MENDIMET E JAVËS: Si mbushet shtylla? Nga DON VASI (Hil Mosi)

MENDIMET E JAVËS: Si mbushet shtylla?

Nga DON VASI (Hil Mosi)

I dashuri drejtuer i së përkohëshmes Orë!

Më parë, vinj të ju kërkoj ndjesë se përsè fjalën Orë, që ësht titulli’i së përkohëshmes së juaj, nuk e përdora në formën e çquarë, por të paçquarë.
Besoj se do të më ndjenji për ket guxim! Unë nuk jam i pari që po e bënj një gabim të tillë. Si e dijni edhe zotrija juaj, këtu e disa kohë më parë në qytetin t’onë botohej një gazetë politike, e cila, me gjith që drejtorin e sajë e kish një njieri të përmendur në fushën e letërsisë, titullin e fletores së vet e përdorte në formën e paçquarë… Prandaj edhe unë, nga ana e ime protestonj rreptësisht, që ju e kini patur guximin titullin e rivistës së juaj t’a përdorni në trajtën e çquarë Ora e jo Orë!

Besonj se në ketë pikë që të dy jemi të një-mëndje edhe ju nuk keni se ç’të më përgjigji! Dhëntë Zoti të jetë kështu e jo ndryshme, se atëherë do të më shtrëngoni të ndodhem edhe unë nd’atë gjëndjen t’uaj të vështirë, përpara radhonjësit (me gjith që radhë e radhonjës shkruhet me dy rr, unë për solidaritet po e shkruanj me një r) të shtypëshkronjës, që të më qëndrojë përpara si “xhelat”, duke kërkuar “lëndë”: – Pra gjeri këtu kam shpresë se u muarën vesh edhe me jue edhe juve nuk ju mbetët se ç’të më përgjigji! – Pastaj cili ësht ai, që përgjigjet me fajin e tij?!

Në Nr. 4 të rivistës Orë, mu në faqen 11 pashë një rëfenjë tragjike, (tragjike ndofta nga shkaku se fjala rëfenjë ësht e shkruar me një r), e titulluar “Kërshëndellat”, ku fjala poterë në trajtën e çquarë ësht e përdorur me dy rr poterra, kur se fjala harruar ësht e përdorur me një r! Pandehe ndofta zotni drejtuar, se unë do të ju pyes shkakun e kësaj anomalije? Jo kurr! Unë e dij që ju, me atë cilësin’ e një advokati, që kini, do të më thoni: Hiqnjanji një r asaj fjale, q’e ka tepër edhe vinjani asaj q’e ka mëngu!

Pastaj ankoheni zotëri-a juaj për rradhonjësin, që ju kërkon lëndë! Ju e shihni edhe vetë, se në faqen 12 të rivistës s’uaj Nr. 4, në shtyllën e dytë në të parin paragraf fjala bankoja, e cila ka dy gabime orthografije, si në shkronjën e parë që ësht p në vent të b, ashtu edhe në shkronjën e katërtë që ësht g në vent të k. Mundet që ju do të më përgjigji duke thënë se fjala pangoja ësht shkruar mirë nga shkrimtari, po se rradhonjësi ka bërë një gabim-shtypi duke e rradhosur; po me gjith atë unë nuk do të hesht pa ju përgjigjur me një pyetje: Mirë se bëri një gabim me shkronjën b, të cilën e këmbejti ndë një p, po shkronja k, si mundi të këmbehet me shkronjën g? Pastaj ngjitur me pangon ndodhet edhe fjala turinj, që ësht e shkrojtuar me dy rr turrinj! Po kësaj ç’i thoni?
Më pastaj në faqen 15 e 16 gjith t’atij numri, nën titullin “E kremtja e Kërshëndellave” shihet fjala lugat, që në shumorin përdoret lugetë e lugetët, kur se fjalët që fundojnë nd’at, si lugat, shtrat, surrat, deputat, delegat, kunat, etj. (me ndonjë përjashtim) në shumorin ndrrohen nd’etër, si: lugetër, shtretër, surretër, deputetër, delegetër, kunetër, etj. Në mest të këtyre etj. munt të futni edhe advoketër, etër, mëzetër, etj. (Edhe me që shkrova edhe për ndonjë përjashti, nuk më rrihet pa e dhënë ndonjë shëmbull, si: Hargatët, Kroatët, Gurbatët – me gjith që munt të thohet edhe Gurbetrit, pallatet, katet, sahatet, etj.)

Po sa q’e kisha sosur perjodhin e fundit, më paraqitet miku i im z. X., edhe në një habitje më pyet: Po ç’po shkruani kështu?
Një artikull për të përkohëshmen Orë, i u përgjigja.

Po a nuk e dini ju, – m’a priti z. X. – se për shkrime të gjata duhen 2 franga ar për shqyrtim, e ky shkrim qenka tepër i gjatë, aqë sa ndofta munt të ju kërkojnë edhe 4 franga ar për shqyrtim?

