Franca – Profil kulturor 

Franca – Profil kulturor 

Përshtati: Valbona Nathanaili 

Sipas Moran R., T. et al. (2007), francezët priren të besojnë se vlerat e vërteta të jetës rrjedhin nga parime ose ligje universale. Esenca e këtyre vlerave ka rëndësi për ta. Motoja e Republikës Franceze është “Liri, barazi, vëllazëri”, vlera që shkojnë përtej të gjithave e frymëzojnë shumë francezë.

Shoqëria franceze është shumë e shtresëzuar, me klasa shoqërore të përcaktuara më së miri. Klasa shoqërore dhe statusi social ka rëndësi në Francë. Ky i fundit përcaktohet nga çfarë je. Shenja të jashtme që lidhen me statusin social janë niveli i edukimit, një shtëpi me arkitekturë të bukur, njohuritë rreth letërsisë dhe arteve të bukura, si dhe paraardhësit, – kush e çfarë kanë qenë.

Francezët janë miqësorë dhe me humor, kanë dëshirë të admirohen dhe paraqesin interes për dikë që paraqet pikëpamje të kundërta me ta. Të mos jesh dakord me pikëpamjet e një francezi, do të thotë mundësi për debat, i cili zakonisht mbyllet me shprehje të formës “Ishte bukur të bisedonim bashkë, shpresoj të shihemi së shpejti”.

Fjala “konkurrencë” nuk nënkupton konkurrencë në Francë, as në jetën e përditshme, dhe as në punë, përveç se në sport. Francezëve ju pëlqen koha e lirë dhe socializimi, por nëse keni lënë takim me një francez dhe vonohet, nuk duhet të mërziteni, – të jesh vonë në një takim, me përjashtim të drekës, nuk është subjekt debatesh e pyetjesh që fillojnë, kryesisht, me pse. Ushqimi është shumë i rëndësishëm. Nëse ju ftojnë për drekë a darkë, ai që bën ftesën zakonisht paguan dhe bën edhe rezervimin e restorantit. Nëse ju ftojnë në shtëpi, duhet ta vlerësoni si shenjë respekti dhe e mira është të çoni
një dhuratë, ku preferohen vera dhe lulet (jo trëndafilë, dhe as krizantema, sepse janë të përshtatshme për funeral).

Pushimet vjetore të tyre zgjasin deri në 5 javë; puna jashtë orarit pothuaj nuk njihet. Ajo që ka rëndësi është cilësia e jetës. Kur bisedoni me një francez mos u lëvdoni dhe evitoni pyetje me karakter personal, sepse nuk u pëlqejnë dhe, në përgjithësi, u shmangen. Me francezët nuk duhet të bisedosh për paratë ose për rrogën, sepse puna, rroga dhe të ardhurat janë personale dhe jo puna e të tjerëve.

Kur takohen shtrëngojnë duart dhe bëjnë një kontakt të shkurtër me sy; nëse takohen me një femër, është ajo që duhet të zgjasë dorën e para. Kërcitja e gishtave gjykohet si vulgare. Janë aq krenar për gjuhën, sa presin që çdo i huaj t’u drejtohet në frëngjisht. Nëse nuk jeni i sigurt në frëngjishten tuaj,
fillojeni bisedën më një shprehje kortezie e keqardhjeje, të tipit “Më vjen keq që nuk mund të shprehem ashtu si dua në gjuhën tuaj të mrekullueshme”.

Kanë thënë:

Alexis de Tocqueville

Francezët përbëjnë kombin më të shkëlqyer dhe më të rrezikshëm në Europë, si dhe kandidatin më të kualifikuar për të qenë objekt admirimi, urrejtjeje, mëshire e terrori, por kurrsesi indiference!

Richard Chessnoff, autor “Arroganca franceze”

Si një amerikan që jetoj në Francë, e ndjej se cilësia e jetës së përditshme që kam këtu është shumë më tepër se ajo që më ofrohet në shtëpinë time në ShBA.

  1. Andrea “A Divided Self – A Survey of France”The Economist, 16 nëntor 2002

Francezët kanë ngecur tmerrësisht keq në pikën që me çdo kusht duhet të gjejnë vendin që ka Franca në Europë … ose çdo të thotë të jesh francez… Franca ka problem me identitetin. Mendoj se ka nevojë për kurajo për të ripërkufizuar veten.

Në foto kryesore: Faksimile e shënimeve të mbajtura për biografinë e kandidatit për Ambasador të Francës, Andre Millot.

Dita e zakonshme  e një shkolle publike Nga Valbona Nathanaili

Dita e zakonshme  e një shkolle publike

Nga Valbona Nathanaili

Është një shkollë e vogël diku në periferi të Tiranës, me afro 450 nxënës, nga të cilët më shumë se gjysma i përkasin komunitetit rom. Nga klasa e parë në të tetën ndesh pothuaj të njëjtat mbiemra dhe, po ashtu, edhe të njëjtat probleme: dikush me prindër të divorcuar, dikush me babanë të vdekur e dikush me të dy prindërit pa papunë. Më i pasuri është fëmija i rojes së shkollës. Në ora 7.45 dera e oborrit mbyllet – asnjë nuk mund të futet më në shkollë, të paktën jo në orën e parë. Nën thirrjen e një mësueseje “Rrjeshtohu ore handikapat i dreqit” kalamajtë-nxënës zënë secili vendin që u takon, të përcaktuar në bazë të klasës. Më të dashur janë të vegjëlit. Të mësuar të shahen ngado, veshët e tyre duken indiferentë ndaj kësaj thirrjeje. Sidoqoftë, rrjeshti i përsosur formohet dhe duke ngrënë akoma byreqe me gjizë që kullojnë nga yndyra, të blera për 200 lekë të vjetra diku nga fillimi i rrugicës marrin rrugën për në tempullin e dijes. Por për fatin e tyre të keq në banjën e çunave është thyer një xham …

Në mbretërinë e 10 lekëshit

Për çdo dëm që bëhet në shkollë duhet të paguajnë të gjithë për ta zhdëmtuar. Zhdëmtimi është financiar. Askush nuk kujdeset të gjejë fajtorin, ose të hulumtojë pse ndodhi ajo. Rrugë e gjatë, i bie nga Kina. Më mirë me 10 lekësha. Të gjitha pa përjashtim do paguajnë nga 10 lekë: 10 lekë për xhamin e thyer, 10 lekë për të blerë një vazo për klasën, 10 lekë për të blerë gëlqere se do lyhet palestra, 10 lekë se do blihen topa për orën e fiskulturës, 100 lekë për rojen, 10 lekë për bravën e klasës që u prish gjatë pesë minutëshit pushim dhe, së fundi, edhe 10 lekë për testimin e radhës. Nxënës me lista emërore në dorë që mbledhin e dorëzojnë te mësuesit 10 lekëshat e mbledhur: o zyyyysh, Xheni ka paguar 100 lekëshin e rojes, por nuk ka paguar 10 lekëshin e vazos …. O zyyyysh …

Mungon zysha

Në shkollë sot mungon një mësuese. Nuk ka rëndësi se çfarë lënde jep, nuk ka rëndësi se për çfarë arsye mungon, njëlloj sikundër nuk ka rëndësi se kush e jep alarmin – vetë mësuesi i “sëmurë” apo roja i shkollës. Është rregull që të lajmërohet në një zyrë që quhet dispozicioni e cila të dërgon një mësues papunë (në pritmëni quhet në gjuhën shkencore) që zëvendëson mësuesin që mungon. Mësuesi i dispozicionit është xhongler i vërtetë. Në orën 7.15 merr lajmin se në shkollën filan mungon një mësues, për shembull, mësuesi i historisë dhe niset. Nuk ka idenë më të vogël se me çfarë klase do të bëjë mësim, sikurse nuk ka idenë më të vogël se çfarë lënde do të shpjegojë. Me një siguri për t’u admiruar dhe vendosmëri për të marrë deri më një lekët për faktin se hyri në mësim dhe mbajti nxënësit brenda katër mureve, ai ‘zhvillon’ gjithë orët e mësimit të mësuesit që mungon.

Aktivitete të ndryshme

Mbledh planet edukativë të mësuesve. Shembulli nr. 1. Shkolla është vendi i edukimit. Edukim artistik: ndeshje futbolli në klasë. Edukim mjedisor: vaditja e lulevë të klasës.

Në bashkëbisedimet informale me mësuesit. Shembulli nr. 2. Mësuesi mburret se në fund të klasës së parë nxënësit e tij dinë të recitojnë ose të thonë ndonjë gjë-a-gjëzë.

Mbas kontrollit operativ në klasë. Shembulli nr. 3. Një muaj pasi është bërë festa e abetares, në klasë ka akoma analfabetë.

