Për Don Kishotin

Nga Fan S. Noli

Ka nja njëzet a tridhjetë kryevepra letrare, të cilat s’duhet të vdesë njeriu para se t’i këndonjë. Një prej këtyre është “Don Kishoti”, i shkrimtarit spanjoll Miguel se Cervantes Saavedra. Kemi nisur ta botojmë në “Republikën” që prej dy javësh, është dhurata më e lezeçme që munt t’ju bëjmë, këndonjës të dashur. Jemi shigur që do ta shijoni. Është e pamundur të mos ju pëlqenjë. Këndojeni me vërejtjen që meriton. Çdo shpjegim i gjatë është i tepër, se “Don Kishoti” e ka brenda shpjegimin. Duket që nga kaptinat çfarë çeshit është!

Don Kishoti është një fantazmë që ka ikur nga muzeu i kohës së mesme dhe po shëtit në Spanjën gjysmë të modernizuar të shekullit të shtatëmbëdhjetë. Të vjen të qash dhe të qeshësh me ato që thotë e me ato që bën. I dehur me librat e kalorësisë, vendos ta ngjallë periudhën e feodalizmës së kryqësatave, ndonëse kësaj i kishte shkuar koha, ndonëse Spanja kishte hyrë që prej vjetësh në një fazë të re të historisë njerëzore, në periudhën nistore të kapitalizmës moderne. Don Kishoti është aty që kërkon ta kthenjë rrotën e historisë prapa. Është tipi i sojliut të vogël të fshatit, më reaksionar e më prapavajtës se aristokrati i lartë gjysme-feodal. Është tipi i ëndërronjësit që rron me prrallat e librave dhe jo me faktet e jetës. Po qëllimi i këtij reaksionari ëndërronjës është fare idealistik. Sakrifikohet për një ideal të vdekur, të ndryshkur e të zgjyrosur si armët e tij.

Në Shqipëri kemi me mijëra Don K’shotër, reaksionarë të padjallëzuar që përpiqen ta kthejnë rrotën e historisë prapa, njerës që rrojnë me prrallat dhe fantazmat e patriarkalizmës dhe feodalizmës orientale. Këta reaksionarë janë komikë, se të bëjnë të qeshësh me prapambetjen e tyre, po janë edhe tragjikë, se sakrifikohen për ato prralla dhe për ato fantazma, tamam si Don Kishoti.  

Faji i tyre, si edhe faji i Don Kishotit, është që kanë lindur tepër vonë, kur u shkoi koha… që kanë mbetur tepër prapa në një botë që ka vajtur tepër përpara.

Don Kishoti vdiq ashtu si rroi, si kalorës i kohës së mesme, i arratisur në kohën moderne.

A do të vdisnin kështu edhe shqiptarët? Ja tragjedia e Shqipërisë me shqiptarët e prapambetur. Nga kjo vdekje tragjike përpiqemi ta shpëtojmë Shqipërinë, duke e modernizuar. Në këtë vdekje e shtyjnë Shqipërinë bejlerët, dyke e lënë të mos modernizohet.

Shqiptarët e errët që refuzojnë të modernizohen, bëhen vegla të bejlerëve, dhe pa dashur e pa ditur vrasin edhe veten, edhe Shqipërinë.

Nga kjo pikëpamje, këndojeni “Don Kishotin”. Dhe ahere edhe do të qeshni, edhe do të qani. Kështu kanë qeshur e kanë qarë, dyke kënduar “Don Kishotin”, me miliona njerëz, qindra vjete me radhë. Se Don Kishoti është një tip i pavdekur. Hidhni syrin ku të doni e do ta shihni të gjallë, përpara jush, në çdo çip e në çdo çap. E kini ndofta vëlla a kushëri të parë. Sidomos e kini njëkombas, arnaut të kulluar me silah e me tizga, që me kokën prapavajtëse i bie trimërisht murit modern të çelniktë. Në daci mos u mallëngjeni. Për ta mbaruar, duhet thënë me të drejtë se vetëm faqja e katërt e “Republikës”, ku botohet “Don Kishoti” i shqipëruar, vlen pajtimin që kërkojmë për gazetën tonë. Faqet e tjera i keni darovisht…

Shqipëria, poezi nga Vesa Kamberaj

Shqipëria

Nga Vesa Kamberaj (8 vjeç, shkolla “Qemal Haxhihyseni”, klasa II)

Me këtë poezi, Vesa Kamberaj ka marrë pjesë në konkursin “Qyteti im, e ardhmja ime” / 2020.

Konkursi u organizua nga Fondacioni “Henrietta Leavitt”, në bashkëpunim me Bibliotekën “Qemal Baholli”, Elbasan.

I mora Sh-në shportës,

në të ishte manaferra.

I mora Q-në qershisë,

në të ishte ëmbëlsira.

I mora I-në iriqit,

në të ishte gjembi.

I mora P-në peshkut,

në të ishte edhe uji.

I mora Ë-në ëmbëlsirës,

në të ishte edhe shija.

I mora R-në rosës,

në të ishte dhe pellgu.

I mora I-në ibrikut,

në të ishte edhe çaji.

I mora A-në ariut,

në të ishte edhe egërsia.

I lidha të gjitha bashkë

dhe u formua Shqipëria!

Shpërndarja e certifikatave dhe librave, dhuratë për fëmijët pjesëmarrës, në konkursin “Qyteti im, e ardhmja ime”, 10 korrik 2020 / Organizuar nga Fondacioni “Henrietta Leavitt”, në bashkëpunim me Bibliotekën e qytetit, Elbasan.

Uesli Kila

Dy poezi nga Uesli Kila, “Shenjtorja Notredam” dhe “Jeta” me të cilat mori pjesë në konkursin me temë “Qyteti im, e ardhmja ime”, më 10 korrik 2020.

Konkursi u organizua nga Fondacioni “Henrietta Leavitt”, në bashkëpunim me Bibliotekën “Qemal Baholli”, Elbasan.

  • Shenjtorja Notredam

Mes flakëve të zjarrta

Plot frikë dhe shqetësim,

 Shenjtorët në gjunjë bien,

Përpara ndërtesës në paris.

S’shuhen flakët, s’shuhen lotët,

Por ka vetëm trishtim.

Petalet e trëndafilit

Midis dy kullave qëndrojnë

Veç frikë ngjallin

Veç mendime shtojnë

Detyrojnë poetët,

Poezi të shkruajnë

Dhe shkrimtarët, legjenda të ruajnë

Gjurmët e përjetshme të lodhjes

Po zhduken bashkë me flakët

Drejt qiellit të pafund.

O shenjtore Notredam

Përsa na le vallë?

Copëzat e arit që u dogjën ngadalë,

Në yje u shndërruan,

Në yje të mëdhenj!

  • Jeta

Të jetosh do të thotë,

të qash, të vuash,

të qeshësh, të shkruash.

Jeta është si një lojë,

luaje dhe në fund do të

triumfosh!

Buzëqeshi nënës dhe

thuaji “të dua”, e

më pas fillo të shkruash.

Jeta është si biçikletë,

fillon ta ngasësh e

bie shpejt.

Jeta në pëllëmbë të dorës,

mos e vrit se do pendohesh!

morPhina Ada Capi

Prolog

  • -Ptyt, malukat!

Dera e vjetër prej druri të kalbur, dikur ngjyrë vishnje dhe më e shkurtër se unë, për pak desh m’u përplas në gjoks. Pas saj, një plakë me zërin më me ndryshk se vetë menteshat, pështyn, s’e di mirë e trembur nga unë që iu shfaqa papritur apo nga pantallonat e mia të shkurtra që fikson me përbuzje.

Nga brenda arratiset një aromë kafeje turke të freskët e sapobluar. I mbush mushkëritë plot, ndiej nostalgjinë të më zgjojë një buzëqeshje që se fsheh dot, ul kokën që plakës t’i shpëtojë fytyra ime dhe shtoj ritmin.

E dua këtë qytet! Asnjë shpirt i gjallë në rrugët e tij. Vetëm unë dhe “Highway to hell” që mbajmë kontakt  me telat e bardhë të mp3. Tirana e lagësht nga shiu i natës s’do t’ia dijë për asnjërën nga ne. Fle akoma në ditë-natën e gjatë të dimrit.

Ndërsa ndalem të bëj stretching në shkallët me beton të plasur të Hollywood-it, ndiej kafeinën e zezë dhe të ngrohtë që arrin në këmbë në vend të gjakut. Mirë, jemi gati. Unë dhe Adidass-et e mia 100-vjeçare. Rregulloj ritmin e hapave në një kreshendo që më kërkon muzika dhe fluturoj nëpër trotuarin e ngrënë vende-vende, me baltën e kuqe e të rrëshqitshme aty ku mungojnë pllakat. Atletet u dredhojnë vendeve me baltë dhe i ngjiten malores duke shtuar shpejtësinë; tashmë dinë përmendësh makinat që parkohen natën mbi trotuar duke imponuar një zig-zag të rregullt. Ajri i ftohtë dhe i lagësht më vesh trupin, qyteti dorëzohet nën këmbët e mia që marrin forcë si një Ante e vrapojnë, vrapojnë…

Nga shtylla betoni të vetmuara, që rrinë shtrembër buzë trotuarit, zgjaten si flokë të pakrehura tela të zinj korrenti. Pleksen, ngatërrohen mes tyre, shpesh varen mbi pemë si krimba të gjatë pa e arritur tokën. Një Zot e di si shpëtojnë fëmijët prej tyre! Krejt papritur ndahen. Njëri më kërkon shikimin lart, në katin e fundit të një pallati tip kulle ngjyrë lejla me nuancë myku. Tjetri përfundon në ndonjë dritare përdhese me ndriçim “privat”. Por tani i di përmendësh dhe i shmang. Kjo këtu, ama, është e re. Zgjatet mbi avllinë buzë trotuarit dhe përfundon në cep të rrugicës majtas.

Ah po! Është klubi i ri i natës që u përurua të shtunën. Më së fundmi, iu dorëzua edhe ai ndriçimit “privat”dhe pa pagesë. Të paktën do të heshtë mostra e gjeneratorit që dëgjohej deri larg. Arrita! Ky vend, është ndalesa e parë. Ngadalësoj hapin dhe pres. Muzika ka heshtur me mua.

Ja ku është! Ngre njërin vesh dhe pastaj tjetrin si për t’u siguruar. Del nga pas koshit të plehrave, nga ku më priste dhe shfaqet i tëri në gjithë lavdinë e tij tashmë pa një ngjyrë të qartë. Është bastardi më i lumtur i këtij qyteti, ose ai që më bën mua më të lumturën. Më pret çdo mëngjes pas koshit të plehrave – territori i tij i padiskutueshëm. Ngre një herë njërin vesh, pastaj tjetrin. Koka e vogël anon pak majtas dhe pastaj ngre bishtin e prerë. Mendoj gjithmonë antenën e makinës sime të këputur për t’u vjedhur, ndërsa sodis atë bisht.

Jemi gati! Vrapojmë të dy përgjatë tregut të frutave. Lëmë pas dyqanet e mishit hallall dhe arrijmë deri tek godina njëkatëshe e Frigoriferit që gulçon me plot mushkëritë. Aty, natyrisht që më lë vetëm. Era e mishit që vjen nga tubi i ajrit e bën të lehë dhe nis të kërcejë lart. Është kaq i dobët, kaq i vogël, sa kurrë nuk do ta arrijë tubin e ajrit; por fjala kurrë nuk i thuhet asnjëherë një bastardi.

Vazhdoj me të në mendje pa u ndaluar. Dëgjohen vetëm atletet e mia që ngjiten, ngjiten drejt lindjes dhe hapi e ritmi tashmë janë një. Nata kridhet në harresë. Qepenat e para që hapen me dhimbje janë shenja të ditës që lind. Dajtin e kam përballë, ritmi më vjen në grykë, hapi ndalon. Ssssssht! Tani unë zhdukem. Bëhem e padukshme. Humbas mes një rrahjeje dhe tjetrës. Dajti zbulon shpatullat dhe një dritë e bardhë, e magjishme derdhet e tëra, njëherësh mbi mua. Dita fillon me agimin mbi supet e mia.

Kapitulli 1

Tirana është një qytet brumatriçe. Netëve, brumatriçja xhiron ngadalë me një zhurmë monotone si të jetë montuar nën krevat. Ashtu si përgjumësh përmbledh miellin dhe ujin, me indiferencë, me përtesë. E bindur se gjithçka që fluturon në ajër me mosbindje, herët a vonë, do të përfundojë në barkun e saj. Rezultati është një brumë amorf, ku çdo fakt apo person humb identitetin për t’u bërë, me hir a pahir, pjesë e këtij qyteti. Natyrisht, procesin e shoqëron një erë e rëndë e majasë së pafermentuar plotësisht, që  ma dhurojnë neuronet e mia çdo herë që bëhem gati t’i dorëzohem një panineje të bardhë dhe të ngrohtë. Po, kështu na gënjeu të gjithëve ky qytet; na la të ikim larg për të na ndjellë me nostalgjinë (me erën e majasë?) që na mashtroi. Ti kthehesh dhe betohesh që do t’i rrish larg, që gjendesh rastësisht, përkohësisht këtu. Veç se një ditë, një ditë çfarëdo, kupton se s’je më miell, as ujë, as maja. Je brumë.

Kjo rrugë është një nga arteriet e saj më të vjetra. Fillon nga mbrapa qendrës, i fshihet dyqaneve të shtrenjta, hoteleve luksoze, bulevardit, për t’u ngushtuar menjëherë në një rrugicë lagjeje. E pra je vetëm 200m nga qendra dhe, tak, katapultohesh në një kohë tjetër, në një shekull tjetër. Nga të dyja anët e saj ndërtesa me qerpiç, ku më e larta ka dy kate, më e pasura ka dy violina dhe një kitarë të vizatuar sipër dhe mban mbi vete tabelën e stërmadhe Hollywood. Në fund, aty ku rrugica mbaron, gjendet një nga shkollat nëntëvjeçare më të mëdha, e rilyer me një bojë që iu dorëzua menjëherë shiut. Shkolla dhe lagja jetojnë në një simbiozë jo fort të lumtur. Tregojnë se të ardhurit në lagje, i çojnë fëmijët në shkolla të tjera. Kjo është shkolla e vendalijve! Por më mirë për këtë t’ju flas më vonë.

