në anglisht. Po ashtu, poezia dhe proza e saj janë në dy gjuhë.

Në anglisht krijimet e Isufit janë botuar në revistat ‘Slipstream’, ‘Clean Sheets’ dhe ‘Odyssey: Mediterranean Poetry’.

Pyetjes “Çfarë të frymëzon?”, Isufi i përgjigjet:

  • Krijimtaria ime fokusohet në identitetin tim të dytrajtshëm, por një vend jo pak të rëndësishëm zënë edhe misherimi i miteve. Më frymëzon arti!

Në vitin 2010 bëhet nënshtetase amerikane. Studion letërsi në universitetet e Delaware dhe Rutgers. Autorja shprehet se shumë shpejt do mund të kemi një vëllim poetik në anglisht, por nuk jep një datë të saktë. Pjesë e studimeve dhe hulumtimeve janë edhe gjuhësia e fjalëformimi. Ka pasion fotografinë dhe udhëtimet.  

Tirana Review of Books ka zgjedhur për lexuesin tre poezi nga Eni Isufi: ‘Martesë‘, ‘Gruaja lakuriq‘ dhe ‘Pandihmëshmëri‘.

Martesë

Shtjellë e jetës buzë lumit –

ura të ndërtuara me pole bambush,

gdhendur nga këmbët e fëmijëve –

Varka që kërcënojnë

Të kthehen sërish në dru –

Uji

i përthyen rrezet e diellit

si një pjatë e sermtë nën qiellin bojëhiri.

Uji

i mbushur me peshq të artë që dridhen

e vezullojnë si thika prapa fronit.

Uji

cipëkalter dhe kafnaja poshtë tij –

zambaku që shfletëzohet

si një origam i përkryer

i papritur

si orgazma e parë e gruas.

(2008)

Gruaja lakuriq

Kam qenë gruaja lakuriq në dritare

teksa drita rrihte çarçafët.

Flokët e mi ishin kthyer përpjetë

dhe veç një fije ra rreth një veshi

ku një perlë —

Kam qene gruaja lakuriq duke qepur

me pasditen e dërrmuar mbi prerjet e mia.

Kam qene një grua gjysmë e veshur

e hedhur në qytetin e errët, e thurur

prej shiut që më rrëshqiste kurmit.

Jam lutur për çadra, mbrojtje

ndaj mijëra kamerash të lagura.

Në të njëjtën kohë, lakmoja

kushtim, një disk të gjuajtur mbi lente.

Poshtë mbulesës, ato lëngojnë

në shtretër, kolltukë, nën dritën e llambës.

Kam parë një grua

Të vruguar në rozë agimi, të mbërthyer

pas murit me të kaltër. Këtë mëngjes,

gjalmat më dridhen në pëllëmbë teksa drita

ashpërson përvijimin e një shenje.

Një damkë, një nishan mbi supin tim.

Ndoshta kancer, një bizele.

Kam qenë gruaja me një dorë në grila

të hapur-mbyllura nën gishtëza, penelet e tij.

(2009)

Pandihmëshmëri

Orë qelqi.

Në  to, shoh rërë dhe njerëz.

Në  to, një dhomë e bardhë dhe një kopsht i zbrazet.

Marrëzi a mëmësi.

Dhuratat e gjakosura, të prura nga fshqinjët

ende përgjaken e m’a bëjnë me gisht.

Fërkimi në to, rëra

e bën kohën më të vdekur se ato pa të.

Nënçati dhe pasqyrime, vëllime. 

Shpenzova dhjetë vjet

duke lexuar ato vëllime

dhe boja është bërë prej rëre, tashmë

kokërrimët në orën e rënë.

(2012) 

Elementi


ELEMENTI Ose Gjithçka ndryshon vetëm nëse bëhet me pasion

Autorë Sir Ken Robinson dhe Lou Aronica / Botues për gjuhën shqipe: Pema, Prishtinë.

RRETH AUTORËVE

Sir Ken Robinson, Ph.D., është një nga emrat më të njohur në të gjithë botën për zhvillimin e kreativitetit, risisë dhe potencialeve humane. Robinson ka këshilluar qeveri e korporata, si dhe organizata me shumë ndikim në fushën e kulturës dhe të arsimit. Jeton në Los Angeles, California, SHBA.

Lou Aronica është autor i dy novelave dhe bashkautor në disa vepra, veçuar The Culture Code (së bashku me Clotaire Rapaille). Jeton në Connecticut, SHBA.

Hyrje

Vite më parë kam dëgjuar një histori të mrekullueshme, të cilën kam shumë dëshirë ta tregoj. Mësuesi i një shkolle fillore po zhvillonte orën e vizatimit me një grup fëmijësh gjashtëvjeçarë. Njëri prej tyre – një vajzë e vogël – ulej gjithnjë në fund të klasës. Vajza zakonisht nuk u kushtonte shumë vëmendje mësimeve. Por në orën e vizatimit ishte krejt ndryshe! Atë ditë, për më shumë se njëzet minuta, vajza qëndroi palëvizur as edhe një çast, me krahët që dukej sikur ishin bërë një me fletën ku po vizatonte, krejtësisht e zhytur në atë që po bënte. Një përkushtim i tillë mësuesit iu duk i jashtëzakonshëm, i mrekullueshëm. Iu afrua vajzës së vogël dhe, me një zë mbushur me emocion, e pyeti çfarë po vizatonte. Pa e ngritur aspak kokën, vajza iu përgjigj: “Po pikturoj Zotin!” I befasuar, mësuesi vazhdoi diskutimin: “Por asnjë njeri nuk e di si duket Zoti!”

 “Do ta dinë shumë shpejt!” – ishte përgjigja e vajzës.

Më pëlqen kjo histori, sepse na kujton që fëmijët e vegjël besojnë – në mënyrë të mrekullueshme – në ato që përfytyrojnë. Ndërkohë që shumë nga ne e humbasim këtë besim sa më shumë që rritemi. Pyesni fëmijët e klasës së parë, se cili prej tyre mendon që është kreativ, dhe të gjithë do të ngrenë duart lart. Pyesni studentët e vitit të parë universitet për të njëjtën çështje, dhe shumica prej tyre do të qëndrojnë indiferentë. E kam me shumë pasion kur pohoj, dhe me shumë besim, se të gjithë lindim me aftësi të jashtëzakonshme natyrore, por që shumë prej tyre i humbasim sa më shumë kohë kalojmë në botën reale. Për ironi, një nga shkaktarët kryesorë të këtyre humbjeve është arsimi. Rezultati është që shumë njerëz kurrë nuk arrijnë të zbulojnë talentin e tyre të vërtetë dhe, në rrjedhojë, edhe kurrë nuk arrijnë ta dinë, se çfarë janë në gjendje të arrijnë.

Në këtë kuptim, nuk arrijnë ta dinë edhe se kush janë në të vërtetë.

Personalisht udhëtoj realisht shumë dhe puna më lidh me njerëz nga e gjithë bota, që u përkasin si korporatave, ashtu edhe sistemeve arsimore apo organizatave jo fitimprurëse. Dhe kudo kam takuar studentë në kërkim të së ardhmes, paditur nga ta nisin; si dhe prindër të shqetësuar, në përpjekje për t’i ndihmuar, por që nuk bëjnë gjë tjetër vetëm se i largojnë nga talenti i vërtetë që zotërojnë, në supozimin se fëmijët e tyre duhet të ndjekin të njëjtën rrugë konvencionale suksesi. Akoma, kam takuar punëdhënës që bëjnë maksimumin për të kuptuar si të përdorin sa më mirë talentet e ndryshme që zotërojnë njerëzit në kompanitë e tyre, ndërkohë që kam kohë që nuk numëroj më – sepse janë bërë vërtet shumë – njerëzit që nuk kuptojnë sa të talentuar janë si individë dhe çfarë pasioni fshehin brenda vetes.

Nga ana tjetër, puna më lidh edhe me njerëz që kanë qenë tepër të suksesshëm në ato fusha për të cilat janë të pasionuar dhe, sikundër shprehen, nuk mund ta përfytyrojnë se do mund të kontribuonin në ndonjë sektor tjetër. Besoj se historitë e këtij grupi njerëzish kanë një mesazh të rëndësishëm për të transmetuar rreth natyrës së kapacitetit njerëzor dhe përmbushjes së tij. Më ka rënë rasti të flas në shumë konferenca e takime në të katër anët e botës dhe kam dëgjuar histori si ajo e vajzës së vogël, të paktën po aq sa edhe statistika dhe opinione të ekspertëve të ndryshëm, që përpiqen t’i bindin njerëzit se kemi nevojë, të gjithë, të mendojmë ndryshe për veten dhe në lidhje me çfarë jemi në gjendje të bëjmë me jetën tonë; se si po i edukojmë fëmijët dhe si i drejtojmë kompanitë a institucionet.