8 vjeçarja të jep zanat

Është në klasën e tretë, më e vogël se fshesa, por është ajo që e bën pastrimin e klasës çdo ditë. E ka caktuar mësuesja. “E bën me dëshirë”, thotë mësuesja. Dhe vërtet, sa herë të shkosh mbas mësimit në klasë, ajo është aty, duke pastruar. Të qesh me shumë dashuri, të përshëndet, pastaj vrapon të marrë kovën me ujë ose për të gjetur një fshesë të mirë. Asnjëherë nuk ka qëndruar mbas mësimit për të sqaruar diçka që nuk kuptonte nga matematika, ose për të marrë pjesë në ndonjë lodër, ose …. Mësuesja thotë se shteti më paguan vetëm për orët e mësimit, se gjërat kanë ndryshuar, se kemi një rivlerësim të gjendjes sonë dhe të punës për të cilën paguhemi, se ka ikur ajo kohë kur mund të punonim më shumë se ç’paguheshim … Është tema për të cilën diskuton më me shumë kompetencë, edhe pa orar. Dhe po kaq kompetente është edhe tjetra, edhe tjetra, edhe tjetra …

Mirupafshim nesër!

Foto kryesore: Fëmijë gjatë një aktiviteti shkollor në palestrën e shkollës “Xhezmi Delli”.

Krijues diplomat apo diplomat krijues? Intervistë me Ambasador Ylljet Aliçka, shtator 2014

Intervistë me Ambasador Ylljet Aliçka, shtator 2014 

Ambasador fuqiplotë i Republikës së Shqipërisë në Republikën e Francës, Republikën e Portugalisë dhe Principatën e Monakos / periudha: 2007-2013 & Ambasador i Shqipërisë pranë UNESKO-s / periudha: 2008-2010

Tirana Review of Books: Krijues diplomat, apo diplomat krijues?

Ylljet Aliçka: Kjo dilemë identitare më ka shoqëruar më së shumti në jetë. Kam qenë shqiptar, mësues, didakt, bashkëshort, funksionar, shkrimtar, ambasador, pedagog, por gjithçka ka qenë përgjysëm, pa u zhytur thellësisht askund, si një amfib, lindur nën shenjën e gaforres. Ndoshta pa u futur kurrë “në situatë” siç thonë shpesh njerëzit e teatrit.

Sidoqoftë mes termit diplomat apo ambasador preferoj të quhem ambasador, pasi unë nuk jam diplomat karriere dhe për shumë aspekte teknike gjatë misionit tim u mbështeta te kolegët. Nga ana tjetër, edhe në letërsi kam hyrë vonë dhe rastësisht.
Mes shkrimtar apo autor, preferoj më shumë fjalën autor. Autor, përderisa vazhdoj të shkruaj dhe kam përshtypjen se jehona e krijimit ndihmoi apo ndikoi në propozimin e vendimmarrësve për postin e ambasadorit. Pra në rastin tim, pavarësisht moshës së avancuar mund t’a konsideroj veten një autor i ri dhe një diplomat i ri.

Por cilido qoftë termi: diplomat-shkrimtar apo shkrimtar-diplomat, përqasja e këtyre dy profesioneve (ose vokacioneve) ka qenë objekt i gjerë debatesh në kanceleritë ndërkombëtare. Pavarësisht dallimeve (shkrimtari me të drejtën e emocionit, diplomati i imunizuar nga kjo ndjenjë, apo diplomati me prirjen për moderacion dhe kompromis, ndërsa letërsia si veprimtari e lirë e shpirtit), përvoja botërore ka treguar se diplomati dhe shkrimtari mund të bashkëjetojnë harmonikisht, në një aliazh dy kokësh duke njohur e respektuar funksionet respektive, sepse ata kanë një detyrë të përbashkët: të dëshmojnë. Shkrimtari-diplomat një dëshmitar i angazhuar, ndërsa diplomati i karrierës një dëshmitar i shkëputur.

Pranohet se si term, diplomati-shkrimtar u konsolidua pas vitit 1945, periudhë kjo e pasluftës që koincidoi me konsolidimin e diplomacisë kulturore dhe përfshirjen e personaliteteve të njohura të kulturës. Fillimisht u perceptua si një ekspresion kulturor francez, që integron artin e të shkruarit, kultin human me karrierën diplomatike. (Lionel Chénedé, Olivier Chosalland et Isabelle Nathan: 2011, Diplomates ecrivains, Paris, Ministère des Affaires étrangéres et européennes.)

Tirana Review of Books: Mendoni se ekziston një model i krijuesit diplomat?

Ylljet Aliçka: Personalisht nuk kam ndjekur ndonjë model. Si model unë kam pasur dhe vazhdoj të kem shkrimtarët e mirëfilltë, s’di të jem frymëzuar nga shkrimtarët-diplomatë. Kur shkruaj, nuk mendoj se po krijoj një model. Ai që shkruan, ose krijon, shkruan pasi ka diçka për të thënë. Më tepër se sa modelin e të shkruarit te shkrimtarët-diplomatë, mund të them se më intereson mënyra se si e kanë administruar jetën e dyfishtë, pra si kanë ndërtuar jetën sipas kërkesave të profesionit.

Nga ana tjetër nuk mungojnë dhe sulmet apo “zhgënjimet” e vetë protagonistëve shkrimtarë-diplomatë nga karriera e tyre diplomatike. Romain Gary e përmbledh funksionin e tij diplomatik si “orë të gjata limontie, me shumë detyrime të mërzitshme mondane”.

Ambasadori-shkrimtar Paul Morand në kujtimet e tij e portretizon veten në funksionin e ambasadorit si:

  • …një qenie e lehtë, snob bosh, ziliqar, pa shpirt, i dehur nga sukseset mondane, pa kulturë, as inteligjencë, tmerrësisht i modës, antipatik, që nuk mendon veç si të dëfrehet, tri recepsione në ditë, një shtazë e vogël egoiste. Notoj mes shkrimtarëve që më marrin për diplomat dhe diplomatëve që më marrin për shkrimtar, me ndjesinë e një jashtëtokësori…

Nuk kam autoritet me vartësit, jam liberal me ta dhe, papritmas, bëhem nervoz, brutal, pra krejt e kundërta me një diplomat.

Tirana Review of Books: Krijimi përballë motivit, statusit dhe praktikave diplomatike. Çfarë mendimi keni?

Ylljet Aliçka: Efektivisht ka një kontradiktë dialektike mes dy prirjeve pasi diplomati përpiqet të jetë impersonal, objektiv, duke fshehur aspektin emocional e shumëfishuar hipotezat, ndërsa krijuesi është pasionant dhe emotiv në atë që quhet formatim të fjalës dhe të raportit. Pa mohuar aspektet e rënduara të administratës apo asaj që quhet burokraci, funksioni diplomatik, ashtu si për këdo, veçanërisht për një krijues ofron një përvojë të pasur jetësore; nuk është një zanat, por një gjendje, një jetë. Vetë shkrimtari, edhe nëse nuk shkruan letërsi për arsye të ndryshme, pa qenë i vetëdijshëm ai mbledh “zahiretë” e dimrit për t’i përdorur në jetën tjetër që e pret.

A ka status shkrimtar-diplomat? Tek ecja një ditë në Paris në rrugën ku ka banuar nobelisti diplomat Romain Gary, Bashkia e Parisit kishte ngjitur në portën e tij një pllakë përkujtimore ku krahas emrit, datës së lindjes dhe asaj të vdekjes shkruhej “Shkrimtar-diplomat”.

Por në traktatet diplomatike nuk ekziston ndonjë status zyrtar shkrimtar-diplomat. Pranohet që diplomati i karrierës di të drejtojë një dialog ndërkombëtar duke respektuar procedurat dhe ceremonialin. Ai di të ruajë sekretin shtetëror. Në dallim, shkrimtari përpiqet t’i pëlqejë një publiku të gjerë, sadoqë shpesh e gjen veten duke kontestuar, edhe pse i përmbajtur, rendin e vendosur shoqëror.

Ekzigjencat kontradiktore të dy prirjeve, më shumë konkurrente se sa konvergjente, bëhen të pajtueshme në momentin kur etosi i shkrimtarit përqendrohet mbi origjinalitetin, ndërsa ai i diplomatit mbi profesionalizmin. Përvoja ka dëshmuar se shkrimtari-diplomat e fiton legjitimitetin e diplomatit vetëm kur përvetëson praktikat diplomatike, pra jo nga superpozicionimi i identiteteve, por duke maskuar identitetet e tjera.

Unë e di që diplomacia është një shkencë, ndonëse unë u përpoqa ta pratikoj si një art, – shkruan shkrimtari-diplomat Paul Morand. (En veillant Philippe Bethelot, Editions du ond Point des Champs Elysée, p.194).

Sipas një pjese të madhe të opinioneve kundërshtuese, më shumë kemi të bëjmë me “një ngrefosje ose posturë mitike, të një gjasme krijuesi mitologjik jokonformist me sjellje prej shkrimtari, që kërkon të shitet si figurë e veçantë në shoqëritë moderne, por që s’janë gjë tjetër veçse individë me personalitet të dyfishtë që nuk e gjejnë ose përcaktojnë dot rolin e tyre në jetë.” (Gisele Sapiro, 2001/1, “De l’usage des categories de droite et de gauche dans le champ litteraire”, Societes et representationes, ps.19-53)

Për nobelistin turk Orhan Pamuk: “Shkrimtari duhet të qëndrojë veçan nga jeta burokratike, t’u shmanget institucioneve, shtetit, çdo lloj jete familjare të zakonshme, t’a shikojë suksesin dhe famën letrare me dyshim. Ja parimet absolute të prirjes së këtij kleriku të ri sekular dhe të çdo lloj morali letrar modern.” (Konferencë në Universitetin e Ruenit,17 MARs 2009).

