Nonda Bulka

Leusë, 1906 – Tiranë, 14 nëntor 1972

Nga Sterjo Spasse

Tiranë, më 16 nëntor 1972

Pardje, më 14 nëntor 1972, në orën 20:10’ vdiq në spitalin e Onkologjisë në Tiranë i shumëdashuri i ynë NONDA BULKA, një nga figurat e mëdha të kulturës dhe letërsisë sonë, prijësi i shquar, krahë përkrah me Migjenin, i letërsisë përparimtare të viteve ‘30. Në minutat e fundit të jetës, pranë tij u ndodhën Qefserja, e shoqja, Sterjovica ime, Qiroja dhe e shoqja e të vëllait të Nondës, Gabrielit, vdekur edhe ai dy vjet më parë.

Unë me Zisën dhe Shelin arritëm në spital pas gjysmë ore. Që atë natë, të veshur nga Sterjovica e nga dy infermiere, kufomën e shpumë në shtëpinë e tij. (Sterjovica e qau si të qante vëllain e saj, e ligjëroi si dinte të ligjëronte ajo si një amanet që kishte prej tij. Ilinden Spasse).

Në këto momente të vështira të jetës së tij, bashkë me Zisën, i kemi qëndruar shumë afër Nondës: dy vjet më parë jemi interesuar me Zisën, që të nisej për kura jashtë shtetit. Vajti në Bukuresht e pas dy-tri muajve u kthye i përmirësuar. Mirëpo, nuk vajti gjatë. Pas shtatë muajve u keqësua. Përsëri u nis për në Bukuresht, më 21 prill të këtij viti e ndejti gjer më 4 korrik. Në aeroport, kur zbriti na u duk i përmirësuar e optimist. U gëzua se hyri në apartamentin e ri, që nuk i gëzohej dot. Dhe dy muajt e parë dilte nga shtëpia dhe pothuajse përditë vinte tek ne; bënim muhabet, pinim nga një kafe e nuk i gëzohej dot nipit tim, Arian e mbesave. Kemi bërë për kujtim disa fotografi në oborrin e shtëpisë sime bashkë edhe me Zisa Cikulin e këto janë fotografitë e tij të fundit. Në një fotografi ka dalë vetëm me nipin e Arian në krahë. Në një tjetër me Ilon… Fotografi të dhimbshme janë edhe ato që kemi dalë më 2 janar 1972 në shtëpinë e tij me të e Qefseren, me Zisën e Shelin, me Fatmirin e Besën, me Llazarin e Erietën dhe me mua e Sterjovicën. Një kujtim këto nga poeti dhe fotografi Vasil Koçi.

Dy muajt e fundit i rralloi vizitat në shtëpinë tonë: vinte dy-tri herë në javë. Por, një muaj e gjysmë para vdekjes, nuk luajti nga shtrati. Një ditë, me kurajë të madhe, u ngrit nga krevati dhe bëmë një shëtitje deri në Krujë me iniciativën e Behar Shtyllës. Ishte dhe Zisa. E kaluam shumë mirë. Pastaj, të nesërmen, i kënaqur shumë nga shëtitja, përsëri ra në shtrat. Pas disa ditësh u bë një ceremoni e vogël në zyrat e revistës “Hosteni”, ku iu dorëzua Urdhri “Naim Frashëri” i Klasit të parë për aktivitetin e tij gazetaresk. Ishim disa shokë. Gjithsej 10 veta: Dashnor Mamaqi, Dhimitër Shuteriqi, Zisa Cikuli, Fatmir Gjata, Petro Marko, Niko Nikolla, Dhionis Bubani, Aleksandër Banushi, Zef Bumçi etj.

Pasi iu dorëzua Urdhri i Presidiumit të Kuvendit Popullor tha: “Me ilaçe dhe me humor do të luftoj demonin, që më ka kapur për grykë”. Dhe demoni ishte kanceri, që e kish kapur nën gjuhë e prej të cilit vdiq në spital, ku u dergj gati një muaj e ca.

Me Zisën i kemi vajtur çdo ditë, herë paradreke, herë pasdreke. E ngrinim pakëz, e mbështetnim në jastëkët dhe ia bënim: “A pimë nga një cigare?”. Dhe kjo “A pimë një cigare?” na ishte bërë zakon, si të thonim: “A pimë një kafe?”. Se kafen e duhanin që i pinte aq shumë, tani i kishte rralluar fort. Kafe nuk piu fare në spital. Kurse nga 60 cigare që pinte në ditë, dy javët e fundit arriti në dy. Njërën nga këto e pinte kur i shkonim me Zisën. I pëlqente t’i flisnim ne e ai vetëm të dëgjonte. I flisnim për politikën e jashtme, për luftën në Vietnam e për piratët e ajrit., veç gjërave të brendshme. Javën e fundit ra shumë dhe rregullën “A pimë nga një cigare?” tre ditët e fundit e lamë. Në këto ditë na zgjaste dorën, deshte të thoshte diçka, por nuk tha asgjë.

Një ditë para vdekjes, qëllova disa çaste vetëm për vetëm. Më foli greqisht t’i afrohem. Iu afrova, por në atë moment hyri kunata e tij, e po greqisht më tha: “Ajo kupton!” – dhe kështu i mbeti fjala përgjysmë. Nuk di çfarë deshte të thoshte. (Përpara disa kohe, ai i kish lënë amanet Sterjos, që Qefserja të martohej patjetër. Mund të ishte kjo edhe një përsëritje e këtij amaneti. Ilinden Spasse)

Varrimi u bë në orën 14:30’ të datës 15. XI. 1972 në varreza e Sharrës. Pjesëmarrja në varrim ishte shumë e madhe. Katër autobusë e më shumë se 20 vetura, përveç shumë njerëzve që nuk erdhën dot nga mungesa e mjeteve të komunikacionit.

Kjo pjesëmarrje e gjerë ishte mirënjohja më e madhe, që i shprehën Nondës si Qytetar i shquar, si Arsimtar i shquar e më fort si Shkrimtar i shquar.

Frika e mendjes Laidon Shapo

Poezia “Frika e mendjes” është shkëputur nga vëllimi “Prapa mos shih, përpara shko” Autor Laidon Shapo, botim i vitit 2016.

Frika e mendjes Autor Laidon Shapo


Frikë nga gabimi i parë – më shumë nga pasiguria
Frikë nga adoleshenca – më shumë nga pleqëria
Frikë nga provimet – më shumë nga notat e këqija
Frikë nga martesa – më shumë si do rriten fëmija
Frikë nga një punë e re – më shumë nga papunësia
Frikë nga shoqëri e keqe – më shumë nga vetmia
Frikë nga bukuria e tepërt – më shumë nga shëmtia
Frikë nga fluturimi – frikë dhe nga klaustrofobia
Frikë nga tranzicioni – më shumë nga varfëria
Frikë nga e panjohura – më shumë nga padija
Frikë nga zhurmat – frikë dhe nga qetësia
Frikë nga fundi i botës – më shumë nga pafundësia

Frikë nga e djeshmja që pas si hije na ndjek
Frikë dhe nga e sotmja që udhëve na përpjek

Frikë nga e ardhmja që dot s’mund ta dimë
Më shumë frikë nga kjo botë që ikim e vijmë

Tek të gjithë frika hije ka lënë
Por jo të gjithë me frikë në zemër flenë
Disa me të zgjohen dhe bëjnë sikur jetojnë

Të tjerë pa ju dridhur qerpiku në sy frikën shikojnë

Thuhet që frika me njeriun lind e një ditë vdes me të
Nëse nga rrëzimet e jetës dot s’ngrihemi më

Frika zemrën dhe mendjen burgosur na mban
Dhe e nesërmja të humbur betejën pa filluar ka!

Laidon Shapo
Mjek, politika të shëndetit publik

Laidon Shapo ka kryer studimet e larta për Mjekësi, në Universitetin e Mjekësisë, Tiranë, Shqipëri. Më pas ka kryer studimet Master në “Shëndet Publik”, pranë “London School of Hygiene and Tropical Medicine”, Londër, Mbretëri Bashkuar. Shapo ka qenë pjesë e grupit të vëzhgimit pranë “Institutit të Shëndetit Publik”, Tiranë, gjatë epidemive të kolerës (1994) dhe poliomielitit (1997-1998), që u përhapën në disa zona të vendit. Nga viti 1998 jeton dhe punon në Londër. Pjesë e karrierës në ishull kanë qenë detyrat si kërkues shkencor, përgjegjës për strategjitë në lidhje me shëndetin publik dhe hartimin e politikave shëndetësore, në disa autoritete lokale të Londrës. Ka punuar si kërkues shkencor pranë “The London School of Hygiene & Tropical Medicine”, si dhe është angazhuar, në të njëjtin rol, pranë “Primary Care Trusts”, pjesë e “Shërbimit Kombëtar të Shëndetit” në Angli. Në periudhën 2000-2001 ka qenë në Shqipëri, në kuadër të një projekti për studimin e diabetit në popullatë, bashkëpunim me “London School of Hygiene and Tropical Medicine”, financuar nga “Welcome trust”, i pari projekt i këtij lloji në Shqipëri. Aktualisht punon pranë Bashkisë së Southwark (South East London), në Departamentin e Shëndetit Publik, ku drejton programin e integrimit të kujdesit shëndetësor dhe atij social.

Dy breza dhe zbori në mes!

Tregim nga Blendi Fevziu

Pak javë më parë, një student i gazetarisë, disi i entuziazmuar për një shkrim që kisha botuar mbi luftën në Irak, më bëri një pyetje sa të thjeshtë, aq edhe të komplikuar, sa m’u duk se do ta kisha shumë të vështirë t’i jepja një përgjigje të saktë.

Çfarë është “zbori”? Dhe, ju lutem, pse e përmendni kaq shpesh në shkrim?