Ish-roja i shkollës për gati 20 vjet, pasi doli në pension dhe vazhdoi të shiste biskota në korridoret e saj për rreth 7 vjet, vendosi se kishte ardhur momenti të investonte seriozisht në biznesin e tij, duke hapur, ngjitur me shkollën, byrektoren më të yndyrshme në qytet. Thonë se është paqtuar me drejtorin që e përzuri. Po të shihni me çfarë buzëqeshje ju pret pas pushimit të shkollës, do ta parashikoni me siguri sasinë e yndyrës që ju pret mes petave të ngrohta.Era e byrekëve të ngrohtë me gjizë (mos guxoni të kërkoni shije tjetër!) arrin deri në katin e dytë të ndërtesës ngjitur.

Biznesi më i ri në lagje është Call Center Primavera. Një ecejake e të rinjve, jo më shumë se 25 vjeç, jo vendalinj, që ushqen me komente mëhallën dhe barin për rreth tri-katër orë në ditë. Ndërsa vetë ata ushqehen me ëndrra për ta ndryshuar këtë qytet.

Përballë Call Center-it, tamam në lartësinë e tarracës së tij, por për fat, nga ana tjetër e rrugës, arrin tubi i ndryshkur i lokalit-sqetull të lagjes. Nuk ka tabelë, nuk di të ketë pronar! Gjithçka duket, është një derë xhami, nga ku yndyra e bërë kore ruan privatësinë. Lart, në tarracë, një tub i ndryshkur vjell tym të zi vazhdimisht. Por s’ka njeri në lagje (besoj edhe në Tiranë) që s’ka dëgjuar për “Tymin”! “Tymi” ose lokali që bën qoftet më të mira dhe më të lira në Tiranë. “Tymi” ose lokali ku mund të hash mirë dhe askush mos ta dijë që ke qenë! Sepse, natyrisht, në Shqipëri, ideja e një mejhane është braktisur, ajo e një gjellëtoreje luksi, akoma nuk është përqafuar. Thjesht çështje statusi. Ndonjëherë, nga dera që hapet dhe mbyllet me shpejtësi arratiset aroma e hudhrës dhe tallavaja e modës, por vetëm kaq. Një Busines Club londinez do t’ia kishte zili privatësinë.

Por le ta lëmë për një çast luftën e territoreve mes byrektores dhe “Tymit” për adoloshentët e Call Centerit dhe vazhdojmë në linjë të drejtë buzë rruge. Ngjitur me “Tymin”, pikë interneti “Te Qamili”! Nëse nuk ke një pikë interneti në lagje, është më mirë të ndërrosh lagje! Mund ta imagjinoni se ç’ndodh në atë pikë: e hapur 24 orë, e zhytur në tymin e cigares, aq sa muret s’kanë më ngjyrë. Mosha mesatare e frekuentuesve, 15-16 vjeç. Kuptohet fare lehtë lloji i linkeve më të klikuara.

Përballë, ngrihet madhështore, e zhurmshme, me suvanë që sfidon vizatimet e veglave muzikore në skulptura moderne (rastësore); me copëza nga Toccata dhe Fuga që ngjasojnë më shumë me tallavanë sesa Bahun, por mbi të gjitha, me tabelën gjigante ku spikat një Monro që mban mes këmbëve shkrimin: Hollywood! Shkolla më e mirë në Tiranë për kurse violine, violonçeli, pianoje kitare dhe baleti. Natyrisht private. Në çdo orë të ditës, nëna të reja me makina të stërgjata që bllokojnë parkimin, rrëzëllejnë krenari për pinjollët që hyjnë e dalin turivarur me vegla në shpinë.

Pas saj, vetëm 50 m e futur në rrugicë (rrugica e rrugicës, largësia është e matur nga njëra pasqyrë e benzit model i fundit, tek tjetra), lavazhi “Te Sony”. Ditën është lavazh, natën shërben si parkim. Në cep të tij ka gjithmonë të grumbulluara një sasi kanoçesh të përdorura e të grumbulluara nga koshat e plehrave. Asnjë program ekologjik për diferencim plehrash, jo! Jevgjit që janë pronarë të terrenit, nuk arrinin gjithmonë të merrnin qiranë nga Sony dhe mësuan të bëjnë një marrëveshje: përdorin cepin e lavazhit që rri bosh për të grumbulluar kanoçet që rishesin pastaj.

Mbi Hollywood-in, si për sfidë, ngrihen dy-tri shtëpi me qerpiç, që arrijnë të nxjerrin vetëm nga një dritare me pamje në rrugë secila dhe natyrisht, akoma më lart, ngrihet kryqi i Kishës së re Katolike.

Vetë kisha s’ka asgjë për t’u mbajtur mend por kryqi, kryqi është një vepër arti pop, që pak të kujton kryqin. I ndriçuar 24 orë me një dritë ngjyrë blu që të kujton tabelat e supermerkatove, i montuar pak shtrembër, saqë duket sikur do bjerë nga çasti në çast mbi Marilinin me këmbë hapur. Djathtas meje, ose më mirë nën dritaren e dhomës ku fle dhe 6 metra nga dera e farmacisë, është dyqani i bukës. E njëjta ndërtesë shërben edhe si palestër, por nuk e kam kuptuar akoma ku është hyrja për në dyqan e ku ajo për në palestër.

Dhe ja ku erdhëm! Ngjitur me pikën e internetit, përballë me Hollywoodin, është dyqani im.

“Kur të rritem do bëhem shitëse.” Ishte mëse normale. Ishte si të dëshiroje në Itali të bëje velinën.

Në atë kohë, fuqia e një shitëseje ishte e pakrahasueshme. Copa stofi të fshehura nën banak që nxirreshin me të njëjtën rëndësi që hapet tapeti i kuq një dive, duke sjellë pas vetes teshtima me erë naftaline. Përreth, spektatorë të përzgjedhur, pikërisht nga shitësja. Zarzavate të freskëta pa radhë, çokollata (vetëm prodhim vendas) që kishin fuqinë korruptuese që ka një Play Station tani. Natyrisht që aspiroja kaq lart!Përfundova farmaciste. Ose më saktë, një shitëse me diplomë.

  • Ma che bello, Dottoressa! Abbiamo una dottoressa a casa, sai cara? (Oh sa mirë, doktoreshë! Kemi një doktoreshë në shtëpi e dashur, e di?). Ish-onorevole Bukalini i drejtohej së shoqes me këto fjalë, sigurisht duke menduar: kemi një doktoreshë që na pastron banjat në shtëpi….niente male! (Jo keq!)

Doktoresha, ndërkohë, nuk i hynte më diskutimeve sa vjet dhe sa provime kishte për të dhënë akoma në Itali. Zonja Bukalini shtrembëronte hundën e saj (gjest ky që, duke parë përmasat e hundës, kërkonte një sforco të jashtëzakonshme) dhe diç thoshte për Tiranën që na paska edhe universitet. Uji në kovën e madhe absorbonte gjithçka për ta fshehur në valët e vogla ndërsa e mbështesja për tokë me mundim. U kthye në një ritual që i thuhej çdo mysafiri: doktoresha ka ardhur të mbarojë shkollën në Itali. Shikim mosbesues për aftësitë e mia intelektuale që barazoheshin me ato “të dukshmet” femërore. Natyrisht, nuk pyetesha më, për fat, për arsyet e shkëputjes së studimeve. Kishte kaq shumë arsye që nxirreshin çdo herë, sa mund të sfidonin vetë Beautiful-in. Vetëm më pas e kuptova se të studiosh (aq më tepër farmaci) në Itali dhe të pastrosh njëherësh banjat për të jetuar, është material për film fantastiko-shkencor. Dhe nuk e thashë më. Një vit më vonë, një ditë gushti që farmacitë e tjera ishin mbyllur, më qëlloi të shërbeja ish-onorevole Bukalinin. Priste në radhë, nën kondicionerin që e sulmonte pa mëshirë, por me një buzëqeshje të stampuar, të shërbehej nga unë.

Po nejse, tani jam këtu. Në këtë lagje 5 minuta larg me këmbë ose 25 minuta me makinë nga qendra.

E zgjedhur në mënyrë instiktive, sepse është në distancë të plotë sigurie nga të mitë, do të thoshte Emilio. Ky lokal është krenaria dhe fundi i karrierës time. Dy vetrata që më kanë kushtuar një djall e gjysmë, nuk arrijnë të fusin dritë e as të heqin erën shekullore të mykut. Porta e xhamit që, natyrisht, nuk përputhet me asnjë nga muret anësore, lejon të hyjë era e ftohtë e nëntorit nga të gjitha anët. Por asgjë s’më bën aq të përfolur sa tabela e madhe dhe shumë e ndriçuar, e cila i bën dritë gjithë rrugicës. Ka 64 ditë që i rezistoj tabelës më mirë se dhe një kryq në qafë shtrigash. Dalëngadalë, po arrij ta bind veten se po jetoj ëndrrën e jetës sime, ndërsa po poshtëroj çdo gjë të mirë që ka ky zanat. Të paktën, më ngushëllon fytyra e sime mëje ditën kur u montua dhe vetrata e fundit. Lexonte me afsh, por me një ndjenjë sigurie, fjalë për të pa kuptim; Homeopatia, Herboristeria, Naturopatia, teste hormonale dhe të masës yndyrore! Të thëna kështu nga goja e saj, më bëjnë mua një Mari Kyri në mes të Tiranës. Pas banakut ngjyrë kremi, farmacistja më cool e Tiranës, dora vetë.

Pasi mbaruam me anatominë, tani dy fjalë shkurt për fiziologjinë e lagjes. Ja se si jetohet një ditë normale, 200 metra larg nga sheshi “Skënderbej”: Është ora 10.30, akoma shpejt për nxënësit që dalin nga shkolla dhe mbushin sallën e internetit ngjitur. Ata që nuk gjejnë vende, ulen të hanë byrekun e famshëm me gjizë në bordurat e vitrinës sime. Më pas, natyrisht, do të pinë cigare siç pinë të gjithë 15-vjeçarët në botë; shpejt dhe me ankth, deri në gjysmë, për ta shuar mbi vazot e ish-luleve që duhet të zbukuronin vitrinën nga jashtë. Pas mesditës, rrugica pushtohet nga slogane, si: “I’m the top sex of the world”, “Dolce Gabana per sempre” ose, në rastin më të mirë, “Termator”, që do të thotë Terminator, por që kanotiera 5 masa më e madhe, valëvitet dhe nuk e lë të lexohet e plotë. Ndodh, por jo gjithmonë, që të kesh fatin të sodisësh një puthje të gjatë dhe komplete me të gjitha elementet brenda dhe jashtë. Në përgjithësi nuk ndodh në rrugicë, në ecje. Normalisht, është diçka që ka nevojë për një skenë, e kuptoj. Për këtë, i duhen vende shumë më të dukshme dhe më popullore se vitrinat e mia. Por njëherë, pata fatin të isha dëshmitare e kësaj skene mes një “I can make cool kids” që mbaronte ku fillon barku dhe një subjekti me mbathje me viza, 4 gisht nën të cilat vareshin xhinset e stërmëdha. Zgjati 6 minuta pa ndërprerje. Ajo çka u ndërpre, ishte jeta në rrugicë. Edhe era mbeti pezull mbi tre pemët e vetmuara. Natyrisht që çdo gjë rimori forcë dhe komente shumë më tepër për të kompensuar ato 6 minuta. Por diçka më thotë se shumë ëndrra prishën gjumin e asaj nate.

Një fletë e palosur dhe e ngecur me kujdes paksa mbi bravën e derës prej xhami, më tërheq vëmendjen. Ndiej mbi vete shikimin e burrave nga bari ndërsa e fus në çantë, të palosur, dhe bëhem gati të hap derën. Imagjinata e tyre mëngjesore, e spërkatur me avuj rakie dhe kafeje turke, thur kushedi çfarë histori admiruesish që më lënë bileta dashurie. Besoj. Në fakt, është oferta e fundit e antiinfiamatorëve, që arrin e përditshme sa herë bie shi. Pyes veten si funksionon marketingu në depot farmaceutike. Ditë me shi: “Gati për ofertat e analgjezikëve kundër dhimbjes?” Shën Valentini: “Gati me ofertat e viagrës?” Duhet një mendje akute që të drejtojë shijet farmaceutike shqiptare me një kalendar në dorë. Marketingu drejton, nuk bindet. Për ata që nuk kanë një ide të zhvilluar farmaceutike, por ju shpjegoj më mirë diçka mbi antiinfiamatorët. Mos u frikësoni, nuk është kimi farmaceutike.

Antiinfiamatorët janë si mielli për picajolin. Pra, në farmaci, sidomos kur bie shi, është sikur të jeni vazhdimisht në festën e picës. Edhe ofertat farmaceutike e vërtetojnë: merr 5 dhe i paguan nesër, merr 10 tipe të ndryshëm me skadencë të afërt, i paguan me këste derisa të vdesin të gjithë. Goxha oferta për farmacistët!

  • -Mirëmëngjesi zotëri!
  • -Mmmm….tipi me këmishë rozë model vitet 70, me shtrëngim penzash në atë që dikur ka qenë bel dhe tani është bark, më përplas mbi banak recetën dhe një tufë çelësash që rrokullisen. Më buzëqesh pak gjatë (mos duhet ta njoh dhe neuronet e kujtesës sime janë në tilt?), por buzëqeshja zvirdhet përpara fytyrës sime idiote që s’arrin të mbajë mend. Natyrisht, në recetë kemi 4 lloj mielli, sorry, antiinfiamatorësh.
  • -Nëse ka probleme me stomakun……
  • -Me trurin, veç me trurin ka probleme plaka, – dhe me anë të një shtrembërimi në fytyrë më bën të qartë bezdisjen nga pyetja ime.