Tirana Review of Books: Antropologji e diplomatit krijues, mund të jepni një portret? 

Ylljet Aliçka: Strategjitë diplomatike të vendeve të njohura gjithmonë e më shumë po i modelojnë konturet e diplomacisë mbi baza antroplogjike, si dhe duke angazhuar refleksione mbi identitetet. Në kohën e sotme të diplomacisë publike kur një ambasador nuk është më një aktor i recepsioneve mondane apo i informacionit politik, por një mbështetës i ndërmarrjeve ekonomike dhe faktor i zhvillimit të pranisë kulturore lind pyetja: A do të vazhdojë personazhi i shkrimtarit diplomat të mbijetojë në erën numerike?

Sipas Stanisslas Jeanesson, “Revolucionet teknologjike mund të shërbejnë si trampolina të reja të fjalës diplomatike, e cila duhet të sipërmarrë funksionin e parë, atë të komunikimit”. Nga ana tjetër “Wikileaks ose Valixhja e Ambasadorit Spanjoll” na tregojnë që disa anë letrare po gjejnë strehë në korrespondencën diplomatike, duke siguruar rekorde shitjesh. Përhapja në masë e sekreteve, manipulimeve të thashethemeve dhe konfidencave false po rezultojnë sot në botë si burim frymëzimi për letërsinë e bazuar te realiteti, autenticiteti. Diplomacia është e lidhur me zhvillime, mashtrime, drama dhe shpresa, që do të vazhdojnë të furnizojnë edhe për shumë kohë me material një kontingjent pafund të njerëzve të letrave. Po vihet në dyshim vetë epoka e dyshimit.” (Stanisslas Jeanesson, 2009, Diplomaties en renouvellement. Cahiers de l’IRICE, nr 3, p. 129).

Bisedë rreth komplimentit Nga Valbona Nathanaili

Bisedë rreth komplimentit

Nga Valbona Nathanaili

Cili është komplimenti që ju ka mbetur më gjatë në mendje, që ju ka pëlqyer më shumë, që do veçonit nga të tjerët? Cili është komplimenti më i bukur që keni marrë? Mund të identifikoni  kombësinë e atij që ka bërë komplimentin? Shkak u bë Fjalori i Gjuhës Shqipe, i cili për fjalën kompliment, ka këtë përkufizim: fjalë lavdëruese që i thuhen dikujt për t’i bërë qejfin; lajkë. Ndonëse teksti që i referohem është botim i vitit 2006, përkufizimi është shumë i thatë, ndërsa nënteksti duket sikur pasqyron një marrëdhënie të dyshimtë dhënës-marrës, një detyrim, thënë me synimin që në këmbim të marrësh diçka. Bindja për këtë shpjegim të shtohet edhe më shumë kur i drejtohesh të njëjtit fjalor për të gjetur kuptimin e fjalës sinonime lajkë: lëvdatë e gënjeshtërt ose e tepruar.

Fjalori anglisht i jep këtë kuptim: një vërejtje e sjellshme, që i drejtohet dikujt, nëpërmjet së cilës shprehet pëlqim me paraqitjen, vlerësohen cilësi të caktuara, ose aprovohet një veprim të kryer. Po të vazhdosh me krahasimin, në përkufizimin shqip, komplimentet janë fjalë, ndërsa në atë anglisht është fjali (vërejtje), pra një mendim i strukturuar me një qëllim. Sa i takon sinonimeve, edhe fjalori anglisht e përmban fjalën lajkë, por në një kuptim më të largët, përpos që edhe vetë përkufizimi i lajkës është pak më i butë se ai që jep fjalori shqip.

Duke qenë një shoqëri e mbizotëruar nga vendime e politika që merren nga meshkuj, të cilët na tregojnë se si duhet të perceptojmë e veprojmë, që kanë vendimmarrje dhe na udhëheqin, – edhe autorët e Fjalorit të Gjuhës Shqipe janë të gjithë meshkuj – nuk është për t’u çuditur që përkufizimi i kësaj fjale ka mbetur i papërditësuar. Në një ekskursion të shpejtë nëpër grupe të ndryshme të shoqërisë sonë, nuk është vështirë të konstatosh se “udhëheqësit” tanë meshkuj tregojnë se karakterizohen nga një mendësi e ngurtë, fiksuar në koncepte e mendime që nuk promovojnë ndryshimin, të renë, progresiven, të ardhmen. Janë të mbushur me ndjenjën e hakmarrjes. Dhe me dëshirën për t’i bërë qejfin dikujt që ka në dorë diçka. Madhështia e tyre është në përpjesëtim të drejtë vetëm me hapësirën që përmban interesat e tyre personale. Jo shumë kohë më parë kam pasur një shef “të doktoruar jashtë”, por “rebelin” që shihte te një punonjës mashkull, e përkthente “në person që nuk pëlqen autoritetin” te një punonjëse femër: rebeli-mashkull i artikuluar me konotacione pozitive, femra-që-nuk-pëlqen-autoritetin me konotacione negative. Ose që superioritetin e tij e ndërtonte duke bërë inferiorë njerëzit që e rrethonin.

Për këtë kategori njerëzish, përshtatja me përkufizimin e fjalës kompliment në fjalorin shqip është perfekt. Ndryshe, ata nuk janë në gjendje të mendojnë një kompliment sipas përkufizimit të fjalorit anglez. Thënë këto, besoj se meshkujt që na udhëheqin janë përjashtimi. Janë në krye, por nuk janë modeli.

Dhe kjo ishte një nga arsyet kryesore pse iniciova këtë bisedë. Arsye po kaq kryesore ishte të provonim nëse ka vërtet mospërputhje ndërmjet kuptimit që jep fjalori dhe kuptimit real, atë që kemi parasysh kur presim a japim një kompliment. Ndërsa synimi i dytë, por i bukur tashmë, është transmetimi i asaj ndjenje të mirë që të ngjall dhënia a marrja e një komplimenti. Bashkëbisedueset janë nga fusha e krijimtarisë, që arritjet i kanë në rrjedhojë të punës së palodhur e përpjekjeve, që më shumë se suksesi, i motivon përballja me sfidat, që janë të afta të spikatin, sepse janë bërë, pavarësisht se çfarë kanë trashëguar. I falënderoj sinqerisht për përgjigjet dhe mesazhet që transmetojnë nëpërmjet tyre.

Mira Meksi, shkrimtare

Së pari mendoj t’i japim konotacionin e duhur fjalës “kompliment” sepse në shqip, në fjalorin e gjuhës shqipe, ka sinonimin e lajkës. Mendoj që ti i jep kuptimin që i jep tërë bota, domethënë një përgëzim për një cilësi, veprim, gjykim etj. Ndjeshmëria ime më e madhe është te shkrimësia, të cilës i kam “shitur” shpirtin. Komplimenti më i spikatur që mbaj mend, ose që më ka prekur vërtet ka qenë nga kritika franceze, në vitin 1998, gjatë organizmit të Ditëve të Bukurosheve të Huaja në France, pra letrave shqipe, me pjesëmarrjen e 13 shkrimtareve shqiptare, mes të cilave isha edhe unë. Kritika letrare franceze shkruante se “… universi poetik i shkrimësisë së Mira Meksit është i mbushur nga magjia e autorëve të mëdhenj të Amerikës Latine, si Borges, Cortazar, Marquez, autorë që ajo vetë i ka sjellë në shqip. Filozofia e Borges-it, apo karakteri barok i personazheve të Marquez-it shënjojnë  identitetin e saj ballkanas”. Kjo, përveç se në shtypin francez të kohës, gjendet edhe në botimin e Centre National du Livre (13 ecrivains d’Albanie) Paris, 1998 (Foto e Mira Meksit: Endrit Mërtiri).

Viola Isufaj, shkrimtare, studiuese

Në përfundim të një interviste, më quajtën “Dolce Diva”, ndërsa në fundin e një fraze, në një letër që kam marrë kohë më parë, shkruhet: “… këtë bukuri që e pashë me sytë e mi!” (Kombësia në të dy rastet është shqiptare).

 

 

Eleni Laperi, studiuese dhe kuratore arti

Komplimentin që më ka mikluar më shumë e kam marrë nga një grua e thjeshtë, një taksiste në Iowa, ShBA. Pak përpara se të zbrisja, m’u drejtua: “Mos jeni artiste? Pse mendoni se jam? – e pyeta. Sepse si ty, këtu, vetëm artistët dinë të rrinë.”

 

Sonila Kapidani, Specialiste Edukimi në Teatrin e Metropolit, Qendra Kulturore Tirana

Natyra e punës time është e tillë që marr shpesh komplimente sepse jam në komunikim të drejtpërdrejtë me njerëz të grupmoshave të ndryshme, të cilat i vlerësoj si rimbushje energjie, si pamje e vetes time se i duhem njerëzve e si mënyrë për të pasuruar veprimtarinë e mëtejshme. Po veçoj një kompliment që kam marrë tani së fundmi, e personat që e artikuluan janë bashkëkombës: “Po të kishte bota më shumë njerëz si ty, do ishte vend shumë i bukur për të jetuar”, – që e sjell në mendje sa herë ndjej shterim!