I bindur në vetvete se çdo shqiptar duhet ta njohë mirë një term të tillë, fillova t’i sqaroja jo kuptimin parësor të tij, po përfitimin që kisha pasur personalisht, nga eksperiencat e mia, sa mjerane, aq edhe të mrekullueshme në Mamurras. Pra t’i tregoja se zbori ishte një tentativë që kishte nisur si diçka serioze dhe e rreptë, pasqyrë e qartë dhe e saktë e një regjimi të disiplinuar dhe thuajse ushtarak, por që në vetvete kishte përfunduar, sidomos në vitet e fundit të tij, kur unë isha student, si një lloj kampingu ku universitarët qëndronin bashkë pa pasur nevojë të paguajnë asgjë. Por duke mbajtur, në këmbim, një pushkë të madhe dhe të rëndë, që në dy vitet e fundit, duke e parë se komunizmi kishte marrë rrugën e dreqit, na i zëvendësuan me ca pushkë të lehta dhe mjaft të manovrueshme druri.

Djali i ri më dëgjoi me vëmendje, por nuk duket se u sqarua më shumë se sa në fillim:

  • Ishit ushtarë-ushtarë? Dhe shtoi: – Luftonit vërtet, apo bënit një si punë filmi?

Atëherë u kujtova se studenti i ri ishte vetëm 18 vjeç, dhe se në kohën që zboret dolën nga moda ai nuk kishte qenë më shumë se 5 vjeç, dhe se këtë fjalë mund ta kishte dëgjuar aty-këtu, në biseda të hallakatura, por nuk kishte qenë e mundur ta perceptonte me gjithë kompleksitetin e saj. Përkundrazi, i rritur në një kohë dhe me një filozofi të re, fatkeqësisht apo fatmirësisht, nuk mund të rrokte as atmosferën që kishte pjellë dhe më pas shoqëruar atë fjalën aq të komplikuar, ZBOR, që ai jo vetëm nuk po i jepte dot shpjegimin e kënaqshëm, por as nuk po merrte ndonjë përgjigje të tillë.

Ndërkohë, kur shpjegimi kishte mbaruar dhe ai më tha me një gatishmëri që m’u duk më shumë false, “Aha e kuptova”, vijuam të flasim për luftën në Irak. Me një pasion miklues, djali më sqaroi gjithë lajmet që dinte për luftën, gjithë debatet që bëheshin në sitat e internetit dhe mbi të gjitha, me shumë pasion, të gjitha komentet mbi armatimin e ushtrisë amerikane dhe mënyrën se si do të përdorej ai. Në të vërtetë, djali i ri kishte mbërritur në zyrën time për të më propozuar një edicion special të gazetës “Korrieri”, e cila në prag të luftës në Irak, mund të bënte një shpjegim të mrekullueshëm të armëve që palët do të përdornin në luftë. Duke nisur, padyshim, me SHBA-të.

I befasuar, e dëgjova për të gjitha, duke qenë i bindur se në të vërtetë, ndryshimet e mëdha të sistemit në fillim të viteve ’90, kishin kristalizuar, në Shqipëri, dy botë të ndryshme dhe shpesh të pakuptueshme me njëra tjetrën.

Njërën dukej se e përfaqësonte një brez relativisht në moshë, një brez që ndryshimet e kishin gjetur në kufijtë e të 40-ve dhe që kishte tentuar, por jo gjithnjë me sukses, të ambientohej me ndryshimet e reja.

Grupi i dytë përbëhej nga një komuniteti ku gjallonte një brez i lindur në perëndim të komunizmit dhe i rritur me një mentalitet dhe situatë ndryshe, duke ndërtuar një realitet krejt tjetër nga ai i prindërve të tyre. Në kufijtë e të dyve, dukej sikur endej edhe brezi im. Rënia e komunizmit më kishte gjetur student dhe, tani, përballë djalit të ri që kërkonte me sy zhbirues kuptimin e fjalës Zbor, mund të mburresha se i kuptoja nga pak të dyja. Domethënë mbaja mend ende mësimin e parë të lëndës ushtarake që kisha marrë në vitin e parë gjimnaz dhe që fillonte me përkufizimin e Pushkës “Model 56”: Pushka “Model 56″është një armë e fuqishme zjarri që shërben për asgjësimin e forcave të gjalla të armikut, me zjarr, bajonetë dhe qytë. Nga ana tjetër, kisha një ide jo aq të përciptë për armët dhe ushtritë moderne,  gjë që duhej ta kishin edhe shumë bashkëmoshatarë të mi. Pa menduar që, në të vërtetë, nuk ishte çudi që njohja e të dyjave të më kishte lënë pa njohur me thellësi asnjërën prej tyre.

I tunduar nga ideja e dy brezave dhe mentaliteteve, i çliruar nga koncepti gjysmak i “luftës së brezave”, siç perceptohej në shtyp, tentova të hyj më thellë në këtë konstatim të çuditshëm, përpara të cilit më kishte vënë një moment studenti i ri i gazetarisë. M’u kujtua se disa kohë më parë, në një sondazh informal për gazetën, pothuajse të gjithë gazetashitësit kishin nënvizuar faktin se pjesa më e madhe e lexuesve tundoheshin nga historitë mbi misteret e pushtetarëve të kohës komuniste dhe se midis tyre, historia e Mehmet Shehut, zinte vend të parë. Me këtë logjikë i kishim hyrë pasqyrimit të materialeve të kësaj kohe me shumicë, pa kuptuar se kështu, e kishim shndërruar gazetën në kureshtje për një brez, por absolutisht jo për një pjesë tjetër dhe të rëndësishme të shoqërisë. Të gjithën këtë e kisha vënë re, rastësisht, pas një emisioni televiziv mbi vrasjen apo vetëvrasjen e Mehmet Shehut, që kishte ngjallur jo pak bujë. Të nesërmen, një seri telefonatash dhe letrash më ofronin ndihmën e tyre për të zbardhur çështjen, duke më lënë si garanci fjalë dhe detaje të dëgjuara gjatë jetës së tyre. Të gjithë ishin, kryesisht, njerëz të moshuar, që e kishin njohur atë kohë ose më mirë të thuhet që kishin qenë pjesë e saj. Po atë mëngjes, ndërsa isha ulur me një mik në Hotel Rogner, kamarieri që na shërbente mbërriti me shumë mirësjellje për të më thënë:

– Ma kënaqe dje familjen me atë emisionin për atë politikanin që kishin vrarë. Babai ndenji pa gjumë derisa mbaroi, por më tha që ai ka qenë kriminel dhe të vriste kot.

Djali nuk dinte as emrin e Mehmet Shehut dhe as detaje mbi jetën e tij. Dhe kam përshtypjen që as i interesonte shumë. Në botën e tij të Hotel Rognerit, të mbushur me klientë të huaj dhe me pasionin për bashkishet e majmë, ai ishte thjesht një politikan që e kishin vrarë dikur. Kur ai vetë nuk kishte lindur ende. Padyshim djali dinte pak ose aspak për atë kohë dhe, të gjykoje vitet e komunizmit me mënyrën e arsyetimit të djalit që punonte prej disa muajsh në Hotel Rogner, do të thoshte të mos kuptoje asgjë realisht. Po sipas kësaj logjike, m’u kujtua se dy vjet më parë, në një sondazh të rezervuar, kisha lexuar se 3% e gjimnazistëve të Tiranës nuk e njihnin Enver Hoxhën as si emër dhe jo më veprimtarinë e tij.

I lindur dhe i rritur në vitet e komunizmit, kisha arritur të fitoja dhe të njihja mirë shprehitë elementare të asaj kohe. Kur regjimi ra, nuk kisha mbushur ende 21 vjeç dhe besoja se duke qenë brezi më i ri, i tij, do të kisha më shumë mundësi për të lënë pas shpinë absurdin e një kohe që të gjithë e njihnin mirë. Shumë vite më vonë, më 1998, kur në televizionet private filluan të rishfaqen filmat shqiptarë të dalë nga qarkullimi për më shumë se 8 vjet, disa nga miqtë e mij, prindër të rinj, filluan të përballen me një fenomen interesant. Të mrekulluar nga e folura shqip në një film, fëmijët e tyre, kryesisht shtatë dhe tetëvjeçarë, nguleshin para TV, por shpesh pa kuptuar asgjë.

  • Ç’do më thënë “aksion”? Po “kooperativë”? Po “mikroborgjez”, “shfaqje e huaj”, “revizionist”, “Pioner” dhe “Fatos”?

Kjo seri pyetjesh që s’mbaronte dhe që kërkonte gjithnjë përgjigje, i kishte bërë miqtë e mi të kuptonin befas, se fëmijët e tyre po rriteshin në një kohë tjetër dhe se shpjegimi i atyre fjalëve pa kontekstin e shoqërisë në të cilën kishin lulëzuar ishte më shumë se sa i kotë. Pra, krejtësisht i pakuptueshëm. Këtu kishte nisur befas dallimi dhe ideja se shumë shpejt, do të ishim dy botë të ndryshme, mbase edhe të pakuptueshme. Akoma më keq, ata që ishin disi më të rritur, pra pothuajse adoleshentë, kishin filluar të qeshnin dhe të talleshin me mënyrën se si flisnin dhe arsyetonin personazhet kryesorë të filmave që qenë xhiruar dhe shfaqur dikur, në një tjetër kohë. Ju dukej një botë absurde, aq larg asaj reales, sa ishte e vështirë të imagjinohej që dikur kishte qenë një botë e vërtetë.