Ndërkohë, po pastron thoin e fundit të dorës së majtë me atë të dorës së djathtë. Të dy bashkë kalojnë edhe gjatësinë e gishtit të vogël, por ama kapardisen secili me nga një unazë të rëndë floriri. Herë pas here, ngre pak kokën në një vështrim mosbesues, të tipit “e di që më njeh, mos bëj sikur”.

  •  -Tri herë në ditë nga një kapsulë, pas buke. Në rast se….zonja (për pak thashë plaka, por mosha në recetë thotë vetëm 58 vjeç) ka dhimbje stomaku…

Prapë shenja bezdisjeje. Nuk e di, por kam përshtypjen që disi e kam zhgënjyer…

  • -Shkruaja gjithçka mbi kuti dhe m’bëj gati faturën. Saaaa? Pse vetratat e tua do të paguaj unë?
  • -Zotëri, çmimi është fiks, e keni mbi kuti të shkruar.

Pas tij, dy vajza po humbasin durimin.

  • -Mirë mirë,-më zë fjalën në grykë me një gjest dore. Hap portofolin ngadalë nga ku nxjerr një tufë me lekë dhe gishti i fundit me unazën në dukje, ngelet lart.
  • -Zotëri, kusurin! Por kësaj radhe refuzimi teatral i kusurit thërrmohet nën një sirene të tmerrshme që na bën të hidhemi përpjetë.
  • -Mut Mercedesi!

Tmerri mbaroi, s’ka rëndësi i qëllimshëm apo jo. Por, ndërsa subjekti kthehet të ikë, ndodh diçka e çuditshme. Vajzat e sapohedhura përpjetë nga alarmi, gati për ta mallkuar deri në paraardhësit e panjohur të shkaktarit, bien përtokë si gjethe të këputura. Ngelen pa fjalë ndërsa varen të dyja nga fytyra idiote e pa shprehje para meje. Diçka më thotë që Don Zhuani ynë është mësuar me këtë sjellje; duke dalë, bën një sforcim me cepin e buzës së majtë që përshëndet (apo ngërdheshet?) dhe vajzat humbasin në hapësira misterioze

  •  -Po? Mirëdita!
  • -Atëherë?
  • -Atëherë, doktoresha, shoqja ime ka një prurit.
  • -Po, është vizituar?

Heshtje.

  • -Sa shpesh e ndien?

Heshtje.

  • -Mirë, në çfarë vendi e ndien….pruritin?
  • -Është një prurit…anal.
  • -Ah, ok. Po vuan nga hemorroidet …shoqja? Ka problem me jashtëqitjen?
  • -Shiko doktoresha (jo vetëm që flet shoqja e vajzës me prurit, por flet me breshëri). Ju jeni një grua e kulturuar që ka parë botë me sy. Besoj duhet ta dini më mirë se unë që ka mënyra e mënyra për t’u depiluar. Vetëm se ajo shtriga e farmacisë tjetër, ajo është një m-o-s-t-ë-r. Kur i thashë ca halli kisha,kishim, më fal, ia la fajin motrës sime, estetistes.
  • -Ok, ok, të dëgjojmë si është puna! Me siguri do të bëhet fjalë për alergji nga strishat depilatore. Cilat keni përdorur?
  • -Sheqerin. Sheqerin e nxehur.  

Ok, mëngjesin e kapërcej gjithmonë, por kështu i bie të kapërcej edhe drekën!

Kështu fillon dita: me një erë të çmendur nga jashtë xhamave që më fut mornicat. Psherëtij, ndez radion që mbaj fshehur nën banak dhe bëhem gati t’i futem recetave që duhen dorëzuar. Por zhurma e lagjes qenka më e fortë se Nanini sot.

Duhet ta dini që ka dy çështje, ngushtësisht të lidhura me njëra-tjetrën, që, siç do ta kuptoni, bëhen vendimtare për të ardhmen time: Bari i lagjes dhe frekuentuesit e tij, eskluzivisht vendalinj.

Në të majtë të farmacisë gjendet bari i lagjes, ai i rrugës kryesore. Sepse, natyrisht, çdo lagje e respektuar ka dy bare. Njërin, në zemër të lagjes, më i mbrojtur nga sytë e kalimtarëve kuriozë; ky është ai më moderni, më i qeti, më i sigurti ose bari i seksit femër të lagjes. Një televizor i madh në sfond, kur nuk është orari i telenovelave turke ose braziliane (që të bëjnë të kuptosh sa larg është modeli i flokëve të tua nga një krehje e vërtetë femërore), transmeton pa ndalim Fashion TV ose supermodele në kostum plazhi, që të sjellin në mend idenë e vetëvrasjes kur je veshur me rroba të gjera!

Ti ulesh dhe kërkon një birrë të ftohtë, mbase për të mbytur pritshmërinë e performancës seksuale femërore në birrën e zezë lokale që është një mrekulli më vete. Kamerieri 18-vjeçar me fytyrën akneike të sheh sikur do të të burgosë. Kthen kokën rrotull dhe ….ka të drejtë ai! Në tavolinat moderne dhe jokomode të barit, sheh thonj të lyer e me pamje që mund të të tregojnë historinë e botës. Spikasin mes tyre cigare me shije menteje dhe kapucino me pana, lëng frutash, çaj jeshil apo, e shumta, pija më e fortë, çokollatë e ngrohtë. Çfarë mund të bësh? Mendon se mund të zgjedhësh barin tjetër, atë me pamje. Është vërtet i shëmtuar, i pisët, edhe muret i bien era cigare dhe alkool, ama ka një pamje të shkëlqyer.

Bari në rrugë! Po mos mendoni me pamje nga rruga. Bari vetë shtrihet më shumë mbi trotuar sesa në vrimën e errët e me erë, që deklaron në letra e kufizon me murin e farmacisë. Shi apo diell, borë apo 40 gradë përjashta, burrat e lagjes janë gjithmonë në të njëjtat karrige, nën një tendë që nuk ka më ngjyrë, të kthyer gjithmonë me fytyrë e trup nga rruga. Flasin mes tyre pa u parë për të mos humbur asnjë fakt të rëndësishëm të rrugës. Fatmirësisht, nga banaku i farmacisë, pa qenë nevoja që të ngrihem nga vendi, dëgjohet çdo gjë. Po, vërtet, çdo gjë. Duhet ta dini edhe që nuk ka asgjë, por vërtet asgjë që mund t’u shpëtojë burrave të barit të lagjes. As makina e vitit të fundit e blerë (nuk thonë kurrë “ e vjedhur) që hyn si eveniment në lagje, as qiraxhinjtë e ri të lokalit që jepet me qira, ndërsa pronarët janë jashtë shtetit e që natyrisht nuk dinë asgjë, as nusja më e re e lagjes që ka ngelur shtatzënë e që i shoqi nuk e di akoma. Aq më pak hapja e një farmacie të re ngjitur, me gjithë atë tabelë të stërmadhe e me titullin “Dottoressa” në italisht. Po mbi komentet e këtij fakti preferoj të mos ndalem, është më mirë kështu!

Anëtarët me të drejtë ortakërie në këtë bar janë 5. I pari, ose Romeo i lagjes, vishet gjithmonë me kostum e kravatë, mbush rrugicën me të njëjtin parfum dimër-verë dhe parkon në mënyrë demonstrative, makina superluksi që i biri (pronari i garazhit ose Sony) mban për t’i sjellë vërdallë me shkrimin “Shitet” nga prapa. Nëse nuk i dëgjohet zëri për më shumë se 5 minuta, do të thotë që në rrugë po kalon një minifund me një palë këmbë të denja për të mbetur pa fjalë.

 I dyti njihet nga aksenti. Ka zbritur nga një qytet i veriut rreth 10 vjet më parë, kohë që i ka dhënë mundësi të përziejë aksentin e veriut me fjalë të dialektit tiranas; një përzierje shumë e përhapur së fundmi. Punon sa dyfishi i të gjithëve, por natyrisht, do t’i duhen shumë e shumë vite që të trajtohet si i barabartë me ta . Është ai që u shërben të tjerëve, sidomos me punët që në lagje nuk i do askush.

I treti duhet të jetë mosha ime. Është një djalë i shëndoshë, i gjatë e pak i kërrusur, që vjen me sytë me sklepa e me shapka; vë bast që edhe dhëmbët i lan çdo dy muaj. Për fat, zgjohet vonë. Sepse ardhja e tij në bar, pas 5 minutash, shoqërohet me diskutime shumë, por shumë të zjarrta mbi sa, p.sh., qelbësirë ishte arbitri mbrëmë. Pastaj, kalohet, si një dhe një që bëjnë dy, në rishikimin e aftësive profesionale të trajnerit të Interit. Oh sa kam mësuar mbi lëvizjet taktike të munguara të Interit! Mund të shkruaj një libër që do të çudiste edhe vetë Moratin!

I katërti është i biri i Romeos, pronari i garazhit. Vetëm se, duke qenë se ai është personi që mban lart flamurin e kapitalizmit në lagje, kuptohet, është shpesh i zënë. Kur është prezent, së bashku me 130 kilet e tij për 160cm, baristi shfaqet me buzëqeshjen vesh më vesh; ofrohen birra, e jo më raki!

I fundit është më i rëndësishmi! Flet pak, vetëm kur e kërkon rëndësia e situatës, fjala e tij zë vend në lagje. Tymos pa pushim çfarëdo, mjaft të bëjë tym nën vetullat shumë të dendura e të gjata. Kolla e mbytur çdo tre minuta më siguron për praninë e tij. Peshon sa gjysma ime dhe bie era raki nga mëngjesi në darkë. Ka hyrë vetëm një herë në farmaci me recetë në dorë. Aty bëra gabimin e pafalshëm ta lija të priste në radhë dhe që atëherë jo vetëm që nuk hyn më, por më sheh me dyshim e përbuzje çdo herë që kaloj nga shtëpia për farmaci dhe përshëndes me një “mëgjes” nëpër dhëmbë.

Është e shoqja që vjen fiks dy herë në javë në farmaci; merr për të ilaçe tensioni, diabeti, asme…..së fundmi, edhe pastrues të mëlçisë që më bëjnë për të qeshur. Ah, dhe një gjë të fundit: e gjithë kjo panoramë ka për sfond muzikor tallavanë e momentit. Ose muzikë popullore të zonës, që nuk kuptohet nëse vajton nga halli apo nga rakia. Ndërsa si aromë, atë të pangatërrueshmen e rakisë esëll me ndonjë pilaf e qofte për stomakët e pamësuar. Ja pse jam e detyruar të lë radion ndezur në farmaci. Për të dalë jashtë, sidomos kur më pihet një cigare, as që bëhet fjalë. Por nuk ju thashë motivin e përbashkët që mban në këmbë barin. Është bari i lagjes në zemër të Tiranës; si i tillë, gëzon statusin e sigurt të vendalijve.

Si çdo lagje e respektuar në Tiranë, edhe kjo ka ligjet e veta. Nuk bëhet fjalë për të fortë apo për banda me emër, as për lagjen me gjimnazin me vajzat më të bukura. Thjesht, këtu vlen ligji i vendalijve.

Po si dallohet vendaliu?! Vendaliu ka të drejtën e fjalës së fundit, të vendit më të mirë në bar, të gjykimit për të gjithë dhe për gjithçka, e mbi të gjitha, të uljes së çmimit. Nuk ka rëndësi nëse je farmaciste apo shitëse peshku; nëse çmimin e thua me zë të lartë sipas tipit të fytyrës që ke përpara apo e vendos Ministria e Shëndetësisë. Ti ke para vetes vendaliun. Vetë ky fakt është një nder që të bëhet, që të jemi të qartë. Por, kujdes! Ka një nen tepër delikat në ligjin e vendalijve që quhet neni Far West.

Të shpjegohem: ti duhet patjetër t’i ofrosh ulje çmimi vendaliut, por pa e përfolur, pa e vënë në siklet atë. Sepse nëse do ta bëje, jo vetëm që do të ishte ofendim për vendaliun (dhe këtu mosha e tij nuk hyn), por do të të përplaste mbi banak edhe dyfishin e gjithë faturës, duke të ofenduar ty si tregtar.

Ama nëse e bën pa zhurmë, me elegancë, vendaliu e vlerëson, dhe respekti shtrihet përtej aftësive të tua personale tregtare. Respekti prek aktivitetin tënd, duke i dhënë atij statusin e një aktiviteti të dobishëm që ngre emrin e lagjes. Natyrisht që vendaliu s’mund të presë në radhë si gjithë të tjerët, për shembull si çifti i kosovarëve që jetojnë sipër teje prej 8 vjetësh, apo si një i huaj. Larg qoftë! Vendaliu të bën një shenjë diskrete nga cepi i farmacisë, dhe të takon ty të shërbesh si atë që ka radhën (që të mos ngrihen ankesa), por njëkohësisht e kryesisht, edhe vendaliun. Ah, harrova t’ju them edhe diçka: Vendalinjtë e së njëjtës lagje, urrehen të gjithë në një cikël perfekt. Të gjithë kanë diçka të re apo të vjetër kundër komshiut, kundër atij që nuk i dha dyqanin me qira, aq më tepër, aq më keq, duke preferuar vëllanë. Natyrisht që urrejtja shkon e vjen në dallgë thashethemesh që përplasen në farmaci. Por kurrë, asnjëherë s’duhet të komentoj më shumë se ç’duhet. Sepse pikërisht këtu qëndron kleçka. Të thuash gjithçka, do të thotë të hysh në sekrete familjare qindravjeçare e testamente të vjetra, që një avokat pasurish do t’i paguante me flori. Pa e kuptuar, ndërsa mat tensionin ose përgatit shurupin. Njëkohësisht, duhet të dozosh shurupin, ta përgatisësh, t’ia japësh fëmijës me shpresën që t’i mbyllësh gojën, të paktën atij, nëse s’mund ta bësh me të ëmën. Por mbi të gjitha, të kesh kujdes që të thuash diçka, sepse pritet një farë reagimi nga ty, por diçka që të mos jetë shumë agresive për vëllanë që vërtet ka falsifikuar dokumentet e shtëpisë dhe ky është krim (jo për faktin se përbën krim penal, thjesht për faktin që nuk i bëhet vëllait), por, ama, të mos ngelen gjurmë të asaj që thua. Sepse nuk është se po të kërkohet mendimi. Eh, jo! Çështje e ngatërruar diplomatike. Mbi të gjitha, sepse nuk dihet kurrë fati i një urrejtjeje të shpalosur me vite; mund të kthehet në një aleancë të rigjetur familjare sa hap e mbyll sytë. Kur? Kur një barbar (i huaj, dhe këtu hyjnë gjithë jo vendalinjtë) hap një dyqan në habitatin e tyre, ose, më keq akoma, kur një vajzë/grua e bukur jo vendalije nuk bindet se të qenit e përzgjedhura nga një vendali (pavarësisht se ky i fundit nuk përmbush asnjë nga kërkesat e saj, ç’hyn kjo?!), është gjëja më e mirë që mund t’i ndodhë. Hapu qiell! Po ju them vetëm se varet nga inteligjenca e vajzës/gruas, nëse do të bindet me të mira nga kërcënimet e kopesë apo do bindet me fakte; më mirë të mos shpjegojmë cilat fakte.

