Ali Pasha – pjesë nga historia e një personi që ende bën histori

Gjatë vitit 1820 Ali Pashai, për shkak të shtatit të rëndë e kabá nuk ishte më në gjendje të ulej këmbëkryq, por ai sundonte një pashallëk që shtrihej nga Elbasani në veri (sot në Shqipërinë e Mesme) deri në Trikallë në jug të maleve të Pindit. Ky njeri i jashtëzakonshëm i ishte afruar mjaft krijimit të një shteti të vet të pavarur nëpërmjet masakrash, grabitjesh, një politike të jashtme të zgjuar dhe manovrimesh dinastike. Megjithëse përdorte armën e terrorit, ai siguroi shumë pasues nga gjiri i nënshtetasve osmanë me anë të një politike të shkathët klienteliste.

Baza e tij politike ishte më e gjerë nga çka mund të mendohet duke u nisur prej namit që kishte marrë si despot. Edhe pse funksionar osman, ai kurrë nuk diti më shumë se një tufë fjalësh turqisht, por fliste rrjedhshëm greqishten dhe gjuhën e vet amtare, shqipen. Gjatë gjithë karrierës dëshmoi aftësi të mëdha për të shfrytëzuar dallimet fetare e klasore të nënshtetasve e të armiqve të tij, duke i kundërvënë ndaj njëri-tjetrit. Deri para fillimit të kryengritjes greke nga Filiki Hetaria në mars të vitit 1821, Mahmudi II, i cili kishte pasuar Selimin III më 1806, si dhe administrata e Portës e kishin shpërfillur këtë organizatë, duke e quajtur të parëndësishme. Sipas tyre, pengesa kryesore për rivendosjen e autoritetit osman në Ballkan ishte Ali Pashai. Përkundrazi, Aliu e kishte kuptuar mirë rëndësinë e lëvizjes revolucionare greke dhe kishte filluar të studionte rrugët për bashkëpunimin e mundshëm me të. Ndërsa sulltani i shtonte përgatitjet për një mësymje frontale kundër kështjellës së Aliut në qytetin e Janinës në Epirin e Jugut, pashai u kthye me oportunizëm nga helenizmi.

“Revolucioni Grek”, ka theksuar një historian, “shpërtheu sepse osmanët gabimisht vendosën të nënshtronin të vetmin që mund ta kishte parandaluar atë kryengritje – Ali Pashain.” Në të hyrë të pranverës së vitit 1820, rreth 20.000 trupa osmane u grumbulluan para qytetit të Janinës. Të mbështetur nga një numër në rritje armatolësh grekë, forcat e Aliut bënë një qëndresë këmbëngulëse dhe u mbajtën deri në dimrin e ardhshëm. Dështimi i komandantit osman e shtyu Mahmudin të niste garnizone nga Peloponezi në drejtim të veriut për te kështjella e Aliut. Ndërkaq, kreu i Shoqërisë së Miqve, Aleksandër Ipsilantisi, shpërtheu kryengritjen e vet pa sukses në Principatat e Danubit më 6 mars 1821, duke kaluar lumin Pruth nga ana e territorit rus. Tri javë më pas, grekët e Peloponezit, duke përfituar nga mungesa e garnizoneve osmane, shpallën kryengritjen. Lufta Greke për Pavarësi kishte filluar.

Perandoria Osmane shpërtheu e zemëruar. Në Stamboll, Mahmudi II akuzoi patriarkun Gregorias se nuk kishte mundur të përmbante popullsinë e krishterë në Principatat e Danubit, në Peloponez, në Rumeli, në Maqedoni e në Thrakë. Në të hyrë të prillit, jeniçerët dhe bandat turke u lëshuan mbi popullsinë greke të qytetit. Robert Walsh-i, kapelani i ambasadës britanike, pa me sytë e vet sesi një djalë të ri “dy turq e vunë poshtë në gjunjë duke e shtypur për shpatullash dhe sesi një i tretë erdhi me një kamë në dorë… Me një goditje të vetme horizontale ai i preu kokën; trupin pa kokë ia hodhën në një pellg uji në mes të rrugës që ta shkelnin me këmbë kalimtarët, kurse kokën ia vunë për turp në mes të shalëve. Ekzekutorët pastaj vijuan rrugën duke ia lënë trupin dhe kokën që t’ia shqyenin qentë e mbledhur sakaq.” Në të Dielën e Dafinave, në një orvatje të dëshpëruar për t’i ndërprerë këto mizori, Gregoriasi shpalli çkishërimin e të gjithë atyre grekëve, që kishin ngritur krye kundër shtetit osman. Kjo masë nuk e kënaqi Mahmudin dhe gjashtë ditë më pas patriarku u rrëmbye nga një grup policësh osmanë, kur po kremtonte meshën, e u var te porta e Fanarit.

Vrasja e Gregoriasit shënoi fillimin e një fushate spastrimi me vrasje të hierarkisë ortodokse në disa vise të perandorisë. Në Smirnë, popullsia greke u dhjetua nga bandat, të cilat masakruan edhe kryemullain e qytetit si dhe disa nga paria turke, kur këta ndërhynë për të shpëtuar të krishterët.

Nikos Kazanxaqis “Ja vdekje, Ja liri”

“Ja vdekje, ja liri!” Autor Niko Kazanzaqi, Përktheu Enver Fico

Shtëpia Botuese “Naim Frashëri”, Tiranë, 1973

Nikos Kazantzakis është shkrimtari më i lexuar, falë universalitetit të veprës dhe faktit që kultivoi pothuajse të gjitha llojet e letërsisë. Në vitin 1954, romani i tij “Zorba” u shpall romani më i mirë i huaj botuar në Francë.

“Nuk shpresoj asgjë, nuk i frikësohem kujt, jam i lirë” – epitaf në varrin e Kazantzakis, marrë nga libri i tij “Asketika” (1927).

Nikos Kazantzakis u lind në Iraklio (Irakleio) të Kretës më 18 shkurt 1883, në kohën kur ishulli i Kretës vijonte të ishte pjesë e Perandorisë Osmane dhe vdiq më 26 tetor 1957 në Frajburg (Freiburg) të Gjermanisë. Vinte nga një familje atdhetarësh dhe tregtarësh; i ati ishte figura legjendare e Kapedan Mihalit, të cilin e përshkruan në veprën e tij “Ja vdekje, ja liri”. Studimet e para i merr në vendlindje, ndërsa në ishullin Naksos (Naxos) ndjek gjimnazin francez, ku erdhi në kontakt me kulturën dhe gjuhën franceze dhe italiane. Në Athinë mbaron studimet për drejtësi me rezultate të shkëlqyera. Kazantzakis udhëton shumë dhe produkt i tyre janë shënimet e udhëtimit, një formë letrare sui generis, ndoshta prodhimi i tij më cilësor estetik, edhe pse, në krye, u përdorën si shkrime dhe korrespondenca publicistike për nevoja të shtypit politik të kohës. Për një kohë të shkurtër (1945-1946) u emërua ministër pa portofol dhe më pas punoi edhe si punonjës i UNESCO-s (1947-1948) për promovimin e letërsisë klasike. Kazantzakis u kandidua dy herë për Çmimin Nobel (1947, 1950), por nuk e fitoi; poet, shkrimtar, prozator, eseist, kritik letrar, publicist, përkthyes i letërsisë, dramaturg, politikan etj.

Paragrafi 1, shkëputur nga libri “Ja vdekje, Ja liri”

Ata i kishin kullufitur të gjitha vezët, me gjithë guaska. Atëherë Kapedan Mihali e theu vorbën prej balte me një të goditur me grusht dhe ua shpërndau copërat shokëve të tij. Bertoldoja mori pjesën që i takonte e, duke u dredhur nga frika, u ngjit mbi një fuçi.

Kretasit kafshonin baltën e vorbës, përtypnin një gotë, e shndërronin në zall, pastaj në baltë, dhe e gëlltisnin duke qeshur me të madhe. Bertoldoja, i përkulur mbi ta, i vështronte të mbllaçiteshin, me sy të zgurdulluar.

Bertoldoja e kuptonte tani se kishte tre lloj njerëzish: ata që i hanë vezët pa guaskë, ata që i hanë me guaskë dhe ata që, pasi i kanë ngrënë me gjithë guaskë, hanë edhe vorbën që i mbante brenda. Këta të fundit quhen kretas…”

Paragrafi 2, shkëputur nga libri “Ja vdekje, Ja liri”

Ka popuj, njerëz, që i bëjnë thirrje zotit me anën e lutjes dhe të të qarave, të tjerë me anën e durimit dhe të nënshtrimit, të tjerë me blasfemi. Kurse kretasit e thërresin me të shtëna pushke. Ata vendosen te porta e zotit dhe shtien me pushkë, që t’i dëgjojë ai. “Rebelim!” sokëllin sulltani, që i ndjen i pari krismat dhe, i xhindosur, dërgon pashallarë, ushtarë dhe hunj me majë të mprehtë. “Paturpësi!” thërresin evropianët dhe hedhin koracatat e tyre të hekurta kundër anijeve të vogla e të dobëta në mbytje e sipër midis Evropës, Azisë dhe Afrikës. “Durim dhe kujdes, mos më mbytni në gjak!” lutet Greqia e gjorë. “Ja vdekje, ja liri!”, përgjigjen kretasit dhe trokasin te porta e Zotit.