Me këtë ide isha ulur edhe vetë para TV për të parë një sekuencë nga filmi “Ballë për Ballë”, që Spartak Ngjela e kishte përdorur në një artikull si shembullin e përmbysjes së vlerave në Shqipërinë postkomuniste. Ushtari shqiptar dhe ai rus, qëndronin të ulur së bashku në stolin e banakut në një klub të bazës së “Pasha Limanit”. Marrëdhëniet qenë tensionuar mes shqiptarëve dhe rusëve, por zyrtarisht asgjë nuk kishte dalë mbi të. E ç’bisedë mund të kenë dy ushtarë, pavarësisht uniformave që mbajnë dhe cepit të globit ku gjenden përballë një gote me birrë, mund të pyeste gjithkush? Atë më normalen, mallin për familjen, për vajzën që duan apo për lejen që po ju afron. Me një ton krejt normal, ushtari rus i tregonte shqiptarit se e dashura e tij e tradhtonte, se kjo e shqetësonte dhe se ishte shumë i mërzitur për këtë. Me një vështrim të ndezur, shqiptari i përgjigjej thatë: “mua nuk më duhet gjë, kjo ndodh tek ju”!

Me logjikën e komunizmit ai ishte vërtet një model i përkryer i “njeriut të ri”. Tradhtia nuk ekzistonte sipas atij modeli, jeta private ishte një lloj mbeturine mikroborgjeze, njeriu duhej të fliste vetëm me shtampat ideologjike që i ofroheshin dhe mbi të gjitha, nuk duhej të fliste me një armik. E imagjinoj admirimin e shikuesve të kinemasë ditën e parë që filmi ka dalë premierë. Admirimin për ushtarin trim, që nuk e lejonte rusin t’i tregonte se si e dashura e tradhtonte dhe mbase nuk do ta priste më. Imagjinoj duartrokitjet e tyre dhe ndjenjën e kënaqësisë ndërsa dilnin nga kinemaja nëpër një rrugë të mbushur me parullat: “Të punojnë, jetojmë dhe luftojmë, si në rrethim” , “Bar do të hamë, por parimet nuk i shkelim”, apo edhe “Votat tona, plumb për armikun”. Por tani, 25 vjet më vonë, ushtari trim dhe i ashpër ngjan çuditërisht komik. Një figurë e ngrirë, antipatike, aspak e admirueshme dhe fare jashtë mode. Ndërkohë, rusi i mjerë dhe i mëshiruar në atë kohë, ngjan një njeri i zakonshëm, me dramat e përditshme të gjithkujt dhe fare normal.

Kohët ishin përmbysur dhe, me gjithë sforcimin, jo gjithnjë dhe jo të gjithë ia arrinim të ishim me ritmin e ri. I vendosur në kufijtë e dy brezave u kujtova, se formimi im, kishte të bënte shumë me atë kohë, se në një mënyrë apo tjetrën, pavarësisht udhëtimeve, gjuhëve, internetit apo gazetarisë, ajo kishte lenë një gjurmë që nuk mund të shlyhej lehtë. Vijoja gjithnjë t’i përgjigjesha njerëzve se banoja në një “shtëpi private”, siç isha mësuar që fëmijë, pa u kujtuar se tashmë shtëpitë qenë të gjitha private; e gjykoja gjithnjë shkollën sipas atij modeli që kisha ndjekur vetë, pa ditur ndonjë gjë të madhe për kreditet apo masterat; vijoja t’i thosha Akademisë së Arteve, Instituti i Lartë i Arteve dhe të njihja me një saktësi prekëse çmimet ushqimore të asaj kohe. Mund të të thoja në çdo kohë që mbaja mend që një pako gjalpë kishte qenë 37 lek, që një vezë kushtonte 8 lekë që bukët qenë 30, 40 dhe 50 lekëshe, por nuk dija asnjë nga çmimet e reja.

Nuk janë dhe aq të rëndësishme mund të thoshte dikush e mbase është edhe kështu, Por janë shenja që tregojnë një lidhje të thellë dhe që askush nga ne nuk e ka të lehtë t’i korrigjojë.

I mendoja të gjitha këto, ndërsa studenti i ri i gazetarisë qëndronte përballë meje, me letrat e printuara nga interneti, që flisnin për armët e ushtrisë amerikane dhe forcën e saj, ndërsa përpiqej, pa ndonjë dëshirë të veçantë, të rrekte kuptimin e fjalës “zbor”.

Një fjalë që kishte qenë jo kaq e thjeshtë për të gjithë ne, që në një kohë të jetës sonë, ishim quajtur të gjithë “zboristë”.

Rruga e mundimshme e shkollës shqipe 1912-1944

Me rastin e katërvjetorit të botimit të librit “Rruga e mundimshme e shkollës shqipe, çështje, politika & veprimtari në fushën e arsimit, 1912-1944”, autor Valbona Nathanaili

Nga Ben Blushi / Fjala mbajtur në promovimin e librit

Për fat të keq, kushdo që merr këtë libër kupton, se në kohë më të vështira kemi bërë më shumë për arsimin dhe sot që është më e lehtë, po bëjmë më pak, ose nuk po e bëjmë siç duhet. Ndërkohë, jam i bindur, se kushdo që jep kontribut për arsimin i ka bërë nderin më të madh këtij vendi, sepse nëse Shqipëria ka një problem, ky është një problem arsimor dhe kulturor në radhë të parë.

Personalisht nuk kam pasur kohën e mjaftueshme për të lënë ndonjë gjurmë si administrator në arsim dhe shumë njerëz më kanë paragjykuar ‘Po ky ç‘punë ka me arsimin?’. Dhe kjo është nga gjërat që më vjen keq në ato që kam bërë apo që nuk e kam bërë aq sa duhet edhe si duhet, sepse koha ka qenë shumë e shkurtër. Por nga sa kam kuptuar dhe kuptoj sot, arsimi në rastin tonë, së pari, është një detyrim kombëtar dhe, e dyta, është ekonomi. Ndërsa në rastin e Shqipërisë, arsimi është në kuptimin e mirëfilltë të fjalës ekonomi. As punësim, as ekonomi të zhvilluar, as inovacion, as paqe, as harmoni, as solidaritet, as mungesë braktisje apo emigracioni nuk do të kemi kurrë, nëse nuk kemi një sistem arsimor të konsoliduar.

Ben Blushi në promovimin e librit “Rruga e mundimshme e shkollës shqip”

Ndër personalitetet që kanë kontribuar për arsimin shqiptar, njërin prej tyre pata rastin ta shoh në librin e Valbonës. Bëhet fjalë për Mihal Turtulli, një filantrop shumë i madh nga Korça. Pati mundësi të ishte në disa qeveri nga periudha 1912–1944. Turtulli i ka bërë Korçës një nga dhuratat më të mëdha që dikush mund t’i bëjë qytetit. Duke qenë filantrop, njeri i spikatur dhe me kulturë perëndimore i ka dhënë Shqipërisë një nga godinat më të bukura që mund të ketë sot, që për fat të keq pas luftës u kthye në repart ushtarak. Ishte garnizon deri para 10 vitesh edhe me një vendim qeverie i është kthyer universitetit sërish. Mora këtë shembull për të treguar se çfarë pasioni kanë pasur burra të shquar të Shqipërisë 100 vjet përpara për t’i dhuruar arsimit. Kjo nuk ndodh sot. Ka Shqipëria njerëz shumë më të pasur se para 100 vjetësh por nuk ndodh të dhurojnë një shkollë apo bibliotekë.

Libri “Rruga e mundimshme e shkollës shqipe” është një skedë shumë e shumë e rëndësishme për të gjithë ata që duan të konsumojnë dhe studiojnë historinë e arsimit shqiptar, si një rrugë vërtet shumë e mundimshme, por që mirë apo keq krijoi një elitë politike në vitet 1930-1940, të cilën fatkeqësisht e humbëm.  

Ushtria dhe përshtatja

Ilirjan Kristo

Tregim, nga Ilirjan Kristo

Më 3 janar 1978 më thërritën ushtar. Kisha dëgjuar shumë dhe e prisja me “tmerr”. Por nuk qe e thënë! Fati im, që në të njëjtin vend ku do të shkoja, ishte një shok i ngushtë nga Polikumi, Besnik Alimehmeti. Dita e parë ishte pothuaj e bukur. Ushtarët e vjetër më pritën shumë mirë. Të mos harroj që kishte nga ata që denjuan të më jepnin edhe kurajë, tironsa si puna ime, nga të cilët disa i njihja si fytyrë dhe të tjerë edhe me emra.

Por mbaroi shumë shpejt dhe filloi tjetra, ajo e vërteta, që kishte emrin “përpjekja për përshtatje” dhe nuk mbaroi asnjëherë, deri në fund të ushtrisë.

Kur je ushtar, puna e parë është të mësojnë si të përshtatesh, do apo nuk do, varet sa të pëlqejnë vuajtjet. Pa leksione! Asnjë nuk të flet për këtë temë! Dhe fillon që kur të vjen ajo fleta e vogël për t’u paraqitur. Por kjo është një histori tjetër. Në rastin tim, gjithçka ishte e qartë: “Sa më shpejt, aq më mirë”. Për më tepër, që vullneti për gjëra të tilla nuk më ka munguar. U përshtata me fjetjen dhe zgjimin me komandë, me lodhjen dhe rutinën e përditshme, me mungesën e familjes dhe të miqve. Por ngeca te ushqimi. Problemi im i përjetshëm. Gjithsesi, edhe këtu përsëri me fat. Ushtria ime ishte në Kinostudio, në Tiranë dhe në grupin tonë kishim disa ushtarë nga fshatrat përreth, që i kishin sjellë aty. Të gjithë me mik, për më tepër që për vetëm dy vjet. Dhe ata sillnin ndonjë gjë, që sot mund të thuhet me kuptimin e plotë të fjalës “bio”.  