Por si fitohet statusi i vendaliut? Duhet ta dini që ka njerëz që e kërkojnë këtë status për vite me radhë dhe akoma nuk e kanë. Sepse këtu hyjnë në punë shumë faktorë: politika, prejardhja, dialekti, financat (jo ato realet, ato që duken nga jashtë), por mbi të gjitha, hyn dëshira për këtë status. E kanë arritur, pak a shumë duhet thënë, ata që erdhën në Tiranë gjatë komunizmit. Me kusht që të braktisin dialektin e prejardhjes duke e zëvendësuar me atë tirons. Kjo jo sepse janë më të mirët. Thjesht sepse pas tyre, zbritën të tjerë dhe dihet, e keqja e vjetër duket më e ëmbël kur vjen e keqja më e re. Zor se do ta arrijnë kurrë kosovarët-tepër të pagdhendur. Asnjëherë emigrantët-shumë tangërlliksa.

Se mos quani vendalij ata që jetojnë në periferi?! Zoti na ruajt prej tyre! E vetmja kategori që ka shpresa, janë gratë që martohen me vendalij. I shpëton dëshira e tyre e flaktë për të humbur sa më shpejt origjinën, dialektin dhe për të përqafuar fort e me pasion kauzën e vendalinjve.

Kjo është lagjja ku kam fatin e padiskutueshëm të jetoj e të punoj. Le të flasim tani për ligjin e të qenit grua në këtë lagje, për më tepër, VETËM! Atëherë, faji dhe turpi u mbetet prinderve që ma lejuan. Edhe pse s’thuhet me zë të lartë, kuptohet nga shikimet që i hidhen sime mëje kur vjen. Sidoqoftë, për të qenë vetëm në një lagje vendalijsh, duhet të kalosh provimin. Pjesa e parë e provimit: “si vishesh?”.

Këtu eci e sigurt si një tren; xhinset në modë të zgjedhura për mua natyrisht nga Emilio, me prerjen e tyre androgjene për të cilën kam paguar një faturë stratosferike, më bëjnë të dukem aseksuale, gjithçka tjetër përveçse femër. Në këmbim ama, më kompenson në seriozitet fakti që nuk kam një tufë flokësh të shëndetshme “oksigjené”, ashtu si një grua e moshës time duhet t’i ketë. Për burrat, jam një ufo uniseks, për gratë, një gjynahqare që s’kam më shpresa.  

Pra veshja ime rutinë e ka kaluar provimin. Provimi i fundit është ai i zotësisë profesionale. Sigurisht që u takon vendalinjve ta vendosin.

Fakti që më gjejnë gjithmonë me kokën ulur në kompjuter (pavarësisht se mund të jetë horoskopi, apo studimet më të fundit farmakologjike nga bota), luan në anën time. Me thënë të drejtën, është edhe një mënyrë për t’i shpëtuar sagës së tërë familjare në shekuj që shpaloset ndërsa shet një shiringë. Le të flasim troç! Pas asaj që ndodhi në lagje dhe për të cilën unë ndihesha fajtore, doza e indiferencës apo profesionalizmit, quajeni si të doni, tek unë arriti majat. Parimisht, ndjek gjithmonë teorinë e tri minutave, teori kjo e sprovuar nga eksperienca e doktorit, mentorit tim. Të shpjegohem: mjeku ka përpara një pacient (banaku im i shkretë, kur bie shi sulmohet nga katër pacientë që flasin njëherësh), dhe gjithë kohën që i duhet në dispozicion. Aq më tepër kur fama dhe mosha ia lejojnë, faktori kohë përkthehet fare qartë në para. Dhe ndërsa pacienti që ka shkuar të vizitojë prostatën i flet urologut për dhimbjen e krahut, mjeku ka mbaruar diagnozën, ka në mend recetën dhe mund të studiojë pacientin para vetes, gjithmonë nëse ky i fundit ia vlen. Ndërsa farmacisti, jo! Farmacistit i përplaset mbi banak një recetë, shumë shpesh, edhe tri njëherësh. Duhet të kuptojë shkrimin (dhe vetëm kjo merr të paktën 5 minuta), të gjejë me mend moshën që në 99% të rasteve mungon, t’i thotë me lezet pacientit që mjeku ka shënuar të njëjtin ilaç në tri emra tregtarë të ndryshëm për të mos prishur raportet me asnjë nga firmat farmaceutike, të pyesë nëse pacienti mund t’i marrë barnat apo ka sëmundje që nuk e lejojnë, t’i dozojë ato sipas peshës (me mendje, kurrë me shkrim para pacientit) dhe në fund, të llogarisë çmimin.

Dhe për të gjitha këto, ka maksimumi tre minuta.Shpesh, puna mbaron këtu. Akoma më shpesh, pacienti të shqit i zemëruar recetën nga dora duke të pyetur ku është farmacia tjetër më e afërt. Por ama në këto tri minuta luhet gjithë karriera jote e ardhshme, emri i mirë i yti dhe i farmacisë. Kjo vlen në një farmaci normale ku ka vlerë receta. Dhe jo në këtë lagje.

“Ç’na duhet receta (që përkthehet në pritje te mjeku dhe lekë mbi dorë o nën dorë) kur kemi përballë një vajzë të gjatë si gjirafë që na dëgjon me vëmendje? Dëgjon ato që na dhembin e ato që do na dhembin, ato që kanë ndodhur e ato që kanë për të ndodhur. I dëgjon të gjitha me një fytyrë serioze e të menduar. Varja recetës!”. Për shembull:

  • -Doktoresha, po mendoja dje që ato insulinat që më shkrijnë sheqerin në gjak, ka mundësi ta kenë ato fajin për prostatën?

Shikimi im i habitur, sikur të kisha përpara sintezën in vitro të një insuline!

  • -Thjesht fare, sheqeri që ikën nga gjaku, ku shkon? Grumbullohet dhe formon atë masën që më shpjegove ti rreth prostatës. E thjeshtë! Kështu që vendosa që insulinën e darkës ta bëj direkt e në prostatë. E di si kam fjetur? Si kurrë më parë!

Marr frymë thellë dhe gjithë të rejat e fundit që sapo kam lexuar për të ardhmen e insulinave spray, largohen me shiun e pasdites.

Por nëse qyqari i radhës nxjerr recetën e rimbursimit dhe natyrisht që hesht në faj, shtyhet me përbuzje nga ai që është pas. Sepse nga ajo recetë farmacisti ka vetëm telashe. Ajo recetë dëshmon vetëm dy gjëra të sigurta: pacient i varfër në banak, telashe dhe asnjë fitim. Jemi apo s’jemi në kapitalizëm? Nuk ka më barazi komuniste. Një pacient matet me kohën që të humbet dhe paratë që shpenzon. Në përgjithësi, kush të çan kokën me hallet e tij, të numëron të gjitha sëmundjet e tij dhe ato të familjes, ka shumë kohë dhe pak para për të harxhuar. Ndërsa kush shpenzon lekë, nuk shpenzon kohë. Parkon keq përpara farmacisë, e ka me nxitim, blen çfarë i duhet dhe çfarë i bie në sy që bën status (mund të mungojnë antibiotikët në farmaci, por kurrë karamelet që ka në reklamë Canale 5), paguan gjithmonë me nxitim e nëse je vërtet i zoti në llogari me mend meqë fatura nuk njihet akoma, e bën të paguajë dyfishin. Pastaj është kategoria e atyre që prishin lekët e të tjerëve. Është kategoria që kërkon më shumë përkushtim, meqenëse janë më të dëshiruarit e çdo tregtari. Kërkojnë seriozitet, profesionalizëm, përkushtim, por nëse i ke trajtuar siç duhet, kthehen gjithmonë, e nëse kthehen, tri minutat që ke shpenzuar për ta janë si të kesh mbjellë një pemë floriri. Por nëse ke punuar në Itali, e pamundur të gabosh me këtë kategori, i trajton siç duhet, natyrisht jo ata, por kartat e tyre të kreditit. Duhet thënë ama që pleqtë e Tiranës janë të edukuar, e dinë vendin që u takon e nuk kalojnë cakun duke kërkuar respekt të kotë e të pamerituar thjesht me pretekstin e moshës. Natyrisht, bëjnë përjashtim vendalinjtë. Përfaqësia e tyre me kohë të plotë, e ulur sa mbaron cepi i farmacisë sime, ose, burrat e barit ngjitur, janë prova më e mirë që, nëse ke kaluar provimin e lagjes, je nën mbrojtjen diplomatike më të sigurt në botë. E para: duhet paracetamol apo aspirinë, apo alkool? Ata janë ulur jo më larg se një metër larg derës time por ama dërgojnë kuzhinieren e shëndoshë që mbush me erën e qepës së skuqur gjithë farmacinë. Ose thërrasin me zë të lartë njërin nga djemtë e lagjes që kalon me biçikletë. Por rasti më poshtë tregon më së miri se çfarë shkalle respekti kam arritur vetëm në 2 muaj.

Qëkur e kam hapur farmacinë, fatura e energjisë më vjen sa dyfishi i qirasë që paguaj. Dritat ndërkohë vijnë e ikin me një ritëm që e bën farmacinë një diskotekë. Ama fatura, ajo arrin e shëndetshme prej dy muajsh. Nëse dikush nuk jeton në Tiranë, nuk mund ta kuptojë. Por në Tiranë mjaft të ngresh kokën drejt qiellit dhe në vend të yjeve të përshëndesin gjarpërinj fijesh elektriku që s’dihet nga nisin e ku mbarojnë. Ama dihet për çfarë duhen: për furnizim “privat” e gratis me energji elektrike. Në fakt njëra nga këto fije shërben për të vjedhur energjinë nga farmacia ime në kushedi çfarë destinacioni. E pamundur të ndjekësh me sy fillimin dhe mbarimin. E pamundur të kesh një përgjigje nga Tania ose pronarja e lokalit, që ngre supet çdo herë që e pyes.

Le t’i themi gjërat siç janë. Nuk është se nuk isha mësuar tashmë me faturën, por do të ketë qenë edhe ajo dita “X”, që thotë Emilio për ne femrat që s’bëjmë seks prej “Y” muaj, që mbushi kupën. Për të bërë diçka të …tmerrshme… komplet të pazakontë në lagje: thirra policinë! E kuptova që pas “alo-s” sesa absurde tingëllonte ajo çka denoncoja unë.

  • -Çfarë, çfarë?

Polici, nga ana tjetër e fillit, më qëlloi pa asnjë fije humori:

  • -Nuk ka zjarr, e kuptova. Po të shtëna?

U ndjeva keq, kjo është e vërteta. Si mund të abuzosh me kohën e policëve e t’i shqetësosh për një vjedhje korrenti, kur secili prej tyre përballon të paktën një shkëmbim zjarri në ditë? Ndërsa përpiqesha të fshihesha si struci pas tufës me receta, një motor policie parkoi përpara barit. Truri im i sprovuar me provime, teza, prapë provime, sforcohej më kot duke kërkuar diçka me kuptim. Diçka që t’i falënderonte për gatishmërinë, të shfajësohej dhe njëkohësisht, të mos më bënte kaq idiote në sy të tyre. Por ndërsa prisja nga një moment në tjetrin të hapej dera nga një uniformë blu, dëgjoj të qeshura energjike që shpërthejnë nga bari ngjitur. Një pjesë e mirë e korit nuk është e re për mua. Në mes të aktorëve kryesorë, dëshmitarë të padiskutueshëm të çdo ngjarjeje në jetën time tani e tutje, tunden nga e qeshura dy barqe me uniformë me nga një birrë në dorë.

  • -…Pa burrë, vetëm, studiuar jashtë, serioze. Ky është plaku-kryeplak me vetulla për flokë.

Vetëm kaq arrita të dëgjoj në mes të të qeshurave alkoolike. Ama e rëndësishme është që policët nuk hynë në farmaci. Jo vetëm kaq; si për mrekulli, fatura tjetër arriti me zbritje! Gjithçka shkoi në vend: respekti me aromë mëshire, më stabilizoi në lagje në një pozicion të admirueshëm. Natyrisht, estrogjenet e mia mbetën të vetmet kryengritëse, por duhet thënë që ditët më pas, arritën të lënë gojëhapur edhe ato.

Dhe ja ku jam në perëndimin e vitit që realizoi ëndrrën time!

Shkëputur nga romani me të njëjtin titull.

Botues: UET Press

Mimoza Ahmeti – dy poezi

Shpirtka ime e vogël

Shpirtka ime e vogël

nga puthjet e mëmës sate

mëso se një vetmi e pandalshme

do të hapë udhën tënde,

një vetmi është çdo udhë,

një vetmi, çdo njeri.

Shpirtka ime, përgatitu:

një herë të paktën në jetë

një çmënduri kolektive

do ta godasë ëndrrën tënde

dhe askush s’do të dijë

nga erdhi.