Burbuqe Spahiu, Producente, Drejtore Ekzekutive “Shoqata kulturore Shqipëri – Kinë (ACCA)”

Të rrëfej për komplimentin më domethënës? … Ok! Padyshim është ai që më ka drejtuar Ismail Kadare. Po afroheshin festat e fundvitit. Në një mbrëmje të bukur dhjetori, nga ato që vetëm në Tiranë mund të gjesh, shëtisnim bashkë me Ilin, bashkëshortin tim, në bulevard. Isha veshur me peliçe të të shkurtër të zezë dhe kisha vënë kapuç të bardhë në kokë. Rastësisht takojmë Kadarenë. U përqafuam përzemërsisht, ai u kthye i tëri nga unë dhe më tha i entuziazmuar: “Je gruaja qe i shkon dimri”. Këtë kompliment e ka shkruar edhe në dedikimin në faqen e parë të librit “Kukulla”.

Ada Çapi, shkrimtare, farmaciste

Komplimentin më të bukur mund të them se ma ka dhuruar im bir, adoleshent, 15 vjeç. Ka shumë dëshirë të dalim bashkë. Një herë më tha edhe arsyen: “të flasim për gjërat e mia sekrete”.

 

Blerta Hyska, përkthyese

Për mua zgjedhja ishte e vështirë, m’u duk sikur duhej të zgjidhja ndonjë problemë. Nuk kam frikë nga të dukurit vanitoze, ose edhe sipërfaqësore, qenia njerëzore është ndërtuar kështu dhe nuk besoj se ekziston njeri që nuk i është bërë qejfi nga komplimentet që ka marrë në situata të ndryshme. Gjithashtu, mendoj se spektri është pak më i gjerë dhe brenda fjalës “kompliment” ne shprehim edhe përgëzim, edhe inkurajim, edhe solidarizim, edhe admirim për personin që ia drejtojmë. Zgjidhjen e bëra mbi dy kritere: në funksion të njerëzve që i kanë thënë dhe në funksion të sa mirë më kanë bërë të ndjehem. Koha është pak e largët. Isha në klasë të 8-të dhe sapo kisha ndërruar shkollën. Asnjëherë nuk i kam pasur shumë të mira marrëdhëniet me shkencat e sakta. Por në shkollën e re, mësuesja e matematikës zbuloi – mua m’u duk si me magji – një prirje për këto shkenca. Zbulim i madh, sepse fillova të ndjehesha vërtet e zonja. Një ditë, po kjo mësuese, Shpresa (ka kohë që nuk jeton më), ndërsa na dha një detyrë për të zgjidhur në klasë, afrohet pranë bankës. Si me shaka, shoku i bankës, Alberti, i thotë për mua: “Mirë, mirë, dakord me matematikën, por nuk është dhe aq e bukur!” dhe mësuese Shpresa, me një ton të ëmbël, i përgjigjet: “Nuk prish punë, ajo ka mendjen e bukur”. Këto fjalë u gdhendën në kokën time.

Rudina Çupi, poete

Komplimenti është i përkohshëm e ka vetinë të harrohet shpejt – sidomos në rastet kur ka të bëjë me dukjen e personit a të punës apo kur është përshtypje e momentit. Por, mbetet vlerësim, qoftë ose jo i thellë dhe ka aftësinë të të bëjë të ndihesh si jo më mirë, sidomos kur është i vërtetë dhe i ndierë. Me pak fat e mençuri mund të mbash rreth vetes njerëz me shpirt të bukur, që e mbajnë të gjallë atë si shpuzë e vjetër për të ndezur zjarre të reja arritjesh e gëzimesh. Sa herë kam nevojë për mbështetje, mbaj të gdhendur në mendje dhe e kam shumë për zemër vlerësimin e “babait tim shpirtëror” (shqiptar): “Edhe kur unë të mos jem pranë e të ndiesh se ke nevojë të jem aty për të të mbështetur, dije se ti je atmosferë – jetëdhënëse, e epërme, në zhvillime të vazhdueshme e të furishme – pa të cilën një burrë ndihet i shkretë, si çdo planet tjetër”.

Valbona Nathanaili, studiuese, përkthyese

Në sistemin tonë shkollor ka qenë traditë që çdo të premte të fundit të muajit organizonim takime me prindër. Duhet të ketë qenë fillimi i viteve 1990, sapo kishte filluar lëvizja e lirë dhe në një takim, njëra nga vajzat që kisha në klasën në kujdestari, krahas së ëmës, shoqërohej edhe nga një italian. Mbas përshkrimit të arritjeve të nxënëses sime, i kërkova italianit të më shpjegonte diçka në lidhje me këto lloj takimesh në sistemin arsimor italian. Por mbyllja e takimit, për mua, ishte edhe më e bukur se hapja: duke më dhënë dorën, italiani m’u drejtua me këto fjalë “Po të kisha një mësuese të tillë, nuk do e kaloja kurrë klasën”. Në fund të asaj dite, padashur, m’u kujtua edhe një herë italiani, por gjithnjë me buzën në gaz. Dhe e kujtoj thjesht si italiani. Fakti që kam veçuar një të huaj, si njeriun që më ka bërë komplimentin më të bukur, ishte shtysë për ta shtuar në grupin e pyetjeve që u drejtova kolegeve.

Jesolo, aty ku turizmi është shndërruar në art Nga Valbona Nathanaili

Jesolo, aty ku turizmi është shndërruar në art

Nga Valbona Nathanaili

Është vera e dytë që kalojmë pushimet në Jesolo, një zonë e vogël dhe e mrekullueshme turistike pranë Venecias, buzë detit Adriatik. Vjet u bë shkak një nga të njohurit tanë – nipi i tij, i cili sikundër edhe 200 shqiptarë të tjerë, punon në një nga hotelet e qytetit. Mbas një takimi të rastësishëm, të prekshëm sikundër jemi të gjithë për emigrantët tanë, biseda u zhvillua kryesisht rreth punës, vendit, njerëzve, kushteve në anën tjetër të Adriatikut. Dhe çdo përgjigje e tij, gjithmonë shoqërohej me një “uhahu” admiruese nga ne: ka shumë turistë, kryesisht gjermanë e rusë, njerëzit janë shumë të mirë dhe i duan shqiptarët, mjedisi është i shkëlqyer, ushqimi i gatuar me finesë dhe kryesisht kuzhinë e vendit, pastërti dhe kulturë, ka shumë vende të tjera, përveç plazhit, që mund të shihen dhe argëtime që mund të ndiqen, bëjnë turizëm prej afro 70 vjetësh. Këtej natyrshëm lindi ideja: për pushime në Jesolo?

Fillimisht ishim në mëdyshje. Arsyeja kryesore ishte thjesht sepse qyteti gjendet buzë detit Adriatik dhe, sa herë përmendet ky det, e shoqërizoj me plazhin e Durrësit, ku të sheh syri vetëm rrëmujë dhe nuk funksionon asnjë rregull, përpos zhurmës që nuk të ndahet nga mëngjesi në darkë, në kundërshtim të plotë me synimin për të pushuar. Të mos flasim për mungesën e ujit dhe të energjisë elektrike! Ka vite që shkojmë në plazhin e Durrësit vetëm gjatë periudhës së dimrit, kryesisht për ndonjë drekë me bazë peshku dhe shëtitje të shkurtër buzë detit. Dhe nuk mendoj se jemi të vetmit! Duke pasur në mendje Adriatikun tonë, të paktën edhe për 20 vitet e ardhshme deti Adriatik përjashtohej nga opsionet e pushimeve. Por kurrë mos thuaj kurrë, thotë populli. Kështu shmangëm detin Jon dhe Jugun e Shqipërisë, dashurinë tonë pothuaj të vetme për pushime verore, hapëm hartat dhe kërkuam opsione shtesë për në Jesolo: Venecia dhe ishujt që e rrethojnë si dhe udhëtimi me makinë gjatë gjithë vijës Tiranë-Budva-Dubrovnik-Rijeka-Trieste-Jesolo i shtuan opsionet pro idesë fillestare dhe e zhvendosën përgjigjen drejt po-së. Sivjet jo vetëm që ishim nismëtarët për t’u kthyer përsëri në Jesolo, por shtuam edhe numrin e njerëzve që u bashkuan me ne për këto pushime speciale.

Jesolo – pushime speciale

Jesolo është një qytezë e vogël turistike me një vijë bregdetare afro 13 km dhe me jetë sezonale, nga prilli deri në tetor. Pushimet që të ofrohen janë ato klasike: rërë, diell, det plus komoditet dhe aktivitete. Kohë më parë – flasim për periudhën para viteve ’90, kur pushimet e pothuaj të gjithë tiransve vërtiteshin rreth plazhit të Durrësit, u fol se plazhi do të mbyllej se është ndotur – një pjesë e mirë e kanalizimeve të ujrave të zeza e të bardha që në atë kohë përfundonin në det. Në Jesolo është ndryshe: shfrytëzimi i mirëfilltë i plazhit daton që para Luftës së Dytë Botërore dhe përsëri deti është i pastër dhe rëra kristal. Benvenuti in Jesolo, vendi ku më shumë se natyra të mahnit këmbëngulja për shndërrimin e një natyre të zakonshme plazhi në një oaz të mrekullueshëm pushimi e argëtimi!