Bibliografia në shqip e autorit

  • Ja vdekje ja liri, Καπετάν Μιχάλης, ΛευτεριάήΘάνατος, Καζαντζάκης, Νίκος, shqipëruar nga Fico, Enver, Tiranë, Naim Frashëri 1973, 1992.
  • Vëllavrasësit, Οιαδερφοφάδες, Καζαντζάκης, Νίκος, shqipëruar nga Varfi, Nonda, Tiranë, Albin 1997.
  • Krishti kryqëzohet përsëri, ΟΧριστόςξανασταυρώνεται, Καζαντζάκης, Νίκος, shqipëruar nga Qesko, Harrallamb, Tiranë, Albin 1998, Toena 2010.
  • Komedi, Teatër, Κωμωδία, Καζαντζάκης, Νίκος, shqipëruar nga Hoxha, Teuta, Tiranë, Neraida 2000.
  • Zambaku dhe gjarpri, Όφιςκαικρίνο, Καζαντζάκης, Νίκος, shqipëruar nga Mero, Leonard, Tiranë, Onufri 2000.
  • Heronjtë e mi – Biseda, Οιήρωεςμου, Καζαντζάκης, Νίκος, shqipëruar nga Mero, Leonard, Tiranë, Onufri 2000.
  • Letër El Grekos, ΑναφοράστοΓκρέκο, Καζαντζάκης, Νίκος, shqipëruar nga Gubera Miço, Tiranë Uegen 2001.
  • Zorba, ΒίοςκαιπολιτείατουΑλέξηΖορμπά, Καζαντζάκης, Νίκος, shqipëruar nga Rrahmani Nazmi, Prishtinë, Rilindja 1978.
  • Zorba, ΒίοςκαιπολιτείατουΑλέξηΖορμπά, ΚαζαντζάκηςΝίκος, shqipëruar nga Dajo, Stavri, Tiranë, Albin 1996, 2001.
  • Asketika, ΗΑσκητική, Καζαντζάκης, Νίκος, shqipëruar nga Dibra, Klodeta, Tiranë, Albin 2002.
  • Kazanzaqis dhe Zorba – miniantologji, ΟΚαζαντζάκηςκαιοΖoρμπάς- Μινιαντολογία, Καζαντζάκης, Νίκος, shqipëruar nga Hoxha, Teuta, Tiranë, Neraida 2002.
  • Udhëtoj nëpër Japoni dhe Kinë, ΤαξιδεύονταςΙαπωνία-Κίνα, Καζαντζάκης, Νίκος, shqipëruar nga Dino, Mimoza, Tiranë, Dudaj 2003.
  • Udhëtim në Malin e Shenjtë, Οφίλοςμου, οποιητής, ΚαζαντζάκηςΝίκος, shqipëruar nga Çollaku, Romeo, Ti-ranë, Zenit 2013.
  • Udhëtim nëpër Itali, Egjipt, Sinai, Jerusalem, Qipro, More, ΤαξιδεύονταςΙταλία, Αίγυπτος, Σινά, Ιερουσαλήμ, Κύπρος – Μοριάς, Καζαντζάκης, Νίκος, shqipëruar nga Maklena Nika, Tiranë, Toena 2014.
  • Tundimi i fundit, Οτελευταίοςπειρασμός, Καζαντζάκης, Νίκος, shqipëruar nga Çollaku, Romeo, Tiranë, Pegi, 2015.



who’s who – Martin Camaj

Martin Camaj 21 korrik 1925 – 12 mars 1992

Martin Camaj u lind më 21 korrik 1925 në Temal të Mbishkodrës. Studimet i kryen në shkollën italaine të Jezuitëve, në Shkodër, “Collegium Xaverianum”. Mbas shkollimit punon si mësues në Malësi. Camaj merr pjesë në rezistencën kundër partizanëve komunistë. Jeton në ilegalitet, deri sa më në fund arrin të arratiset Jugosllavinë fqinje.

Gjatë periudhës 1949 -1955 studion sllavistikë, romanistikë dhe albanologji në Beograd. Filloi punën për disertacionin, me një temë për Buzukun. Me ndihmën e ish-mësuesve italianë shpërngulet, më 1956, në Romë. Në vitin 1960 mbron disertacionin.

Nga viti 1961 punon si pedagog albanologjie në universitetin e Mynihut. Në të njëjtin universitet, themelon katedrën e albanologjisë. Përgjatë periudhës  1971-1990 është titullar i katedrës së albanologjisë.

Martin Camaj ka shkruar poezi, prozë dhe punime shkencore mbi shqipen dhe dialektologjinë shqiptare.

Dy vëllimet e para poetike i ka botuar në Beograd. Vepra letrare e Martin Camajt përfshin nëntë vëllime poetike, tre romane dhe një vëllim novelash. Poezia e Martin Camajt është përkthyer në italisht, anglisht dhe gjermanisht.

Martin Camaj ndërroi jetë në Mynih më 12 mars 1992

Çfarë është kushtetuta?

Me “Kushtetutë” kuptohet tërësia e rregullave themelore të një organizimi të caktuar shoqëror. Por meqenëse çdo organizim ka rregullat e tij dhe disa nga këto mund të mos jenë themelore, kjo do të thotë se çdo organizim ka nevojë për një kushtetutë. Në këtë këndvështrim, mund të thuhet se një shoqatë filantropie, një rreth sportiv, një kooperativë ndërtimi, një sindikatë, kanë të gjitha “Kushtetutat” e tyre, përfaqësuar nga ato rregulla që përcaktojnë qëllimet, organet, procedurat e emrit, kompetencat etj.

Në gjuhën e përditshme, këto lloj rregullash themelore zakonisht përkufizohen si “statute”, “akte themelimi”, “akte konstitutive”. Në të njëjtin kuptim është terminologia juridike: në Itali p.sh. nenet 15 dhe 16 të kodit civil për shoqatat dhe fondacionet, neni 2328 për shoqëritë aksionare, neni 114 i Kushtetutës për komunat, provincat, qytetet metropole dhe rajone përdorin gjithmonë termin “statut” për të treguar aktin që përcakton organizimin dhe qëllimet.

Termi “Kushtetutë” përdoret kur flasim për rregullat themelore të organizmit primar dhe sovran, pra shtetit. Pra, është më korrekte të
thuash se Kushtetuta është ligji themelor i shtetit, që madje, formëson atë tip të veçantë shteti, duke i diktuar rregullat themelore qoftë të bashkëjetesës, qoftë të ushtrimit të pushtetit publik. Por, ende flitet për një përkufizim të paplotë, pasi në Kushtetutë mpleksen domethënie historike, sociologjike, ideologjike, filozofike, politike të cilat nuk mund të mos mbahen parasysh dhe që nuk të lejojnë ta kufizosh Kushtetutën në një formulë sintetike përfundimtare. Veçanërisht, për të kuptuar domethënien “Kushtetutë” në tërësinë e saj, është i pazëvendësueshëm një excursus historik në të cilin do të ndeshim parimet e ndryshme themelore që shoqërojnë dhe në të njëjtën kohë dallojnë nocionin Kushtetutë, siç janë: pushtet i qëndrueshëm, ngurtësi, revizionim kushtetues, ndarje dhe balancim mes pushteteve, garanci të drejtash themelore, kontroll kushtetutshmërie. Vetëm një kombinim i tyre formëson domethënien e Kushtetutës, që siç e thamë, nuk mund të shprehet në një formulë sintetike shteruese.

Në një përmbledhje të shkurtër, Kushtetuta fillon të përdoret si një përmbledhje ligjesh, institucionesh dhe zakonesh, që rrjedhin nga disa parime të pandryshueshme, të drejta, që janë në synim të së mirës publike, që përbëjnë tërësinë e sistemit sipas së cilit komuniteti ka rënë dakord dhe pranon të “qeveriset”.

Një Kushtetutë nuk është akti i një qeverie, por akti i një populli që krijon një qeveri!

Paine, “E drejta e njeriut” (1791)

Në këtë mënyrë, arrijmë te koncepti i Kushtetutës që lind nga populli, si vepër e dëshirës kolektive, që “kodifikon” organizimin e pushteteve dhe imponohet si normë e mbivendosur mbi veprimtarinë e pushteteve të parashikuara nga vetë kushtetuta dhe që njeh dhe mbron të drejtat që natyrshëm i përkasin qenies njerëzore.

Juristët, përpara se të zbatojnë ligjet, duhet të qartësohen nëse përputhen efektivisht me normat e “ligjeve natyrore të rregullit social dhe drejtësisë”.

Të gjitha këto teori gjejnë “laboratorin e tyre eksperimental” në Kushtetutat e shteteve të Amerikës së Veriut, që shkëputen nga shteti amë me “Deklaratën e Pavarësisë” (1776)  dhe, sigurisht, janë në kushte optimale për të rindërtuar institucione  – që i njihnin mirë.