Ky libër përmban një diapazon të gjerë historish që kanë në fokus kreativitetin që i ka udhëhequr në jetën profesionale njerëz shumë të ndryshëm. Shumë prej tyre janë intervistuar posaçërisht për këtë libër. Tregimet fillojnë, së pari, se si arritën të njohin talentet e tyre specifikë, dhe më pas se si ia dolën të jetojnë, me sukses të jashtëzakonshëm, duke bërë atë çfarë vërtet donin. Duke dëgjuar këto histori, më bëri përshtypje veçanërisht fakti që karriera e pothuaj të gjithëve nuk ka qenë aspak konvencionale. Ndërkohë që gjithnjë kanë qenë plot me dilema, mëdyshje e ngritje-ulje. Kam kënaqësinë të ndaj me lexuesin, se ndërsa zhvillonim intervistat, dëgjoja shpesh të më pohonin se bisedat në funksion të përgatitjes së librit, u shërbyen si burim për lindjen e ideve dhe përjetimit të përvojave paprovuar kurrë më parë apo të analizojnë, çfarë u ka ndodhur në jetë, sipas kësaj perspektive të re. Momenti i njohjes! Evolucioni i talentit që kanë pasur! Inkurajimi apo dekurajimi nga ana e familjarëve dhe e njerëzve të afërt, si miqve dhe mësuesve. Çfarë i bëri të ecin përpara, ndonëse me sfidën e përballjes me pengesa të shumta!

Dua të theksoj që në fillim se historitë e tyre nuk janë përralla me fund të lumtur. Secili prej tyre kalon një jetë mbushur me sfida dhe jo më pak ndërlikime. Nuk e kanë pasur të lehtë as edhe me karrierën personale, e cila nuk ka ecur sipas një vije të drejtë. Kanë pasur çastet e triumfit, po aq sa edhe ato të rrëzimit. Për asnjërin nuk mund të thuash se ka pasur një jetë “perfekte”, ndërkohë që të gjithë pohojnë një zëri se kanë përjetuar, rregullisht, momente që i kanë bërë të ndihen se gjithçka ishte në perfeksion. Historitë e tyre të mahnitin shumë shpesh.

Por ky libër nuk u drejtohet atyre. Ky libër është për ju!

Synimi pse është shkruar është të ofroj një vizion shumë më të pasur rreth kreativitetit dhe aftësive që zotërojmë ne, si qenie njerëzore, si dhe të mundësive për të përfituar të gjithë nëse arrijmë të kuptojmë si duhet talentet dhe pasionet që kemi. Ky libër analizon çështje që kanë rëndësi të jashtëzakonshme për jetën tonë dhe atë të fëmijëve tanë, për nxënësit e studentët, dhe akoma më shumë për ata që i mësojnë këta nxënës e studentë. Fjala çelës e këtij libri është Elementi, term i cili përdoret për të përshkruar pikëtakimin e gjërave që duam të bëjmë, me gjërat për të cilat jemi të mirë t’i bëjmë. Besoj se është e rëndësishme që secili prej nesh të gjejë Elementin e tij, jo thjesht sepse na ndihmon të ndihemi më të plotësuar, por sepse ndërkohë që bota është në evolucion të vazhdueshëm, e ardhmja e institucioneve që kemi, si edhe e grupeve sociale që u përkasim, varen tërësisht nga vetë ne.

Historia jonë është ajo e një bote në ndryshim si kurrë më parë. Shpresa më e mirë që mund të kemi për të ardhmen është të zhvillojmë një paradigmë të re për aftësinë njerëzore, në gjendje të plotësojë kërkesat për ekzistencë në erën e re. Kemi nevojë të përpunojmë një vlerësim të ri për rëndësinë që ka ushqimi i talentit njerëzor, së bashku me atë të të kuptuarit se si talenti shprehet në mënyra të ndryshme në individë të ndryshëm. Kemi nevojë të krijojmë mjedise – në shkolla, vendet e punës apo edhe në zyrat e administratës publike – që janë në gjendje të nxisin e frymëzojnë çdo individ për t’u rritur nga pikëpamja e kreativitetit. Kemi nevojë të sigurohemi që të gjithë njerëzve u jepet mundësia të bëjnë atë që duhet të bëjnë, të zbulojnë Elementin që gjendet brenda tyre nga vetë ata, sipas mënyrës së tyre.

Ky libër është një himn për diversitetin e mahnitshëm që kanë talenti dhe pasioni njerëzor, si dhe për potencialin e jashtëzakonshëm të rritjes dhe të zhvillimit që fshihet brenda gjithsecilit prej nesh; për nevojën e të kuptuarit të rrethanave që ndihmojnë në lulëzimin e talentit njerëzor, po aq edhe në dështimin me të. Akoma, është një himn për rëndësinë e përfshirjes së të gjithëve shumë më tepër sot, në të tashmen, si dhe domosdoshmërisë për të qenë të përgatitur për një të ardhme tërësisht të panjohur.

Për të dhënë më të mirën e mundshme të vetes sonë dhe të njëri-tjetrit, nevojë urgjente është përqafimi i një konceptimi shumë më të pasur rreth aftësive njerëzore. Kemi nevojë të përqafojmë Elementin!

Ambasadorët tanë. Pikëtakime të diplomacisë me krijimtarinë

Refleksione rreth librit ” Ambasadorët tanë. Pikëtakime të diplomacisë me krijimtarinë” Autor Valbona Nathanaili

Nga Alma Mile

Mes diplomatit krijues dhe krijuesit diplomat, shumica zgjedhin këtë të fundit, por fati e deshi që në rrethana të caktuara ata duhet të bënin diplomatin, pse jo diplomatin krijues, në varësi të situatave. “Ambasadorët tanë. Pikëtakime të diplomacisë me krijimtarinë”.

Kështu titullohet libri i autores Valbona Nathanaili, pjesë e kolanës “Scripta manent” i botimeve “UET Press”. Në këtë libër, format albumi, Nathanaili hedh dritë mbi atë çka arti dhe letërsia i ka dhënë diplomacisë dhe anasjelltas. Duke hedhur një sy të shpejtë, vëren se kontributi që njerëzit e artit dhe kulturës kanë dhënë në diplomaci nuk ka qenë aspak modest. Ka pasur mes tyre shkrimtarë, regjisorë, përkthyes, që kanë përfaqësuar dhe promovuar Shqipërinë në vende të ndryshme të botës, që nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës, në Rusi, në Francë, Çeki etj. Në shumë syresh lista e veprave në lëmë të kulturës dhe vlerësimet aty është pa dyshim më e gjatë se ajo në karrierën diplomatike. Udhën krijuesve në diplomaci duket se ua ka hapur pikërisht Faik Konica, ndërsa të tjerë do të vijonin deri ditëve tona, si Jusuf Vrioni, Pëllumb Kulla, Luan Rama, Ylljet Aliçka, Pirro Milkani, Teodor Laço, Misto Treska, Javer Malo. Janë bërë pjesë e këtij botimi edhe diplomatët Vasil Nathanaili, Arben Cici, Agim Nesho, Shaban Murati, me kontribute në sferën akademike dhe të botimeve në fushën e diplomacisë. Por ky libër nuk është shterues. Ai është vetëm vëllimi i parë, në pritje të një të dyti, në të cilin pritet të përfshihen edhe të tjerë emra të rëndësishëm të diplomacisë dhe letrave shqipe, si Besnik Mustafaj, Agim Isaku, Visar Zhiti, Neritan Ceka etj. “Që prej krijimit të shtetit shqiptar, bashkëjetesa mes ‘dy zanateve’ ka qenë e vazhdueshme, duke vendosur një marrëdhënie harmonike mes gjuhës dhe realitetit, duke e shndërruar atë në një traditë gati-gati të institucionalizuar”, shkruan Ylljet Aliçka në parathënien që shoqëron librin.


Libri
“Libri ka si synim kryesor të hulumtojë në fushën e diplomacisë shqiptare dhe të identifikojë kontributet e atij grupi përfaqësuesish të shtetit shqiptar në botë që janë “rekrutuar” nga fusha të krijimtarisë, përfshirë kulturën dhe sferën akademike. Akoma, të evidentojë llojin e komunikimit që kanë arritur të ndërtojnë e vendosin, sa kanë qenë të aftë të promovojnë Shqipërinë, vlerat e kulturës sonë”, shpjegon Nathanaili. Për nga mënyra se si është ndërtuar, libri do të mund t’u vinte jo pak në ndihmë studiuesve e studentëve, por edhe lexuesit kurioz, i cili përmes faqeve të këtij libri mund të gjejë një informacion të bollshëm mbi figurat e përzgjedhura në këtë botim. Për çdonjërin prej tyre gjejmë biografi, vepra, çmime, citime, vlerësime, faksimile dokumentesh, raportime nga përfaqësitë në të cilat shërbenin, problemet kryesore që kanë trajtuar në periudha të ndryshme, fotografi, që botohen për herë të parë etj.