Pastaj një akord paqësor

kolektiv

që përsëri nuk shpjegohet dot-

është si të shpjegosh erën-

do të fashitë gjithçka.

Dhe prapë ti, shpirtka ime e vogël,

do të shkosh fillikate:

do të ketë shumë ëndrra

që u ngjajnë fytyrave,

duarve,

dhe që freskojnë fytyrën

tënde dhe duart e tua:

por kjo do të jetë si uji-

vetëm rrjedh. Nuk qëndron.

Që të jem më e qartë me ty

shpirtka ime, mos harro:

njerëzit janë si mizat-

të ndotin në tortën e zemrës.

Dhe më i miri prej tyre

ta menderos një herë …

Unë të puth shumë

shpirtka ime e vogël,

sepse është kështu.

Bëhu i bukur

Bëhu i bukur sonte!

Dëbo grindjet, largimet dhe heshtjen e vrazhdë nga kujtesa.

Sillmë ndërmend mua.

Dhe veten!

Eja duke kënduar një këngë burri për jetën!

S’ka rëndësi se qysh, veç thuaja këngës trime,

me një tufë ëndrrash si tufë zogjsh

                hapur në mijëra drejtime!

Jo i vogël në shpirt,

                as i ngushtë!

Sonte

të dua të gjallë e të çlirë si natyra

dhe Njeri – zotërues i natyrës dhe vetes

gjithmonë!

Të dua pranë! Kuptomë!

Kam etje për krahët e tu mbi supet e mia,

për çlodhjen e kokës sime në qafën tënde

si në një qafë lisi!

Nuk të kërkon cektësia, por thellësia.

Të dua të ndershëm, të pakfjalë e të mençur;

të lodhur nga puna, kurrsesi nga jeta!

Të jesh i pastër, të biesh erë ujë si guri!

Të pafund të dua, të kem ku të mas vetveten!

Të dua të fuqishëm, të më ngresh peshë gjithë ç’jam – trup e ëndërr!

Që pastaj, kur të kthehem, pas mbrëmjes

e gjer natën vonë, të shkruaj vargje

shumë herë më të bukur e më të guximtë

nga këta që shkrova.

Historia e Çamërisë

Parathënie për librin “Historia e Çamërisë” Autor Kristo Frashëri

Prof. Dr. Pëllumb Xhufi

Me këtë botim publiku shqiptar po vihet për të parën herë në dijeni me historinë e një krahine shqiptare tepër të martirizuar gjatë shekujve. Fjala është për krahinën e Çamërisë, e cila nga historianët e huaj njihet si pjesë përbërëse e provincës së Epirit të lashtë apo të “Epirit të Vjetër” të historisë mesjetare. Është një fat për publikun tonë që historinë e Çamërisë e mori përsipër ta trajtojë, me një sintezë shkencore, historiani ynë i shquar, Kristo Frashëri, Profesor i Historisë së Shqipërisë në Universitetin Shtetëror të Tiranës dhe studiues i thellë i Rilindjes Kombëtare në Institutin e Historisë, si dhe anëtar i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Kristo Frashëri është autor i dhjetëra monografive me tematikë nga Historia e Shqipërisë dhe i qindra artikujve studimorë mbi tema të veçanta të historisë shqiptare. Historia e Shqipërisë, e kuptuar si një e tërë, është pasioni i jetës së Prof. Kristo Frashërit. Nuk ka periudhë të kësaj historie, nuk ka personalitet të saj, së cilës të mos i ketë kushtuar studime të thelluara dhe, për të cilat, të mos ketë thënë fjalën e tij me peshë.

Profesor Kristo Frashëri ka meritën se është historiani i parë shqiptar, i cili ka botuar më tepër se gjysmë shekulli më parë një punim të përmbledhur të Historisë së Shqipërisë, që nga kohët e lashta deri në ditët tona. Historia e përmbledhur është botuar jo në gjuhën shqipe, por në katër gjuhë të huaja, në vitin 1964.[1]  Qoftë si punimi i parë, qoftë si trajtesë e përmbledhur, vendi që zë Çamëria në këtë punim historik të vitit 1964 është shumë i shkurtër. Por, qysh në studimin e tij “Trojet shqiptare në shek. XV”[2] e, më tej, në studimin tjetër të botuar në gjuhën shqipe “Les Territoires Albanais dans le Haut Moyen-Age”[3], Prof. Frashëri bëri përpjekjen e parë në historiografinë shqiptare për të përvijëzuar, mbi bazën e burimeve historike, shtrirjen e habitatit historik të shqiptarëve në periferinë më jugore të tyre, në atë që sot quhet “Çamëri”.

Me botimin e tanishëm autorit iu dha mundësia të trajtojë, në cikël të plotë, historinë fatkeqe të Çamërisë, të kësaj krahine etnikisht shqiptare, peripecitë që ajo pati në rrugëtimin e saj nga lashtësia deri në ditët tonë, si edhe padrejtësitë që shoqëruan trajtimin e çështjes çame në tryezat e diplomacisë europiane. Si konkluzion, me këtë punim në trajtimin e historisë së Çamërisë, spikatin, së pari, bagazhi historik i autorit në lidhje me trajtimin e çështjes çame; e dyta, aftësia e autorit për ta trajtuar problemin e Çamërisë si problem shkencor i historisë shqiptare; e treta, të dhënat e sakta që përdor autori në trajtimin tepër të vështirë të problemit çam nga pikëpamja historiografike.

Në këtë trajtesë autori është përqendruar, kryesisht, në vijën e përgjithshme të ngjarjeve historike që kanë tronditur krahinën e Çamërisë. Këto ngjarje fillojnë me problemin tepër të hershëm të historisë së Çamërisë, e cila ka të bëjë me përbërjen etnike të banorëve të Çamërisë, kalon pastaj në zhvillimet dramatike të historisë antike që pësoi kjo krahinë, që në atë kohë quhej Thesproti, gjatë pushtimit romak, vazhdon me evolucionin e ngjarjeve që ndodhën gjatë Mesjetës së hershme, kur emrin e Thesprotisë e zëvendësoi apelativi Vageneti, më tej gjatë Mesjetës qendrore kur fillon përvijëzohet karakteri etnik shqiptar i krahinës së Çamërisë me emrin Despotati Shqiptar i Epirit i fisnikëve Spata.

Një vend të veçantë në historinë e Epirit zë historia e Çamërisë gjatë sundimit të Perandorisë Osmane. Duhet kujtuar se, nga shekulli XVI, kur dalin të dhënat e para të karakterit etnik  të popullsisë së Ballkanit, banorët e Çamërisë kuptohet se i përkisnin, në shumicën dërrmuese, etnisë shqiptare. Pikërisht, në këtë pikë ka meritë të veçantë punimi i Kristo Frashërit. Ai ka mundur të ndriçojë evolucionin që ka ndjekur koncepti mesjetar bizantin mbi kombësinë në Gadishullin Ballkanik. Ai ka vënë re se koncepti territorial i ndërtuar mbi emrin “Epir” të provincës u shndërrua në konceptin burokratik “romajos” (poμαιος) të administratës bizantine për të gjithë shtetasit e saj. Përkundrazi, me tronditjen që pësoi Perandoria e Lindjes nga Kryqëzata IV (1204), në Perandorinë Bizantine u përhap koncepti modern i kombësisë, i cili ka si komponent kryesor jo përkatësinë kishtare dhe shtetërore, siç kishte koncepti “romaios”, por komponentin kombëtar. Sikurse do ta vërë re lexuesi, mbi këta parametra të njëllojtë me ato të viseve të tjera të Shqipërisë është ndërtuar historia e Çamërisë gjatë periudhës së sundimit osman. Janë të vetmet parametra, të cilat e shkëpusin historinë e shqiptarëve të Çamërisë nga historia e mëparshme e banorëve bizantinë “romaios” dhe, në të njëjtën kohë, nga historia e mëvonshme e pakicës helene që banonte në Çamëri.

Kapituj të rëndësishëm për historinë e Çamërisë janë ballafaqimi i saj me politikën megallomane që qarqet nacionaliste greke ndoqën pas krijimit të shtetit grek për krahinën e Çamërisë. Në këtë ballafaqim pozitat e shqiptarëve në krahasim me ato të Athinës qenë të ngjashme me ato të Davidit kundër Golias. Megjithatë, “Davidi”, edhe pse i dobët, arriti ta përballonte gjatë krizës lindore të viteve ’70 furtunën e Kongresit të Berlinit, në atë masë sa i detyroi gjashtë Fuqitë e Mëdha të hiqnin dorë nga Protokolli nr. 13 që kishin nënshkruar më 13 korrik 1878, me të cilin Greqia aneksonte, të ashtuquajturën, pjesë jugore të Epirit. Por, siç dihet, akrepat e diplomacisë botërore shpeshherë lëvizin edhe mbrapsht.

Në korrik të vitit 1913, me luftë e mizori të padëgjuara, Greqia e aneksoi krahinën shqiptare të Çamërisë. Në vitet që pasuan, qeveria greke u përpoq t’i dëbonte çamët nga vendi i tyre, duke instaluar aty një regjim të shtypjes e të persekutimeve, të mohimit të të drejtave njerëzore e minoritare e të sekuestrimit të pronave e të shtëpive, deri në tentativën tinzare të përfshirjes së çamëve myslimanë në shkëmbimin e popullsive të parashikuar në Traktatin e Lozanës dhe përcjelljen e tyre si “turq” në drejtim të Turqisë. Pasi edhe kjo përpjekje, falë qëndresës së vetë çamëve dhe denoncimit të ashpër të qeverisë shqiptare në Lidhjen e Kombeve, dështoi me turp, Athina vendosi të luajë gurin e fundit. Në vitet 1944-1945, në ditët e fundit të Luftës së Dytë Botërore, nëpërmjet një operacioni të përgjakshëm spastrimi etnik, trupat greke të gjeneralit famëkeq Napolon Zerva e përzunë me dhunë, drejt Shqipërisë, popullsinë çame myslimane. Jo vetëm kaq, por duke iu përmbajtur skemave nacional-shoviniste të “Megali Idesë”, edhe pas Luftës së Dytë Botërore, qeveritë e Athinës, ndërsa refuzonin me këmbëngulje të njihnin ekzistencën e një “çështjeje çame” nuk rreshtën së bëri çdo përpjekje për të pretenduar aneksimin edhe të Shqipërisë së Jugut, të pagëzuar prej tyre qysh prej vitit 1913 si “Vorio Epir”. Si provë e kësaj ndërgjegjeje të sëmurë të politikës së Athinës në marrëdhëniet me Shqipërinë, mbetet famëkeqi “Ligj i luftës me Shqipërinë” që ajo vazhdon të mbajë në fuqi.    


  • [1] Në anglisht: Frashëri, K. (1964). The History of Albania. Tirana, ff. 344; në frëngjisht: Frashëri, K. (1964). Histoire d’Albanie. Bref aperçu. Tirana, ff. 361; në rusisht: Frashëri, K. (1964). Historija Albanii. Kratkij obzor. Tirana, ff. 325; në gjuhën kineze: Frashëri, K. (1964). Shangai, ff. 281.
  • [2] Frashëri, K. (1968). Trojet shqiptare në shek. XV. Kumtesë e mbajtur në Konferencën II Kombëtare të Studimeve Albanologjike, Tiranë, 12-18 janar 1968, kushtuar 500-vjetorit të vdekjes së Skënderbeut. Botuar në Aktet e Konferencës, Vëll. I, Tiranë, ff. 109-113.
  • [3]Frashëri, K. (1982). Trojet shqiptare gjatë Mesjetës së hershme. Kumtesë e mbajtur në Koferencën Kombëtare kushtuar Formimit të Popullit Shqiptar, Gjuhës dhe Kulturës së tij, Tiranë. Botuar më parë në variantin frëngjisht me titull: “Les territories albanais dans le Haut Moyen-Age”, në Studia Albanica 2 (1982) 93-107 dhe, më vonë, në variantin shqip në Aktet e Konferencës, Tiranë, 1988, ff. 45-57.  

UNIVERSI SË PRAPTHI

Nga Moikom Zeqo (3 qershor 1949, Durrës – 15 qershor 2020, Tiranë)

Tiranë, 23 maj 2014

Tërë natën ranë shira të rrëmbyeshëm. Universi shungullonte, tronditej, luhatej nga spektakle bubullimash kapriçioze dhe rrufesh të papërmbajtura. Makabe Zaharias i doli gjumi dy orë mbas mesnatës. Pati ndjesinë se shirat kishin përlagur dhe shfytyruar edhe gjumin e tij të rëndë, të mundimshëm.

Ai me sytë e hapur shihte nga dritarja e studios, ku flinte, vizatimet e zjarrta të jashtësisë së pafundme. Ato ngjanin me një kod kriptologjik të paperceptueshëm dot, deri në fund! Dukej sikur gjendja mendore e gjumit ishte tashmë përtej dritares. Makabe Zaharia psherëtiu. Ah! Të flesh nuk do të thotë se humbet në hiç, në boshllëk. As të qetësohesh, qoftë edhe përkohësisht. Kohët e fundit, ai shikonte ëndrra “së prapthi”. Ai u zgjua duke ëndërruar një objekt leshator, në formën e një shpendi, gjarpri, apo peshku që i hynte në dhomë, por në mënyrë ndryshe, dmth të futet fjala vjen macja jo me pamje nga koka, por nga bishti i saj. Mobiljet e dhomës ishin gjithashtu të kthyera mbrapsht, në një efekt pasqyrë; ai e kishte venë re shpesh këtë kthim mbrapsht të objekteve në hapësirë dhe në kohë, në një numër të madh ëndrrash. Në një ëndërr kishte parë një çift, burrë e grua që i njihte, duke ecur së prapthi, nga dera hynë në garazh dhe i dhanë makinës së prapthi poshtë në rrugicë; pastaj makina u rishfaq, hyri në garazh dhe çifti doli nga makina në mënyrë normale e hynë në shtëpi. Pra ëndrra qe si një film, i treguar fillimisht së prapthi, e pastaj siç duhet. Në një tjetër ëndërr Makabe Zaharia pa disa burra që ecnin së prapthi, duke mbajtur një arkivol, e njëri nga ata tha: “Për t’u djegur mirë i mjaft dru një.” Kur u zgjua ai e kuptoi se edhe fjalia qe thënë së prapthi, se në fakt duhet të kishte qenë: “Një dru mjaft i mirë për t’u djegur.” Kështu ai shihte në ëndrra gjëra të pakonceptueshme: një dhi me fytyrën e Mona Lizës, një anije me vela mes degëve të një pylli të pafund, dëgjonte Simfoninë IX të Bet’hovenit, të orkestruar nga nota e fundit e partiturës drejt (së prapthi) notës së fillimit. Pse ndodhte një gjë e tillë? Ai e dinte se ëndrrat janë kuptime të hibridizuara, ose ekuivalente gjumore të shumë vegimeve, ose edhe të realiteteve. Ah!