Brezi i rërës, i pastër dhe i nxehtë, shtrihet deri në një thellësi të caktuar dhe ruhet me fanatizëm. Tabela të ndryshme tregojnë se cila pjesë u takon hoteleve dhe cila pushuesve ditorë që janë të shumtë – për pushuesit ditorë dhe banorët e qytetit është gjithë brezi ranor që fillon nga bregu deri në një thellësi prej afro 15 metrash, ndërkohë që është shumë e thjeshtë të depërtosh nga rruga për në buzë të detit, pavarësisht faktit se plazhet u takojnë hoteleve private; aksesorët e plazhit janë të mirëllogaritur e të vendosur në vendin e duhur: çadra, shezlongë, banja publike, dushe e kioska të vogla për t’u freskuar, ngrënë diçka të thjeshtë apo për të pirë ndonjë kafe speciale. Qetësia është absolute: ndonëse plazhi është i mbushur plot e përplot të duket sikur je vetëm ti! Qetësinë e thyen herë pas here, ose zëri i altoporlantit që lajmëron aktivitetet e shumta që zhvillohen mbasdite vonë apo thërret emrin e ndonjë fëmije që për pak minuta i ka humbur syve e vëmendjes së prindërve, ose afrikanët që, ndryshe nga altoporlanti, me gjysmë zëri dhe të ngarkuar me produkte të ndryshme, përpiqen të të shesin mallra “firmato” me çmime qesharake, për shembull një çantë prada, një peshqir a shall valentino për 10-15 euro. Sigurisht që nuk duhet të gënjeheni dhe të blini – thjesht nuk janë cilësorë, sado të bukur të duken dhe tundues të jetë çmimi – nuk rrojnë më shumë se 4 muaj. Shmangni edhe masazhatoret e ashtuquajtura japoneze ose tajlandaze! Mos i shihni në sy kur kalojnë pranë jush dhe të jeni të sigurt që nuk ndalojnë, për më tepër, qyteti nuk i nxit shitje të tilla dhe ka filluar një fushatë ndërgjegjëzimi.

Nuk e di nëse një pushues gjerman kërkon në një plazh dhe vlerëson si pozitive po ato gjëra që kërkoj edhe unë, për të konkluduar në “pushime klasike perfekte”! Por, e vetmja gjë që më dallon besoj nga ta është se jetoj në anën tjetër të të njëjtit det, kam bërë 1150 km për të mbërritur deri atje dhe refuzoj të bëj plazh, ose të shpenzoj paratë e mia, në “detin tim”, nga i cili më ndajnë vetëm 38 km! Sigurisht, jo për mungesë patriotizmi! Sjell ndër mend një kushërirën time që ka blerë shtëpi në “plazhin” e Durrësit dhe që për të dalë në plazh ka vetëm dy variante: ose të bëjë me kilometra rrugë në kërkim të një plazhi publik (?), ose të qëndrojë e ulur në rrugicën e vetme publike, pingul me vijën bregdetare, që ndan dy plazhe private, 1.5 metra e gjerë. Nuk shtrihet dot pasi është më e gjatë se 1.5 metra dhe i bie që, ose koka, ose këmbët, të shkojnë në plazhin privat, por që gjendet gjithmonë ndonjë që s’di të flasë as shqip që ta kujton se po shkel në pronë private dhe të çohesh sa më shpejt, ndryshe …! Sigurisht që nuk jam kundra pronës private, por mënyrës se si administrohet “prona publike” që, edhe buzë detit ku ke vajtur për t’u shplodhur, të kujton mbrapshtësinë e gjërave të vendit ku jeton dhe të njerëzve që drejtojnë.

Zona që bëhet plazh nga zona ku fillojnë hotelet ndahet nga një rrugicë afro 3 metra e gjerë, e shtruar e tëra me pllaka, paralel me gjithë vijën bregdetare. Rrugica frekuentohet që herët në mëngjes nga të apasionuarit pas vrapit ose ecjes. Përveç se e njëtrajtshme dhe e shtrirë në gjithë gjatësinë e plazhit, të tërheq vëmendjen emërtimi i saj, segmente-segmente, sipas disa prej artistëve bashkëkohorë më të njohur italianë, një lloj mirënjohje për punën e veprën e tyre dhe që qyteti i fton çdo vit për të kaluar pushimet. Iniciativa zë fill më 2001, mbas ristrukturimit të plotë të saj, si dhe falë largpamësisë së presidentit të asaj kohe për promovimin turistik të qytetit, z. Amorino de Zotti. Rrugica u quajt “Lungomare delle stelle”, e ngjashme pak a shumë me “Walk of fame” në HollywoodNë të kanë arritur të gdhendin emrin e tyre Gina Lollobrigida, Alberto Sordi, Mike Bongiorno, Carla Fracci, Nancy Brilli,Christian de Sica, Andrea Bocelli, Katia Ricciarelli, Mara Vernier, Lino Banfi, Sophia Loren e Umberto Veronese.  Sivjet i ftuari i nderit ishte Alessandro del Piero dhe shumë shpejt është edhe ceremonia e inagurimit të segmentit të “lungomare”s- që do të mbajë emrin e futbollistit të njohur. Kërkova të kujtoja ndonjë iniciativë të ngjashme të ndërmarrë edhe në plazhin në anën tjetër të Adriatikut, por në mend sillja Kalin e Trojës, peskavica maqedonase dhe fërgesë tirone …

Çdo gjë duket e mirëmenduar dhe e studiuar. Për të rritur jo vetëm cilësinë e jetës, por edhe të peisazhit ekonomiko-mjedisor si dhe për të siguruar një zhvillim të qëndrueshëm, si një të tërë të qytetit, më 1993 qyteti ftoi një nga urbanistët më të njohur të kohës, Kenzo Tange, që njihet edhe si projektuesi i Japonisë moderne, për të dhënë vizionin për të ardhmen e qytetit dhe për të hartuar masterplanin e tij – informacion që gjendej në ekspozitën fotografike rreth historisë së qytetit të hapur në një nga mjediset e dy kullave që gjenden në “Piazza Drago”.

Hotelet janë nga 2-6 kate dhe me shumë mundësi zgjedhjeje: me vetëm mëngjes, me mëngjes e darkë ose pension i plotë. Kryesisht janë hotele me 3 dhe 4 yje dhe çmimet për “all inclusive” variojnë nga 56 euro/person deri në 165 euro ose më shumë  per person.

Qyteti përshkrohet mespërmes nga një rrugë me trafik të kufizuar gjatë ditës dhe që gjatë mbasdites deri në darkë vonë mund të kalojnë vetëm këmbësorë. E gjithë rruga rrethohet nga dyqane pa fund dhe në sheshet e shumtë zhvillohen aktivitete, koncerte e panaire. Një nga panairet më të bukur me prodhime bio është ai i “Levandës” (bimës me emrin latin lavandula), që zhvillohet për dy-tre ditë në fund të korrikut. Mos humbisni rastin ta vizitoni! E mira është në diellin e pasdites, pasi panorama është shumë e bukur, e përbërë nga vetëm dy ngjyra: e bardha dhe lejlaja, dhe një aromë e jashtëzakonshme që ndjehet që nga larg, por mos përjashtoni edhe mundësinë e blerjes së një a dy produkteve, veçanërisht një lloj vaji erëmirë që prodhojnë për duart.

Rruga ka një bukuri të veçantë dhe merr  nuanca të ndryshme gjatë ditës. Në mëngjes herët – deri në ora 8.00, është shumë e qetë. Qyteti zgjohet vonë! Pothuaj të gjithë dyqanet janë të mbyllur, me përjashtim të disa kafeneve dhe dy librarive që shesin vetëm gazeta në këtë orë të ditës. Kafja është një nga kënaqësitë e mëngjesit – të shijon çdo gllënjkë e saj! Çmimet e kafes variojnë nga 1-2 euro. Edhe dreka e rrugës, nga ora 12.30-16.00 është shumë e qetë dhe me ngjyra të mrekullueshme. Duket sikur çdo gjë merr dritë e shkëlqen. Pothuaj të gjithë dyqanet mbyllen. Shëtitja me biçikletë në këtë orë të ditës është një nga kënaqësitë që nuk duhet humbur. Çdo hotel ka biçikletat e veta që i vë në dispozicion të pushuesve pa pagesë dhe është një mënyrë shumë e mirë jo vetëm për të shëtitur gjithë qytetin, por edhe për të kontrolluar disi kaloritë e një dreke të bollshme ose për të shmangur dembelinë e pasdrekës. Një mundësi për të shëtitur dhe njëkohësisht për të bërë pak sport në këtë orë të ditës është edhe marrja me qira e një lloj karroceje që pedalohet nga 4-6 persona, me një çmim për 8-10 euro/gjysmë ore deri në 17 euro/orë. Darka është finalja e një dite të zakonshme plazhi: fillon kryesisht pas orës 20.00 dhe zgjat deri vonë pas mesnate. Të gjithë në rrugë! Shëtitja e zakonshme që një herë e një kohë tek ne bëhej buzë detit, në Jesolo bëhet në atë rrugë të bukur, ndërkohë që mund të zgjedhësh për të pirë diku një birrë, për të shijuar një akullore, për të parë një koncert ose për të vizituar ndonjë nga ekspozitat e shumta që hapen në qytet, që nuk duhet lënë pa përmendur edhe ekspozita e skulpturave të rërës, çdo vit me një tematikë të veçantë. Besoj se është një nga pedonalet më të bukura që kam parë ndonjëherë. Sipas nuses së pronarit të hotelit ku qëndronim, në atë pedonale shëtisin çdo vit afro 25 milionë turistë. Ndërkohë bëni kujdes me dyqanet që gjenden në buzë të rrugës dhe mos i shpenzoni të gjitha paratë, pasi një variant shumë më i mirë për të bërë shopping është uotlet-i që gjendet vetëm pak kilometra larg Jesolos, përgjatë autostradës Venecia-Trieste (A4), hartën e të cilit mund ta gjeni pranë çdo hoteli: me çmime të mira dhe shumë cilësore, veçanërisht nëse pazarin e vitit e keni lënë për aty.