  • Kushtetuta e parë është ajo e Virxhinias (1776); në të njëjtin vit, miratohen Kushtetutat e New Jersey, Delaware, Pennsylvania, Maryland, North Carolina; më 1777 kemi Kushtetutat e dy shteteve të tjera, Georgia dhe New York; më 1780: Massachusetts, Connecticut dhe Rhode Island do vendosin të mbajnë kartat e vjetra koloniale duke u kufizuar vetëm në heqjen e çdo citimi lidhur me Mbretin e Anglisë).  Kjo, qoftë për marrëdhëniet e thella kulturore, qoftë edhe sepse kushtetuta të tilla ishin në pjesën më të madhe në fuqi në kolonitë.  

“Fundamental orders” i kolonive të Connecticut – që në formën e “Kontratës solemne”, përmbajnë një disiplinë të saktë të organizimit të komunitetit – konsiderohet nga shumë studiues si një Kushtetutë e shkruar ante litteram. Të mos harrojmë, se në radhët e kolonëve amerikanë është rrënjosur dhe praktikuar teza, sipas së cilës, shteti bazohet mbi një covenant, pra një kontratë shoqërore (ndryshe: një transferim i doktrinës biblike të aleancës mes Zotit dhe popullit të tij).

Shumë e njohur është kontrata e “mbjelljes” (që vendos rregulla për lindjen dhe jetën e një komuniteti të organizuar) e përfunduar më 1620 në bordin e Mayflower mes “Pilgrim Fathers”.

Të gjitha Kushtetutat Amerikane kanë pothuaj të njëjtën karakteristikë: janë formuluar me fjali të shkurtra e të qarta, dhe thuajse të gjitha bashkëshoqërohen me “Deklaratën e të Drejtave” (nën ndikimin e Jusnatyralizmit dhe Kartës së të Drejtave të 1689). Për shkak të lehtësisë në të lexuar dhe interpretuar, përkthehen në frëngjisht dhe botohen në Zvicër, duke ushtruar ndikim të madh në shumë nga komponentët e Asamblesë Kushtetuese që u formua në Francë më 1789, në atë pikë, sa mund të thuhet se konstitucionalizmi anglez u importua në Europën Kontinentale jo përmes La Manshit, por përmes Atlantikut, pra përmes Kushtetutave të matanë oqeanit!

Kushtetutat ndahen në dy grupe të mëdha: Kushtetuta të ngurta dhe Kushtetuta fleksibël

Kushteta të ngurta quhen ato kushtetuta, ndryshimi i të cilave kërkon procedura të vështira, që do të thotë më komplekse sesa ato që kërkohen për miratimin e ligjeve të zakonshme.

E kundërta janë kushtetutat fleksibël: ato që mund të ndryshohen edhe me ligje të zakonshme: pra, kanë një “vlerë” politike dhe udhërrëfyese për interpretimin e ligjeve të zakonshme, por jo më tepër. Është e ngurtë Kushtetuta e SHBA-së, ashtu siç kanë qenë të ngurta Kushtetutat franceze më 1791, 1793, 1795 dhe ajo e Belgjikës më 1831. Janë të ngurta të gjitha kushtetutat më të rëndësishme të shekullit XX. Kushtetuta fleksibël kanë qene kushtetutat e Konsullatës së 1799-s, kartat franceze të 1814-s dhe 1830, Kushtetuta spanjolle e  vitit 1808 (e ashtuquajtura Kushtetuta e Baiones), kushtetuta e Bashkimit Jugafrikan të 1909-s (përveç disa pjesëve) si dhe Statuti Albertin italian.

Kushtetutat e Zelandës së Re (le të kujtojmë lindjen më 2003, të Gjykatës së Lartë neozelandeze e cila u krye përmes adoptimit të thjeshtë të Supreme Court Act), ajo e Principatës së Monakos dhe pjesërisht ajo e Izraelit (që është e përbërë nga shumë ligje themelore) konsiderohen fleksibël. Në sistemin e fundit, konsiderohen si jo të përshtatshme nga ana e legjislacionit ligjet themelore të 1992-shit në çështjen e të drejtave të njeriut (Human Dignity and Liberty dhe Freedom of Occupation), sidoqoftë, vetëm në qoftë se nuk respektohen vlerat e shtetit të Izraelit dhe parimi i proporcionalitetit mes qëllimeve dhe mjeteve: vlerësimi lidhur me këtë është në kompetencën e gjykatësve (modifikimet e Freedom of Occupation kërkojnë sidoqoftë një shumicë absolute nga Knesset, ndaj ky ligj ka një pozicion mbivendosje në raport me ligjet e tjera).

Ngurtësia është karakteristikë e konstitucionalizmit, sepse jo vetëm garanton kohë-gjatësi dhe stabilitet, por i jep një forcë të veçantë produktit të pushtetit kushtetut-formues, forcë që shprehet në radhë të parë si superioritet hierarkik krahasuar me të gjitha burimet e tjera.

Kushtetutat fleksibël të shekullit XIX janë pasojë e fazave të frenimit të konstitucionalizmit në kuptimin që bëhej fjalë për Kushtetuta të dhëna nga sovrani në të cilat energjia e veçantë juridike e Kushtetutave të shprehura nga populli mungonte. Jo rastësisht, këto kushtetuta zakonisht përkufizoheshin “karta” ose “statute”


Si ti, burrë, dhe unë, grua

Nga Aferdita Blaka (Kosova) / Poezi

Në këtë jetë të barabartë kemi ardhë,

Si ti, djalë, dhe unë vajzë,

Jetën të dy njësoj e duam,

Si ti, burrë, dhe unë, grua.

Por diçka për mua është ndryshe,

Që mbi forcën, vë arsyen,

Që me zemër, marr fuqinë,

Dhe fjala “nënë”, më jep lumturinë.

Mos, mos, mos ti more djalë,

Mendo se dhe ti, nga një nënë ke ardhë,

Mendo sikur atë të mos e kishe,

E din shumë mirë që jeta e ngrohtë nuk do të ishte.

A kujton kur i vogël ishe,

Pas fustanit të saj nga e panjohura fshiheshe,

Pas zërit të saj  ti shpejt vrapoje,

E kërkoje, e kërkoje se shumë e doje.

Ushqimin vetëm nga dora e saj e shijoje,

Këshillën e mirë nga ajo e pranoje,

Aromën e saj nga të tjerat dalloje,

Dashurinë e zjarrtë nga sytë e saj, ëndërroje.

Këto kërkon shumë edhe tani,

Që flokët po të zbardhen dhe po të bëhen gri,

Sa herë që veten ti keq e ndjen,

Nga thellësia e shpirtit, vetëm fjala “nënë” të del.

Mendo tani ti fëmijën tënd,

Pa ngrohtësi, pa dashuri atë po e lë,

Pa fjalën, pa mbrojtjen, pa të ëmblën shpresë,

E pa të bukurën fjalën “nënë”, të thërresë.

who’s who Afërdita Blaka (Kosova)

Aferdita Blaka (Kosova), 2020
  • Aferdita Blaka (Kosova) u lind në Durrës, më 1960. Me mbarimin e shkollës së mesme, zhvendoset në Tiranë, për të ndjekur studimet në Shkollën e Lartë të Bashkuar për oficerë. 
  • Ka ndjekur shumë shkolla, seminare e trajnime, brenda e jashtë vendit, veçuar: kursin orientues të Oficerit të Shtabit Ndërkombëtar, në Hollandë; kursin për oficerët rezervistë, në Shkollën e NATO-s, Oberamergau Gjermani (2003); Kursin e Menaxhimit të Burimeve të Mbrojtjes në Naval Postgraduate School – Monterey, Kaliforni, SHBA (2007); kursin 1 vjeçar të “Komandës dhe Shtabit të Bashkuar në Kolegjin e Forcave Kanadeze”, Toronto, Kanada (2010-2011).     
  • Karrierën ushtarake e fillon si instruktore, më vitin 1983. Në vitin 1984 emërohet instruktore taktike dhe vijon si shefe shtabi batalioni, në Reparte Ushtarak, Tiranë deri më vitin 1992.
  • 1992-2001 p punon si instruktore personeli, shefe administrate dhe shefe personeli në Fakultetin e Forcave Tokësore, Akademia Ushtarake (AU) “Skënderbej”, Tiranë.
  • Në periudhën 2003 – 2010 është oficere Shtabi për menaxhimin dhe planifikimin e personelit në Shtabin e Përgjithshëm të Forcave të Armatosura. Në periudhën 2010-2012 është specialiste për analizë strategjie dhe Oficere shtabi në Qendrën e Analizave të Mbrojtjes në Komandën e Doktrinës dhe Stërvitjes.
  • Më vitin 2012 del në rezervë bazuar në ligjin e Forcave të Armatosura për plotësim të kohës së qëndrimit në gradën e mbajtur “Nënkolonele”.  
  • Afërdita Blaka (Kosova) ka marrë pjesë në shumë konferenca, në rolin e folësit dhe të ftuarit të nderit.