Në takimin e parë më bëri përshtypje Petrit Sinani, trupvogël, me shumë humor dhe akoma më shumë punëtor. E kishin caktuar bojaxhi. Më pas fillova të njoh edhe të tjerët. Et’hem Grori e merrte çdo gjë seriozisht dhe jo më pak edhe Pëllumb Agaraj, lapraks. Por vetëm Besnikut ia besoja vlerësimet e mia. Dhe të qeshurën. Edhe kjo ishte pjesë e përshtatjes. Mëngjesi fillonte me hap ushtarak dhe këngë partizane për në mencë. Dhe me zërin e lapraksit, Pëllumb Agaraj, që dëgjohej mbi të tjerët. Që nuk i vajti kot: shumë shpejt e caktuan në mencë, “Shpërndarës i ushqimit”. I qeshte fytyra kur ndante groshet dhe supën në darkë.

Në mencë kishim një renditje pak më ndryshe. Afër kisha një ushtar nga Sallqeti, Jakup Shaba, që kishte mbaruar pedagogjiken dhe për një periudhë kohe kishte punuar si mësues. Besniku e donte shumë dhe prej atij fillova ta shoh edhe unë ndryshe. Mbas një muaji që tallesha përditë me llojin e bukës që na jepnin dhe nuk e haja kurrë, Jakupi më merr veçan dhe më thotë: Të keqen vëllai, mos u tall me bukën. Unë jam fshatar. Në fshatin tim prodhojmë grurë dhe hamë bukë misri. Respekt për bukën dhe për ata që e prodhojnë. Më bëri përshtypje toni dhe mënyra si më shihte kur më fliste. Në fund i thashë: “Të jap fjalën që nuk do ta hedh më!”. Edhe sot e kësaj dite e kujtoj vërejtjen e mikut tim të mirë, Jakup Shaba.

Mbas një muaji ushtar kisha marrë 6 muaj “ndalim kazerme”. Sepse përsëri nuk më rrinte goja rehat. Nuk kishte lidhje me bukën, por me përshtatjen.  

Reparti ynë ishte repart ndërlidhje. Komandanti që na mësonte alfabetin Mors ishte tifoz me Dinamon.

Një ditë, më thotë: Shiko, Mujo Targaj është bërë si Tardeli, i Juves, nga mbrojtës po luan në mesfushë.

Këtu mësova një leksion tjetër për përshtatjen. Vazhdimi i historisë është i bukur, ndërsa fundi i kuptueshëm, por po e them:

Nuk durova dhe iu përgjigja: I ke mentë në rregull? Tardelli është lojtar bote, kurse ai Mujo jot është katunar tepelene (të më fali Mujo sot).

Gjithë ushtarët filluan të qeshin, ndërsa komandant Landi u egërsua. Nuk e priste që ndonjë nga ushtarët t’i përgjigjej në atë mënyrë! Pa le të tallej! Por unë e pëlqeja shumë Tardelin! E kisha ndjekur që kur luante me Comon, në kategorinë e dytë. Edhe sot e kësaj dite, duelin e tij sportiv me Kevin Keegan, në nëntor 1977, e mbaj si më të mirin të të gjitha kohërave. Ditën tjetër Petrit Sinani më vuri pseudonimin “TARDEL” dhe sot e kësaj dite jo vetëm që të gjithë më thërrasin Tardel, por ka nga ata që kujtojnë se ky është emri im i vërtetë. Pas kësaj e kishte radhën 6 muaj “ndalim kazerme”.

Fundi i përshtatjes së vjetër

Një ditë isha në shërbim dhe po dëgjoja Kampionatin Italian në radion time “Fatosi”. Jakupi më afrohet dhe më pyet: Çfarë thonë? 

Marco Tardelli

Unë i them: San Siro është mbushur plot dhe nuk ke ku të hedhësh kokrrën e mollës. Sot Tardeli është në shërbim, por do vij një ditë që edhe ai do ulet në rradhët e stadiumit San Siro! Nuk vdes pa e takuar Tardelin origjinal!

Jakupi filloi të qeshë me të madhe. Takon Besnikun dhe i thotë: Si e mban për shok të ngushtë atë. Ai është i çmendur! Por Besniku që më njihte, i përgjigjet: Shabe, po i tha mendja ndonjë gjë Tardelit, ose e bën, ose vdes!

Besniku nuk jeton më, por sa herë luan Juvja dhe Tirona e kujtoj.

Fati (?) e deshi që vërtet ta takoj Tardelin origjinal! Dhe sigurisht, që përsëri nuk më ndenji goja rehat: Në Tiranë ka shumë tifoza të Juves dhe të Italisë. Ty të duan shumë. Po erdhi ndonjë nga miqtë e mi nga Tirana, je gati t’i takosh?

Tardeli origjinal më hodhi dorën në sup dhe m’u përgjigj: Derisa janë miqtë e tu, janë edhe të mitë. Bëju të fala të gjithëve prej meje!

Kafka dhe kukulla udhëtare

Historia është shkëputur nga libri “Kafka and the traveling doll”, nga Jordi Sierra i Fabra, ilustrimet nga Isabel Torner / Shqip: Melsen Kafilaj

Një variant i përmbledhur i së njëjtës histori gjendet edhe në librin “The Brooklyn Follies”, Autor Paul Auster

Shënim: 1. Në lidhje me vajzën e vogël në historinë e mësipërme, kush është dhe çfarë ndodhi më pas me të, askush nuk ka dijeni. Për herë të parë, shkruan shkrimtari nga Katalonia, Jordi Sierra i Fabra. Libri fitoi “Çmimin Kombëtar të Letërsisë për Fëmijë”, në Spanjë, më vitin 2007.

Shënim: 2. Ngjarja zhvillohet në kohën kur Franz Kafka ishte rreth të dyzetave, pak vite përpara se të ndërronte jetë. Franz Kafka nuk kishte fëmijë. Në atë kohë, shoqërohej me Dora Diamant. Jemi në Berlinin e fillim-viteve 1920.

Një mbrëmje, ndërsa ishte duke shëtitur në Parkun e Berlinit, Kafkës i tërhoqi vëmendjen një vajzë e vogël. Vajza po qante, me dënesa! I afrohet dhe e pyet. Pa ndërprerë të qarat, përgjigja ishte se kishte humbur kukullën e saj të preferuar. I mërzitur po aq sa vajza, Kafka i bashkohet kërkimeve me vajzën, por që rezultojnë një përpjekje e kotë.

Franz Kafka (23 vjeç)

Në dëshirën për ta qetësuar, shpik një histori: E dashur, kukulla jote është nisur për një udhëtim. Tani u kujtova! Vajza e sheh me pak mosbesim, që pasohet me pyetjen e natyrshme: Po ju, nga e dini? Oh, mua më ka dërguar një letër, por që për fat të keq e kam harruar në shtëpi. Po të duash – i propozon Kafka – mund të takohemi përsëri nesër dhe të sjell letrën. Ditën tjetër, Kafka i jep vajzës një letër, ‘shkruar’ nga kukulla, ku thuhej: “Të lutem, mos qaj. Jam nisur në një udhëtim për të parë botën. Do të të shkruaj rreth aventurave të mia!”

Kështu nisi një histori, e cila vazhdoi për afro një vit, deri në fund të jetës së Kafkës. Gjatë takimeve, Kafka i lexonte vajzës letrat, shkruar në mënyrë të kujdesshme nga ana e kukullës, në të cilat ajo i tregonte për aventurat dhe bisedat e veta, të cilat vogëlushja i adhuronte.

Më në fund, Kafka i solli vajzës kukullën (ai kishte blerë një të re) – vajza ishte rikthyer në Berlin, pas një udhëtimi të shkurtër.

“Por kjo nuk duket si kukulla ime”- u ankua vogëlushja. Kafka i zgjati vajzës një letër tjetër nga kukulla, në të cilën shkruhej: “Udhëtimet më kanë ndryshuar”.

Vogëlushja përqafoi kukullën e re, e mori dhe iku për në shtëpi, mjaft e lumtur. Vitin tjetër, Kafka ndërron jetë.

Shumë vjet më vonë, vajza, tashmë e rritur, gjen një letër brenda kukullës. Në letrën e vockël, firmosur nga Kafka, shkruhej:

Çdo gjë që do, ndoshta mund të të humbasë një ditë, por në fund dashuria do të rikthehet gjithmonë, në një mënyrë a tjetër!

Franz Kafka

William Butler Yeats

William Butler Yeats (13 qershor 1865 – 28 janar 1939)

Shqip: Valbona Nathanaili

William Butler Yeats është një nga figurat më të shquara të letërsisë së shekullit të kaluar: poet, dramaturg dhe prozator. U lind në Sandymount, Dublin, Ireland. Në moshën dyvjeçare, familja shpërngulet në Londër, por nuk i humbi asnjëherë lidhjet me vendlindjen – një pjesë të mirë të pushimeve i kalonte te gjyshërit. Në moshë të vogël lexonte poezi dhe adhuronte legjendat. Edukimin e ka kryer pjesërisht në vendlindje (shkollën e mesme e ndoqi në Dublin) dhe pjesërisht në Londër. Vëllimin e parë me poezi e ka botuar më vitin 1889, ndërsa dy poezitë e para i boton më vitin 1885, në “Dublin University Review”. Është themeluesi i “Abbey Theatre” (Dublin) dhe një nga drejtuesit e saj. Më vitin 1922, me krijimin e shtetit të lirë irlandez, pranon ftesën për të qenë pjesë e senatit, ku shërben për një periudhë gjashtëvjeçare. Më vitin 1923 fiton Çmimin “Nobel” në letërsi.

Poema “Urim për rrobat e parajsës” botohet për herë të parë më vitin 1899 dhe është pjesë e vëllimit të tretë, të përmbledhjes me poema “Era ndërmjet kallamishteve” (“The Wind among the Reeds”). Poema e krijon rimën me ndihmën e vetëm katër fjalëve. Në përshtatjen shqip, është ruajtur po ajo strukturë.

  • Urim për rrobat e parajsës / Shqip: Valbona Nathanaili

Të kisha të parajsës stolisur rroba

Thurur me të artën dhe të argjendtën dritë,

Blu dhe të zbehta dhe të errëta rroba

Të natës, të dritës dhe të gjysmës dritë,

Të gjitha do t’i kisha hedhur nën këmbët e tua;

Por në varfëri, vetëm ëndrra kam;

Do t’i hedh ëndrrat nën këmbë e tua;

Shkel butë, sepse po shkel mbi ëndrrat që kam.