Një nga argëtimet më të bukura është vizita në Venecia dhe dy ishujt pranë saj: Murano dhe Burano, i pari për kryeveprat e punimit të qelqit dhe i dyti për qëndismat karakteristike. Venecia është një përrallë më vete. Të duket sikur kthehesh prapa në kohë dhe jeton në vitet 1800. Në çdo çast ka diçka që duhet parë e që të tërheq vëmendjen, që do ta marrësh me vete si kujtim: një maskë veneciane, një shëtitje në sheshin San Marco dhe në Ponte Rialto, një foto ku në sfond është ura e psherëtimave, pallati dukal, gondolat … Të gjitha lëvizjet bëhen nëpërmjet trageteve të vegjël – autobuzët e linjës. Sa shumë vizitorë! Sa shumë para që shpenzohet nga turistët në atë qytet!

Rruga  

Në Jesolo mund të shkohet me avion ose me makinë. Varianti i parë është i shkurtër dhe shumë komod. Në këtë rast shfrytëzohet aeroporti i Venecias dhe më tej zgjidhet me autobus ose me mjete të tjera transporti. Ka vetëm vështirësinë që gjatë ditëve të pushimit lëvizjet do jenë të kufizuara, ndonëse në qytet është linja e autobuzëve dhe funksionon edhe shërbimi taksi. Personalisht preferoj variantin me makinë. Në vajtje ja vlen të nisesh një ditë më parë dhe të shmangësh autostradën – është më gjatë por me një natë fjetje sa më afër Rijekës rikuperon energjitë dhe lodhjen, për më tepër e gjithë rruga është shumë e bukur, veçanërisht nëse e ke për herë të parë. Në kthim është mirë të merret autostrada, në të cilën futesh pothuaj sa del nga Jesolo dhe shkon pothuaj deri në Dubrovnik. Një rrugë e shkëlqyer. Por shmangni sa më shumë qëndrimet dhe kontaktet në Kroaci: njerëzit janë të pasjellshëm dhe aspak të gatshëm të ndihmojnë turistët; nuk ofrojnë asnjë shërbim me euro – të tregojnë gjithmonë derën, që do të thotë se duhet të shkosh në change dhe hajde të gjesh ndonjë. Kini kujdes edhe me policinë rrugore – janë më keq se këtu te ne. Sapo kishim kaluar Dubrovnikun dhe po merrnim një të tatëpjetë të vogël – në pesë automjete që ishim në radhë dhe në distancë konstante nga njëri-tjetri për minuta të tëra udhëtim, na ndalën vetëm ne që ishim diku në mes dhe me targa të huaja. Biseda me policët mund të përmblidhet pak a shumë kështu: 30 euro gjobë sepse jeni me shpejtësi. Me çfarë shpejtësie? 53 km/orë. Pse nuk i ndalni edhe makinat e tjera? Nuk kuptojmë anglisht. Dhe gjoba duhet paguar te polici, në dorë! Një vend që ka hyrë në Europë! Policët të kujtonin krejtësisht policinë tonë: kishin zënë “pusi” me një makinë civile në një vend pothuaj të padukshëm nga rruga dhe me matësin e shpejtësisë brenda në makinë ndalnin kë t’u tekej. Më shumë se për të qarë, ishte për të qeshur. Pak a shumë i njëjti problem edhe në supermarket: asnjë nuk flet anglisht dhe krejtësisht indiferent kundrejt çfarëdo kërkese që mund të kesh si i huaj – po flasim në shkëmbim të parave! Kujtoj sa të sjellshëm jemi ne si komb, veçanërisht kur kemi të bëjmë me të huaj: çfarë të duhet, do të flasësh në telefon? Fol nga telefoni im sa të duash. Do të shkosh në filan vend, të çoj unë! Jo, në Kroaci nuk dëgjoje asgjë të tillë. Kur kërkoje të bleje me euro sikur lypje lëmoshë dhe do të ta falnin.

Udhëtimi i kthimit zgjat minimalisht 15 orë, por mos harroni të llogarisni edhe kalimet kufitare – janë plot katër shtete që kalohen: Italia, Kroacia, Bosnje-Hercegovina, Kroacia përsëri, Mali i Zi dhe, së fundmi, në mëmëdhe. Një përvojë e bukur!

Drejtim për mbledhjen e folklorit Nga Ernest Koliqi

Drejtim për mbledhjen e folklorit

Nga Ernest Koliqi, Ministër i Arsimit (12 prill 1939 – 3 dhjetor 1941)

Artikulli duhet cituar: Nathanaili, V. (2016). Rruga e mundimshme e shkollës shqipe. Tiranë: UET Press, f. 260-1.

Drejtuar mësuesve 

… Ministria (e Arsimit, shënim, V. Nathanaili) ka hartue nji varg pyetjesh, nja 22, që po ju dërgohen këtu ngjitë e që përfshijnë landën e Folklorës që do të mblidhet. Nga këto 22 pyetje mësuesi do të zgjedhin nji e dy, shumë-shumë tre, e do t’iu përgjigjet tue e shtrue landën shkoqitun e gjat e gjanë.

Veçse puna që ka për t’u-bâ mbi mbledhjen e landës duhet të jetë nji gjâ e bâme me mend, e peshueme dhe e matun mirë. Mësuesi në këtë punë të mbledhjes do të jetë sa mâ shumë objektiv, nuk do të shtojë ndonji gjâ nga fantazija e vet, nuk do të lâjë metë gjëkafshë për çdo arsye qoftë, por do të punojë me ndërgjegje e me kujdes të math, që të dal nji gjâ e vërtetë dhe e plotë, tue pyetë e tue marrë lajme të vërteta e të presë për çdo gjâ.