Pa sërish drejt dritares. Simbolet e rrufeve feksnin dhe shkarkoheshin. A ka ndonjë ligjësi kozmike në këto sinjale? Kush mund ta dijë këtë gjë? Kush mund të kuptojë diçka? Ah! Makabe Zaharia i mbylli sytë. Qe tepër e mundimshme për të fjetur. Në orën 10 të mëngjesit kishte lënë një takim me gazetaren MRTC, një femër shumë e bukur dhe e re, që punonte si redaktore e rubrikës së kulturës në gazetën kryeqytetase “Eklexior”. Takimi do të bëhej në lokalin “Albanopol”, anës lumit të Lanës, pranë parkut të lodrave të fëmijëve.

Makabe Zaharia, ndryshe nga nata e skëterrshme në ditën e re, ndihej i qetë dhe i këndellur. Iu afrua lokalit. Por mbi të lexoi befas tabelën “Loponabla”. U shtang i tmerruar. Por në çast u qetësua. Ishte leximi sëprapthi – gjë kaq e rëndomtë në ëndrrat e tij. Dreqi e mori! Ah! Ai u fut në lokal. Pa orën e dorës: 9 e 53’.

  • – Mirëmëngjes.

Ai dëgjoi zërin e Laertit, kamerierit. Ai kishte mbaruar studimet universitare për elektronikë, por duke mos gjetur punë, qe bërë kamerier. Djalë simpatik dhe gazmor.

  • – Mirëmëngjes Laert!
  • – Kafe ekspres?
  • – Sigurisht.

Makabe Zaharia i ulur shikoi rreth e qark. Një riprodhim i “Guarnika-s” së Pikassosë në murin majtas, befas iu duk akoma më çuditshëm, në një ripërtëritje konceptuale. Qe “së prapthi”. Po çmendem, mendoi. E pa sërish. Piktura qe kthyer në çast në normalitet.

  • – Ja kafeja.

Ai ngriti kokën dhe pa kamerierin. Sa nuk klithi. Në vend të fytyrës rinore të Laertit pa një fytyrë të plakur, fytyrën e djaloshit, siç do të bëhej mbas 50 vitesh.

  • – Jeni mirë?

Zëri i Laertit qe i shqetësuar. Ai e kishte fituar sërish fytyrën e mrekullueshme rinore.

  • – Jam mirë. Shumë mirë. Faleminderit.

Erdhi MRTC. Bukuri e hajthme. Me lëvizje elegante. U ul përballë Makabe Zaharisë.

  • – Kafe, apo çaj?
  • – Oh, jo. Një gotë xhin dhe ujë të gazuar.
  • – E solle përkthimin?
  • – Po. “Kronikat Marsiane”. Të Rei Bredbëri-t.

Ajo nxori nga një çantë elegante lëkure, që e kishte vendosur në karrigen e tretë bosh të tryezës prej mermeri, një dosje plastike me letra A4 të kompjuterizuara. Sytë i shkëlqenin. Gishtat e saj, sikur vallëzonin si të ndriçuara lehtë nga një dritë e pashpjegueshme. Makabe Zaharia vuri syzet optike (plus 2.5). Hapi dosjen. Shfletoi fletët. Ah! Bredbëri. E adhuronte shkrimtarin amerikan.

  • – E njoh këtë libër, tha. E kam lexuar disa herë në gjuhën e origjinalit. Erdhi rasti ta lexoj edhe në shqip.
  • – Është pak ndryshe, tha ajo. Si të takosh dhe të njohësh një binjak të librit, që fillimisht s’pati një të tillë.
  • – Po, një binjak. Bukur e the. Më vjen mirë që e ke përkthyer.

MRTC mori frymë thellë. Ngjante sikur po rilindej.

Makabe Zaharia ra në një meditim të thellë dhe të shumëfishtë.

  • – E dashur MRTC, tha ai. Do ta lexoj përkthimin tënd. Rei Bredbëri është i veçantë. E dua dhe e çmoj Rei Bredbërin. Është shkrimtar i shkëlqyer.
  • – Me shumë imagjinatë!
  • – Sigurisht. Një kalorës i imagjinatës. Një Kolomb i imagjinatës. Një zbulues i madh! Kronikat Marsiane” janë një fantashkencë (scientifiction). Subjekti: pushtimi dhe kolonizimi nga tokësorët i planetit Mars. Gjenia e Rei Bredbërit e shtjellon temën me tone elegjiakë. Marsianët, që në fillim të librit të fusin tmerrin, në momentin e disfatës dhe të zhdukjes së tyre, të zgjojnë mëshirë të ankthshme. Tokësorët korrin fitore, por shkrimtari nuk gëzohet. Më shumë i trishtuar, madje i dëshpëruar, ai paralajmëron ekspansionin e ardhshëm të tokësorëve në planetin e kuq -, që profecia e tij e zymtë na e zbulon si një shkretëtirë pa përmasa, me rërë në blu të turbullt, me gërmadha qytetesh të ngritura si kuti (peizazh kubist) pranë njëri-tjetrit, me muzgje vjollcë dhe të portokalltë, me anije mekanike antike, për të lëvizur në oqeanin rëror, të frikshëm dhe armiqësor. Bredbëri flet për vitin 2004 – ne ndjejmë se profecia është e hiçtë, e pabesueshme, ndërsa jemi të rënduar nga gravitacioni, lodhja, akumulimi i madh dhe i mjegulluar i së kaluarës luftarake – “dark backward and abysm of Time”, të vargut të Shekspirit.
  • – Viti 2004! E pra tani jemi në vitin 2014. Pushtimi i Marsit nuk ka ndodhur.
  • – As do të ndodhë! Çdo letërsi e madhe është simbolike. Udhëtimi në Mars është metafizik.
  • – Sigurisht metafizik!
  • – Në shekullin e dytë të erës sonë, Lukiani nga Samosata shkroi një tekst mrekullish për Selenitët, të cilët tjerrin dhe endin metalet dhe qelqin, nxjerrin sytë nga vendi dhe i venë përsëri, pinë lëng prej esence ajri. Në shekullin XVI Ariosti imagjinonte një kalorës që kish mbritur në Hënë dhe kish zbuluar atë që i kishte humbur në Tokë: lotët dhe psherëtimat e dashnoreve, kohën e harxhuar kot në kumar, projektet utopike dhe dëshirat e paplotësuara asnjëherë. Në shekullin XVI Kepleri botoi “Gjumin Astronomik” (“Somnium Astronomicum”), që ngjan si transkriptimi i një libri të ëndrrave, ku flet për formimin dhe zakonet e gjarpërinjve në Hënë, madje edhe feksjen në trutë e këtyre zvarranikëve të shumë subjekteve letrare të huazuara misteriozisht nga Homeri, Servantesi dhe Shekspiri.
  • – E habitshme! Mizorisht e habitshme!
  • – Mos u habit. Shkrimtarit i lejohet çdo gjë. Misteri grish motivet.
  • – Misteri? Fetë lidhen me misterin. Shkenca e sulmon misterin Makabe.
  • – Por misteri nuk mposhtet. Teknologjia e sofistikuar hap para nesh shumësinë e papërballueshme të misterit.

Po të tregoj diçka që ngjan e makthshme në universin e pamatshëm të internetit. Ja ç’ka ngjarë këto kohët e fundit. Filmime 11-sekondash me drejtkëndësha të ngjyrosur, me tinguj elektronikë. Në dukje nuk kanë kuptim, por kanë tërhequr edhe vëmendjen e BBC, që investigon. A ka një mesazh të fshehur?

A është një kod për spiunazhin? Një iniciativë e mençur marketingu? Apo një lojë në internet? Mos është shfryrja e ndonjë të çmenduri? Dikush ka ngarkuar për shtatë muaj me radhë në Youtube njërën video pas tjetrës, me një format pothuajse identik: dhjetë pamje drejtkëndëshash ngjyrë të kuqe dhe blu, të cilët alternohen për 11 sekonda, me një muzikë në sfond që gjenerohet nga një kompjuter. Çfarë do të thotë? Kush i ka prodhuar dhe përse?

Kur numri i këtyre videove arriti shifrën mbresëlënëse 80 mijë, publikuesi anonim i tyre u ndal. Stop. Fundi i transmetimeve. Heshtje. Por ndërkohë në internet kishin nisur tam-tamet për të zbuluar kush dhe çfarë fshihet prapa këtij misteri të vogël të rrjetit? Tani me të po merret edhe BBC, e cila ka ngarkuar një specialistin e vet për të investiguar. Dhe që ndoshta ka zbuluar, të paktën pjesërisht, vetë misterin.

Gjithçka nisi në 23 shtator të vitit 2013 në orën 14:45, kur dikush që shfaqej me emrin Webdriver Torso, ngarkoi në Youtube videon e parë të serisë. Njëzetetetë minuta më vonë hodhi një tjetër, pothuajse të njëjtë. Një orë më vonë, një të tretë. Dhe vazhdoi kështu, ditë pas dite, për shtatë muaj me radhë, deri kur krejt papritur u ndal, pasi kishte ngarkuar në kanalin e tij plot 236 orë klipe 11 sekondash: 80 mijë filma të shkurtër, nga 11 sekonda secili.

E para që e pikasi fenomenin ishte e përmuajshmja amerikane “Wired”. Që atëherë, pyetja është vërtitur nëpër internet, mes blogjeve, postimeve në Facebook dhe Twitter: -Kush qëndron prapa kësaj sekuence të çuditshme drejtkëndëshash të kuq dhe blu? Cili është mesazhi i tyre, nëse ka një të tillë? Një hipotezë është që mund të jetë një gjuhë e koduar, që u dërgohet spiunëve apo informatorëve. Një tjetër thotë se bëhet fjalë për një testim, për të zbuluar talente të rinj të kriptografisë. Një burim i tretë thotë se është diçka banale, një nismë marketingu për një produkt – por ende nuk është zbuluar se për çfarë produktesh bëhet fjalë. E përditshmja angleze “The Guardian” ka thënë se ndoshta është rezultat i një konference krijuesish të programeve kompjuterikë, një lloj loje mes inxhinierësh kibernetikë, dhe mendon që edhe kishte pikasur një të dyshuar, një shkencëtar me emrin Isaul Vargas, i cili megjithatë ka mohuar që të ketë të bëjë me videot misterioze. Dikush beson që është pasojë e një programi të kompjuterizuar që është “marrosur” – (një lloj virusi) por efektet e të cilit nuk dihen ende. Dikush tjetër, pak a shumë seriozisht, thotë që janë mesazhe të dërguar në tokë nga një specie aliene jashtëtokësorësh.

Spencer Kelly dhe Stephen Beckett, dy ekspertë të cilëve BBC u ka kërkuar të investigojnë, kanë mbërritur ndoshta pak më pranë të vërtetës. Pikësëpari, duke ekzaminuar të 80 mijë videot, kanë zbuluar që Webdriver Torso ngarkonte të paktën 400 në ditë. Ditën e Krishtlindjeve ka ngarkuar madje një video në çdo dy minuta – praktikisht pa bërë asgjë tjetër, dhe gjithashtu pa humbur kohë për të ngrënë apo për të fjetur. Më tej, duke shmangur një paywall që ishte ngritur për të mbrojtur videon e parë që ishte ngarkuar, zbuluan një klip të një filmi me kartona, “Aqua Teen Hunger Force”, në të cilin tre protagonistët nuk arrijnë të fitojnë një quiz në një klub nate. Në fund, në videon numër 1182, zbuluan një anomali të dytë në krahasim me të tjerat: filmuar nga një ballkon në Paris, një klip prej 6 sekondash i ndërtuar brenda sekuencës së zakonshme me drejtkëndësha të kuq dhe blu, tregon Kullën “Eiffel” të ndriçuar natën, si dhe për një çast pamjen e padallueshme qartë të një personi. A është ai Webdriver Torso? Ndoshta. Edhe sepse, poshtë asaj videoje, ai ka lënë një postim misterioz: “Matei është inteligjent”.

Çdo përpjekje për të kontaktuar autorin e komentit përmes adresës në Google, nuk ka marrë përgjigje: “Një gjë është e sigurt”, konkludojnë dy investiguesit e BBC, “Ka shumë Francë brenda këtij misteri”, duke përfshirë ngjyrat e drejtkëndëshave, që janë ata të flamurit francez. Nëse është një specie aliene, që i ka ngarkuar filmimet në Youtube “shpresojmë që viennent en paix”. Ardhshin paqësisht!

  • – Nuk e di këtë gjë Makabe. Nuk jam e lidhur me internetin deri në këtë pikë. Vetëtimthi duke të dëgjuar, mendova se ndonjë nga marsianët e librit të Rei Bredbërit, hakmerret kibernetikisht me tokësorët rutinorë dhe të vetëkënaqur.
  • – Ndoshta MRTC.
  • – Çdo subjekt prodhon papushim, pulson, shpërndan realitete alternative.
  • – E kam menduar edhe unë.
  • – Kjo do të thotë se letërsia nuk mund të vdesë.
  • – Si mund të vdesë?
  • – Bisedat me ty Makabe, janë gjithmonë ngacmuese!
  • – Oh, jo gjithmonë. Shpesh flas edhe marrëzira. Shpresoj vetëm të mos jem i mërzitshëm. Kjo ma shpif.
  • – S’je asnjëherë i mërzitshëm Makabe.
  • – Faleminderit. Më duket sikur më mëshiron. Ose më miklon.
  • – Jo.
  • – Një njeri i vetmuar si unë, ka shumë përsiatje të kota. Me të sfidoj vetminë universale.
  • – Nuk je i vetmuar Makabe.