Botime

  • 2020, tetor “Mira”, dashuri pa kusht. Novelë. Botues: Fondacioni “Henrietta Leavitt” (proces botimi)
  • 2020, tetor Si ti burrë dhe, unë, grua. Poezi, Tirana Review of Books
  • 2012, qershor, “Roli i Induksionit dhe Deduksionit në fushën e mbrojtjes”, Gazeta “Ushtria”.
  • 2012, maj “Mënyra e komandimit dhe parimet bazë të punës në një shtab komande”, Gazeta “Ushtria”.
  • 2011, dhjetor Sfida e operacioneve të NATO-s – “COIN or conventional war”, “Revista ushtarake”.

Qyteti im, Elbasani

Nga Ali Kaziu

Me këtë poezi Ali Kaziu ka marrë pjesë në konkursin “Qyteti im, e ardhmja ime” / 2020.

Konkursi u organizua nga Fondacioni “Henrietta Leavitt”, në bashkëpunim me Bibliotekën “Qemal Baholli”, Elbasan.

Ali Kaziu, duke interpretuar krijimin e tij, poezinë “Qyteti im, Elbasani”
Foto nga ceremonia e ndarjes së certifikatave dhe librave, për fëmijët pjesëmarrës
10 korrik 2020
  • Vendi im ku kam lerë!

I bukur si nga herë!

Me gjelbërim je ngado.

Sytë mua më ndriço!

  • Kalaja gjigande,

me borë dhe restorante

brenda mban historinë,

lart na ngre krenarinë.

  • Kushdo që e shikon,

Historinë ia tregon.

Vizitorët i mahnit

Me të gjitha bukuritë.

  • Elbasan, qytet me famë,

I përmendur në çdo anë,

Je në zemër të Shqipërisë.

I njohur prej diturisë!

  • Është vendlindja e prindërve të mi

Këtu linda dhe jam fëmi,

Po rritem dhe kam menduar,

Në këtë vend për të jetuar

  • Elbasan, të premtoj.

Sa më shumë do të mësoj,

Kur të rritem të dal në jetë.

Do të jem punëtor i vërtetë.

  • Do punoj për ardhmërinë

Ta zbukuroj sa më shumë Shqipërinë.

Jeta jonë të jetë më e bukur,

Çdo njeri të jetë i lumtur!

Pamje nga Elbasani, realizuar në akrilik nga Petrit Kuminja, paraqitur në konkurs, për kategorinë vizatim / pikturë.

Modernitet apo post-modernitet?

Anthony Giddens / Shqip: Valbona Nathanaili

Shkëputur nga libri: Pasojat e modernitetit

“Post-moderniteti” përdoret, zakonisht, sikur të ishte sinonim me post-modernizmin, shoqërinë post-industriale etj. Megjithatë, ideja e shoqërisë post-industriale, ashtu sikurse u trajtua nga Daniel Bell në aspekte të ndryshme,[1] është tejet e qartësueshme në krahasim me dy konceptet e tjera, të përmendura më sipër, të cilat nuk janë kaq të qarta. Le të ravijëzojmë këtu një dallim midis këtyre dy termave. Post-modernizmi, nëse nënkupton gjithçka, është kapur më mirë kur u referohemi stileve apo lëvizjeve në letërsi, pikturë, arte plastike dhe arkitekturë. Ai lidh aspektet e refleksionit estetik menatyrën e modernitetit. Megjithëse, ndonjëherë, i skicuar jo qartazi, modernizmi është ose ishte një pikëpamje e dallueshme në këto epoka të ndryshme dhe, mund të thuhet, se ai u zëvendësua nga rryma të tjera të shumëllojshmërisë post-moderniste. (Mbi këtë çështje mund të shkruhet një vepër e veçantë, por unë nuk do të merrem me analizën e saj).

Post-moderniteti i referohet diçkaje të ndryshme, të paktën ashtu siç do ta përcaktoj unë termin. Nëse ne lëvizim brenda një faze të post-modernitetit, kjo do të thotë se trajektorja e zhvillimit shoqëror po na shpie nga institucionet e modernitetit drejt një tipi të ri dhe të dallueshëm të rendit shoqëror. Post-modernizmi, nëse ekziston në formë të qëndrueshme, mund të shprehë  ndërgjegjësimin ndaj një ndryshimi të tillë, por nuk tregon se ai ekziston.

Kujt i referohet zakonisht post-moderniteti? Nëse do të shmangim kuptimin e përgjithshëm të mënyrës së jetesës nëpërmjet periudhës së pabarazisë së shenjuar nga e shkuara, termi nënkupton zakonisht një ose disa nga përcaktimet e mëposhtme: kemi zbuluar se asgjë nuk mund të dihet me siguri, duke qenë se të gjitha “krijimet” para-ekzistuese të epistemologjisë janë shfaqur si të pabesueshme; se “historia” është çliruar nga teleologjia (rrëfenjat hyjnore) dhe, rrjedhimisht, nuk mund të mbrohet bindshëm asnjë version i “përmirësuar”; dhe se renditje të reja shoqërore dhe politike, që kanë të bëjnë me problematikat ekologjike dhe lëvizjet e reja shoqërore, kanë dalë tashmë në skenë. Zor se, sot, post-moderniteti mund të identifikohet me atë çka ishte e pranuar gjerësisht dikur: zëvendësimi i kapitalizmit nga socializmi. Në fakt, zhvendosja e këtij këndvështrimi kalimtar nga pika qendrore është një nga faktorët kryesorë, që ka nxitur diskutimet  rreth shkatërrimit të mundshëm të modernitetit, pikëpamja deterministe e Marx-it mbi historinë.

Na lejoni ta heqim nga mendja, si të pavlerë për konsiderata intelektuale serioze, idenë që nuk janë të mundura dijet sistematike për veprimet njerëzore ose trendet e zhvillimeve shoqërore. Nëse dikush do të kishte një këndvështrim të tillë (dhe, po të jetë e vërtetë, ai nuk është i porsadalë si përcaktim i parë), zor se mund të shkruante një libër sipas këtij qëndrimi. E vetmja mundësi do të ishte mohimi i veprimtarisë intelektuale, për të mos thënë një “shkatërrimin i nisur si me shaka”, duke favorizuar kështu vetëm përdorimet fizike. Çfarëdo që të nënkuptojë mungesa e bazës në epistemologji, duhet thënë se ajo nuk ka të bëjë aspak me këtë pikëpamje. Për të patur një pikënisje më të sigurtë, mund të hedhim vështrimin tek nihilizmi i Nietzsche-s dhe i Heidegger-it. Pavarësisht dallimeve midis dy filozofëve, ekziston një qasje në të cilën ata bashkohen me njëri-tjetrin. Të dy e lidhin modernitetin me idenë se “historia” mund të konsiderohet si përvetësim i përmirësuar i krijimeve të arsyeshme të dijes. Sipas tyre, kjo shprehet në termin e “kapërcimit” (mposhtjes): formimi i kuptimeve të reja shërben për të identifikuar atë se çfarë është e vlefshme dhe çfarë nuk është e tillë, dhe, sendërtimi i të cilave bëhet mbi bazën e njohurive të grumbulluara.[2] Secili prej tyre e sheh si të domosdoshme për ta distancuar veten nga pretendimet e krijuara mbi bazën e iluminizmit të mendjes, ndonëse nuk mund t’i kritikojmë këto pretendime nga përparësia që iu japin pretendimeve të mëpasshme si më superiore apo më të mirëmenduara. Ata braktisin kështu përkufizimin e “kapërcimit kritik”, i cili ishte kaq qendror për iluminizmin kritik ndaj dogmës.

Megjithatë, çdonjeri që e kupton këtë si një kalim thelbësor nga moderniteti drejt post-modernitetit përballet me vështirësi të mëdha. Njëra nga vështirësitë kryesore është e dukshme dhe e njohur më së miri. Të flasësh për post-modernitetin duke e zëvendësuar me modernitetin duket sikur sjell në vëmendje pikërisht atë gjë për të cilën (tani) është deklaruar se është e pamundur: i jep një farë koherence historisë dhe argumentimeve tona mbi të. Për më tepër, nëse Nietzsche ishte autori kryesor që shkëputi post-modernitetin nga moderniteti, një fenomen që hamendësohet se po ndodh  sot, si është e mundur që ai e kuptoi të gjithë këtë thuajse një shekull më parë? Pse ishte pikërisht Nietzsche-ja i aftë të bënte një zbulim të tillë që, sikundër shprehej pa të keq, “nuk bëra asgjë më tepër sesa nxorra në pah hamendësimet e fshehta të vetë iluminizmit”?