“Nga dokumentet e hulumtuara, listimi i tematikës së çështjeve kryesore të diskutuara ose bërë prezent në marrëdhëniet ndërmjet Ministrisë sonë të Jashtme me shtetin përkatës, e integruar në jetëshkrimin dhe veprimtarinë e shumë prej ambasadorëve, mendoj se ndihmon për të krijuar një ide më të qartë jo vetëm për punën e kryer nga secili prej tyre, por edhe për natyrën që kanë pasur këto marrëdhënie, ose për të gjykuar si kanë evoluar nga viti në vit. Një burim i veçantë informacioni kanë qenë shkresat që përmbanin vendimin e emërimit në postin e ambasadorit. Edhe një shkresë e thjeshtë tregon shumë. Të ndihmon të kuptosh strukturën vendimmarrëse nga kanë ardhur propozimet dhe ku është marrë vendimi: Ministrinë e Jashtme, Kryeministri apo Presidencë. Akoma, nëpërmjet kësaj mund të gjykojmë për kulturën e institucionit e gjuhën e përdorur”, tregon Nathanaili, e cila zbulon edhe kuriozitete të tipit që, deri në fund të vitit 1950 vazhdon të përdoret fjala “zoti”, e cila më zëvendësohet nga “shoku”.

Ka dokumente që ende vulosen me V.F.L.P Vdekje Fashizmit! – Liri Popullit! Dhe të tjera që kanë ende simbolet e qeverisë të paraluftës.

Diplomatët

SHBA dhe OKB

  • Faik Konica Ambasadori i parë shqiptar në Shtet e Bashkuara të Amerikës (Ministër Fuqiplotë i Republikës, më vonë Mbretërisë së Shqipërisë në SHBA) 1926-1939
  • Pëllumb Kulla Ambasador i Jashtëzakonshëm dhe Fuqiplotë, përfaqësues i përhershëm i Republikës së Shqipërisë në Organizatën e Kombëve të Bashkuara, New York, SHBA Dhjetor 1993-shtator 1997
  • Agim Nesho Përfaqësues i përhershëm (i dhjeti në radhë) i Republikës së Shqipërisë në Organizatën e Kombeve të bashkuara, New York 1997-2006 / Ambasador i ngarkuar, Shef i misionit shqiptar në SHBA 2005-2006

Jugosllavia dhe Rusia

  • Vasil Nathanaili – Sekretar i parë i Legatës së Republikës së Shqipërisë në Beograd, Jugosllavi 13 nëntor 1945-shkurt 1947 / I dërguari i jashtëzakonshëm dhe Ministër Fuqiplotë i RP pranë Presidiumit të Sovjetit Suprem të Republikave Socialiste Sovjetike, Moskë Tetor 1949-1953 / Ministër fuqiplotë i R.P.SH. në Sofje, Bullgari Gusht 1953-1954 / Ambasador i Jashtëzakonshëm dhe Fuqiplotë në R.P.SH., Pekin, R.P. Kinë 18 mars 1966-7 janar 1969 / Ambasador i Jashtëzakonshëm dhe Fuqiplotë i R.P.SH. në Mbretërinë e Kamboxhias (jo rezident) 16 maj 1966-7 janar 1969
  • Teodor Laço Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Federatën Rusë 2006-2008 / Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Kazakistan, Bjellorusi, Uzbekistan (jo rezident) 2006-2008

Franca

  • Javer Malo Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Republikën e Francës Qershor 1967-shtator 1975 / Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Holandë, Belgjikë dhe Luksemburg (jo rezident) 1972-1975 / Ambasador i Shqipërisë pranë UNESCO-s Qershor 1967-shtator 1975
  • Misto Treska Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Republikën e Francës 1979-janar 1981 / Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Holandë, Belgjikë dhe Luksemburg (jo rezident) 1979-1981 / Ambasador i Shqipërisë pranë UNESCO-s 1979-1981
  • Luan Rama Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Republikën e Francës, Republikën e Portugalisë dhe principatën e Monakos 1997-2001 / I dërguar a.i. i Shqipërisë në Paris dhe Delegat i Përhershëm i Shqipërisë në UNESCO 1991-1993
  • Jusuf Vrioni Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë, delegat i Përhershëm i Shqipërisë në UNESCO 1998-2001
  • Ylljet Aliçka Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Republikën e Francës, Republikën e Portugalisë dhe Principatën e Monakos 2007-2013 / Ambasador i Shqipërisë pranë UNESCO-s 2008-2010

Çeki, Danimarkë, Maqedoni

  • Piro Milkani Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Republikën Çeke 1998-2002 / Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Republikën Sllovake (jo rezident) 1998-2002
  • Arben Cici Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Mbretërinë e Danimarkës Tetor 2010-tetor 2014-10-20 / Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Republikën e Kroacisë. Ambasador në Bosnje-Hercegovinë (jo rezident) Shtator 2000-gusht 2006 / Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Federatën Rusë. Ambasador në Bjellorusi, Moldavi, Armeni, Gjeorgji, Kazakistan dhe Uzbekistan (jo rezident) Tetor 1992-shtator 1995
  • Shaban Murati Ambasador i Jashtëzakonshëm dhe Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Maqedoni 1993-1997 / Ambasador i Jashtëzakonshëm dhe Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Mbretërinë e Suedisë 2002-2007 / Ambasador i Jashtëzakonshëm dhe Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Finlandë, Norvegji, Islandë (jo rezident) 2002-2007

Poeti i së vërtetës

Mbi harmoninё mes lirisё dhe krijimtarisё njerёzore në veprën e Basir Bushkashit

Nga Prof. Dr. Albert Frashëri

Refleksione për veprën: Zjarre dhe Fllad (2019) Autor Basir Bushkashi Tiranë: Ada.

Në ditët e para të kësaj vjeshte të zymtë, trishtuar nga dy tërmete të pafajshëm, lexova vëllimin  e fundit me poezi të poetit Basir Bushkashi. Ashtë libri i fundit në vargun e shumë e shumë vëllimeve poetike të këtij poeti tejet origjinal dhe një nga lirikët më të çquar të horizontit letrar të gjuhës shqipe. Vlera e tij nuk ashtë vetëm cilësia artistike e vargut, por edhe aftësia për të depërtuar pamjet më thelbësore të jetës njerëzore. Dhe këtë ai e ka bërë në saje të talentit, të ndjeshmërisë artistike dhe koherencës si qytetar patriot i një kombi të lashtë dhe bir i përunjur i njërës nga krahinat më interesante të vendit: Mati, ky thelb i shqiptarizmës, vatan i Kastriotëve dhe i humanistit të çquar të botës shqiptare, Pjetër Budit.

Pas leximit të librit “Zjarre dhe Fllad” (Botues “Ada”, Tiranë, 2019) vendosa tё shkruaj kёtё pёrsiatje duke menduar pёr njerёz, rinia e tё cilёve nuk perёndon kurrё. Pёr karaktere qё nuk pёrkulen e nuk konformohen. Nё kёto raste kemi tё bёjmё me qytetarё tё veçantё, me individualitete qё shpesh i mungojnё shoqёrisё dhe sidomos me krijues tё pashtershёm. Këto do të ishin modele qё i japin dritё e nur jetës sonë, sepse krijimtaria, artistike apo shkencore, pёrbёn një nga pamjet mё sublime tё ekzistencës së Njeriut.

Shpesh herё mbizotёron prirja pёr tё krijuar tё ashtuquajturat vipa apo yje tё faqeve tё para tё revistave e tё ekranit. Nё koridoret gjysëm të erreta e të heshtura pallatesh të ngjyrosur sajohen personazhe tё suksesit pёr tё befasuar vёmendjen e qytetarit me ngjarje dhe aventura që të shumtën e herëve nuk kanë vlera reale për shoqërinë. Njё plak i urtë i shekullit tё kaluar, kur e pyetёn se ç’donte tё bёhej kur tё rritej, u pёrgjegj: nuk dua tё jem simbol i suksesit, por thjesht Njeri me vlerё. Ishte plaku Einstein ky Qytetar i Madh i njerёzimit. Një njeri i ditur i lashtësisë, Konfuci, kur e pyetën se ç’ashtë dituria u përgjegj: “Të kuptosh të afërmin.” Pyetjes se ç’ashtë virtyti iu kthye me dy fjalë: “Të duash të afërmin.”.

Në krijimtarinë e mikut tim kam ndjerë prirjen romantike të poetëve, si Heinrich Heine, vargun elegant të Ljermontovit dhe shpirtin e lirë të Eseninit. Kam rijetuar flladin dhe aromat pranverore të poezisë së Lasgushit të pavdekshëm, ngahera poet i poetëve. Ajo e Basirit ashtë poezia e dashurisë njerëzore dhe e të vërtetës. Ashtë poezia e poetit gjithmonë në lulen e rinisë.