Nuk është për shqyrtim – j’a këtheva unë -. Ky shkrim ësht i kushtuar shtyllës së Orës “MENDIMET E JAVËS”. Un shpresonj që do të më paguhet… edhe shtrënjt! – A nuk e kënduat ju, se radhonjës’i i shtypëshkronjës kërkon gjithnjë lëndë? Ora besonj se do të jetë mjaft e kënaqur, që unë nuk i kërkonj asgjë për shqyrtimin, që i bëra shkrimeve të saja, edhe shpëtova nga tmer’i rradhonjësit, i cili me një arrogancë i qëndron përpara si xhelat!

 

Ish -“21 dhjetori”, përtej nostalgjisë Nga Valbona Nathanaili

Ish -“21 dhjetori”, përtej nostalgjisë

Nga Valbona Nathanaili

Kushdo që jeton në Tiranë ka kaluar të paktën një herë nga “21 dhjetori”, thjesht sepse zona ndodhet në një nyje të rëndësishme kalimi dhe është një nga më të populluarat e më me lëvizje të qytetit. Unë kam jetuar në atë zonë nga vitet 1963-1982 dhe në kujtimet e mia, ajo që unë i referohem si “21 dhjetori”, fillon te i ashtuquajturi sheshi “Mustafa Kemal Atatürk”, aty ku pritet unaza e vogël me rrugën e Kavajës dhe vazhdon në të majtë të unazës, deri te pikëprerja e saj me rrugën “Myslym Shyri”. Zona përfshin tre pallatet nr. 34, 36 & 38 që gjenden buzë rrugës (përballë shkollës “Sabaudin Gabrani”) si dhe ato në brendësi të saj.

‘E kam shtëpinë te 21 dhjetori’ ka shwrbyer si një pikë e mirë orientimi! E dinin të gjithë, sepse sapo kaloje pallatin e parë, nr. 34, në të majtë, ishte një rrugë gjithmonë e pashtruar që të çonte te ndërmarrja e ndërtimit “21 dhjetori”, ku punonin me qindra vetë. Origjina e emrit lidhet me ditëlindjen e ish-udhëheqësit të Bashkimit Sovjetik, shokut Stalin, që për brezin e ri është një diktator më shumë që duhet mësuar në shkollë, por për ne një histori e tërë me pasoja të trishtme, që diktonte jo vetëm emrin rus të ndërmarrjes, por çdo gjë, deri edhe modelin e pallateve, projektuar e ndërtuar sipas ideologjisë komuniste. Pallatet për të cilët bëhet fjalë janë ndërtuar nga të burgosurit dhe apartamentet kanë sipërfaqe e kubaturë përtej modestes, të përbërë nga dy dhoma e një kuzhinë e vogël + një bodrum + një tualet + një ballkon dhe të ulëta. Shtëpi tipike të kohës komuniste që ishin vetëm për të fjetur dhe për të ngrënë e që u shërbenin të gjithëve njëlloj, pavarësisht edukimit që kishe, nevojave që paraqisje ose të ardhurave që prodhoje; fantazia më e madhe e përshtatjes, me rritjen e numrit të anëtarëve të familjes, shkonte te gatimi në banjë ose në ballkon dhe shndërrimi i bodrumit në një tip aneksi të vogël për të larë e mbajtur enët. Nuk di se çfarë bëhet tani dhe si kanë mundur t’i përshtasin fqinjët e mi të dikurshëm kërkesat për banim, por nga jashtë asgjë nuk të kujton të kaluarën, ndonëse janë ndër të paktat pallate në Tiranë që nuk kanë bërë shtesa “gjigande” majtas-djathtas & para-mbrapa. Në ata 18 vjet që kam jetuar në atë zonë, ngjarja më e madhe ishte prishja e dy shtëpive të vogla përdhese dhe ndërtimi i dy pallateve të rinj në hapësirën prapa, në një distancë që sot do të quhej kulmi i lluksit: pothuaj sa bulevardi Zogu I. Dhe diçka tjetër: ndërtimi i pallateve të rinj u bë me punë vullnetare, që do të thotë se punën e të burgosurve e zëvendësoi puna pa pagesë, jashtë orarit normal të punës së zakonshme, e “masave popullore”, do me thënë pjesa tjetër e popullsisë, ajo që nuk ishte e mbyllur në burgun me hekura.