Është e vështirë t’i rezistohet konkluzionit se shkëputja nga mendimi fondamentalist është një ndarje domethënëse në mendimin filozofik, origjina e të cilit daton aty nga mesi apo fundi i shekullit të nëntëmbëdhjetë. Shkëputja merr vlera të reja nëse e vështrojmë më tepër si “moderniteti që filloi të kuptojë vetveten”, sesa si kapërcim të modernitetit si të tillë.[3] Ne mund ta interpretojmë këtë në termat e asaj që do e etiketoja si botëkuptim providencial. Mendimi iluminist dhe kultura perëndimore në përgjithësi, e kanë origjinën në një kontekst fetar, i cili e vinte theksin tek teleologjia dhe arritjet e mirësisë së Zotit. Providenca hyjnore kishte udhëhequr për një kohë të gjatë mendimin kristian. Pa ekzistencën e këtyre orientimeve të mëparshme, mendimi iluminist zor se do të ishte vendosur në radhë të parë. Nuk është aspak e habitshme, po të pohohet fakti se mbrojtja e pikëpamjes iluministe më tepër i rimodeloi idetë e parashikimit hyjnor, sesa i zëvendësoi ato. Tipi i sigurisë (ligji hyjnor) u zëvendësua me një tjetër (siguria në shqisat tona, në vëzhgimet empirike) dhe providenca hyjnore u zëvendësua me progresin providencial. Për më tepër, ideja providenciale e arsyes koincidoi me rritjen e dominancës evropiane ndaj pjesës tjetër të botës. Rritja e fuqisë evropiane siguroi, ashtu siç edhe ndodhi në fakt, mbështetje të rëndësishme për hipotezën se botëkuptimi i ri rreth botës u ngrit mbi një bazë të qëndrueshme, e cila ofroi jo vetëm siguri, por edhe emancipim nga dogmat e traditës.

Sidoqoftë, fara e nihilizmit vazhdonte të kishte rrënjë në mendimin iluminist që në zanafillën e tij. Sipas tyre, nëse nuk e cënojmë sferën e arsyes, asnjë dije nuk mund të mbështetet në themele që nuk duhet të vihen në dyshim, sepse edhe përkufizimi më i qëndrueshëm mund të konsiderohet i vlefshëm vetëm “në parim” apo “deri në një njoftim të dytë”. Ndryshe, do të binim në kthetrat e dogmës dhe do të ndaheshin nga e vetmja sferë e arsyes, e cila përcakton se çfarë vlen në radhë të parë. Pavarësisht se shumë studiues u referohen provave të shqisave tona si informacioni më i besueshëm që mund të përftojmë, mendimtarët e hershëm të iluminizmit ishin të ndërgjegjshëm se “prova” të tilla, në parim, janë të dyshimta. Këto të dhëna nuk mund të shërbejnë kurrë si bazë e plotë dhe e sigurt, apo të pretendojnë për dije. Duke ditur shkallën e lartë të ndëgjegjësimit sa u takon vëzhgimeve sendore, si dhe kategorizimit të tyre teorik, mendimi filozofik ka devijuar tërësisht nga empiricizmi. Për më tepër, që nga koha e Nietzsche-s, ne jemi më të qartë për mënyrën se si operon arsyeja, ashtu sikundër edhe për marrëdhëniet problematike që ekzistojnë midis dijeve dhe pushtetit.

Zhvillime të tilla, më shumë se na çojnë “përtej modernitetit”, na ofrojnë një kuptim më të plotë të një refleksiviteti të qenësishëm në vetë modernitetin. Moderniteti nuk është i turbullt për shkak të përdorimit të arsyes, por sepse natyra e përdorimit të saj, së fundmi, është shndërruar në një “puzell”. Si mund ta justifikojmë një angazhim për arsye në emër të arsyes? Në mënyrë paradoksale, ishte mendimi pozitivist ai që e ngërtheu këtë çështje më drejtpërdrejt, si rrjedhojë e përpjekjeve të shumta për shkëputjen e të gjitha mbeturinave të dogmës e traditës nga mendimi racional. Moderniteti duket sikur u bë enigmatik në thelbin e tij dhe nuk gjeti ndonjë shteg që do mund ta “kapërcente” atë. Na kanë mbetur pyetje, që njëherë mendohej se kishin përgjigje dhe, më duhet të argumentoj se, nuk janë vetëm filozofët që e kanë kuptuar këtë gjë. Një ndërgjegjësim i përgjithshëm për fenomenin filtron në shqetësim, i cili shtyp secilin prej nesh.  

Post-moderniteti shoqërohet jo vetëm me fundin e fondamentalizmit, por edhe me “fundin e historisë”. Sikundër jam referuar edhe më herët, nuk është nevoja të përshkruaj detaje rreth këtij nocioni këtu. Historia nuk ka një “formë” intrinsike dhe nuk është as teleologji. Mund të shkruhen shumë histori, por nuk mund të kenë një referencë, sikundër mbështetja që kërkonte Arkimedi për levën e vet (ideja se historia ka një drejtim evolucionar). Historia nuk duhet të barazvlerësohet me “historicizmin”, meqenëse ky i dyti lidhet dukshëm me institucionet e modernitetit. Materializmi historik i Marksit identifikon gabimisht njërën me tjetrën dhe, për rrjedhojë, jo vetëm i atribuon një unitet fals zhvillimit historik, por edhe dështon, pasi nuk është në gjendje të dallojë cilësitë e veçanta të modernitetit. Argumentet për këtë çështje u trajtuan më së miri në debatin e spikatur zhvilluar ndërmjet Lévi-Strauss dhe Sartre.[4] “Përdorimi i historisë për të bërë histori” është një fenomen thelbësor i modernitetit, dhe jo një parim i përgjithshëm i cili mund të zbatohet në të gjitha epokat – është një version i refleksivitetit të modernitetit. Madje, historia si regjistër kohor, ose si skicim i sekuencave të ndryshimit ndërmjet datave të ndryshme, është një mënyrë specifike e kodifikimit të së përkohshmes.

Ne duhet të jemi të kujdesshëm me mënyrën, se si e kuptojmë historicizmin. Ai mund të cilësohet si përdorimi i së shkuarës për të ndihmuar në formimin e së tashmes, por që nuk mbështetet në lidhjen me të shkuarën. Në të kundërt, historicizmi ka të bëjë me përdorimin e dijeve rreth së shkuarës, si një mjet për t’u shkëputur me të ose, në një farë mase, si mbështetje ndaj çfarë mund të justifikohet në mënyrë parimore. Në fakt, historicizmi na orienton kryesisht drejt të ardhmes. Në mënyrë esenciale, të ardhmes i referohemi si e hapur, megjithëse konsiderohet ende si kusht kundërfaktual ndaj linjave të veprimeve të ndërmarra me mundësitë e së ardhmes në mendje. Ky është një aspekt i rëndësishëm i “shtrirjes” së kohë-hapësirës, ku kushtet e modernitetit krijojnë si mundësinë, ashtu edhe domosdoshmërinë. “Futurologjia” –  konfigurimi i të ardhmeve të mundshme/të pëlqyeshme/të vlefshme – bëhet kështu më e rëndësishme sesa skicimi i së shkuarës. Secili nga tipet e mekanizmit të çrrënjosjes, i përmendur më parë, prezumon një orientim të këtij lloji të së ardhmes.

Ndarja nga pikëpamjet providenciale të historisë, rrënimi i fundamentalizmit, së bashku me shfaqjen e mendimit të ardhshëm kundërfaktuale dhe me “rënien” e përparimit nëpërmjet ndryshimit të vazhdueshëm, janë kaq të ndryshueshëm nga pikëpamja qendrore e iluminizmit saqë, për t’i vështruar këto ecuri si të pandashme, duhet të përligjet pikëpamja që thotë se po ndeshemi me periudhat kalimtare me ndikim të gjerë. Madje, edhe qasja e referimit të tyre si post-modernizëm përbën një gabim, i cili frenon kuptimin e saktë të natyrave dhe ndikimeve të tyre. Veçimet që kanë ndodhur duhet të kuptohen si përfundime të dala nga vetësqarimi i mendimit modern, ashtu sikurse janë spastruar mbetjet e pikëpamjeve tradicionale dhe providenciale. Ne nuk kemi shkuar përtej modernitetit, por ne po jetojmë saktësisht në fazën e përmbylljes së tij.

Rënia graduale e hegjemonisë botërore europiane apo perëndimore, ana tjetër e së cilës lidhet me zgjerimin e institucioneve moderne anembanë botës, përbën qartazi një nga ndikimet kryesore për të cilat bëhet fjalë këtu. Sigurisht, që “rënia e projektuar e Perëndimit” ka qenë objekt shqetësimi për shumë autorë që nga fundi i shekullit të nëntëmbëdhjetë. Ashtu siç përdoret në këtë kontekst, fraza e mësipërme i referohet, zakonisht, periudhës gjatë së cilës civilizimi modern shihet thjesht si një civilizim me shtrirje rajonale ndërmjet civilizimeve të tjera që e kanë paraprirë atë në zona të tjera të botës. Civilizimet kanë periudhat e tyre të lulëzimit, maturimit e plakjes dhe, ndërkohë që zëvendësohen nga civilizime të tjera, shoqërohen me ndryshime në shpërndarjen rajonale të fuqive globale. Por, moderniteti nuk është thjesht një civilizim ndërmjet  të tjerëve, nëse i përmbahemi interpretimit “të veçimit” që kam sugjeruar më lart. Mbërthimi rrënues i Perëndimit, në raport me pjesën tjetër të botës, nuk është rrjedhojë e tkurrjes së ndikimit të institucioneve, të cilat u ngritën së pari pikërisht në perëndim, përkundrazi, kjo ishte rrjedhojë e përhapjes së tyre anembanë botës. Pushtetet ekonomike, politike dhe ushtarake që i dhanë Perëndimit epërsinë e tij dhe që u krijuan falë bashkimit të katër dimensioneve institucionale të modernitetit, nuk i diferencojnë shumë vendet perëndimore nga vendet e tjera të botës. Ne mund ta interpretojmë këtë si një prej proceseve të globalizimit, një term i cili duhet të mbajë një pozicion kryesor në leksikun e shkencave shoqërore.