Basir Bushkashi, poet i Matit, ka shkruar poezi qё nё bangat e shkollёs, madje jo pak herё ato janё shndrruar nё tekste kёngёsh fituese nё festivalet kombёtare. Lirika e tij përqafon temat e randësishme të jetёs. Nga ana tjetër ai ka shprehur pikёpamjen e vet jo vetёm nё vargje, por edhe si qytetar, nga ata qё rrallё herё gjejmё midis nesh.

Nga pikëpamja qytetare do të konsideroja si kryevepër të tij letrёn qё ai i shkruajti me guxim dhe vetëdije të plotë diktatorit antikombëtar Hoxha nё dhjetor 1981. Pёr atё letёr e dёnuan tё shtynte vagonat nё galeritё e minierave tё kromit. Me atё letёr Basiri denoncoi gjëndjen e rёndё, varfërinë e popullit dhe shprehu nevojёn urgjente pёr reforma radikale nё jetёn e vendit. Ky zë i vetёm nё njё realitet qё tё zinte frymёn, buronte jo vetëm nga logjika dhe morali i qytetarit patriot, por edhe nga zemra dhe ndjeshmëria e poetit. Ajo letër i kushtoi shumë vite pune të detyruar në minierat e kromit në të cilat ai njohu thellë vuajtjen njerëzore dhe njeriun e thjeshtë. Basiri e dinte fare mirё qё pak vite mё parё regjimi kishte pushkatuar dy poetё tё rinj, sepse nё intimitetin e ditareve tё tyre kishin shprehur pesimizёm e pakёnaqёsi ndaj regjimit totalitar tё asaj kohe. Ai i njihte mirё dy poetёt e pushkatuar: Vilson Blloshmi e Genc Leka. Pas viteve ’90 Basiri nuk u josh nga tundime karrieriste për tu bërë njeri i politikës, sikundër i ofruan, por rifilloi jetën normale të qytetarit me pasionin e mësuesit të brezit të ri, pa iu ndarë mallit për poezinë. Ai mbeti poet, ashtu siç kish lindur, i lirë, vëzhgues i rafinuar i ndryshimeve shoqërore, pa trazuar asnjëherë objektivitetin e artistit me interesa meskine të çfarëdo lloji.

Duarlidhur nga rutina e nga një lloj mediokriteti që shpesh herë errëson shumë pamje të jetës sonë, njerëzit heshtin dhe anashkalojnë virtytin që shpreh vepra e qytetarëve.  Pikёrisht, duke menduar për këtë heshtje të fajshme vendosa të shkruaj disa mendime për poetin matjan Basir Bushkashi.

Poesia e tij ka si temë qëndrore dashurinë dhe rreth saj vëmendja e poetit vëzhgon natyrën, njerëzit, virtytin, miqësinë dhe mediokritetin. Por bukuria në filozofinë e poetit Bushkashi nuk ashtë ajo që duket së jashtmi, por diçka tjetër që buron nga shpirti, nga natyra njerëzore për të cilën ai ka një ndjeshmëri të madhe e të pashtershme. Kjo krijmtari i ngjan një piramide në krye të së cilës poeti ka kurorëzuar perëndeshën e bukurisë e të dashurisë, Afёrditёn, që popujt mesdhetarë adhuruan si pamjen më të vyer të jetës. Kështu edhe poeti ynё, lirika e tё cilit nuk mund të bënte ndryshe. Edhe në këtë vellim të fundit gjejmë pikërisht shpirtin poetik që ka karakterizuar krijimtarine e tij që nga rinia e herëshme. Nga kjo pikëpamje, mendoj, që edhe libri “Zjarre e fllad” konfirmon këtë karakter të një krijimtarie që prej kohësh ka konsoliduar identitetin teper origjinal e thellësisht të freskët të saj. Fjala vjen, në poezinë shumë të ndjerë, “Hesht pylli” poetishpreh me ndjenjë dhe elegancë trishtimin e pyllit kur zogjtë shtegtarë me bilbilin mbret largohen:

  • Ikën zogjtë shtegtar
  • ikën e bënë shteg
  • Mbi të gjithë bilbili
  • Këngëtari mbret
  • ndaj pylli i brengosur
  • Veç hesht e hesht. . .

Janë të paharrueshme motivet e poezive si, fjala vjen, “Sa gjëra”, “Si nëpër erë”, “Më thërret pulëbardha”. Stili i tij fjalëpak, elegant e thelbësor arrin të shprehë në pak vargje fenomene, ide dhe probleme të kohës sonë. Një e tillë është poezia “Kaltërsi dhe zjarre”, ku spikat pa mëdyshje logjika e matematicienit dhe vargu si fllad pranveror i artistit.

Poezia e Basirit, qëndisur me durimin e një gjysëm shekulli, ashtë e pashtershme sepse buron nga njeriu qё e do fort jetёn e që mendon me kokёn e vet. Pikёrisht siç ashtё nё natyrёn e poetit, tё artistit. Nё këngёt pёr tokёn, pёr mikun e pёr dashurinё ai nuk humbet nё gurrёn e ndjenjave vetiake, sepse ka njё vёshtrim tё mprehёt e kritik mbi tё gjitha problemet e shoqёrisё. Nё togun e vargjeve Syri i ditёs, gjejmё dhjetё fjalё tё skalitura nga shpirti i poetit nё pak vargje:

U mvrenjt syri i ditёs,

u pikёllua.

Pёrpara njё lypёsi rrugёs rrёzuar                                  

    [Vёrshimet e gjelbёra, faqe 49]

Ky tog vargjesh krijon njё imazh thellёsisht realist e njerёzor. Pёrfytyroj njё lypёs tё mjerё qё gremiset dhe rezja e dritës nё dramёn e tij shndёrrohet nё njё hije qё depёrton thikshёm kalimtarёt. Basirit i mjaftojnё dhjetё fjalё pёr tё rrëfyer dhimbjen e madhe tё varfёrisё. Njё dhimbje universale pёrpara tё cilёs drita humbet shkёlqimin e saj, sikur tё ndjehej fajtore pёr vuajtjen njerёzore. Probleme tё tilla dramatike tё kohёs sonё në vargun e Basirit shndrrohen nё njё urtёsi kristaline pёr ditёt tona. Poezia Plagёt e Lurёs denoncon shkatёrrimin e pyjeve e tё ambjentit dhe kёtё e shpreh sikur Lura tё ishtё njё bijё e vetme. Vargu i poetit e tejkalon propagandёn e politikёs, sepse edukon te brezi i ri ndjeshmёrinё pёrmes magjisё qё krijon poezia.

Mrekullisht poezia e Basirit shpreh një thelb fizik natyror të mjaft problemeve të kohës sonë. Ai ndodhet nё Çéçina (Toskana), nё detin Tirren. Mё befasoi mjeshtёria mё tё cilёn ai shpreh njё arёsye tё bashkёsisё dhe harmonisё mes njerёzve. Ndёrsa njerёzit shpesh ndёrsehen njёri kundёr tjetrit dhe shpikin absurditete pёr tu fshehur pas diferencave të tyre, ai bёn tё kundёrtёn nё vjershёn Nё detin Tirren. Vargu i kësaj poezie shpreh me një thjeshtësi befasuese mendimin e poetit. Kur noton nё detin Tirren të Toskanës ai ndjen edhe ujrat që  Lusa, lumi i fshatit të tij të lindjes, ka derdhur në këtë det të Italisë. Ky det, në ndjeshmërinë e poetit, në madhështinë e vet bashkon në një qënie dhe harmoni të vetme ujrat e dhjetra lumejve të largët dhe njerëzit e tyre. Mendoj qё kjo poezi na jep njё gjetje gjeniale të autorit, sa reale aq edhe filozofike. Ajo shpreh me urtësi poetike njё nga problemet e mprehta tё shoqёrive moderne. E kam fjalёn pёr ato vёnde qё pёrjetojnё migracioniet njerёzore shpesh herё me pёrçmim dhe me paragjykime tё papranueshme.