***

Për një periudhë në shpërbërje, sikundër ishte ajo pas viteve ‘990, që bëri rrëmujë, bashkë me idetë e teoritë tona për zhvillim, edhe qytetet e njerëzit, duket se gjithshka që ishte e mundur dje, është në kufijtë e absurdit sot. Pothuaj të gjitha katet e para janë përshtatur në dyqane – me që ra fjala pronarët e tyre quhen më fatlumit – bën përjashtim vetëm apartamenti i fundit në pallatin pranë rrugës “Myslym Shyri”. Në të tre pallatet buzë unazës duhet të jenë afro 51 dyqane, me një larmi të jashtëzakonshme në llojin e shërbimeve që ofrojnë, duke filluar nga rrobat e këpucët, deri tek kafenetë e dyqanet e mishit dhe të ushqimeve, një ideologji zhvillimi që, si me copy-paste, gjendet pothuaj në gjithë Tiranën e, në një vështrim më të gjerë, në gjithë Shqipërinë. Meqënëse kaloj në orë të ndryshme të ditës, vështroj dhe kërkoj blerësit e mundshëm, por ndonëse dyqanet janë plot dhe me çmime të ulëta, ka shumë pak blerës. Moda e ofertave ka përfshirë edhe dyqanet e rrugës, por tabelat konkurruese, të tipit “Çdo artikull 1000 lekë” nuk i bëjnë përshtypje njeriu. Kafenetë u shërbejnë më shumë banorëve të pallatit – secila prej tyre ka nxjerrë nga 3-4 tavolina në trotuar dhe muajt e verës duken të jenë më fitimprurësit; në trotuar, gjatë gjithë gjatësisë së këtyre pallateve, në mëngjes herët deri aty nga ora 12.00, sheh fshatarë që në grupe të vegjël shesin prodhimet e stinës. Në rrugë kalohet ose sepse ke shtëpinë, ose sepse është në rrugën për në shtëpi ose për punë. Asgjë karakteristike që të tërheqë blerës ose vizitorë të mundshëm nga lagjet e tjera, të mos guxojmë të mendojmë për turistë që vinë nga anë e anës sepse zona ka emrin “21 dhjetori” ose sepse është një dëshmi e “tipologjisë së urbanizmit komunist” dhe ka diçka për të parë, diçka për të mbajtur shënim, diçka për të sjellë si argument! Kush ka pasur kohë në këta 20 vjet të mendojë për gjëra të tilla! Çdo gjë është fryt i nismave individuale të banorëve të kateve të para, që në luftë për të siguruar të përditshmen, me mendjen e tyre janë në rregull: kanë marrë maksimumin nga rrëmuja e përgjithshme! Janë pjesët, por mungon e tëra, në të gjitha kuptimet. Pjesa është në funksion të personales dhe jo të së tërës, sepse e tëra është joekzistente. Vetja më duket si emigrante. Asgjë nuk të kujton se je në një nga lagjet më të vjetra të kryeqytetit. Çfarë bëmë? Fakti që janë disa njerëz që po korrin a shijojnë frytet e investimit të tyre, nuk justifikon, as arsyeton, se e mira e tyre është e mira e të gjithëve. Këtë nuk e them unë, e thotë Nietzche! Për më tepër, na këshillon që të jemi të kujdesshëm.

***

Me një histori relativisht të shkurtër zhvillimi, që daton vetëm në vitin 1614, Tirana në prag të 400 vjetorit të formimit të saj ka pak të ofrojë: pak histori, pak arritje, pak traditë. Gjithshka me pikatore! Secili sistem mbajti pak, për të mos thënë asgjë, nga ai i mëparshmi: çdo pushtet pasardhës drejtoi gishtin tek e kaluara dhe quajti të padenjë çdo arritje. Tirana e kohës së turqisë, me ndërtesa të ulëta ndërtuar me materiale rrethanore të paqëndrueshme, u zëvendësua nga Tirana e italianëve; kjo e fundit nga Tirana e komunistëve dhe, për 20 vitet e fundit, nga Tirana e “politikanëve të tranzicionit”. Rritja e pakontrolluar e popullsisë, që për fat të keq, në masën më të madhe, u konceptua thjesht si shpërngulje në Tiranë, si ndërrim rezidence, jo si ndryshim në mënyrën e të menduarit dhe të të jetuarit është një nga karakteristikat e periudhës së fundit e cila, për më tepër, nuk u shoqërua me legjislacion të përshtatshëm ose plane konkrete për veprim nga ana e qytetit. Në mungesë të tyre, shtuar edhe mungesën e ndjenjës së përgjegjësisë se qyteti është një pasuri që duhet ruajtur si dhe të rrënjëve e kujtimeve që i lidhnin me të, katrahura qe e pamatë. Nga ana tjetër, populli thotë se “rrushi sheh rrushin”. Rezultati është ky ku jemi. Më shumë se një qytet komunitar, ku njerëzit interesohen për njëri-tjetrin dhe për të mirën e të tërëve, Tirana ngjason me një kompani biznesi, ku secili individ kërkon të marrë sa më shumë dhe vetëm për vete, ku e drejta dhe e gabuara perceptohet ndryshe dhe normat e vlerat jo domosdoshmërisht janë të përbashkëta.

Mënyra se si po zhvillohet Tirana në përgjithësi dhe lagje ose zona të saj në veçanti, ka mungesë vizioni, mendimi, përshtatje, lidhje të së vjetrës me të renë që do mund të krijonte rrugë ose lagje të afta të rigjeneronin vlera, të ishin atraktive, të prodhonin para jo vetëm për disa familje, por për të gjithë komunitetin, sikundër ndodh në pothuaj të gjithë kryeqytetet e botës. Çfarë do të bëjmë?