Cilët prej grupeve të tjera të ndryshimeve lidhen, në një kuptim a në një tjetër, me post-modernitetin? A ka lidhje me post-modernitetin krijimi i lëvizjeve të reja shoqërore dhe krijimi i axhendave të reja politike? Sikundër do provoj t’i trajtoj pak më tej, këto janë vërtet të rëndësishme. Sidoqoftë, me vigjilencën më të madhe, na duhet ta rendisim mënyrën tonë të arsyetimit në bashkësinë e një vargu teorish e interpretimesh që kanë avancuar mbi bazën e tyre. Duke e analizuar post-modernitetin si një seri e ndryshimeve të qenësishme që qëndron larg ose “përtej” grumbullimeve të ndryshme institucionale të modernitetit, mund të themi se nuk jetojmë ende në një univers shoqëror post-modern, ndonëse jemi në gjendje të shohim më shumë sesa disa paraqitje te vogla të shfaqjes së mënyrave të jetës dhe të formave të organizimit shoqëror, të cilat divergjojnë nga ato të ofruara nga institucionet moderne.

Në termat e kësaj analize mund të kuptohet lehtë se pse është kaq i paqartë radikalizimi i modernitetit dhe pse është kaq domethënës në të njëjtën kohë. Tiparet e tij më të dukshme: rrënimi i evolucionizmit, zhdukja e teleologjisë historike, pranimi i plotësimit, konstituimi i refleksivitetidhe zhdukja e pozicionit të privilegjuar të Perëndimit, na orientojnë drejt një universi të ri dhe të trazuar përvojash. Nëse “ne” u referohemi akoma, kryesisht, përvojave të atyre që jetojnë vetë në Perëndim ose, më saktë, sektorëve të industrializuar të botës, atëherë kjo do të thotë se ndikimet e këtyre përvojave janë ndjerë kudo.

Përmbledhje

Në këtë moment jemi në gjendje të bëjmë një përmbledhje të diskutimit të zhvilluar deri më tani. Kemi evidentuar tri burimet kryesore sa i takon dinamizmit të modernitetit, si dhe lidhjet mes tyre:

  • Ndarja e kohë-hapësirës. Ky është kushti i distancimit kohë-hapësirë dhe ka të bëjë me zgjerimin e papërcaktuar; siguron, gjithashtu, edhe mjetet e zonimit preciz të kohës dhe hapësirës.
  • Zhvillimi i mekanizmave çrrënjosëse. Këto “veçime” të veprimtarive shoqërore nga kontekstet lokale i kanë riorganizuar marrëdhëniet shoqërore përtej distancave të mëdha të kohë-hapësirës.
  • Zotërimi refleksiv i dijes. Fabrikimi i dijes sistematike rreth jetës shoqërore bëhet pjesë integrale e sistemeve të rifabrikimit, duke e nxjerrë jetën shoqërore jashtë trajtave të ngurta të traditës.

Të marra së bashku, këto tri tipare të institucioneve moderne ndihmojnë për të shpjeguar, pse të jetuarit në botën moderne ngjan më tepër me idenë e udhëtimit me një mjet të pakontrolluar shumë të vështirë (imazh, i cili do të trajtohet hollësisht më poshtë) sesa po udhëtojmë me një mjet që e kemi nën kontroll të kujdesshëm dhe të drejtuar më së miri, siç është makina. Zotërimi refleksiv i dijes, i cili është esencialisht energjik, por edhe në mënyrë të nevojshme i paqëndrueshëm, zgjerohet për të inkorporuar hapësirat masive të kohë-hapësirës. Mekanizmat e çrrënjosjes sigurojnë mjetet e këtij zgjerimi, nëpërmjet largimit të marrëdhënieve shoqërore nga “qëndrimi” në vendndodhje lokale specifke.

Mekanizmat e çrrënjoses mund të paraqiten si më poshtë:

  • Objektet simbolike dhe sistemet eksperte që përfshijnë besimin si të dallueshëm nga vetëbesimi, bazuar mbi dije sipërfaqësore induktive.
  • Besimi operon në mjediset e riskut, ku mund të arrihen nivele të ndryshme të sigurisë (mbrojtja ndaj rreziqeve). Marrëdhënia midis besimit dhe çrrënjosjes këtu mbetet abstrakte. Na duhet të investigojmë më vonë se si besimi, risku, siguria dhe rreziku artikulohen në kushtet e modernitetit. Na duhet, gjithashtu, të marrim në konsideratë rrethanat në të cilat zbehet besimi dhe se si mund të kuptojmë situatat e mungesës së besimit. Dijet (të cilat zakonisht duhet të kuptohen si “pretendime për dije”), të zbatuara refleksivitisht në veprimtaritë shoqërore filtrohen nëpërmjet katër grupe faktorësh:
  • Pushteti i diferencuar. Disa individë apo grupe kanë më tepër mundësi për të përvetësuar dije të specializuara sesa disa individë apo grupe të tjerë.
  • Roli i vlerave. Vlerat dhe dijet empirike lidhen sipas një rrjeti ndikimi të ndërsjelltë.
  • Ndikimi i konsekuencave të pasynuara. Dija rreth jetës shoqërore transendon qëllimet e atyre që e zbatojnë atë si mjet transformues.
  • Qarkullimi i dijeve shoqërore sipas një hermeneutike të dyfishtë. Refleksiviteti i dijes sociale në kushtet e sistemit të rifabrikimit ndryshon qenësisht rrethanat të cilave u referohej fillimisht. Rrjedhimisht, ne do të zbulojmë përfshirjen e këtyre tipareve të refleksivitetit në mjediset e besimit dhe riskut që gjenden në botën e sotme shoqërore.   

Demokratizimi i Shqipërisë, demokratizimi nga brenda Autor Theodore Kaltsounis

Shkëputur nga libri:

Demokratizimi i Shqipërisë. Demokracia nga brenda. Autor Theodore Kaltsounis

Përkthyen nga anglishtja: Milika Dhamo & Valbona Nathanaili    

ZGJERIMI I RRJETIT DHE ADRESIMI I REAGIMEVE – PËRBALLJA ME VONESAT SHQETËSUESE BUROKRATIKE

Me përjashtim të doracakut të mësuesve për klasën e tetë, ishin përfunduar të gjitha materialet e planit mësimor të nevojshme për trajnimin e mësuesve të edukimit qytetar. Trajnuesit e mësuesve nga rajonet e shkollave në të gjithë vendin u udhëzuan si të përdornin materialet dhe u treguan të gatshëm të luanin rolin si trajnerë të kolegëve të tyre. Financimi për trajnimin e mësuesve të edukimit qytetar u vu në vend, duke përfshirë pothuajse gjysmën e sasisë që nevojitej nga Projekti për Zhvillimin e Arsimit në Shqipëri (AEDP). Ndërkohë, qeveria e re socialiste, që ishte zgjedhur në vitin 1997, kishte arritur fuqi të plotë. Ajo po funksiononte aq sa mund të pritej për rrethanat e kohës. Zyrtarët më të lartë të Ministrisë së Arsimit u zëvendësuan me z. Ethem Ruka, Ministër i Arsimit dhe i Shkencës. Doli që njëra prej drejtueseve të ekipit të projektit, dr. Marjana Sinani, e njihte personalisht ministrin. Ajo bëri një takim me të, ku e informoi për projektin dhe e vuri në dijeni që unë kisha planifikuar t’i shkruaja atij.

Në 4 nëntor të vitit 1997, i dërgova një letër Ministrit Ruka, duke skicuar veprimtaritë e projektit dhe arritjet e deriatëhershme. Gjithashtu, i kërkova bashkëpunimin e tij, po ashtu edhe lejen e tij, për të vazhduar me projektin. Dy javë më vonë, u gëzova shumë kur mora letrën e mëposhtme, të datës 18 nëntor 1997. Në këtë letër, e cila mbartte etiketën “LETËR MBËSHTETJEJE”, ai shkruante, si më poshtë :

I dashur prof. Kaltsounis,

Është kënaqësi t’ju shkruaj juve dhe Universitetit tuaj. E vlerësoj lart angazhimin tuaj dhe atë të Universitetit të Washington-it në Projektin mbi Arsimimin Qytetar Demokratik në Shqipëri.

Ne i përmbahemi idesë se arsimimi qytetar është thelbësor për ruajtjen dhe përmirësimin e shoqërisë demokratike dhe qeverisjes së saj. Me qëllim që fëmijët të rriten si qytetarë efektivë, shkolla duhet t’u sigurojë atyre si trupin e dijeve, po ashtu edhe fushën e aftësive intelektuale dhe pjesëmarrëse. Shpresoj që ky projekt t’i ndihmojë shkollat, mësuesit dhe nxënësit shqiptarë, duke arritur standarde të arsyeshme në arsimin qytetar.