Gjetje tё tilla mund tё jenё edhe spontane. Shkencёtari ka njё pёrqasje racionale, tё arsyetuar nё zbulimin e tё vёrtetave. Artisti kur shkruan poezi, kur thur vargje nuk bёn njё arsyetim e prej tij tё deduktojё vargun. Pra aftёsia krijuese, pёrqasja e artistit ashtё më e pajtueshme me thelbin trashendental tё Natyrёse e tё krijimtarisё njerёzore. Pёr kёtё arsye vargu, melodia burojnё lirshëm prej shpirtit të poetit. Ato na fisnikërojnë e na pёrtёrijnё si ujёt e burimit pa deklarata e pa daulle. Kёto dy pёrqasje, racionale njёra e trashendentale tjetra, janё dy kёrkime alternative dhe komplementare tё sё vёrtetёs nga ana e Njeriut. Mendoj qё kjo lloj aftёsie e lindur karakterizon krijimtarinë dhe urtësinë e Basirit

Sa thashё mё sipёr do të meritonte njё kuvendim tё plotё. Por unё mendoj ta orientoj kёtё meditim kah thelbi i vet, d.m.th. kah raporti mes lirisё sё individit dhe aftёsisё krijuese tё tij. Sepse kjo e dyta ka nevojё pёr tё parёn. Pёr tё qenё mё tё saktё duhet tё konsiderojmё dialektikёn mes lirisё dhe krijimtarisё apo instinktit krijues tё Njeriut. Natyrisht liria i jep krahё krijimtarisё. Por kjo nuk do tё thotё qё pa lirinё Njeriu nuk mund tё krijojё. Kёtu ndёrhyn njё parametёr tjetёr: individualiteti, karakteri dhe pavarёsia e artistit.

A keni patur rast të shihni ndonjё lule nё plasaritjet e shkёmbit? Aty kushtet qё fara e sjellё nga era e malit, tё mbijё e tё krijojё lulen, janё minimale. Mungon dheu, drita dhe ngrohtёsia. Megjithatё instinkti i jetёs, i riprodhimit e tejkalon kёtё rrethanё qё i kundёrvihet jetёs dhe krijimtarisё. Fara edhe nё prani tё kushteve tё rrepta, mund tё krijojё njё jetё tё re. Dhe kёtё e bёn fara e zgjedhur, ajo qё shpreh më mirё potencialet e species. Krijimtaria e Basirit, jo sot por ngahera, i ngjan asaj fare tё zgjedhur, qё mbin e lulёzon edhe kur era e akullt e vёrvit nё plasaritjet e pajetё tё shkёmbinjve.

Nё kushtet e totalitarizmit komunist nuk mbeti poet pa i kёnduar Oborrit. Basiri, pёrkundrazi, i kёndoi jetёs. Nё tё tilla raste, nga pikёpamja fizike, regjimi synon ta asfiksojё prirjen krijuese tё artistit, kur ky kёrkon tё rrёfejё tё Vёrtetёn. Por ka prej tyre qё pranojnё dhimbjen fizike dhe ruajnё tё paprekura bindjet e tyre. Njё artist i tillё fiton ndaj tё Keqes, e mposht atё sepse nuk tjetёrson thelbin e vet. Ai vuan privacionin e lirisё nga pikёpamja fizike, por pa tjetёrsuar idetё personale dhe krijon nё pёrputhje me bindjet vetiake. Pra forca e tyre e shndёrron nё pozitive dialektikёn mes lirisё sё individit dhe aftёsive krijuese tё tij. Pamja njerёzore, intelektuale, e njё artisti tё tillё fiton mbi tё Keqen, edhe pse fizikisht ai vuan.

Në një poezi të tij, poeti Basir Bushkashi rrёfehet si një “Lis i vetmuar”, sikur tё donte konfirmimin e lexuesit.

Na ishte njё herё, aty nga fillimi i shek. XX, njё matematikan dhe filozof i madh. Bertrand Russell e quanin. Ishte profesor, titullar pikёrisht i katedrës qё kish patur Isaac Newton nё Cambridge. Russell, njё shpirt i pavarur, nuk rreshti sё kritikuari qёndrimet pak demokratike tё fuqive te mёdha tё asaj kohe. Pёrfundimi? E dёnuan me burgim si pacifist i bindur. Mё pas e thirrёn si profesor dhe, kur gjakrat nё Angli ishin ftohur, i ofruan sёrish katedrёn nё Cambridge. Russell, vuajti fizikisht dёnimin, por i mposhti me urtёsine e vet ata qё donin t’i privonin lirinё e mendimit.

Abdyl Frashёrin patriot e dёnuan me vdekje. Ai vdiq i sëmurë pa i mohuar bindjet e tij. Sami Frashёri, vitet e fundit tё jetёs i dёnuar nga perandoria turke të mos dilte nga shtëpia, vdiq pa tjetёrsuar pёrmbajtjen e krijimtarisё sё tij. Edhe ky ishte farё e zgjedhur dhe krijoi me koherencё deri ditёn e fundit tё jetёs, jo sipas kanuneve tё Oborrit, por sipas prirjes dhe bindjeve personale.

Pjetёr Budi, intelektuali i madh, mё interesanti dhe mё origjinali i humanizmit tё hershёm shqiptar, thellёsisht njeri dhe artist, dijetar e patriot, pёrcaktoi gjuhёn amtare pёr tё kuvenduar me Zotin, edhe pse kjo bindje e çoi nё njё vdekje tё papritun. Atё e mbytёn, por nuk vdiq, sepse ideja e tij pёr liturgjinё nё gjuhёn amtare, parapriu deri edhe iluminizmin europian. Ky qytetar i madh i Arbёrit dhe i të gjithё kombit shqiptar, pёrbёn njё nga parabolat më interesante e dramatike tё lirisë e të pavarёsisё individuale, nga njё anё, dhe krijimtarisё njerёzore, nga ana tjetёr.

Pёrmenda disa emra qytetarёsh tё ndritun, simbole qё dёshmojnё thelbin e lirisё, aftёsitё krijuese tё Njeriut dhe vendosmërinë e tij. Poeti ynё Basir Bushkashi i pёrket kёsaj fare artistёsh, qё mbijetojnё, e mposhtin tё keqen dhe krijojnë si njerëz të lirë edhe pse të papërkrahur nga sistemi, dje dhe sot. Shoqëria u detyrohet artistëve të tillë që janë të rallë në panoramën e letrave shqiptare, njerëzve që sakrifikuan dhe krijuan si njerëz thellësisht të lirë e të pavarur.

E përfytyroj poetin të vetmuar në majën e një mali të lartë ku mediton e kuvëndon me horizontin e pafund të qiellit të kaltër, me erën dhe pyllin, me dritën dhe errësirën, pikërisht aty ku nuk e ndikon askush përveç se dashuria, lumturia, vuajtja apo mjerimi i njeriut të thjeshtë, aty ku nuk mund ta zdrugojë e as ta adaptojë mediokriteti i kohës sonë.

Përse këtu?”, e pyes, “Përse i vetmuar?” “Sepse qё këtu” – më thotë – “ndjej urtësinë që më rrëfen udhën, atë urtësi që më bën të vetëdijshëm për jetën dhe për të shprehur e gëzuar lirinë, timen e të sivëllezërve të mij.

Shkruajta me një frymë dhe me emocionin e leximit të librit “Zjarre dhe Fllad” mbi çfarë mendoj për poezinë e poetit Basir Bushkashi, tashmë jo vetëm të luginës së Matit. Janë mendime të një miku që u detyrohet shumë ish nxanësve të vet, mes të cilëve edhe Basiri, për mirësinë që i kanë dhuruar, gjysëm shekulli më parë. Ajo miqësi e mbikaloi largësinë që i ndan njerëzit së gjalli dhe u ripërtëri në këto vite të fundit me vizitën time në Mat. Ajo miqësi tani ndjehet më e vyer dhe . . . , Perëndia më ndjeftë, si rakia e zjerë dy herë.

Terni, 28 nëntor 2019

Një dëshirë për Krishtlindje

Një dëshirë për Krishtlindje Autor: Katherine Rundell

Ilustrimet: Emily Sutton / Shqip: Valbona Nathanaili / Botues: Fondacioni “Henrietta Leavitt” – Fondacioni Shqiptar për Shkencë, Media dhe Demokraci (Seria e librave për fëmijë) / Redaktorë: Zimo Krutaj dhe Iva Nathanaili / ISBN: 978-9928-4543-1-7/ Çmimi 1500 lekë / F. 64 / Lidhje e fortë / Elbasan: nëntor 2019.

Përmbledhje

Katherine Rundell, fituesja e disa çmimeve dhe autorja e librave Rooftoppers, The Wolf Wilder dhe The Explorer, sjell magjinë e Krishtlindjes nëpërmjet një historie ku ndërthurret klasikja me modernen. E shkruar me shumë ngrohtësi dhe mbushur me nota humori, “Një dëshirë për Krishtlindje” na sjell në vëmendje vlerat dhe njerëzit që vërtet kanë rëndësi për ne.

Një djalë i vogël shpreh një dëshirë që e nxori nga thellësia e zemrës sapo pa një yll që po bie natën e Krishtlindjes. Dëshira është shumë e thjeshtë, por shumë domethënëse për kohët moderne që jetojmë:

Nuk dua të jem vetëm! Kam dëshirë të kem sot dikë të rrijë me mua.”