  • He Wishes for the Cloths of Heave/ William Butler Yeats 

Had I the heavens’ embroidered cloths

Enwrought with golden and silver light,

The blue and the dim and the dark cloths

Of night and light and the half light,

I would spread the cloths under your feet;

But I, being poor, have only my dreams;

I have spread my dreams under your feet;

Tread softly because you tread on my dreams.

Elementi


ELEMENTI Ose Gjithçka ndryshon vetëm nëse bëhet me pasion

Autorë Sir Ken Robinson dhe Lou Aronica / Botues për gjuhën shqipe: Pema, Prishtinë.

RRETH AUTORËVE

Sir Ken Robinson, Ph.D., është një nga emrat më të njohur në të gjithë botën për zhvillimin e kreativitetit, risisë dhe potencialeve humane. Robinson ka këshilluar qeveri e korporata, si dhe organizata me shumë ndikim në fushën e kulturës dhe të arsimit. Jeton në Los Angeles, California, SHBA.

Lou Aronica është autor i dy novelave dhe bashkautor në disa vepra, veçuar The Culture Code (së bashku me Clotaire Rapaille). Jeton në Connecticut, SHBA.

Hyrje

Vite më parë kam dëgjuar një histori të mrekullueshme, të cilën kam shumë dëshirë ta tregoj. Mësuesi i një shkolle fillore po zhvillonte orën e vizatimit me një grup fëmijësh gjashtëvjeçarë. Njëri prej tyre – një vajzë e vogël – ulej gjithnjë në fund të klasës. Vajza zakonisht nuk u kushtonte shumë vëmendje mësimeve. Por në orën e vizatimit ishte krejt ndryshe! Atë ditë, për më shumë se njëzet minuta, vajza qëndroi palëvizur as edhe një çast, me krahët që dukej sikur ishin bërë një me fletën ku po vizatonte, krejtësisht e zhytur në atë që po bënte. Një përkushtim i tillë mësuesit iu duk i jashtëzakonshëm, i mrekullueshëm. Iu afrua vajzës së vogël dhe, me një zë mbushur me emocion, e pyeti çfarë po vizatonte. Pa e ngritur aspak kokën, vajza iu përgjigj: “Po pikturoj Zotin!” I befasuar, mësuesi vazhdoi diskutimin: “Por asnjë njeri nuk e di si duket Zoti!”

 “Do ta dinë shumë shpejt!” – ishte përgjigja e vajzës.

Më pëlqen kjo histori, sepse na kujton që fëmijët e vegjël besojnë – në mënyrë të mrekullueshme – në ato që përfytyrojnë. Ndërkohë që shumë nga ne e humbasim këtë besim sa më shumë që rritemi. Pyesni fëmijët e klasës së parë, se cili prej tyre mendon që është kreativ, dhe të gjithë do të ngrenë duart lart. Pyesni studentët e vitit të parë universitet për të njëjtën çështje, dhe shumica prej tyre do të qëndrojnë indiferentë. E kam me shumë pasion kur pohoj, dhe me shumë besim, se të gjithë lindim me aftësi të jashtëzakonshme natyrore, por që shumë prej tyre i humbasim sa më shumë kohë kalojmë në botën reale. Për ironi, një nga shkaktarët kryesorë të këtyre humbjeve është arsimi. Rezultati është që shumë njerëz kurrë nuk arrijnë të zbulojnë talentin e tyre të vërtetë dhe, në rrjedhojë, edhe kurrë nuk arrijnë ta dinë, se çfarë janë në gjendje të arrijnë.

Në këtë kuptim, nuk arrijnë ta dinë edhe se kush janë në të vërtetë.

Personalisht udhëtoj realisht shumë dhe puna më lidh me njerëz nga e gjithë bota, që u përkasin si korporatave, ashtu edhe sistemeve arsimore apo organizatave jo fitimprurëse. Dhe kudo kam takuar studentë në kërkim të së ardhmes, paditur nga ta nisin; si dhe prindër të shqetësuar, në përpjekje për t’i ndihmuar, por që nuk bëjnë gjë tjetër vetëm se i largojnë nga talenti i vërtetë që zotërojnë, në supozimin se fëmijët e tyre duhet të ndjekin të njëjtën rrugë konvencionale suksesi. Akoma, kam takuar punëdhënës që bëjnë maksimumin për të kuptuar si të përdorin sa më mirë talentet e ndryshme që zotërojnë njerëzit në kompanitë e tyre, ndërkohë që kam kohë që nuk numëroj më – sepse janë bërë vërtet shumë – njerëzit që nuk kuptojnë sa të talentuar janë si individë dhe çfarë pasioni fshehin brenda vetes.

Nga ana tjetër, puna më lidh edhe me njerëz që kanë qenë tepër të suksesshëm në ato fusha për të cilat janë të pasionuar dhe, sikundër shprehen, nuk mund ta përfytyrojnë se do mund të kontribuonin në ndonjë sektor tjetër. Besoj se historitë e këtij grupi njerëzish kanë një mesazh të rëndësishëm për të transmetuar rreth natyrës së kapacitetit njerëzor dhe përmbushjes së tij. Më ka rënë rasti të flas në shumë konferenca e takime në të katër anët e botës dhe kam dëgjuar histori si ajo e vajzës së vogël, të paktën po aq sa edhe statistika dhe opinione të ekspertëve të ndryshëm, që përpiqen t’i bindin njerëzit se kemi nevojë, të gjithë, të mendojmë ndryshe për veten dhe në lidhje me çfarë jemi në gjendje të bëjmë me jetën tonë; se si po i edukojmë fëmijët dhe si i drejtojmë kompanitë a institucionet.

Ky libër përmban një diapazon të gjerë historish që kanë në fokus kreativitetin që i ka udhëhequr në jetën profesionale njerëz shumë të ndryshëm. Shumë prej tyre janë intervistuar posaçërisht për këtë libër. Tregimet fillojnë, së pari, se si arritën të njohin talentet e tyre specifikë, dhe më pas se si ia dolën të jetojnë, me sukses të jashtëzakonshëm, duke bërë atë çfarë vërtet donin. Duke dëgjuar këto histori, më bëri përshtypje veçanërisht fakti që karriera e pothuaj të gjithëve nuk ka qenë aspak konvencionale. Ndërkohë që gjithnjë kanë qenë plot me dilema, mëdyshje e ngritje-ulje. Kam kënaqësinë të ndaj me lexuesin, se ndërsa zhvillonim intervistat, dëgjoja shpesh të më pohonin se bisedat në funksion të përgatitjes së librit, u shërbyen si burim për lindjen e ideve dhe përjetimit të përvojave paprovuar kurrë më parë apo të analizojnë, çfarë u ka ndodhur në jetë, sipas kësaj perspektive të re. Momenti i njohjes! Evolucioni i talentit që kanë pasur! Inkurajimi apo dekurajimi nga ana e familjarëve dhe e njerëzve të afërt, si miqve dhe mësuesve. Çfarë i bëri të ecin përpara, ndonëse me sfidën e përballjes me pengesa të shumta!

Dua të theksoj që në fillim se historitë e tyre nuk janë përralla me fund të lumtur. Secili prej tyre kalon një jetë mbushur me sfida dhe jo më pak ndërlikime. Nuk e kanë pasur të lehtë as edhe me karrierën personale, e cila nuk ka ecur sipas një vije të drejtë. Kanë pasur çastet e triumfit, po aq sa edhe ato të rrëzimit. Për asnjërin nuk mund të thuash se ka pasur një jetë “perfekte”, ndërkohë që të gjithë pohojnë një zëri se kanë përjetuar, rregullisht, momente që i kanë bërë të ndihen se gjithçka ishte në perfeksion. Historitë e tyre të mahnitin shumë shpesh.

Por ky libër nuk u drejtohet atyre. Ky libër është për ju!

Synimi pse është shkruar është të ofroj një vizion shumë më të pasur rreth kreativitetit dhe aftësive që zotërojmë ne, si qenie njerëzore, si dhe të mundësive për të përfituar të gjithë nëse arrijmë të kuptojmë si duhet talentet dhe pasionet që kemi. Ky libër analizon çështje që kanë rëndësi të jashtëzakonshme për jetën tonë dhe atë të fëmijëve tanë, për nxënësit e studentët, dhe akoma më shumë për ata që i mësojnë këta nxënës e studentë. Fjala çelës e këtij libri është Elementi, term i cili përdoret për të përshkruar pikëtakimin e gjërave që duam të bëjmë, me gjërat për të cilat jemi të mirë t’i bëjmë. Besoj se është e rëndësishme që secili prej nesh të gjejë Elementin e tij, jo thjesht sepse na ndihmon të ndihemi më të plotësuar, por sepse ndërkohë që bota është në evolucion të vazhdueshëm, e ardhmja e institucioneve që kemi, si edhe e grupeve sociale që u përkasim, varen tërësisht nga vetë ne.

Historia jonë është ajo e një bote në ndryshim si kurrë më parë. Shpresa më e mirë që mund të kemi për të ardhmen është të zhvillojmë një paradigmë të re për aftësinë njerëzore, në gjendje të plotësojë kërkesat për ekzistencë në erën e re. Kemi nevojë të përpunojmë një vlerësim të ri për rëndësinë që ka ushqimi i talentit njerëzor, së bashku me atë të të kuptuarit se si talenti shprehet në mënyra të ndryshme në individë të ndryshëm. Kemi nevojë të krijojmë mjedise – në shkolla, vendet e punës apo edhe në zyrat e administratës publike – që janë në gjendje të nxisin e frymëzojnë çdo individ për t’u rritur nga pikëpamja e kreativitetit. Kemi nevojë të sigurohemi që të gjithë njerëzve u jepet mundësia të bëjnë atë që duhet të bëjnë, të zbulojnë Elementin që gjendet brenda tyre nga vetë ata, sipas mënyrës së tyre.