Zëri i MRTC qe i ngrohtë, gati ngashërues. Makabe Zaharia u prek. Ai e dinte se MRTC, ndonëse shumë e bukur, qe pa fat në dashuri. Nuk e kishte gjetur kurrë shpirtin e saj binjak. Ah! Dashuria është një fatalitet. Edhe Makabe Zaharia qe i ngjashëm. Po thinjej si një beqar legjendar. Pa me përqendrim disa nga fletët e përkthimit. Ndihej në formulimin e fjalive në shqip diçka e ndrojtur dhe e brishtë, si të thuash, një stil femëror. Gjë e vetëkuptueshme, mendoi. U zhyt në lexim. Bota rreth e qark iu zhduk. Rëra përvëluese e Marsit. Gjiri detar i Currilave, i tharë dhe i vdekur në Mars. Një marsian që quhej Milosao, i vrarë në brigjet e një lumi pa ujëra. Përballë një deti pa ujëra. Befas, shirat e mesnatës që përjetoi edhe në ëndrra në studion e tij, u derdhën në planetin e përzhitur të Marsit. Ah! Vetëtimat e munguara. Drejtkëndësha dhe shirita të kuq e blu. Heraldikë fantazmagorike. Peizazhe së prapthi. Tinguj elektronikë të kozmosit dhe të boshllëkut. Vrimat e Zeza. Sekuenca nga filmat e Kumbrikut dhe Kurosavës. Bomba atomike e Hiroshimës në Mars. Mutantë të Tokës, që bëjnë seks me mutantë të Marsit. Perspektiva negative e objekteve, si në ikonat bizantine mesjetare. Metaforat e futuristëve. Shkretërimi i simetrisë. Plogështia e pasioneve të humbura. Vdekja e ideologjive. Zemra elektrike, që lëvizin pa trupa. Stalakmite marsiane nga djersët e hyjnive që s’janë më. Heshtje nokturne. Perceptime të deformuara. Mungesa e erërave. Noktambulizmi i hapësirës. Koha me frikën e devijimit nga gjithçka.

Lexoi gjatë. Më shumë sesa subjektin, disa subjekte të tjera të panjohura. Motive torturuese. Për një çast, Makabe Zaharia ngriti kokën dhe pa MRTC përballë. U tmerrua. Koka e saj qe zhvendosur mbrapsht dhe ai pa pjesën e pasme të flokëve. Si në tablotë e Rene Magrittit. Kjo zgjati 3 sekonda. Pa sërish normalisht fytyrën botiçeliane të MRTC. Ah!

  • – Përkthimi më duket i rrjedhshëm. I qartë. Shumë mirë.
  • – Faleminderit Makabe. Më vjen mirë. Sidomos kur e thua ti qe je një skeptik i madh.
  • – Skeptik i tmerrshëm.
  • – Nuk e thashë këtë.
  • – Nuk ka ndonjë ndryshim të veçantë midis skeptikut të madh dhe skeptikut të tmerrshëm.
  • – Nuk e thashë në këtë kuptim Makabe.
  • – A e ke lexuar romanin e Rei Bredbërit “Vetmia është një qivur prej qelqi”?
  • – S’më ka rënë në dorë Makabe.
  • – Bëhet fjalë për një njeri që e ka shpallur vdekjen e tij para 20 vjetësh, ndërkohë që pas një muri drejton një studio televizive të suksesshme dhe është truri i të tëra programeve. Shpalli vdekjen e tij për të mbijetuar ndryshe.
  • – Si ka mundësi?
  • – Është kaq e thjeshtë. Edhe shkrimtarët kështu janë. Vetmia e tyre, është vetëshpallje e vdekjes publike.
  • – Jo të gjithë Makabe.
  • – S’flas për 90 përqind të shkrimtarëve që janë mediokër. Vetëm shkrimtarët e mëdhenj janë Të Vetmuarit. Por janë pak. Shumë pak. Sa janë gjallë, s’dihen se kush janë në të vërtetë. Qivuri prej qelqi i vetmisë së tyre është si një kostum kozmonauti.
  • – Edhe njerëzit e rëndomtë janë të vetmuar. Të jesh i vetmuar, s’është privilegj Makabe. Është tirani. Moderniteti është vetmi.
  • – E drejtë MRTC shumë e drejtë. Jetojmë natën dimërore të kapitalizmit të mplakur, ku egoizmi i skajshëm dekreton Vdekjen e Njeriut.
  • – Apokalipsi i Njerëzimit?
  • – Njëfarësoj. Diçka arketipale. Si në romanin e Rei Bredbërit, ku tokësorët i vranë marsianët duke projektuar kështu vetë vdekjen e tyre pa asnjë triumf… dhe të kotë.
  • – Tingëllon e zymtë Makabe!
  • – Por ende s’kanë vdekur shkrimtarët e vërtetë. Ata koncentrojnë dhe mbartin vetë Njerëzimin.
  • – Oh!
  • – Rei Bredbëri ka shkruar disa subjekte akoma më të guximshme për shkrimtarët e vdekur që i adhuronte.
  • – Ashtu? Sa interesante!
  • – Në një tekst të tij, Çarls Dikensi banonte në pension të administruar nga gjyshja reale e Bredbërit. Në një tekst tjetër Bredbëri paraqitet si biri i Edgar Allen Po-së dhe i Emili Dikinsonit. Ai shkruan madje një poemë ku thotë: “Ku je nëna ime Emili Dikenson? Herman Melvili, mbrëmë kur flinte, përmendi në ëndërr emrin tuaj.” Ka shkruar histori dashurie midis dy njerëzve që nuk janë takuar, të lindur në shekuj të ndryshëm dhe hapësira të largëta.
  • – Sa romantike Makabe!
  • – Një romantizëm që e dendëson, e qartëson realizmin. Një libër tjetër i Bredbërit, e transformon Bernard Shoun në një robot për të eksploruar hapësirat. Duket si paturpësi, por është vetëm dashuri e pamatshme për shkrimtarin nga një i ngjashëm.
  • – Libra të tillë e mbajnë gjallë shpirtin njerëzor.
  • – Sigurisht MRTC. Sigurisht e bukura dhe e mençura MRTC. Në një subjekt tjetër të Bredbërit flitet për një proces katastrofik të djegies së librave. Deri sa nuk është djegur edhe libri më i fundit, shpirtrat e shkrimtarëve ende ekzistojnë, ende janë – kur digjet dhe ky libër atëherë tërë shkrimtarët vdesin në çast. Vdes – në një vdekje të dytë Homeri, Dantja, James Joyce-i, Federico Garcia Lorka, Shekspiri dhe Migjeni, Eskili dhe De Rada. Vdes edhe fillestari i talentuar që ka shkruar vetëm poezinë e parë. Mundet që biologjikisht të lindin sërish foshnja, por në asnjë prej tyre nuk do të jetë shkrimtari më, në jetë të jetëve!

Makabe Zaharia pa orën e dorës. Kishin kaluar 3 orë plot.

  • – Do ta marrësh përkthimin për ta lexuar në qetësi, Makabe?
  • – Padyshim.
  • – Është kënaqësi të rrish me ty Makabe.
  • – Kënaqësia është imja e dashur MRTC.
  • – Më duhet të ngrihem. Më duhet të marr pjesë në përurimin e një ekspozite pikturash në Galerinë “Zenit”.
  • – Shko MRTC! Po paguaj unë.
  • – Faleminderit. Do të të telefonoj për t`u takuar sërish në javën e ardhshme.

MRTC u ngrit. Elegante. E magjishme. U drejtua nga dalja e lokalit. Makabe Zaharia pa shpatullat e saj, trupin e hajthëm, këmbët. E tmerrshme. Fytyra e saj qe sëprapthi me ecjen e saj. Sytë e saj të mëdhenj. Buzët e dridhshme. Për 3 sekonda sigurisht. Ai pa pozicionin normal të kokës drejtuar nga dalja në rrugë, pjesën e valëvitëshme të flokëve që i zbrisnin tek supet. U zhduk.

Mbi tryezë ishin fletët e përkthimit. Substanca e së tashmes, si mungesa e së ardhmes. Ah. S’dua të fle më! S’dua të fle më! Kështu klithi pa zë brenda vetes Makabe Zaharia. Mjaft jam qullur dhe mërdhirë, nëpër ëndrrat fatale!

Kanë thënë:

  • Dr. Laidon Shapo: Moikom Zeqo ka qenë një intelektual dhe profesionist kalibri, një atdhetar dhe qytetar model, një personalitet dhe qenie modeste që punoi deri në frymën e fundit! Humbje e pritshme, por prapë shumë e dhimbshme.
  • Prof. Aleksandër Peçi: Moikom Zeqo ka qenë një yll ndriçues në kulturën shqiptare! Një nga intelektualët më të shkëlqyer, që i dha zë mendimit shkencor, poetik, letrar, arkeologjik, historik, filozofik, estetik, muzeal dhe politik! Një gjigand krijues, një mendje enciklopedike, një poliedrik me 62 libra të botuar, explorator i mendimeve të mëdha. Sa shumë nevojë kemi t’i referohemi veprës së jashtëzakonshme të Moikom Zeqo.

Aleancat fatale për të qëndruar në pushtet

Në çdo demokraci, vjen një kohë që politikanëve u duhet të përballen me sfida të ashpra. Krizat ekonomike, rritja e pakënaqësisë së publikut dhe rënia e autoritetit të partive politike kryesore kalojnë në sitën e gjykimit edhe politikanët më me përvojë. Nëse në skenën politike shfaqet një i jashtëm, karizmatik dhe me popullaritet, i aftë të sfidojë politikën e deriatëhershme, për politikanët e karrierës që ndiejnë se po humbasin kontrollin, tundimi për të provuar bashkëpunimin me të është shumë i madh. Nga ana tjetër, nëse një nga politikanët e karrierës thyen radhët dhe u bashkohet turmave, përpara se ta bëjnë rivalët e tij, ai mund ta përdorë energjinë dhe bazën e të jashtme për t’ua hedhur kolegëve. Por në të dyja rastet, shpresa e politikanëve të karrierës është që gjithçka të zhvillohet në mënyrë të tillë, që të jetë mbështetje për programin e tyre.

Ky lloj pazari me djallin shpesh degjeneron në interes të të jashtmit rebel, sepse aleanca i siguron kushtet e mjaftueshme për t’u ndier legjitim në pushtetin e pretenduar.

Rasti Hugo Çavez

Venezuela gjithmonë është vetëmburrur me faktin e të qenit demokracia më e vjetër në Afrikën e Jugut, në fuqi nga viti 1958. Çavez, një oficer i ri ushtarak dhe drejtues i një grushti të dështuar shteti, një njeri që nuk kishte mbajtur kurrë një post publik, ishte i jashtëm për politikën. Por ngjitjes së tij drejt pushtetit iu dha një shtysë e mirë nga një i brendshëm i konsumuar i politikës: ish-presidenti Rafael Kaldera, një nga themeluesit e demokracisë venezuelase.

Për një kohë shumë të gjatë, politika venezuelase është dominuar nga dy parti politike: Aksioni Demokratik, një grupim i të majtës së qendrës, dhe Partia Social-Kristiane, një grupim i të djathtës së qendrës (njohur si COPEI). Të dyja partitë alternonin pushtetin, në mënyrë paqësore, për më shumë se tridhjetë vjet. Në fillimvitet 1970, Venezuela konsiderohej si model i demokracisë, në një rajon ku flitej vetëm për grushte shteti dhe diktatura. Gjithsesi, gjatë viteve 1980, ekonomia e vendit, me një varësi të theksuar nga nafta dhe çmimi i saj, u zhyt në një krizë të tejzgjatur rrënimi për më shumë se një dekadë dhe që pothuaj dyfishoi numrin të varfërve. Pa habitur asnjë, pakënaqësia në radhët e popullsisë venezuelase njihte vetëm rritje. Trazirat masive të shkurtit 1989 tregonin se partitë kryesore po përballeshin me vështirësi. Tre vite më pas, në shkurt 1992, një grup ushtarakësh të rinj ngrihen kundër presidentit Karlos Andrés Pérez. Grupi udhëhiqej nga Hugo Çavez. Rebelët vetëquheshin “bolivarë”, në nder të heroit të pavarësisë, Simón Bolívar. Grushti ushtarak dështoi. Por kur Çavez, tashmë i arrestuar, u shfaq në një stacion televiziv dhe foli direkt, duke u kërkuar mbështetësve të dorëzonin armët (sipas Çavez, ata ishin shndërruar tashmë në legjendë, ndonëse misioni, “për momentin”, kishte dështuar), në sytë e shumë venezuelasve, veçanërisht atyre të varfër, u vlerësua si hero. Në vijim të një grushti të dytë shteti në nëntor 1992, por përsëri të dështuar, i burgosuri Çavez vendos të ndryshojë strategji, duke bërë të vetën opsionin e fitimit të pushtetit nëpërmjet zgjedhjeve. Por kishte nevojë për ndihmë.