Këtu fillojnë edhe aventurat e djalit të vogël. Teodori, djali i vogël i përrallës sonë, kalon një natë të paharruar me katër miq shumë të veçantë, aq të dashur dhe të çuditshëm njëkohësisht.

Libri ka shitur, në Mbretërinë e Bashkuar, më shumë se 7,000 kopje.

Libri është përkthyer, përkatësisht, në: Francë (Gallimard), Gjermani (arsEdition), Itali (Rizzoli), SHBA (Simon & Schuster), Japoni (Goblin Shobo), Greqi (Metaichmio), Poloni (Foksal), Kinë (New Buds), Rusi (Rosman), Ukrainë (Ranok), Shqipëri (Fondacioni “Henrietta Leavitt”).

Rreth autorëve

  • Katherine Rundell ka fituar Çmimin e librit për fëmijë “Waterstones”, “The Costa Children’s Book Award 2017” dhe “The Blue Peter Award” për narrativën më të mirë. Autorja është nominuar për “Carnegie Medal”
  • Emily Sutton ka mbaruar studimet pranë “Edinburgh College of Art” më vitin 2008. Ka ilustruar, gjithashtu, dy nga librat e autores Clara Button, si dhe librin e Michael Bond “The Tale of the Castle Mice” .
  • Valbona Nathanaili është përkthyese e një numri të madh librash nga anglishtja.

Vajza dhe dinozauri

Vajza dhe dinozauri Autor: Hollie Hughes

Ilustrimet: Sarah Massini  / Shqip: Valbona Nathanaili / Botues: Fondacioni “Henrietta Leavitt” – Fondacioni Shqiptar për Shkencë, Media dhe Demokraci (Seria e librave për fëmijë) / Redaktorë: Zimo Krutaj dhe Iva Nathanaili / ISBN: 978-9928-4543-2-4 / Çmimi 1300 lekë / F. 32 / 274 X 245 mm / Lidhje e fortë / Elbasan: nëntor 2019.

Përmbledhje

Në një qytet të vogël buzë detit, banorët shohin shpesh një vajzë të vogël – Mariana emrin ia thonë – të marrë rrugën drejt bregut. Por jo për të luajtur me bashkëmoshatarët e saj! Mariana gërmon rërën e artë! Mariana është në kërkim të një miku të veçantë, të një dinozauri, të cilin beson se do ta ndërtojë nga kockat që gjen gjatë gërmimit, në bregun e detit.

Një natë, ndërsa shtrihet për të fjetur, shpreh një dëshirë nga thellësia e zemrës, që dinozauri të bëhet prej vërteti!…

Dhe ndonjëherë, kur dëshirat thuhen nga thellësia e zemrës, ndodh të realizohen… Gjithçka është e mundur dhe asgjë nuk është si duket!

Pjesë nga libri

Tak-tak u dëgjua në dritare,

Mariana u zgjua! – Oh, ç’gëzim! Mrekullia? – Për pak!

Dëshira ishte realizuar!

Kujtime të paharruara do të krijonte me mikun e saj bredharak.

Qafa e gjatë e mikut të saj

Vajzës iu zgjat për të rrëshqitur poshtë,

Magjia e madhe sapo kishte nisur

Në një qytet që fle me yje mbi kokë.

Të lumtur miqtë nisen drejt bregut

Peshqit u bashkohen – varkat e peshkatarëve bëjnë mënjanë…

Një liri si kjo asnjëherë shijuar

Dhe një gëzim si kurrë më parë!

Më pas, në krahët e aventurave,

Lart, degët e pemëve bëjnë freski,

Ata enden përmes pyllit

Si gjethet në flladin e një mëngjesi të ri.

Rreth autorëve

Marrë në konsideratë jehonën e librit The Snowman, edhe kjo vepër me ilustrime e autoreve besojmë se do të shndërrohet në një lexim klasik.

Hollie Hughes është autore e librave Princess Swashbuckle dhe The Famishing Vanishing Mahoosive Mammoth.

Sarah Massini ka ilustruar librat The Velveteen Rabbit dhe Kiss It Better.

Valbona Nathanaili është përkthyese e një numri të madh librash nga anglishtja.

Histori e Ballkanit

Histori e Ballkanit Nacionalizmi, luftërat dhe Fuqitë e Mëdha 1804-2012 Autor: Misha Glenny / Botues: Pema, Prishtinë: 2019 / Përkthyen: Abdurrahim Myftiu dhe Kastriot Myftiu / ISBN: 9789951721806 / Çmimi: 15€ * 2000 lekë / F: 752

Pjesë nga hyrja

Me gjasë, z. Blair e ka thënë këtë i ndikuar nga Dracula e Bram Stoker-it, në të cilën thuhet se Ballkani ka zënë “qendrën e një fare vorbulle imagjinare”, ku “janë mbledhur bashkë të gjitha bestytnitë e para gjykimet që njeh bota”. Për dhjetëvjeçarë me radhë njerëzit në Perëndim i kanë vështruar këto treva si një zonë të paujdisur mirë në hartë, që ndan qytetërimin e mirëujdisur të Evropës nga rrëmuja e Lindjes. Sot gjuha e vëzhguesve nuk është aq romantike, por ndjenjat, që e largojnë dhe mitologjizojnë Ballkanin, ende gjallojnë. E vërteta është se vetëm kohët e fundit, në të dalë të shekullit XX, bota i ka përdorur mbiemrin “ballkanik” dhe derivate si “ballkanizim” për terma me kuptim keqësues. Për shembull, kur dikush shfaq “mendësi ballkanike”, nënkup-tohet mendësia që parapëlqen hile, teprime dhe pamundësi për t’u mbështetur tek ai. Kur Jugosllavia nisi të shpërbëhet më 1989, mediat, të cilat prej kohësh kishin nxjerrë jashtë përdorimit klishe të tilla për njoftime e reportazhe nga Afrika, Lindja e Mesme ose Kina, filluan të përhapin përgjithësime për popujt që banojnë në këtë rajon, si dhe për historinëe tyre. Me sa duket Ballkani gëzon një përjashtim të veçantë nga rregulli kundrejt stereotipizimit.

E vërteta është se madje edhe kufijtë e këtyre trevave misterioze ndërmjet dy kontinenteve janë të paqarta. Sipas shumë dijetarëve, Danubi përfaqëson kufirin verior të gadishullit. Ky kufi do t’i përfshinte të gjithë, përveç Rumanisë, një vend që është i pranishëm jo vetëm në shumicën e studimeve perëndimore për Ballkanin, por edhe në historitë rumune për Ballkanin, megjithëse ky vend nuk e ka fort për zemër të përfshihet në një grup me fqinjët e tij jugorë. Pas Luftës I Botërore politikanët amerikanë dhe evropiano-perëndimorë shpesh e kanë përmendur Hungarinë si pjesë të gadishullit, mirëpo prej vitit 1945 e këndej, ky përcaktim ka ardhur duke mos u ndier më. Shumë kroatë ç’prej kohësh kanë ngulur këmbë në mendimin se kultura e tyre nuk ka të bëjë me Ballkanin dhe se identiteti i tyre është krejtësisht evropiano-qendror. Mirëpo të paktë janë ata historianë, që pajtohen me këtë mendim. Ishujt e Greqisë në Egjé e në Jon kanë marrë e përfituar nga trashëgimia mesdhetare e, megjithatë, qyteti i dytë i vendit për nga madhësia, Selaniku, ka një histori aq të rëndësishme për Ballkanin, sa ç’ka edhe ajo e Sarajevës.

Mjegulla që i mbulon këto treva davaritet herë pas here, duke na zbuluar pamje e tipare të papritura, për t’u lëshuar përsëri më pas mbi ato treva e për të krijuar një peizazh të ri e të ndërlikuar. Çdo vështrim e shqyrtim i vëmendshëm i gadishullit ballkanik ndeshet me çështjen e kufijve – çështje jashtëzakonisht e vështirë për të marrë përgjigje. Cilat vende i përkasin këtij gadishulli? Një problem edhe më i ndjeshëm është: cilët popuj përfshin ai? Studiues, politikanë, diplomatë dhe gazetarë të panumërt kanë dhënë përkufizimet e tyre, të mbështetura me lloj-lloj argumentesh të karakterit gjeografik, politik, etnik dhe historik, disa syresh të peshuara e të arsyeshme, të tjera pa vend e pa kuptim. Por në mendim të njëjtë nuk është rënë kurrë, dhe as nuk ka qenë e mundur.