Drejtim për mbledhjen e folklorit

  1. Si quhet katundi a fshati? A ka pasur emër tjetër më parë? Ç’gojëdhënë mund të ketë rreth themelimit të katundit?
  2. Sa lagje ka katundi dhe si quhen këto? Katundi, më parë, ka pasur emrin e ndonjë prej këtyre lagjeve?
  3. Katundi është po në atë vend që ka qenë edhe më parë, apo tjetërkund? Në qoftë se ka qenë gjetiu, si quhet ky vend?
  4. Ka katundi ndonjë gërmadhë të vjetër? Ndonjë kishë, tyrbe, vend të mirë, kështjellë a qytezë? Ka ndonjë gojëdhënë rreth tyre?
  5. A ndodhet në katund ndonjë krua, burim, përrua, arë a fushë, livadh, pyll, mal, kodër, lis a drú, që të ketë emër më vete? Në qoftë se po, dëfteni emrin e secilit prej këtyre dhe tregoni gojëdhënën që mund të flitet për të.
  6. Tregoni mbiemrin (llagapin) e çdo familje të katundit.
  7. Çfarë rrobash e petkash veshin burrat, gratë, çunat, gocat? Përshkruani shkoqitur këto rroba. Kjo veshje është e vjetër apo e re? Në qoftë e re, me çfarë petkash visheshin më parë? Si i mbajnë, si i veshin e si i lidhin foshnjat?
  8. Tregoni emrat e gjithë enëve të shtëpisë që përdoren për të ngrënë, për të gatuar bukë e për të pirë.
  9. Përshkruani shkoqitun almiset e bujqësisë që përdorin katundarët për punët e tyre bujqësore.
  10. Dëfteni një për një zakonet e lindjes, pagëzimit, synetit, fejesës e vlesës, martesës e vdekjes (të tretat, të shtatat, të nëntat, të dyzetat). Tregoni çfarë urimesh e çfarë thuhet me rastin e këtyre ngjarjeve.
  11. Çfarë festimesh e gatimesh, çfarë zakonesh, bëhen në katund në Ditën e Verës, Ditën e Shingjergjit, Shëmitrit, Shën Vasilit, Shinjonit, Shëmrisë, Rrshajevet a të ndonjë dite tjetër të kremteje të vendit.
  12. Çfarë festimesh bëhen, në ditë të tilla, si Pashkët, Bajram, Kërshndellat?
  13. Çfarë të folme të jashtëzakonshme pëshpëritin bujqit e çfarë mëngjish e praktikash të tjera bëjnë, kur fillojnë një punë së pari (të mbjellunit, të korrunit etj.). Cilat ditë quhen të mbara ose të prapa për fillimin e këtyre punëve?
  14. Si e parashikojnë bujqit ardhjen e kohës së mirë ose të keqe, si shiun, breshrin, borën, dimrin e rreptë ose të butë, vapën e madhe etj.? Për shembull, kur këndon gjelin në një çast të caktuar, kur piqet ndonjë pemë etj.?
  15. Çfarë marrëdhënie ka hëna me veprimet bujqësore ose shtëpiake e çfarë besimesh ka lidhur me to?
  16. Çfarë zakonesh e çfarë besimesh mund të ketë në katund (a në qytet), që bien fort në sy? Për shembull, dita e djegies së rrogozave në Berat, dita e flakadanit, dita e rusicave (kur dikush vishet me gjethe e gjelbërime dhe i derdhin ujë) etj.
  17. Çfarë besimesh ekzistojnë në lidhje me disa sende e objekte shtëpiake, si me zjarrin, ujin, fshesën etj.
  18. Çfarë besimesh mund të ketë, për shembull, kur të tingëllon veshi, kur teshtin dikush, kur kërcet shtëpia, kur të skuqet veshi, kur të ha dora, kur kërcet druri që po ndizet në oxhak, kur thyhet ndonjë enë me verë a raki etj. Kur ndodhin ngjarje të tilla, çfarë fjalësh thuhen, çfarë mëngjie ose yshte bëhet
  19. Çfarë mëngjie ose yshtesh bëhen, kur: bie më sysh (ose kur merret a kur hahet më sysh) fëmija (për shembull, shuhen thëngjij, derdhet plumbi, digjet dafinë, hidhet kripë në zjarr etj.); kur shuplaket (a shitohet a e merr me të randë) njeriu?
  20. Çfarë mëngjie ose yshtesh përdoren, për mos me ranë më sysh, ose për të ruajtur prej syrit të ligë ndonjë fëmijë a ndonjë njeri të shëndoshë a të bukur, ndonjë kafshë a shtazë (i varin ndonjë gjë në qafë, i shkruajnë etj.)?
  21. Çfarë gojëdhëne a legjende flitet rreth zhdukjes së ndonjë familjeje (për shkak mallkimi etj.), shembjes së ndonjë vendi, fortese, shtëpie (e pushtuar, ndoshta, nga xhindet), rreth njerëzve të rrëmbyer nga xhindet ose shpirtrat?
  22. A flitet në katund për shtriga, kuçedra, lugetër, dragonj, lubi, shtojzovalle etj.? Si i përfytyrojmë, çfarë pushtetesh kanë e çfarë zakonesh u japin? Çfarë duhet të thuhet, ose çfarë mëngjie a yshtyn duhet të bëhet, për të larguar shpirtrat prej njerëzve dhe bagëtive?

Shënim

Teksti hyrës është paraqitur me shkurtime, ndërsa sa i takon pyetësorit janë bërë përpjekjet maksimale t’i qëndrohet besnik origjinalit që gjendet në Arkivin e Shtetit Shqiptar.

Foto kryesore: 2017, Ministrja e Kulturës, Mirela Kumbaro, së bashku me drejtorin artistik të “Fustanella festival”, Robert Bisha.

Foto e dytë: Ernest Koliqi, marrë nga gazeta “Minerva”.

 

MENDIMET E JAVËS: Si mbushet shtylla? Nga DON VASI (Hil Mosi)

MENDIMET E JAVËS: Si mbushet shtylla?

Nga DON VASI (Hil Mosi)

I dashuri drejtuer i së përkohëshmes Orë!

Më parë, vinj të ju kërkoj ndjesë se përsè fjalën Orë, që ësht titulli’i së përkohëshmes së juaj, nuk e përdora në formën e çquarë, por të paçquarë.
Besoj se do të më ndjenji për ket guxim! Unë nuk jam i pari që po e bënj një gabim të tillë. Si e dijni edhe zotrija juaj, këtu e disa kohë më parë në qytetin t’onë botohej një gazetë politike, e cila, me gjith që drejtorin e sajë e kish një njieri të përmendur në fushën e letërsisë, titullin e fletores së vet e përdorte në formën e paçquarë… Prandaj edhe unë, nga ana e ime protestonj rreptësisht, që ju e kini patur guximin titullin e rivistës së juaj t’a përdorni në trajtën e çquarë Ora e jo Orë!

Besonj se në ketë pikë që të dy jemi të një-mëndje edhe ju nuk keni se ç’të më përgjigji! Dhëntë Zoti të jetë kështu e jo ndryshme, se atëherë do të më shtrëngoni të ndodhem edhe unë nd’atë gjëndjen t’uaj të vështirë, përpara radhonjësit (me gjith që radhë e radhonjës shkruhet me dy rr, unë për solidaritet po e shkruanj me një r) të shtypëshkronjës, që të më qëndrojë përpara si “xhelat”, duke kërkuar “lëndë”: – Pra gjeri këtu kam shpresë se u muarën vesh edhe me jue edhe juve nuk ju mbetët se ç’të më përgjigji! – Pastaj cili ësht ai, që përgjigjet me fajin e tij?!

Në Nr. 4 të rivistës Orë, mu në faqen 11 pashë një rëfenjë tragjike, (tragjike ndofta nga shkaku se fjala rëfenjë ësht e shkruar me një r), e titulluar “Kërshëndellat”, ku fjala poterë në trajtën e çquarë ësht e përdorur me dy rr poterra, kur se fjala harruar ësht e përdorur me një r! Pandehe ndofta zotni drejtuar, se unë do të ju pyes shkakun e kësaj anomalije? Jo kurr! Unë e dij që ju, me atë cilësin’ e një advokati, që kini, do të më thoni: Hiqnjanji një r asaj fjale, q’e ka tepër edhe vinjani asaj q’e ka mëngu!

Pastaj ankoheni zotëri-a juaj për rradhonjësin, që ju kërkon lëndë! Ju e shihni edhe vetë, se në faqen 12 të rivistës s’uaj Nr. 4, në shtyllën e dytë në të parin paragraf fjala bankoja, e cila ka dy gabime orthografije, si në shkronjën e parë që ësht p në vent të b, ashtu edhe në shkronjën e katërtë që ësht g në vent të k. Mundet që ju do të më përgjigji duke thënë se fjala pangoja ësht shkruar mirë nga shkrimtari, po se rradhonjësi ka bërë një gabim-shtypi duke e rradhosur; po me gjith atë unë nuk do të hesht pa ju përgjigjur me një pyetje: Mirë se bëri një gabim me shkronjën b, të cilën e këmbejti ndë një p, po shkronja k, si mundi të këmbehet me shkronjën g? Pastaj ngjitur me pangon ndodhet edhe fjala turinj, që ësht e shkrojtuar me dy rr turrinj! Po kësaj ç’i thoni?
Më pastaj në faqen 15 e 16 gjith t’atij numri, nën titullin “E kremtja e Kërshëndellave” shihet fjala lugat, që në shumorin përdoret lugetë e lugetët, kur se fjalët që fundojnë nd’at, si lugat, shtrat, surrat, deputat, delegat, kunat, etj. (me ndonjë përjashtim) në shumorin ndrrohen nd’etër, si: lugetër, shtretër, surretër, deputetër, delegetër, kunetër, etj. Në mest të këtyre etj. munt të futni edhe advoketër, etër, mëzetër, etj. (Edhe me që shkrova edhe për ndonjë përjashti, nuk më rrihet pa e dhënë ndonjë shëmbull, si: Hargatët, Kroatët, Gurbatët – me gjith që munt të thohet edhe Gurbetrit, pallatet, katet, sahatet, etj.)

Po sa q’e kisha sosur perjodhin e fundit, më paraqitet miku i im z. X., edhe në një habitje më pyet: Po ç’po shkruani kështu?
Një artikull për të përkohëshmen Orë, i u përgjigja.

Po a nuk e dini ju, – m’a priti z. X. – se për shkrime të gjata duhen 2 franga ar për shqyrtim, e ky shkrim qenka tepër i gjatë, aqë sa ndofta munt të ju kërkojnë edhe 4 franga ar për shqyrtim?

Nuk është për shqyrtim – j’a këtheva unë -. Ky shkrim ësht i kushtuar shtyllës së Orës “MENDIMET E JAVËS”. Un shpresonj që do të më paguhet… edhe shtrënjt! – A nuk e kënduat ju, se radhonjës’i i shtypëshkronjës kërkon gjithnjë lëndë? Ora besonj se do të jetë mjaft e kënaqur, që unë nuk i kërkonj asgjë për shqyrtimin, që i bëra shkrimeve të saja, edhe shpëtova nga tmer’i rradhonjësit, i cili me një arrogancë i qëndron përpara si xhelat!