Ndonëse ish-presidenti Kaldera (Rafael Antonio Caldera Rodríguez, 24.1.1916- 24.12.2009) ishte një burrë shteti i formuar më së miri, në vitin 1992 karriera e tij pothuaj ishte venitur. Katër vite më parë nuk ia kishte dalë të siguronte nominimin për president nga partia ku aderonte. Për momentin, konsiderohej thjesht një relikte politike. Por senatori shtatëdhjetegjashtë vjeçar akoma e mbante hapur sirtarin ku ruante ëndrrën e kthimit në zyrën presidenciale, ndërkohë që nevoja që kishte Çavez ishte kamerdarja për të cilën kishte nevojë. Natën që Çavez filloi grushtin e shtetit, ish-presidenti mori fjalën gjatë një sesioni të përbashkët të mbajtur në kushtet e emergjencës dhe shfrytëzoi kauzën e rebelëve për të deklaruar:

  • Është e vështirë t’u kërkosh njerëzve të sakrifikojnë veten për lirinë dhe demokracinë kur mendojnë, se liria dhe demokracia nuk janë në gjendje t’u japin ushqim për të ngrënë, nuk janë të afta të parandalojnë rritjen astronomike të kostos së jetesës, nuk mund ta ndalin përfundimisht kamxhikun e tmerrshëm të korrupsionit, që në sytë e gjithë botës po gllabëron, çdo ditë që kalon edhe më shumë, institucionet e Venezuelës.

Ky fjalim frymëzues ringjalli karrierën politike të Kalderas. I formatuar me sistemin antikushtetues të Çavez, përkrahja e ish-presidentit u bymye më së miri, gjë që i mundësoi të dilte i suksesshëm e fitonte një mandat të ri në zgjedhjet presidenciale të vitit 1993.

Flirtimi publik i Kalderas me Çavezin ndikoi më shumë se rritja e numrit të votave në kutitë e votimit për Kalderan. Ai shërbeu edhe si mjet për t’i dhënë një dimension të ri kredibilitetit të Çavezit. Çavez dhe komradët e tij duhej të akuzoheshin për shkatërrimin që kërkonin t’i bënin demokracisë tridhjetekatër vjeçare të vendit. Por në vend që të shkonin në gjyq për grusht shteti dhe kërcënim ekstremist, ish-presidenti u zgjati dorën dhe u ofroi simpatinë e publikut dhe bashkë me to, u hapi derën për t’i bërë pjesë të politikës së ditës të vendit.

Akoma, Kaldera i hapi edhe një derë tjetër Çavezit, atë të vetë pallatit presidencial, me një akt vdekjeprurës që ndërmori ndaj partive tradicionale të Venezuelës. Në një mënyrë jashtëzakonisht të qetë, braktisi COPEI-n, partinë që e kishte themeluar vetë afro gjysmë shekulli më parë, për të trumbetuar krijimin e një force të re të pavarur. Për të qenë korrekt, duhet të themi që partitë ishin në krizë, por ikja e Kalderas, si dhe fushata kundër partive tradicionale të vendit, ishin goditjet që i dhanë fund gjithçkaje. Sistemi i partive kolapsi pas zgjedhjeve të vitit 1993 që nxorën Kalderan si president. Në të njëjtën kohë, ky kolaps i shtroi rrugën e mirëseardhjes të jashtme, atyre që nuk i përkisnin tradicionalisht politikës. Pesë vjet më vonë do të ishte radha e Çavezit.

Nëse vazhdojmë të analizojmë ngjarjet e vitit 1993, duhet të vëmë në dukje se Çavez kishte akoma një problem të madh. Ai ishte në burg dhe priste të dilte në gjyq për tradhti. Por në vitin 1994, Kaldera-president shfuqizon të gjitha akuzat kundër tij. Ky veprim final i hap Çavezit në kuptimin e plotë të fjalës këtë radhë edhe derën e fundit që e kishte të mbyllur, atë të burgut. Sapo lirohet, një gazetar e pyet Çavezit se për ku është nisur. “Drejt pushtetit”, përgjigjet ai. Lirimi i Çavezit ishte një gjest më shumë se popullor dhe Kaldera e kishte premtuar një lëvizje të tillë gjatë fushatës. Njësoj si shumë pjesëtarë të tjerë të elitës venezuelase, edhe Kaldera e vlerësonte Çavezin si një zgjidhje të çastit, diçka që do të fluturonte në erën e parë dikush që do t’i ikte publikut nga qejfi që në zgjedhjet e radhës. Me shfuqizimin e të gjitha akuzave, në vend që Çavez të vazhdonte të kishte detyrimin e paraqitjes në gjykatë dhe më pas të falej, Kaldera e lartëson figurën e tij dhe brenda natës e shndërron drejtuesin e grushtit të shtetit në një kandidat karizmatik për president.

Më 6 dhjetor 1998, Çavez fiton zgjedhjet presidenciale, duke lënë pas, me lehtësi, kandidatin që mbështetej nga politika tradicionale. Në ditën ceremoniale të marrjes së postit, Kaldera, presidenti që po largohej, nuk ishte i pranishëm në betimin e presidentit të ri, ashtu sikundër e kërkonte tradita. Përkundrazi, u detyrua ta ndiqte ceremoninë mënjanë, i pikëlluar.

Përktheu Valbona Nathanaili

Shkëputur nga libri “Si vdesin demokracitë”. Autorë Steven Levitsky & Daniel Ziblatt

Nonda Bulka

Leusë, 1906 – Tiranë, 14 nëntor 1972

Nga Sterjo Spasse

Tiranë, më 16 nëntor 1972

Pardje, më 14 nëntor 1972, në orën 20:10’ vdiq në spitalin e Onkologjisë në Tiranë i shumëdashuri i ynë NONDA BULKA, një nga figurat e mëdha të kulturës dhe letërsisë sonë, prijësi i shquar, krahë përkrah me Migjenin, i letërsisë përparimtare të viteve ‘30. Në minutat e fundit të jetës, pranë tij u ndodhën Qefserja, e shoqja, Sterjovica ime, Qiroja dhe e shoqja e të vëllait të Nondës, Gabrielit, vdekur edhe ai dy vjet më parë.

Unë me Zisën dhe Shelin arritëm në spital pas gjysmë ore. Që atë natë, të veshur nga Sterjovica e nga dy infermiere, kufomën e shpumë në shtëpinë e tij. (Sterjovica e qau si të qante vëllain e saj, e ligjëroi si dinte të ligjëronte ajo si një amanet që kishte prej tij. Ilinden Spasse).

Në këto momente të vështira të jetës së tij, bashkë me Zisën, i kemi qëndruar shumë afër Nondës: dy vjet më parë jemi interesuar me Zisën, që të nisej për kura jashtë shtetit. Vajti në Bukuresht e pas dy-tri muajve u kthye i përmirësuar. Mirëpo, nuk vajti gjatë. Pas shtatë muajve u keqësua. Përsëri u nis për në Bukuresht, më 21 prill të këtij viti e ndejti gjer më 4 korrik. Në aeroport, kur zbriti na u duk i përmirësuar e optimist. U gëzua se hyri në apartamentin e ri, që nuk i gëzohej dot. Dhe dy muajt e parë dilte nga shtëpia dhe pothuajse përditë vinte tek ne; bënim muhabet, pinim nga një kafe e nuk i gëzohej dot nipit tim, Arian e mbesave. Kemi bërë për kujtim disa fotografi në oborrin e shtëpisë sime bashkë edhe me Zisa Cikulin e këto janë fotografitë e tij të fundit. Në një fotografi ka dalë vetëm me nipin e Arian në krahë. Në një tjetër me Ilon… Fotografi të dhimbshme janë edhe ato që kemi dalë më 2 janar 1972 në shtëpinë e tij me të e Qefseren, me Zisën e Shelin, me Fatmirin e Besën, me Llazarin e Erietën dhe me mua e Sterjovicën. Një kujtim këto nga poeti dhe fotografi Vasil Koçi.

Dy muajt e fundit i rralloi vizitat në shtëpinë tonë: vinte dy-tri herë në javë. Por, një muaj e gjysmë para vdekjes, nuk luajti nga shtrati. Një ditë, me kurajë të madhe, u ngrit nga krevati dhe bëmë një shëtitje deri në Krujë me iniciativën e Behar Shtyllës. Ishte dhe Zisa. E kaluam shumë mirë. Pastaj, të nesërmen, i kënaqur shumë nga shëtitja, përsëri ra në shtrat. Pas disa ditësh u bë një ceremoni e vogël në zyrat e revistës “Hosteni”, ku iu dorëzua Urdhri “Naim Frashëri” i Klasit të parë për aktivitetin e tij gazetaresk. Ishim disa shokë. Gjithsej 10 veta: Dashnor Mamaqi, Dhimitër Shuteriqi, Zisa Cikuli, Fatmir Gjata, Petro Marko, Niko Nikolla, Dhionis Bubani, Aleksandër Banushi, Zef Bumçi etj.

Pasi iu dorëzua Urdhri i Presidiumit të Kuvendit Popullor tha: “Me ilaçe dhe me humor do të luftoj demonin, që më ka kapur për grykë”. Dhe demoni ishte kanceri, që e kish kapur nën gjuhë e prej të cilit vdiq në spital, ku u dergj gati një muaj e ca.

Me Zisën i kemi vajtur çdo ditë, herë paradreke, herë pasdreke. E ngrinim pakëz, e mbështetnim në jastëkët dhe ia bënim: “A pimë nga një cigare?”. Dhe kjo “A pimë një cigare?” na ishte bërë zakon, si të thonim: “A pimë një kafe?”. Se kafen e duhanin që i pinte aq shumë, tani i kishte rralluar fort. Kafe nuk piu fare në spital. Kurse nga 60 cigare që pinte në ditë, dy javët e fundit arriti në dy. Njërën nga këto e pinte kur i shkonim me Zisën. I pëlqente t’i flisnim ne e ai vetëm të dëgjonte. I flisnim për politikën e jashtme, për luftën në Vietnam e për piratët e ajrit., veç gjërave të brendshme. Javën e fundit ra shumë dhe rregullën “A pimë nga një cigare?” tre ditët e fundit e lamë. Në këto ditë na zgjaste dorën, deshte të thoshte diçka, por nuk tha asgjë.

Një ditë para vdekjes, qëllova disa çaste vetëm për vetëm. Më foli greqisht t’i afrohem. Iu afrova, por në atë moment hyri kunata e tij, e po greqisht më tha: “Ajo kupton!” – dhe kështu i mbeti fjala përgjysmë. Nuk di çfarë deshte të thoshte. (Përpara disa kohe, ai i kish lënë amanet Sterjos, që Qefserja të martohej patjetër. Mund të ishte kjo edhe një përsëritje e këtij amaneti. Ilinden Spasse)

Varrimi u bë në orën 14:30’ të datës 15. XI. 1972 në varreza e Sharrës. Pjesëmarrja në varrim ishte shumë e madhe. Katër autobusë e më shumë se 20 vetura, përveç shumë njerëzve që nuk erdhën dot nga mungesa e mjeteve të komunikacionit.

Kjo pjesëmarrje e gjerë ishte mirënjohja më e madhe, që i shprehën Nondës si Qytetar i shquar, si Arsimtar i shquar e më fort si Shkrimtar i shquar.

Frika e mendjes Laidon Shapo

Poezia “Frika e mendjes” është shkëputur nga vëllimi “Prapa mos shih, përpara shko” Autor Laidon Shapo, botim i vitit 2016.

Frika e mendjes Autor Laidon Shapo


Frikë nga gabimi i parë – më shumë nga pasiguria
Frikë nga adoleshenca – më shumë nga pleqëria
Frikë nga provimet – më shumë nga notat e këqija
Frikë nga martesa – më shumë si do rriten fëmija
Frikë nga një punë e re – më shumë nga papunësia
Frikë nga shoqëri e keqe – më shumë nga vetmia
Frikë nga bukuria e tepërt – më shumë nga shëmtia
Frikë nga fluturimi – frikë dhe nga klaustrofobia
Frikë nga tranzicioni – më shumë nga varfëria
Frikë nga e panjohura – më shumë nga padija
Frikë nga zhurmat – frikë dhe nga qetësia
Frikë nga fundi i botës – më shumë nga pafundësia

Frikë nga e djeshmja që pas si hije na ndjek
Frikë dhe nga e sotmja që udhëve na përpjek

Frikë nga e ardhmja që dot s’mund ta dimë
Më shumë frikë nga kjo botë që ikim e vijmë

Tek të gjithë frika hije ka lënë
Por jo të gjithë me frikë në zemër flenë
Disa me të zgjohen dhe bëjnë sikur jetojnë

Të tjerë pa ju dridhur qerpiku në sy frikën shikojnë

Thuhet që frika me njeriun lind e një ditë vdes me të
Nëse nga rrëzimet e jetës dot s’ngrihemi më

Frika zemrën dhe mendjen burgosur na mban
Dhe e nesërmja të humbur betejën pa filluar ka!

Laidon Shapo
Mjek, politika të shëndetit publik

Laidon Shapo ka kryer studimet e larta për Mjekësi, në Universitetin e Mjekësisë, Tiranë, Shqipëri. Më pas ka kryer studimet Master në “Shëndet Publik”, pranë “London School of Hygiene and Tropical Medicine”, Londër, Mbretëri Bashkuar. Shapo ka qenë pjesë e grupit të vëzhgimit pranë “Institutit të Shëndetit Publik”, Tiranë, gjatë epidemive të kolerës (1994) dhe poliomielitit (1997-1998), që u përhapën në disa zona të vendit. Nga viti 1998 jeton dhe punon në Londër. Pjesë e karrierës në ishull kanë qenë detyrat si kërkues shkencor, përgjegjës për strategjitë në lidhje me shëndetin publik dhe hartimin e politikave shëndetësore, në disa autoritete lokale të Londrës. Ka punuar si kërkues shkencor pranë “The London School of Hygiene & Tropical Medicine”, si dhe është angazhuar, në të njëjtin rol, pranë “Primary Care Trusts”, pjesë e “Shërbimit Kombëtar të Shëndetit” në Angli. Në periudhën 2000-2001 ka qenë në Shqipëri, në kuadër të një projekti për studimin e diabetit në popullatë, bashkëpunim me “London School of Hygiene and Tropical Medicine”, financuar nga “Welcome trust”, i pari projekt i këtij lloji në Shqipëri. Aktualisht punon pranë Bashkisë së Southwark (South East London), në Departamentin e Shëndetit Publik, ku drejton programin e integrimit të kujdesit shëndetësor dhe atij social.