Sikundër në të gjithë librat e tjerë që merren me Ballkanin, përkufizimi për këtë gadishull, i përdorur në këtë libër, është një ndërthurje kriteresh gjeografike, historike e politike. Si rajone themelore janë vështruar Greqia kontinentale, Serbia, Kroacia, Rumania (edhe pse roli i Transilvanisë është dytësor), Turqia e Perandoria Osmane, Bullgaria, Bosnja e Hercegovina,Mali i Zi, Maqedonia dhe Shqipëria. Për aq sa kanë ndikuar nganjëherë në këto treva, janë trajtuar shkurt edhe territoret periferike të Sllovenisë,Vojvodinës, Hungarisë, Moldavisë, Anadollit, Qipros, si dhe ishujt grekë të Egjeut e të Jonit. Vështirësia në çështjen e përkufizimit të gadishullit të Ballkanit lind nga bashkimi i disa cilësimeve e përshkrimeve politike e gjeografike, që në vetvete janë problematike. Termi Gadishull Ballkanik është i kohëve të reja, i krijuar nga gjeografi gjerman Johann August Zeune më 1808. Ai ka lindur nga keqkuptimi i dikurshëm, se vargu i maleve Ballkan, shtylla kurrizore e Bullgarisë së sotme, nuk ndërpritet në Serbinë Lindore (sikundër ndodh në të vërtetë), por zgjatet pa ndërprerje nga Deti i Zi në Adriatik. Gjatë një shekulli, ky përshkrim i pasaktë la në hije emërtime të tjerë klasikë ose gjeopolitikë, si “Turqia në Evropë” ose Lindja e Afërt, sikundër parapëlqehet në shumicën e gjuhëve evropiane. Termi më asnjanës, Evropa Juglindore, vijon si në anglishten, ashtu edhe në gjermanishten edhe sote kësaj dite.

Si sinonim për Ballkanin, “Turqia në Evropë”, rajonet e Perandorisë Osmane, që gjenden në perëndim të Bosforit, shtrojnë çështjen e karakterit të periferisë veriore – pjesë të Hungarisë, Kroacisë e madje të Austrisë dikur kanë qenë nën pushtetin e ushtrive osmane. Fakti që një territor i dhënë shkëputej nga Perandoria Osmane, a nënkuptonte se, bashkë me shkëputjen, humbte edhe statusin e vet ballkanik? A janë jashtë Ballkanit provincat e dikurshme osmane të Bosnjës e Hercegovinës, ngaqë u aneksuan prej Perandorisë Austro-Hungareze më 1908, para shembjes së Perandorisë Osmane?

Vetëm aty nga fundi i Luftës I Botërore, këtij termi iu shtua një shtresim i ri kuptimor. Termi “ballkanizim” për herë të parë u përdor nga gazetarë e politikanë jo për të cilësuar copëtimin politik të gadishullit të Ballkanit, por për të shënuar lindjen e një numri shtetesh të rinj të vegjël në vend të perandorive të Habsburgëve dhe Romanovëve. Do të kishte qenë po aq e saktë po ta përcaktonim këtë proces si evropianizim lindor ose madje edhe si balticizim i Evropës. Por përkufizimi më i qëndrueshëm i fjalës “Ballkan” e ka zanafillën në vrasjen e arqidukës Franz Ferdinand në Sarajevë më 1914. Më 1940, gazetari amerikan John Gunther, shkruante në librin e tij mjaft të dëgjuar “Evropa pa maskë” se:

  • “Është turp i padurueshëm për frymën njerëzore e politike, që këto vende të vogla, të pafata e të mjera në gadishullin e Ballkanit të grinden, e vërtet guxojnë të grinden, deri aty sa të shkaktojnë luftëra botërore. Rreth 150 mijë të rinj amerikanë duhet të vdisnin për shkak të një vrasjeje, të kryer më 1914, në një fshat primitiv plot baltë me emrin Sarajevë. Megjithatë, hakërrimat e neveritshme e gati të ndyra në politikën ballkanike, jo fort të kuptueshme për lexuesin perëndimor, ende luajnë rol jetik për paqen në Evropë dhe, ndoshta, edhe për paqen në botë.”

Kanë thënë për librin:

  • Një vepër që meriton admirim të jashtëzakonshëm. Libër i pakrahasueshëm me asnjë më parë! The Guardian
  • Glenny na jep një tablo të pasur të rrethanave historike të ngjarjeve në dhjetëvjeçarin e fundit… Vepra e Glenny-t mbulon një hapësirë gjeografike dhe historike jashtëzakonisht të gjerë, që nga Greqia e fillimit të shekullit XIX e deri në Kosovën e pardjeshme. Njëherazi, gjatë rrugëtimit në histori, autori gjen kohën për t’u ndalur e për të dhënë përshkrime emocionuese, fragmente poezie dhe portrete të fuqishme të personazheve kryesore. Kjo është një histori popullore e shkollës së Norman Davies-it, e konceptuar në shkallë të gjerë, shumë e pëlqyeshme dhe e kuptueshme në të lexuar, e përshkuar tejetej nga muzika e së kaluarës…  Një arritje e madhe. Timothy Garton Ash, Mail on Sunday
  • Glenny kurrë nuk shkruan keq; në gjërat më të mira ai i jep gjuhës freskinë e një përvoje vetjake të ndjerë thellë. Ky libër merr jetë e gjallëri në përshkrimin e skenave që i ka ndjekur vetë me sy, si gazetar. Ai përdor me shkathtësi e zhdërvjelltësi burime kronikash, raportesh e rrëfimesh – sidomos ato të gazetarëve të kohëve të shkuara, dëshmitë e të cilëve shpesh shpërfillen prej historianëve akademikë. Pasioni i fuqishëm nuk ia mjegullon syrin objektiv. Çka e bën historian të mirë – e gati të madh – të këtij rajoni është saktësia dhe thellësia e gjykimit. Mbi të gjitha, ky libër fiton vlera të reja nga vështrimi dhe interpretimi i mprehtë i tablosë bindëse të problemeve. Felipe Fernandez-Armesto, Sunday Times
  • Misha Glenny është më i mprehti e më i thelli ndër të gjithë ata gazetarë perëndimorë, që e kanë mbuluar këtë trevë të Evropës në dy dhjetëvjeçarët e fundit… Ky libër ka qenë një ndërmarrje jashtëzakonisht ambicioze, por e nevojshme për Evropën dhe Amerikën…

Pse dështojnë kombet

ORIGJINA E PUSHTETIT, PROSPERITETIT DHE VARFËRISË

Autorë: Daron Acemoglu & James Robinson / Botues: Pema, Prishtinë: 2019 / Përktheu: Florim Canolli / Çmimi 10€ * 1400 lekë / ISBN: 9789951721813 / F: 608

Libri “Pse dështojnë kombet” është zgjedhur si një nga librat më të mirë të vitit nga Washington Post, Financial Times, The Economist, Business-Week, Bloomberg, Christian Science Monitor, Plain Dealer etj… Pse disa kombe janë të pasur dhe të tjerë të varfër? Pse disa kombe vuajnë, në kushte të mjerueshme shëndetësore dhe pa të arshura të mjaftueshme? Pse disa kombe vuajnë nga uria apo luftojnë për bukën e gojës?

A është kultura apo klima ajo që përcakton prosperitetin ose varfërinë? Apo gjeografia? Autorët pohojnë se asnjë nga këta faktorë nuk është as përfundimtar dhe as paracaktues.

Duke u bazuar në pesëmbëdhjetë vite hulumtime origjinale, Daron Acemoglu dhe James Robinson tregojnë se institucionet politike dhe ekonomike të krijuara nga njerëzit janë ato mbi të cilat bazohet suksesi ekonomik i një vendi (ose edhe mungesa e tij). Koreja, për shembull, është një komb jashtëzakonisht homogjen. Megjithatë, popullsia e Koresë Veriore është një nga më të varfrat në botë përderisa vëllezërit dhe motrat e tyre në Korenë e Jugut janë ndërmjet atyre më të pasurve. Dallimet mes dy Koreve janë për shkak të politikës që ka krijuar këto dy trajektore të ndryshme institucionale.

Acemoglu dhe Robinson rendisin evidenca të jashtëzakonshme historike nga Perandoria Romake, qytet-shtetet majase, Bashkimi Sovjetik, Shtetet e Bashkuara dhe Afrika për të ndërtuar një teori të re të ekonomisë politike me domethënie të madhe për pyetjet e mëdha të ditëve të sotme, ndër të tjera:

  • A do të vazhdojë të rritet ekonomia e Kinës me shpejtësi të njëjtë dhe, përfundimisht, ta kalojë Perëndimin?
  • A i ka lënë pas Amerika ditët e saj më të mira?
  • A jemi duke krijuar një rreth vicioz që e pasuron dhe e fuqizon një pakicë të vogël?