 

Ish -“21 dhjetori”, përtej nostalgjisë Nga Valbona Nathanaili

Ish -“21 dhjetori”, përtej nostalgjisë

Nga Valbona Nathanaili

Kushdo që jeton në Tiranë ka kaluar të paktën një herë nga “21 dhjetori”, thjesht sepse zona ndodhet në një nyje të rëndësishme kalimi dhe është një nga më të populluarat e më me lëvizje të qytetit. Unë kam jetuar në atë zonë nga vitet 1963-1982 dhe në kujtimet e mia, ajo që unë i referohem si “21 dhjetori”, fillon te i ashtuquajturi sheshi “Mustafa Kemal Atatürk”, aty ku pritet unaza e vogël me rrugën e Kavajës dhe vazhdon në të majtë të unazës, deri te pikëprerja e saj me rrugën “Myslym Shyri”. Zona përfshin tre pallatet nr. 34, 36 & 38 që gjenden buzë rrugës (përballë shkollës “Sabaudin Gabrani”) si dhe ato në brendësi të saj.

‘E kam shtëpinë te 21 dhjetori’ ka shwrbyer si një pikë e mirë orientimi! E dinin të gjithë, sepse sapo kaloje pallatin e parë, nr. 34, në të majtë, ishte një rrugë gjithmonë e pashtruar që të çonte te ndërmarrja e ndërtimit “21 dhjetori”, ku punonin me qindra vetë. Origjina e emrit lidhet me ditëlindjen e ish-udhëheqësit të Bashkimit Sovjetik, shokut Stalin, që për brezin e ri është një diktator më shumë që duhet mësuar në shkollë, por për ne një histori e tërë me pasoja të trishtme, që diktonte jo vetëm emrin rus të ndërmarrjes, por çdo gjë, deri edhe modelin e pallateve, projektuar e ndërtuar sipas ideologjisë komuniste. Pallatet për të cilët bëhet fjalë janë ndërtuar nga të burgosurit dhe apartamentet kanë sipërfaqe e kubaturë përtej modestes, të përbërë nga dy dhoma e një kuzhinë e vogël + një bodrum + një tualet + një ballkon dhe të ulëta. Shtëpi tipike të kohës komuniste që ishin vetëm për të fjetur dhe për të ngrënë e që u shërbenin të gjithëve njëlloj, pavarësisht edukimit që kishe, nevojave që paraqisje ose të ardhurave që prodhoje; fantazia më e madhe e përshtatjes, me rritjen e numrit të anëtarëve të familjes, shkonte te gatimi në banjë ose në ballkon dhe shndërrimi i bodrumit në një tip aneksi të vogël për të larë e mbajtur enët. Nuk di se çfarë bëhet tani dhe si kanë mundur t’i përshtasin fqinjët e mi të dikurshëm kërkesat për banim, por nga jashtë asgjë nuk të kujton të kaluarën, ndonëse janë ndër të paktat pallate në Tiranë që nuk kanë bërë shtesa “gjigande” majtas-djathtas & para-mbrapa. Në ata 18 vjet që kam jetuar në atë zonë, ngjarja më e madhe ishte prishja e dy shtëpive të vogla përdhese dhe ndërtimi i dy pallateve të rinj në hapësirën prapa, në një distancë që sot do të quhej kulmi i lluksit: pothuaj sa bulevardi Zogu I. Dhe diçka tjetër: ndërtimi i pallateve të rinj u bë me punë vullnetare, që do të thotë se punën e të burgosurve e zëvendësoi puna pa pagesë, jashtë orarit normal të punës së zakonshme, e “masave popullore”, do me thënë pjesa tjetër e popullsisë, ajo që nuk ishte e mbyllur në burgun me hekura.

***

Për një periudhë në shpërbërje, sikundër ishte ajo pas viteve ‘990, që bëri rrëmujë, bashkë me idetë e teoritë tona për zhvillim, edhe qytetet e njerëzit, duket se gjithshka që ishte e mundur dje, është në kufijtë e absurdit sot. Pothuaj të gjitha katet e para janë përshtatur në dyqane – me që ra fjala pronarët e tyre quhen më fatlumit – bën përjashtim vetëm apartamenti i fundit në pallatin pranë rrugës “Myslym Shyri”. Në të tre pallatet buzë unazës duhet të jenë afro 51 dyqane, me një larmi të jashtëzakonshme në llojin e shërbimeve që ofrojnë, duke filluar nga rrobat e këpucët, deri tek kafenetë e dyqanet e mishit dhe të ushqimeve, një ideologji zhvillimi që, si me copy-paste, gjendet pothuaj në gjithë Tiranën e, në një vështrim më të gjerë, në gjithë Shqipërinë. Meqënëse kaloj në orë të ndryshme të ditës, vështroj dhe kërkoj blerësit e mundshëm, por ndonëse dyqanet janë plot dhe me çmime të ulëta, ka shumë pak blerës. Moda e ofertave ka përfshirë edhe dyqanet e rrugës, por tabelat konkurruese, të tipit “Çdo artikull 1000 lekë” nuk i bëjnë përshtypje njeriu. Kafenetë u shërbejnë më shumë banorëve të pallatit – secila prej tyre ka nxjerrë nga 3-4 tavolina në trotuar dhe muajt e verës duken të jenë më fitimprurësit; në trotuar, gjatë gjithë gjatësisë së këtyre pallateve, në mëngjes herët deri aty nga ora 12.00, sheh fshatarë që në grupe të vegjël shesin prodhimet e stinës. Në rrugë kalohet ose sepse ke shtëpinë, ose sepse është në rrugën për në shtëpi ose për punë. Asgjë karakteristike që të tërheqë blerës ose vizitorë të mundshëm nga lagjet e tjera, të mos guxojmë të mendojmë për turistë që vinë nga anë e anës sepse zona ka emrin “21 dhjetori” ose sepse është një dëshmi e “tipologjisë së urbanizmit komunist” dhe ka diçka për të parë, diçka për të mbajtur shënim, diçka për të sjellë si argument! Kush ka pasur kohë në këta 20 vjet të mendojë për gjëra të tilla! Çdo gjë është fryt i nismave individuale të banorëve të kateve të para, që në luftë për të siguruar të përditshmen, me mendjen e tyre janë në rregull: kanë marrë maksimumin nga rrëmuja e përgjithshme! Janë pjesët, por mungon e tëra, në të gjitha kuptimet. Pjesa është në funksion të personales dhe jo të së tërës, sepse e tëra është joekzistente. Vetja më duket si emigrante. Asgjë nuk të kujton se je në një nga lagjet më të vjetra të kryeqytetit. Çfarë bëmë? Fakti që janë disa njerëz që po korrin a shijojnë frytet e investimit të tyre, nuk justifikon, as arsyeton, se e mira e tyre është e mira e të gjithëve. Këtë nuk e them unë, e thotë Nietzche! Për më tepër, na këshillon që të jemi të kujdesshëm.

***

Me një histori relativisht të shkurtër zhvillimi, që daton vetëm në vitin 1614, Tirana në prag të 400 vjetorit të formimit të saj ka pak të ofrojë: pak histori, pak arritje, pak traditë. Gjithshka me pikatore! Secili sistem mbajti pak, për të mos thënë asgjë, nga ai i mëparshmi: çdo pushtet pasardhës drejtoi gishtin tek e kaluara dhe quajti të padenjë çdo arritje. Tirana e kohës së turqisë, me ndërtesa të ulëta ndërtuar me materiale rrethanore të paqëndrueshme, u zëvendësua nga Tirana e italianëve; kjo e fundit nga Tirana e komunistëve dhe, për 20 vitet e fundit, nga Tirana e “politikanëve të tranzicionit”. Rritja e pakontrolluar e popullsisë, që për fat të keq, në masën më të madhe, u konceptua thjesht si shpërngulje në Tiranë, si ndërrim rezidence, jo si ndryshim në mënyrën e të menduarit dhe të të jetuarit është një nga karakteristikat e periudhës së fundit e cila, për më tepër, nuk u shoqërua me legjislacion të përshtatshëm ose plane konkrete për veprim nga ana e qytetit. Në mungesë të tyre, shtuar edhe mungesën e ndjenjës së përgjegjësisë se qyteti është një pasuri që duhet ruajtur si dhe të rrënjëve e kujtimeve që i lidhnin me të, katrahura qe e pamatë. Nga ana tjetër, populli thotë se “rrushi sheh rrushin”. Rezultati është ky ku jemi. Më shumë se një qytet komunitar, ku njerëzit interesohen për njëri-tjetrin dhe për të mirën e të tërëve, Tirana ngjason me një kompani biznesi, ku secili individ kërkon të marrë sa më shumë dhe vetëm për vete, ku e drejta dhe e gabuara perceptohet ndryshe dhe normat e vlerat jo domosdoshmërisht janë të përbashkëta.

Mënyra se si po zhvillohet Tirana në përgjithësi dhe lagje ose zona të saj në veçanti, ka mungesë vizioni, mendimi, përshtatje, lidhje të së vjetrës me të renë që do mund të krijonte rrugë ose lagje të afta të rigjeneronin vlera, të ishin atraktive, të prodhonin para jo vetëm për disa familje, por për të gjithë komunitetin, sikundër ndodh në pothuaj të gjithë kryeqytetet e botës. Çfarë do të bëjmë?