Pres me padurim bashkëpunimin e mëtejshëm me Universitetin e Washington-it,

Sinqerisht

(Firmosur dhe vulosur me vulën zyrtare të Ministrit)

Ethem Ruka

Letra ishte tamam ajo për të cilën kishim nevojë që të vazhdonim me projektin. Nuk kishte mënyrë më të mirë dhe më të qartë me të cilën mund të shprehej ministri. Rrjedhimisht, puna filloi dhe vitet 1998 dhe 1999 kaluan pa asnjë problem. Të gjitha materialet e programit mësimor u botuan ashtu siç qenë planifikuar. Siç është përmendur tashmë, problemi i vetëm që ndeshëm ishte njëfarë vonese në përpunimin e udhëzuesve të mësuesve për klasën e tetë. Nuk mund të bëhej sepse Ministria e Arsimit nuk e kishte aprovuar ende librin e mësimit për atë klasë, kështu që vendosëm të prisnim. Ndërkohë, takimet e punës për trajnuesit e mësuesve u përfunduan me sukses nën drejtimin e dr. Sinanit, që përfaqësonte Institutin e Studimeve Pedagogjike dhe dr. Bardhyl Musait, që përfaqësonte AEDP-në. Veprimtaritë për të dy vitet u plotësuan me një konferencë kombëtare tepër të suksesshme mbi arsimin qytetar demokratik për të cilin është folur në kapitujt e mëparshëm.

Ndërsa po afronte viti 2000, ishim gati të fillonim trajnimin e të gjithë mësuesve të arsimit qytetar në të gjithë vendin. Ekipi trajnues do të përbëhej nga trajnuesit e mësuesve, tashmë të disponueshëm në çdo zonë, nën drejtimin e dr. Sinanit dhe dr. Musait. U përpilua edhe një buxhet i detajuar dhe u bë një draft plan-pune, nëpërmjet të cilit bëhej thirrje që trajnimi të mbaronte nga fundi i qershorit të vitit 2000. Ekipi drejtues bërthamë i projektit e priste me padurim të madh detyrën, veçanërisht pas një vizite të shkurtër në Tiranë të Madeleine Albright, Sekretare e Departamentit Amerikan të Shtetit. Zonja sekretare u takua me anëtarët e ekipit, dëgjoi një raport të shkurtër mbi veprimtaritë e tyre, i përgëzoi ata për sukseset e tyre dhe i nxiti të vazhdonin. Zëvendësministri, që ishte ngarkuar të shqyrtonte projektin, ishte tashmë duke përgatitur një letër për zonat për t’i informuar ato se trajnimi i mësuesve mbi arsimim qytetar ishte gati të fillonte.

Fatkeqësisht, gjërat nuk shkuan ashtu siç ishin planifikuar. Situatat që ishin shfaqur brenda partneriteteve u ngatërruan dhe bënë që projekti të pësonte vonesa serioze dhe jofrytdhënëse. Falë durimit të Universitetit të Washington-it, mirëkuptimit të Departamentit të Shtetit të Shteteve të Bashkuara dhe nivelit të lartë të angazhimit nga ana e ekipit shqiptar bërthamë, ka shumë gjasa që projekti do të dështonte. Të bindur se vështirësitë mund të kapërceheshin, ne vendosëm të bënim durim, përderisa zhvillimet shtjelloheshin. Nga një pikëpamje operacionale, partnerët në projekt përbëheshin nga ekipi drejtues shqiptar, i projektit të Universitetit të Washington-it (UW), Agjencia e Financimit, Universiteti i Washington-it, Ministria Shqiptare e Arsimit, Instituti i Studimeve Pedagogjike të Tiranës dhe Fondacioni “Soros” AEDP. Të gjithë këto entitete duhej të luanin pjesën e tyre, me qëllim që të kryhej me sukses trajnimi i mësuesve.

Shenjat e para të njëfarë problemi erdhën nga AEDP-ja. Në fillim, afërsisht gjysma e fondeve që nevojiteshin për trajnimin e mësuesve, duhej të vinin nga AEDP-ja. Ne e dinim që AEDP-ja po pësonte riorganizim të thellë, por nuk kishim kurrfarë ideje se ky riorganizim do të ndikonte për keq në planin tonë për trajnimin e mësuesve. Riorganizimi përfundoi në fillim të qershorit të viti 2000. Menjëherë pas kësaj, drejtori i sapoemëruar, z. Vasillaq Zoto, na vuri në dijeni se kontributi financiar i premtuar nga AEDP-ja për trajnimin e mësuesve do të ishte i pamundur. Na duhej të gjenim një zgjidhje për këtë problem. Fatmirësisht, kontributi i mëparshëm i AEDP-së për printimin e materialeve të planit mësimor mundësoi që projekti ynë të kursente 75. 022 $, pra kjo sasi ishte ende e gjindshme në Universitetin e Washington-it. U kërkua dhe u mor leje nga agjencia financuese që atë sasi t’ua shtonim fondeve që tashmë ishin në Universitetin e Washington-it për trajnimin e mësuesve. Këtu duhet përmendur, në kllapa, se Agjencia e Informacionit të Shteteve të Bashkuara (USIA), agjencia jonë financuese, ishte shkrirë si njësi brenda Departamentit të Shtetit, prandaj nga ai moment e më pas fondet për projektin vinin drejtpërdrejt nga ai burim.

Gjendja në Ministrinë e Arsimit po koklavitej. Po i afroheshim fundit të qershorit dhe ende nuk kishim asnjë leje të veçantë për të trajnuar mësuesit. Në këtë kohë, detyra e shqyrtimit të projektit të UW-së iu ngarkua njërit prej zëvendësministrave, z. Andrea Marto, dhe dy zyrtarëve të tjerë të Ministrisë, drejtorit të Njësisë Monitoruese të Projekteve, z. Ilia Paluka, dhe drejtorit të Institutit për Kërkime Pedagogjike, z. Bujar Basha. Gjatë gjysmës së dytë të qershorit, mora një letër të firmosur nga të tre këta zyrtarë. Një kopje e letrës iu dërgua z. Zoto, drejtorit të sapoemëruar të AEDP-së. Letra shprehte mbështetje për trajnimin e mësuesve, por në të njëjtën kohë, zbulonte një dëshirë nga ana e tyre për ta “institucionalizuar”, siç e kishin shkruar, veprimtarinë e trajnimit të mësuesve. Për të arritur këtë, kërkuan që t’u paraqisja një “propozim zyrtar” të përbërë, siç pohonin, nga: (1) objektivat kryesorë; (2) përfitimet kryesore; (3) veprimtaritë e planifikuara; (4) buxhetin e përgjithshëm dhe shpërndarjen e tij të detajuar dhe (5) treguesit kryesorë për vlerësimin e projektit. E mbyllin letrën duke i justifikuar këto kërkesa mbi bazën e një urdhri të Ministrisë së Arsimit, të datës 18 maj 2000, për “Pranimin, aprovimin dhe ndjekjen e projekteve në sistemin arsimor”.

Iu përgjigja asaj letre me letrën time të datës 22 korrik 2000. Me qëllim që ta dinin qëndrimin tim dhe theksoj se paragrafi i parë i kësaj letre ishte si më poshtë:

Projekti për Arsimin Qytetar në Shqipëri, të cilin kam privilegjin ta drejtoj, ka vazhduar që prej fillimit të viteve 90-të. Në mendimin e mjaft vëzhgueseve dhe palëve të interesuara, ky projekt ka bërë përparime domethënëse në çuarjen përpara të arsimit qytetar demokratik në Shqipëri. Mendoj që ka bërë përparime, ngaqë ka pasur mbështetjen e tre ministrave të arsimit, tre zëvendësministrave, tre drejtorëve të Institutit të Studimeve Pedagogjike dhe shumë specialistëve shqiptarë, të cilët meritojnë pjesën më të madhe të mirënjohjes për gjithçka është arritur. Në drejtimin e këtij projekti, parimet e mia kryesore kanë qenë: (a) të mos imponoja asgjë, por t’u nxirrja në pah specialistëve shqiptarë arsimin qytetar demokratik dhe t’i ndihmoja ata të përvetësonin gjithçka që ata mendonin se ishte e përshtatshme për Shqipërinë; (b) të mos shkruaja asnjë material mësimor vetë, por t’i ndihmoja specialistët shqiptarë për t’i përzgjedhur dhe për t’i dërguar tek unë materialet e autoriteteve në Shqipëri, me qëllim për të bërë shkrimin; dhe (c) të vazhdoja t’i vija në dijeni autoritetet, por dhe të kërkoja miratimin e tyre për çdo gjë që ishim duke bërë.

Pastaj, i tregova se gjithçka ishte bërë në bazë të propozimeve të qeverisë së Shteteve të Bashkuara, të cilat kishin ndarë mendime kurdoherë me autoritetet shqiptare. Propozimet nuk do të miratoheshin nga Departamenti i Shtetit të Shteteve të Bashkuara pa miratimin me shkrim të Ministrisë shqiptare të Arsimit. Megjithëse e konsideroja kërkesën e tyre për një propozim si të tepërt dhe, në njëfarë mënyre, edhe hetuese, vazhdova më tej punën dhe iu përgjigja edhe pikave të planit të tyre të sugjeruar, duke përfshirë edhe buxhetin. E bëra këtë me shpresën se një gjest i tillë do t’i nxiste të miratonin trajnimin e mësuesve.