Kanë thënë për librin:

  • Një vepër e shkëlqyeshme e dijes dhe një ekspozitë e fuqisë akademike për ekonominë. Wall Street Journal
  • Me të vërtetë mbresëlënës… I jashtëzakonshëm për thjeshtësinë dhe fuqinë e tij. Steven Levitt, bashkautor i Gjenikonomia

Pse dështojnë kombet Origjina e pushtetit, prosperitetit dhe varfërisë Autorë: Daron Acemoglu & James Robinson / Botues: Pema, Prishtinë: 2019 / Përktheu: Florim Canolli / Çmimi 1400 lekë / ISBN: 9789951721813 / F: 608

Letrat Nga Myftar Barbullushi

Lionardo, po të shkruaj për një krizë të fortë veshkash, e cila është aq e tmerrshme, sa mund ta përshkruajë vetëm ai që e ka provuar. Më dhanë të pija shumë ujë dhe nxora, me urinë, copëza gurësh në ngjyrë të bardhë. Më pas u qetësova shumë… Me ndihmën e Zotit dhe shpirtit të mirë shpresoj, në pak kohë, të jem i qetë e çlirohem tërësisht prej tyre… (Letra, 325)

Kështu i shkruante, më 23 mars të vitit 1549, i madhi Michelangelo Buonarroti, nipit të tij Lionardo di Buonarroto Simoni.

Ky magjistar i gdhendjes në mermer të veprave të një bukurie të pashoq, me këto fjalë gdhend në imagjinatën tonë çfarë do të thotë krizë e gurit të veshkave, si dhe elemente jashtëzakonisht të domosdoshëm në përcaktimin e diagnozës, dhe sidomos në mjekimin e tyre:

Mëngjes dhe darkë, për rreth dy muaj, po pi ujë prej një burimi që është rreth 40 milje larg nga Roma (Viterbo). Mjekët më thonë se ky ujë shkrin gurët e veshkave…

Prej tij po nxjerr copa gurësh në urinë. Jam aq i lidhur me të, sa nuk pi apo ha asgjë tjetër (Letra 334, datë 8 qershor 1549).

Edhe pse 500 vjet më parë, Michelangelo na ka gdhendur mjekimin tradicional, që edhe sot mbetet bashkëkohor në parandalimin dhe mjekimin e gurëve në veshka: dietë e bollshme me lëngje, shoqëruar me kufizim të kripës dhe proteinave.  

Fizikisht jam aq i lodhur, sa ndjehem sikur të isha plak. Mjekët thonë se gurët më kanë dëmtuar veshkat… (Letra 434)

– shprehet ai, duke pikturuar simptomat e humbjes së funksionit të veshkave. Në ato pak rreshta spikat lodhja e madhe nga helmet organike, që nuk eliminohen dot nga veshkat dhe që shoqërohen me anemi dhe tension të lartë:

Vazhdojnë të më trajtojnë për këtë sëmundje të veshkave, edhe pse kanë shumë shpresa. (Letra 323).

Një përzierje mjalti, uthulle, uji deti dhe bajame të shtypura, e cila duhej të merrej tri herë në ditë, përbënin dietën e detyrueshme, që ai e përshkruan aq bukur në një letër tjetër që i dërgonte miqve.

Por ngjarjet nuk rrjedhin ashtu sikundër shpresohej! Pak kohë pas kësaj letre, gjendja e tij shëndetësore vazhdon të rëndohet. Shumë shpejt ndërron jetë, më 18 shkurt 1564, në moshën 89 vjeçare, edhe pse e ndiqnin mjekët më të mirë të kohës, dy fiorentinasit, Dr. Frederigo Donato dhe Dr. Gerardo Fidellissimi.

Shprehja “Secili piktor pikturon veten e tij” i atribohet Michelangelos, sipas mikut të ngushtë, Giorgio Vasari.

Në buletinet shkencore të kohës, në një studim udhëhequr nga Galeni, shkruhet se veshkat janë të pajisura me një force atraktive, që u mundëson të ndajnë skoriet nga pjesa serioze e gjakut. Duket se Michelangelo e ka ndjekur me shumë seriozitet avancimin e sëmundjes dhe ka qenë familjar me strukturën dhe funksionin e veshkave, sepse në pjesë të ndryshme të  kryeveprave të tij, studiuesit gjejnë ngjashmëri ndërmjet anatomisë së trupit të njeriut dhe pamjes që ofron piktura, pavarësisht tematikës së kërkuar. Në veprën “Ndarja e tokës nga uji”, përpunimi kompjuterik i gjithë kompozimit tregon se është ndërtuar sipas modelit të veshkave.

Zgjedhjet e piktorit dhe dyshimet e studiuesve kanë të gjitha një bazë: dashurinë e vjetër të Michelangelos për funksionimin e trupit të njeriut dhe në veçanti për anatominë, e cila duhet t’i ketë lindur kur djalë i ri, adoleshent, iu bashkua oborrit të Mediçëve, njerëzve të pasur dhe me influencë të Fiorentinës dhe që shpesh etiketohen edhe si kumbarët e tij në art.

Një nga veprat që ka ngjallur më shumë diskutime është piktura që gjendet në tavanin e Kapelës Sistine, e cila përbëhet nga nëntë fragmente, të gjitha në funksion të “Librit të Gjenezës”. Në fragmentin “Zoti krijon Adamin”, dy studiues amerikanë nga spitali “Johns Hopkins”, argumentojnë se autori ka përdorur një prerje tërthore të trurit të njeriut, ndërsa fragmenti “Ndarja e dritës nga errësira” është një ilustrim perfekt i shtyllës kurrizore të njeriut.

Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni, (6.3.1475 – 18.2.1564, Romë, Itali), ka qenë skulptor, piktor, arkitekt & poet.

Për të kryer këtë vepër Michelangelos i janë dashur plot katër vjet dhe në këta katër vjet ka reflektuar, me sa duket, për atë që Zoti ka krijuar: njeriun jo vetëm si qenie fizike, por edhe si qenie humane, e aftë të mendojë dhe të argumentojë, funksione të cilat i kryen nëpërmjet trurit. Përndryshe, pse Adami duhej vendosur në sfondin e trurit njerëzor?

“Ethet, ijët, dhimbjet, sëmundjet, sytë dhe dhëmbët” janë fjalët që përbëjnë epitafin e tij, gdhendur në vitin 1544, por ku, për fat të keq, evidentohen jo cilësitë, por ankesat e këtij burri të madh nga gurët në veshka.

Fat i mallkuar…! Nga Fatmir Musai

“Thuaj yjet janë zjarr,
Thuaj Dielli u shua…”…
… Unë për ty nuk shkoj në varr,
Nuk jam lumë, as det… jam krua!

S’më ka shkuar kurrë ndër mend
Të të pyes: – Vdes për mua?!…
S’jam Romeo që u çmend,
Dhe pas meje gjallë të dua!

Një rrëke bëhet përrua,
Një përrua bëhet lumë,
Fjalë e parë e artë, “Të dua!”,
Që prej shekujsh fle në gjumë!

Do ta zgjojmë si dikur
Që të rrojmë mijëra vjet,
Apo do t’i ngremë një mur,
Të mos ecë lumi në det?!

Mos harro, e fshehta ime:
Kur të zgjohesh, mos e tremb,
Se i shfaqen ca vegime
Edhe zemra zë i dhemb!

Leri yjet lart në qiell
Edhe Diellin që u shua,
Edhe poshtë në shkretëtirë,
Ndënë rërë, fshihet një krua!

Mund të thahet shtrati i lumit,
Mund t’i dalë zalli përroit,
Po dhe pas mijëra vjetësh
Nuk shteron uji i kroit!

S’ka nevojë për udhërrëfyes,
Ai udhën e çan vetë,
Pak ta gjerbësh, i ndërkryer,
Dallgë ngre e bëhet det!

Ndaj, gjithë yjet le të digjen
Edhe Dielli bashkë me ta,
Po mos thuaj se ne vdiqëm…
Ky mallkim si Fat na ra!!!

who’s who Fatmir Musai

Fatmir Musai u lind në maj të vitit 1955 në qytetin e Elbasanit. Pas mbarimit të gjimnazit, kreu studimet për gjuhë e letërsi shqipe në Universitetin e Tiranës.  Deri në vitin 2007 punon si mësues letërsie në qytetet Librazhd e Elbasan. Nga viti 2007 është Drejtor i Drejtorisë së Trashëgimisë Kulturore, Turizmit, Artit e Sportit në Bashkinë e Elbasanit.

Në kohën kur ishte student boton dy librat e parë, “Thirrja e jetës” (poezi) dhe “Në rodhan” (poezi për fëmijë). Nga viti 1978 është anëtar i “Lidhjes së Shkrimtarëve e Artistëve” të Shqipërisë.

Botime (listuar pjesërisht)

  • 2019 “Frymoj me yjet”, përmbledhje me krijimtari të përzgjedhur.
  • 2018 “Nga një botë tjetër” Poezi.
  • 2008 “Lind nga perëndon” Poezi
  • 2006 “Dhe engjëjt simulojnë” Tregime, esse e përsiatje
  • 2001 “Sfidë” Poezi