Ky libër është një himn për diversitetin e mahnitshëm që kanë talenti dhe pasioni njerëzor, si dhe për potencialin e jashtëzakonshëm të rritjes dhe të zhvillimit që fshihet brenda gjithsecilit prej nesh; për nevojën e të kuptuarit të rrethanave që ndihmojnë në lulëzimin e talentit njerëzor, po aq edhe në dështimin me të. Akoma, është një himn për rëndësinë e përfshirjes së të gjithëve shumë më tepër sot, në të tashmen, si dhe domosdoshmërisë për të qenë të përgatitur për një të ardhme tërësisht të panjohur.

Për të dhënë më të mirën e mundshme të vetes sonë dhe të njëri-tjetrit, nevojë urgjente është përqafimi i një konceptimi shumë më të pasur rreth aftësive njerëzore. Kemi nevojë të përqafojmë Elementin!

Ambasadorët tanë. Pikëtakime të diplomacisë me krijimtarinë

Refleksione rreth librit ” Ambasadorët tanë. Pikëtakime të diplomacisë me krijimtarinë” Autor Valbona Nathanaili

Nga Alma Mile

Mes diplomatit krijues dhe krijuesit diplomat, shumica zgjedhin këtë të fundit, por fati e deshi që në rrethana të caktuara ata duhet të bënin diplomatin, pse jo diplomatin krijues, në varësi të situatave. “Ambasadorët tanë. Pikëtakime të diplomacisë me krijimtarinë”.

Kështu titullohet libri i autores Valbona Nathanaili, pjesë e kolanës “Scripta manent” i botimeve “UET Press”. Në këtë libër, format albumi, Nathanaili hedh dritë mbi atë çka arti dhe letërsia i ka dhënë diplomacisë dhe anasjelltas. Duke hedhur një sy të shpejtë, vëren se kontributi që njerëzit e artit dhe kulturës kanë dhënë në diplomaci nuk ka qenë aspak modest. Ka pasur mes tyre shkrimtarë, regjisorë, përkthyes, që kanë përfaqësuar dhe promovuar Shqipërinë në vende të ndryshme të botës, që nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës, në Rusi, në Francë, Çeki etj. Në shumë syresh lista e veprave në lëmë të kulturës dhe vlerësimet aty është pa dyshim më e gjatë se ajo në karrierën diplomatike. Udhën krijuesve në diplomaci duket se ua ka hapur pikërisht Faik Konica, ndërsa të tjerë do të vijonin deri ditëve tona, si Jusuf Vrioni, Pëllumb Kulla, Luan Rama, Ylljet Aliçka, Pirro Milkani, Teodor Laço, Misto Treska, Javer Malo. Janë bërë pjesë e këtij botimi edhe diplomatët Vasil Nathanaili, Arben Cici, Agim Nesho, Shaban Murati, me kontribute në sferën akademike dhe të botimeve në fushën e diplomacisë. Por ky libër nuk është shterues. Ai është vetëm vëllimi i parë, në pritje të një të dyti, në të cilin pritet të përfshihen edhe të tjerë emra të rëndësishëm të diplomacisë dhe letrave shqipe, si Besnik Mustafaj, Agim Isaku, Visar Zhiti, Neritan Ceka etj. “Që prej krijimit të shtetit shqiptar, bashkëjetesa mes ‘dy zanateve’ ka qenë e vazhdueshme, duke vendosur një marrëdhënie harmonike mes gjuhës dhe realitetit, duke e shndërruar atë në një traditë gati-gati të institucionalizuar”, shkruan Ylljet Aliçka në parathënien që shoqëron librin.


Libri
“Libri ka si synim kryesor të hulumtojë në fushën e diplomacisë shqiptare dhe të identifikojë kontributet e atij grupi përfaqësuesish të shtetit shqiptar në botë që janë “rekrutuar” nga fusha të krijimtarisë, përfshirë kulturën dhe sferën akademike. Akoma, të evidentojë llojin e komunikimit që kanë arritur të ndërtojnë e vendosin, sa kanë qenë të aftë të promovojnë Shqipërinë, vlerat e kulturës sonë”, shpjegon Nathanaili. Për nga mënyra se si është ndërtuar, libri do të mund t’u vinte jo pak në ndihmë studiuesve e studentëve, por edhe lexuesit kurioz, i cili përmes faqeve të këtij libri mund të gjejë një informacion të bollshëm mbi figurat e përzgjedhura në këtë botim. Për çdonjërin prej tyre gjejmë biografi, vepra, çmime, citime, vlerësime, faksimile dokumentesh, raportime nga përfaqësitë në të cilat shërbenin, problemet kryesore që kanë trajtuar në periudha të ndryshme, fotografi, që botohen për herë të parë etj.

“Nga dokumentet e hulumtuara, listimi i tematikës së çështjeve kryesore të diskutuara ose bërë prezent në marrëdhëniet ndërmjet Ministrisë sonë të Jashtme me shtetin përkatës, e integruar në jetëshkrimin dhe veprimtarinë e shumë prej ambasadorëve, mendoj se ndihmon për të krijuar një ide më të qartë jo vetëm për punën e kryer nga secili prej tyre, por edhe për natyrën që kanë pasur këto marrëdhënie, ose për të gjykuar si kanë evoluar nga viti në vit. Një burim i veçantë informacioni kanë qenë shkresat që përmbanin vendimin e emërimit në postin e ambasadorit. Edhe një shkresë e thjeshtë tregon shumë. Të ndihmon të kuptosh strukturën vendimmarrëse nga kanë ardhur propozimet dhe ku është marrë vendimi: Ministrinë e Jashtme, Kryeministri apo Presidencë. Akoma, nëpërmjet kësaj mund të gjykojmë për kulturën e institucionit e gjuhën e përdorur”, tregon Nathanaili, e cila zbulon edhe kuriozitete të tipit që, deri në fund të vitit 1950 vazhdon të përdoret fjala “zoti”, e cila më zëvendësohet nga “shoku”.

Ka dokumente që ende vulosen me V.F.L.P Vdekje Fashizmit! – Liri Popullit! Dhe të tjera që kanë ende simbolet e qeverisë të paraluftës.

Diplomatët

SHBA dhe OKB

  • Faik Konica Ambasadori i parë shqiptar në Shtet e Bashkuara të Amerikës (Ministër Fuqiplotë i Republikës, më vonë Mbretërisë së Shqipërisë në SHBA) 1926-1939
  • Pëllumb Kulla Ambasador i Jashtëzakonshëm dhe Fuqiplotë, përfaqësues i përhershëm i Republikës së Shqipërisë në Organizatën e Kombëve të Bashkuara, New York, SHBA Dhjetor 1993-shtator 1997
  • Agim Nesho Përfaqësues i përhershëm (i dhjeti në radhë) i Republikës së Shqipërisë në Organizatën e Kombeve të bashkuara, New York 1997-2006 / Ambasador i ngarkuar, Shef i misionit shqiptar në SHBA 2005-2006

Jugosllavia dhe Rusia

  • Vasil Nathanaili – Sekretar i parë i Legatës së Republikës së Shqipërisë në Beograd, Jugosllavi 13 nëntor 1945-shkurt 1947 / I dërguari i jashtëzakonshëm dhe Ministër Fuqiplotë i RP pranë Presidiumit të Sovjetit Suprem të Republikave Socialiste Sovjetike, Moskë Tetor 1949-1953 / Ministër fuqiplotë i R.P.SH. në Sofje, Bullgari Gusht 1953-1954 / Ambasador i Jashtëzakonshëm dhe Fuqiplotë në R.P.SH., Pekin, R.P. Kinë 18 mars 1966-7 janar 1969 / Ambasador i Jashtëzakonshëm dhe Fuqiplotë i R.P.SH. në Mbretërinë e Kamboxhias (jo rezident) 16 maj 1966-7 janar 1969
  • Teodor Laço Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Federatën Rusë 2006-2008 / Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Kazakistan, Bjellorusi, Uzbekistan (jo rezident) 2006-2008

Franca

  • Javer Malo Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Republikën e Francës Qershor 1967-shtator 1975 / Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Holandë, Belgjikë dhe Luksemburg (jo rezident) 1972-1975 / Ambasador i Shqipërisë pranë UNESCO-s Qershor 1967-shtator 1975
  • Misto Treska Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Republikën e Francës 1979-janar 1981 / Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Holandë, Belgjikë dhe Luksemburg (jo rezident) 1979-1981 / Ambasador i Shqipërisë pranë UNESCO-s 1979-1981
  • Luan Rama Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Republikën e Francës, Republikën e Portugalisë dhe principatën e Monakos 1997-2001 / I dërguar a.i. i Shqipërisë në Paris dhe Delegat i Përhershëm i Shqipërisë në UNESCO 1991-1993
  • Jusuf Vrioni Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë, delegat i Përhershëm i Shqipërisë në UNESCO 1998-2001
  • Ylljet Aliçka Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Republikën e Francës, Republikën e Portugalisë dhe Principatën e Monakos 2007-2013 / Ambasador i Shqipërisë pranë UNESCO-s 2008-2010

Çeki, Danimarkë, Maqedoni

  • Piro Milkani Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Republikën Çeke 1998-2002 / Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Republikën Sllovake (jo rezident) 1998-2002
  • Arben Cici Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Mbretërinë e Danimarkës Tetor 2010-tetor 2014-10-20 / Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Republikën e Kroacisë. Ambasador në Bosnje-Hercegovinë (jo rezident) Shtator 2000-gusht 2006 / Ambasador Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Federatën Rusë. Ambasador në Bjellorusi, Moldavi, Armeni, Gjeorgji, Kazakistan dhe Uzbekistan (jo rezident) Tetor 1992-shtator 1995
  • Shaban Murati Ambasador i Jashtëzakonshëm dhe Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Maqedoni 1993-1997 / Ambasador i Jashtëzakonshëm dhe Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Mbretërinë e Suedisë 2002-2007 / Ambasador i Jashtëzakonshëm dhe Fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Finlandë, Norvegji, Islandë (jo rezident) 2002-2007

Poeti i së vërtetës

Mbi harmoninё mes lirisё dhe krijimtarisё njerёzore në veprën e Basir Bushkashit

Nga Prof. Dr. Albert Frashëri

Refleksione për veprën: Zjarre dhe Fllad (2019) Autor Basir Bushkashi Tiranë: Ada.

Në ditët e para të kësaj vjeshte të zymtë, trishtuar nga dy tërmete të pafajshëm, lexova vëllimin  e fundit me poezi të poetit Basir Bushkashi. Ashtë libri i fundit në vargun e shumë e shumë vëllimeve poetike të këtij poeti tejet origjinal dhe një nga lirikët më të çquar të horizontit letrar të gjuhës shqipe. Vlera e tij nuk ashtë vetëm cilësia artistike e vargut, por edhe aftësia për të depërtuar pamjet më thelbësore të jetës njerëzore. Dhe këtë ai e ka bërë në saje të talentit, të ndjeshmërisë artistike dhe koherencës si qytetar patriot i një kombi të lashtë dhe bir i përunjur i njërës nga krahinat më interesante të vendit: Mati, ky thelb i shqiptarizmës, vatan i Kastriotëve dhe i humanistit të çquar të botës shqiptare, Pjetër Budit.

Pas leximit të librit “Zjarre dhe Fllad” (Botues “Ada”, Tiranë, 2019) vendosa tё shkruaj kёtё pёrsiatje duke menduar pёr njerёz, rinia e tё cilёve nuk perёndon kurrё. Pёr karaktere qё nuk pёrkulen e nuk konformohen. Nё kёto raste kemi tё bёjmё me qytetarё tё veçantё, me individualitete qё shpesh i mungojnё shoqёrisё dhe sidomos me krijues tё pashtershёm. Këto do të ishin modele qё i japin dritё e nur jetës sonë, sepse krijimtaria, artistike apo shkencore, pёrbёn një nga pamjet mё sublime tё ekzistencës së Njeriut.

Shpesh herё mbizotёron prirja pёr tё krijuar tё ashtuquajturat vipa apo yje tё faqeve tё para tё revistave e tё ekranit. Nё koridoret gjysëm të erreta e të heshtura pallatesh të ngjyrosur sajohen personazhe tё suksesit pёr tё befasuar vёmendjen e qytetarit me ngjarje dhe aventura që të shumtën e herëve nuk kanë vlera reale për shoqërinë. Njё plak i urtë i shekullit tё kaluar, kur e pyetёn se ç’donte tё bёhej kur tё rritej, u pёrgjegj: nuk dua tё jem simbol i suksesit, por thjesht Njeri me vlerё. Ishte plaku Einstein ky Qytetar i Madh i njerёzimit. Një njeri i ditur i lashtësisë, Konfuci, kur e pyetën se ç’ashtë dituria u përgjegj: “Të kuptosh të afërmin.” Pyetjes se ç’ashtë virtyti iu kthye me dy fjalë: “Të duash të afërmin.”.

Në krijimtarinë e mikut tim kam ndjerë prirjen romantike të poetëve, si Heinrich Heine, vargun elegant të Ljermontovit dhe shpirtin e lirë të Eseninit. Kam rijetuar flladin dhe aromat pranverore të poezisë së Lasgushit të pavdekshëm, ngahera poet i poetëve. Ajo e Basirit ashtë poezia e dashurisë njerëzore dhe e të vërtetës. Ashtë poezia e poetit gjithmonë në lulen e rinisë.

Basir Bushkashi, poet i Matit, ka shkruar poezi qё nё bangat e shkollёs, madje jo pak herё ato janё shndrruar nё tekste kёngёsh fituese nё festivalet kombёtare. Lirika e tij përqafon temat e randësishme të jetёs. Nga ana tjetër ai ka shprehur pikёpamjen e vet jo vetёm nё vargje, por edhe si qytetar, nga ata qё rrallё herё gjejmё midis nesh.

Nga pikëpamja qytetare do të konsideroja si kryevepër të tij letrёn qё ai i shkruajti me guxim dhe vetëdije të plotë diktatorit antikombëtar Hoxha nё dhjetor 1981. Pёr atё letёr e dёnuan tё shtynte vagonat nё galeritё e minierave tё kromit. Me atё letёr Basiri denoncoi gjëndjen e rёndё, varfërinë e popullit dhe shprehu nevojёn urgjente pёr reforma radikale nё jetёn e vendit. Ky zë i vetёm nё njё realitet qё tё zinte frymёn, buronte jo vetëm nga logjika dhe morali i qytetarit patriot, por edhe nga zemra dhe ndjeshmëria e poetit. Ajo letër i kushtoi shumë vite pune të detyruar në minierat e kromit në të cilat ai njohu thellë vuajtjen njerëzore dhe njeriun e thjeshtë. Basiri e dinte fare mirё qё pak vite mё parё regjimi kishte pushkatuar dy poetё tё rinj, sepse nё intimitetin e ditareve tё tyre kishin shprehur pesimizёm e pakёnaqёsi ndaj regjimit totalitar tё asaj kohe. Ai i njihte mirё dy poetёt e pushkatuar: Vilson Blloshmi e Genc Leka. Pas viteve ’90 Basiri nuk u josh nga tundime karrieriste për tu bërë njeri i politikës, sikundër i ofruan, por rifilloi jetën normale të qytetarit me pasionin e mësuesit të brezit të ri, pa iu ndarë mallit për poezinë. Ai mbeti poet, ashtu siç kish lindur, i lirë, vëzhgues i rafinuar i ndryshimeve shoqërore, pa trazuar asnjëherë objektivitetin e artistit me interesa meskine të çfarëdo lloji.

Duarlidhur nga rutina e nga një lloj mediokriteti që shpesh herë errëson shumë pamje të jetës sonë, njerëzit heshtin dhe anashkalojnë virtytin që shpreh vepra e qytetarëve.  Pikёrisht, duke menduar për këtë heshtje të fajshme vendosa të shkruaj disa mendime për poetin matjan Basir Bushkashi.

Poesia e tij ka si temë qëndrore dashurinë dhe rreth saj vëmendja e poetit vëzhgon natyrën, njerëzit, virtytin, miqësinë dhe mediokritetin. Por bukuria në filozofinë e poetit Bushkashi nuk ashtë ajo që duket së jashtmi, por diçka tjetër që buron nga shpirti, nga natyra njerëzore për të cilën ai ka një ndjeshmëri të madhe e të pashtershme. Kjo krijmtari i ngjan një piramide në krye të së cilës poeti ka kurorëzuar perëndeshën e bukurisë e të dashurisë, Afёrditёn, që popujt mesdhetarë adhuruan si pamjen më të vyer të jetës. Kështu edhe poeti ynё, lirika e tё cilit nuk mund të bënte ndryshe. Edhe në këtë vellim të fundit gjejmë pikërisht shpirtin poetik që ka karakterizuar krijimtarine e tij që nga rinia e herëshme. Nga kjo pikëpamje, mendoj, që edhe libri “Zjarre e fllad” konfirmon këtë karakter të një krijimtarie që prej kohësh ka konsoliduar identitetin teper origjinal e thellësisht të freskët të saj. Fjala vjen, në poezinë shumë të ndjerë, “Hesht pylli” poetishpreh me ndjenjë dhe elegancë trishtimin e pyllit kur zogjtë shtegtarë me bilbilin mbret largohen:

  • Ikën zogjtë shtegtar
  • ikën e bënë shteg
  • Mbi të gjithë bilbili
  • Këngëtari mbret
  • ndaj pylli i brengosur
  • Veç hesht e hesht. . .

Janë të paharrueshme motivet e poezive si, fjala vjen, “Sa gjëra”, “Si nëpër erë”, “Më thërret pulëbardha”. Stili i tij fjalëpak, elegant e thelbësor arrin të shprehë në pak vargje fenomene, ide dhe probleme të kohës sonë. Një e tillë është poezia “Kaltërsi dhe zjarre”, ku spikat pa mëdyshje logjika e matematicienit dhe vargu si fllad pranveror i artistit.

Poezia e Basirit, qëndisur me durimin e një gjysëm shekulli, ashtë e pashtershme sepse buron nga njeriu qё e do fort jetёn e që mendon me kokёn e vet. Pikёrisht siç ashtё nё natyrёn e poetit, tё artistit. Nё këngёt pёr tokёn, pёr mikun e pёr dashurinё ai nuk humbet nё gurrёn e ndjenjave vetiake, sepse ka njё vёshtrim tё mprehёt e kritik mbi tё gjitha problemet e shoqёrisё. Nё togun e vargjeve Syri i ditёs, gjejmё dhjetё fjalё tё skalitura nga shpirti i poetit nё pak vargje:

U mvrenjt syri i ditёs,

u pikёllua.

Pёrpara njё lypёsi rrugёs rrёzuar                                  

    [Vёrshimet e gjelbёra, faqe 49]

Ky tog vargjesh krijon njё imazh thellёsisht realist e njerёzor. Pёrfytyroj njё lypёs tё mjerё qё gremiset dhe rezja e dritës nё dramёn e tij shndёrrohet nё njё hije qё depёrton thikshёm kalimtarёt. Basirit i mjaftojnё dhjetё fjalё pёr tё rrëfyer dhimbjen e madhe tё varfёrisё. Njё dhimbje universale pёrpara tё cilёs drita humbet shkёlqimin e saj, sikur tё ndjehej fajtore pёr vuajtjen njerёzore. Probleme tё tilla dramatike tё kohёs sonё në vargun e Basirit shndrrohen nё njё urtёsi kristaline pёr ditёt tona. Poezia Plagёt e Lurёs denoncon shkatёrrimin e pyjeve e tё ambjentit dhe kёtё e shpreh sikur Lura tё ishtё njё bijё e vetme. Vargu i poetit e tejkalon propagandёn e politikёs, sepse edukon te brezi i ri ndjeshmёrinё pёrmes magjisё qё krijon poezia.

Mrekullisht poezia e Basirit shpreh një thelb fizik natyror të mjaft problemeve të kohës sonë. Ai ndodhet nё Çéçina (Toskana), nё detin Tirren. Mё befasoi mjeshtёria mё tё cilёn ai shpreh njё arёsye tё bashkёsisё dhe harmonisё mes njerёzve. Ndёrsa njerёzit shpesh ndёrsehen njёri kundёr tjetrit dhe shpikin absurditete pёr tu fshehur pas diferencave të tyre, ai bёn tё kundёrtёn nё vjershёn Nё detin Tirren. Vargu i kësaj poezie shpreh me një thjeshtësi befasuese mendimin e poetit. Kur noton nё detin Tirren të Toskanës ai ndjen edhe ujrat që  Lusa, lumi i fshatit të tij të lindjes, ka derdhur në këtë det të Italisë. Ky det, në ndjeshmërinë e poetit, në madhështinë e vet bashkon në një qënie dhe harmoni të vetme ujrat e dhjetra lumejve të largët dhe njerëzit e tyre. Mendoj qё kjo poezi na jep njё gjetje gjeniale të autorit, sa reale aq edhe filozofike. Ajo shpreh me urtësi poetike njё nga problemet e mprehta tё shoqёrive moderne. E kam fjalёn pёr ato vёnde qё pёrjetojnё migracioniet njerёzore shpesh herё me pёrçmim dhe me paragjykime tё papranueshme.

Gjetje tё tilla mund tё jenё edhe spontane. Shkencёtari ka njё pёrqasje racionale, tё arsyetuar nё zbulimin e tё vёrtetave. Artisti kur shkruan poezi, kur thur vargje nuk bёn njё arsyetim e prej tij tё deduktojё vargun. Pra aftёsia krijuese, pёrqasja e artistit ashtё më e pajtueshme me thelbin trashendental tё Natyrёse e tё krijimtarisё njerёzore. Pёr kёtё arsye vargu, melodia burojnё lirshëm prej shpirtit të poetit. Ato na fisnikërojnë e na pёrtёrijnё si ujёt e burimit pa deklarata e pa daulle. Kёto dy pёrqasje, racionale njёra e trashendentale tjetra, janё dy kёrkime alternative dhe komplementare tё sё vёrtetёs nga ana e Njeriut. Mendoj qё kjo lloj aftёsie e lindur karakterizon krijimtarinë dhe urtësinë e Basirit

Sa thashё mё sipёr do të meritonte njё kuvendim tё plotё. Por unё mendoj ta orientoj kёtё meditim kah thelbi i vet, d.m.th. kah raporti mes lirisё sё individit dhe aftёsisё krijuese tё tij. Sepse kjo e dyta ka nevojё pёr tё parёn. Pёr tё qenё mё tё saktё duhet tё konsiderojmё dialektikёn mes lirisё dhe krijimtarisё apo instinktit krijues tё Njeriut. Natyrisht liria i jep krahё krijimtarisё. Por kjo nuk do tё thotё qё pa lirinё Njeriu nuk mund tё krijojё. Kёtu ndёrhyn njё parametёr tjetёr: individualiteti, karakteri dhe pavarёsia e artistit.

A keni patur rast të shihni ndonjё lule nё plasaritjet e shkёmbit? Aty kushtet qё fara e sjellё nga era e malit, tё mbijё e tё krijojё lulen, janё minimale. Mungon dheu, drita dhe ngrohtёsia. Megjithatё instinkti i jetёs, i riprodhimit e tejkalon kёtё rrethanё qё i kundёrvihet jetёs dhe krijimtarisё. Fara edhe nё prani tё kushteve tё rrepta, mund tё krijojё njё jetё tё re. Dhe kёtё e bёn fara e zgjedhur, ajo qё shpreh më mirё potencialet e species. Krijimtaria e Basirit, jo sot por ngahera, i ngjan asaj fare tё zgjedhur, qё mbin e lulёzon edhe kur era e akullt e vёrvit nё plasaritjet e pajetё tё shkёmbinjve.

Nё kushtet e totalitarizmit komunist nuk mbeti poet pa i kёnduar Oborrit. Basiri, pёrkundrazi, i kёndoi jetёs. Nё tё tilla raste, nga pikёpamja fizike, regjimi synon ta asfiksojё prirjen krijuese tё artistit, kur ky kёrkon tё rrёfejё tё Vёrtetёn. Por ka prej tyre qё pranojnё dhimbjen fizike dhe ruajnё tё paprekura bindjet e tyre. Njё artist i tillё fiton ndaj tё Keqes, e mposht atё sepse nuk tjetёrson thelbin e vet. Ai vuan privacionin e lirisё nga pikёpamja fizike, por pa tjetёrsuar idetё personale dhe krijon nё pёrputhje me bindjet vetiake. Pra forca e tyre e shndёrron nё pozitive dialektikёn mes lirisё sё individit dhe aftёsive krijuese tё tij. Pamja njerёzore, intelektuale, e njё artisti tё tillё fiton mbi tё Keqen, edhe pse fizikisht ai vuan.

Në një poezi të tij, poeti Basir Bushkashi rrёfehet si një “Lis i vetmuar”, sikur tё donte konfirmimin e lexuesit.

Na ishte njё herё, aty nga fillimi i shek. XX, njё matematikan dhe filozof i madh. Bertrand Russell e quanin. Ishte profesor, titullar pikёrisht i katedrës qё kish patur Isaac Newton nё Cambridge. Russell, njё shpirt i pavarur, nuk rreshti sё kritikuari qёndrimet pak demokratike tё fuqive te mёdha tё asaj kohe. Pёrfundimi? E dёnuan me burgim si pacifist i bindur. Mё pas e thirrёn si profesor dhe, kur gjakrat nё Angli ishin ftohur, i ofruan sёrish katedrёn nё Cambridge. Russell, vuajti fizikisht dёnimin, por i mposhti me urtёsine e vet ata qё donin t’i privonin lirinё e mendimit.

Abdyl Frashёrin patriot e dёnuan me vdekje. Ai vdiq i sëmurë pa i mohuar bindjet e tij. Sami Frashёri, vitet e fundit tё jetёs i dёnuar nga perandoria turke të mos dilte nga shtëpia, vdiq pa tjetёrsuar pёrmbajtjen e krijimtarisё sё tij. Edhe ky ishte farё e zgjedhur dhe krijoi me koherencё deri ditёn e fundit tё jetёs, jo sipas kanuneve tё Oborrit, por sipas prirjes dhe bindjeve personale.

Pjetёr Budi, intelektuali i madh, mё interesanti dhe mё origjinali i humanizmit tё hershёm shqiptar, thellёsisht njeri dhe artist, dijetar e patriot, pёrcaktoi gjuhёn amtare pёr tё kuvenduar me Zotin, edhe pse kjo bindje e çoi nё njё vdekje tё papritun. Atё e mbytёn, por nuk vdiq, sepse ideja e tij pёr liturgjinё nё gjuhёn amtare, parapriu deri edhe iluminizmin europian. Ky qytetar i madh i Arbёrit dhe i të gjithё kombit shqiptar, pёrbёn njё nga parabolat më interesante e dramatike tё lirisë e të pavarёsisё individuale, nga njё anё, dhe krijimtarisё njerёzore, nga ana tjetёr.

Pёrmenda disa emra qytetarёsh tё ndritun, simbole qё dёshmojnё thelbin e lirisё, aftёsitё krijuese tё Njeriut dhe vendosmërinë e tij. Poeti ynё Basir Bushkashi i pёrket kёsaj fare artistёsh, qё mbijetojnё, e mposhtin tё keqen dhe krijojnë si njerëz të lirë edhe pse të papërkrahur nga sistemi, dje dhe sot. Shoqëria u detyrohet artistëve të tillë që janë të rallë në panoramën e letrave shqiptare, njerëzve që sakrifikuan dhe krijuan si njerëz thellësisht të lirë e të pavarur.

E përfytyroj poetin të vetmuar në majën e një mali të lartë ku mediton e kuvëndon me horizontin e pafund të qiellit të kaltër, me erën dhe pyllin, me dritën dhe errësirën, pikërisht aty ku nuk e ndikon askush përveç se dashuria, lumturia, vuajtja apo mjerimi i njeriut të thjeshtë, aty ku nuk mund ta zdrugojë e as ta adaptojë mediokriteti i kohës sonë.

Përse këtu?”, e pyes, “Përse i vetmuar?” “Sepse qё këtu” – më thotë – “ndjej urtësinë që më rrëfen udhën, atë urtësi që më bën të vetëdijshëm për jetën dhe për të shprehur e gëzuar lirinë, timen e të sivëllezërve të mij.

Shkruajta me një frymë dhe me emocionin e leximit të librit “Zjarre dhe Fllad” mbi çfarë mendoj për poezinë e poetit Basir Bushkashi, tashmë jo vetëm të luginës së Matit. Janë mendime të një miku që u detyrohet shumë ish nxanësve të vet, mes të cilëve edhe Basiri, për mirësinë që i kanë dhuruar, gjysëm shekulli më parë. Ajo miqësi e mbikaloi largësinë që i ndan njerëzit së gjalli dhe u ripërtëri në këto vite të fundit me vizitën time në Mat. Ajo miqësi tani ndjehet më e vyer dhe . . . , Perëndia më ndjeftë, si rakia e zjerë dy herë.

Terni, 28 nëntor 2019