Përgjigjja tjetër zyrtare nga Shqipëria erdhi në formën e një email-i në tetor të vitit 2000. E kishte dërguar drejtori i projekteve, por ishte firmosur nga zëvendësministri dhe një kopje i ishte dërguar sërish drejtorit të AEDP-së, z. Zoto. Mesazhi fillonte me shprehjen e gatishmërisë së tyre, duke përfshirë edhe atë të Institutit të Studimeve Pedagogjike, që të fillohej trajnimi i mësuesve. Pastaj mesazhi përfundonte me këtë pohim: “Tani kemi vetëm një problem: na nevojitet një buxhet më i detajuar”.2 Ata kishin tashmë një listë me kategoritë e përgjithshme të buxhetit, duke përfshirë sasitë e shpërndara për çdo kategori, por kërkonin më shumë hollësi. Për këtë kërkesë nuk duhej asnjë justifikim.

Megjithatë, për mua kishte arsye bindëse që të mbetesha në kontrollin e buxhetit. Çdo dollar i buxhetit ishte i lidhur ngushtësisht me shpenzimet që ishin planifikuar në propozimin tim, drejtuar qeverisë së Shteteve të Bashkuara. Gjithashtu, u nis edhe procesi i shpërndarjes së fondeve. Propozimi im iu dorëzua qeverisë së Shteteve të Bashkuara në kompetencën time si anëtar fakulteti në Universitetin e Washington-it. Fondet nuk m’u dhanë mua personalisht, por universitetit, ndërsa unë isha emëruar si mbikëqyrës. Kjo donte të thoshte se unë isha i vetmi që do të kërkoja shpërndarjen e fondeve. Megjithatë, universiteti ishte i detyruar të siguronte se fondet do të më jepeshin mua mbi bazën e kushteve specifike të propozimit. Për çdo njësi shpenzimi kërkohej një faturë. Nëse fondet mund të përdoreshin për ndonjë qëllim ose artikull të ndryshëm nga ato të specifikuar në propozim, unë duhet personalisht të isha i përgjegjshëm për ato shpenzime. Në këto rrethana, për mua nuk ishte e lehtë që t’ia kaloja buxhetin dikujt tjetër. Ishte e nevojshme që të kisha kontroll të plotë të financave.

Gjatë periudhës kur u shkëmbyen këto komunikime, ekipi drejtues bërthamë shqiptar i projektit ishte në komunikim të vazhdueshëm me të tre zyrtarët e Ministrisë së Arsimit, të ngarkuar me projektin. Ata më raportonin me besnikëri për mbledhjet. Ndërsa raportet po grumbulloheshin, shihja të zhvillohej një model. Një njoftim ishte pozitiv, ndërkohë që ai që pasonte ishte zhgënjyes. Shumë shpesh, bashkëpunëtorët e mi gëzoheshin pasi u kishin thënë se kishin marrë miratimin për fillimin e trajnimit, por gëzimi nuk zgjaste shumë. Në takimin e radhës, ata ndaloheshin të shkonin më tej, në bazë të ndonjëfarë shfajësimi ose të asnjë fajësimi. Mos ishte kjo, vallë, një taktikë e vonuar?

I vënë në mëdyshje, për gjendjen e krijuar, rishikova të gjitha mesazhet, me qëllim që të shihja nëse mund të zbuloja ndonjë shqetësim të veçantë të shprehur nga autoritetet shqiptare, përveç atij të buxhetit. Një shqetësim i tillë ishte shprehur në një prej mesazheve, i cili shënonte se “projekti nuk është projekt i Institutit”. Si mund të ishte e mundur kjo, kur Instituti ishte një pjesë e projektit që prej fillimit të këtij? Drejtori i Institutit ishte midis zyrtarëve të Ministrisë shqiptare të Arsimit, të cilët kishin udhëtuar për në Seattle, si pjesëmarrës në veprimtarinë e parë të projektit. Shumë prej ideve për projektin e UW-së dolën nga diskutimet, në pjesën më të madhe të të cilave ishin përfshirë anëtarët e Institutit. Dy anëtarë të ekipit drejtues bërthamë ishin anëtarë të Institutit, të emëruar nga Ministria e Arsimit, që të vinin në Shtetet e Bashkuara për një periudhë trajnimi dymujore. Të njëjtët njerëz ishin përfshirë në shkrimin e udhëzuesve të mësuesve. Po ashtu, anëtarët e tjerë të Institutit u përfshinë në shkrimin e udhëzuesve të mësuesve për tri klasat e para në marrëveshjen e bashkëpunimit midis AEDP-së dhe projektit të UW-së. Trajnimi i trajnuesve të mësuesve e kishte bazën në institute dhe koordinohej nga dr. Sinani dhe dr. Fatmira Myteberi, që të dyja anëtare të Institutit. Drejtorët e mëparshëm të Institutit i ndenjën pranë projektit dhe bashkëpunuan me ne në shumë aspekte. Duke marrë parasysh këto fakte, unë nuk e kuptoja dot pse vepronin në këtë mënyrë këta tre zotërinj.

Një shqetësim tjetër, i nënkuptuar nga letra e zotërinjve Marto, Paluka dhe Basha, ishte një dëshirë nga ana e tyre për ta shtrirë trajnimin e mësuesve nga “një numër i vogël specialistësh (grupi me të cilin keni punuar deri tani),- siç pohonin, -në një rrjet kombëtar”. Fatkeqësisht, në këtë pikë, vlerësimi i tyre për projektin ishte gjithashtu i gabuar. Zgjerimi i rrjetit ishte një nga objektivat tona kryesore që me fillimin e projektit të UW-së, shtatë vjet më parë. Nga korriku i 2000-shit, grupi me të cilin po punoja përbëhej nga pak më shumë se dyqind njerëz. Të gjithë këta njerëz ishin shqiptarë dhe të trajnuar mirë si trajnues mësuesish. Të tre zyrtarët e Ministrisë së Arsimit këmbëngulnin që të sillnin njerëz të rinj për të trajnuar mësuesit, edhe pse ne nuk kishin kurrfarë sigurie nëse këta njerëz kishin ndonjë trajnim ose ndonjë përvojë lidhur me ndonjë demokraci të konsoliduar. Ne argumentuam fuqishëm se trajnimi i mësuesve të edukimit qytetar duhej të bëhej nga akademikë dhe nga specialistë shqiptarë, të cilët duhej të ishin të trajnuar mirë për këtë detyrë.

Siç raportohej nëpërmjet njërit prej mesazheve, grupit drejtues iu kërkua, në një pikë, që t’ia dorëzonte leksionet e tij Ministrisë së Arsimit dhe Institutit të Studimeve Pedagogjike, përpara sesa të merrte leje për trajnimin. Kjo ishte e pavend. Censura dhe demokracia nuk shkojnë bashkë. Anëtarët e ekipit nuk pranuan dhe u ndjeva krenar që vepruan kështu. Përgjigjja e tyre ndaj këtij episodi ishte për mua një ndër treguesit më të fuqishëm se demokracia do të konsolidohej përfundimisht në Shqipëri.

Më e pakta, kjo gjendje po na i prishte iluzionet. Nuk kisha ç’bëja tjetër, veçse t’i bëja vetes pyetjen: “Pse po ndodh kjo? Pse do ta miratonte Ministri i Arsimit vazhdimin e projektit dhe më pastaj t’i lejonte njerëzit e tij që të vinin postblloqe? Çfarë është ajo që i shqetëson në të vërtetë? Pse nuk tregohen të hapur me mua? A mos kemi bërë diçka negative, gjatë këtyre shtatë viteve pune në Shqipëri gjë që ua shkatërroi besimin për ne? Pse hedhin fjalë për përfshirjen e trajnuesve që nuk kishin përgatitje specifike për këtë detyrë? Ç’mund të bëjmë tjetër për ta çuar projektin përpara? Pavarësisht këtyre pyetjeve, ne ishim të vendosur të prisnim. Kishin shkuar shumë larg, dhe ishte e rëndë të ndalnin në këtë moment pune. Mbetej shumë për të bërë dhe populli shqiptar e meritonte këtë.

PËRFSHIRJA E DEPARTAMENTIT AMERIKAN TË SHTETIT DHE E AMBASADËS AMERIKANE

Ashtu, i hutuar dhe i zhgënjyer siç isha, vendosa që për këto vështirësi të vija në dijeni njeriun tim kryesor të kontaktit në Departamentin Amerikan të Shtetit, dr. Marie Westbrook, por dhe të kërkoja ndihmën e saj. Ajo vendosi ta diskutonte çështjen me oficeren për kulturën në Ambasadën Amerikane të Tiranës, znj. Deborah Jones, dhe t’i kërkonte asaj këshillë. Gjithashtu, sugjeroi që t’i shkruaja znj. Jones duke i dhënë sa më shumë dokumentacion që të mundja dhe t’ia tregoja sesi qëndronte puna. Dhënia e dokumentacionit ishte e lehtë, por tregimi sesi qëndronin punët ishte i vështirë. E nxita znj. Jones që të përpiqej të ruante integritetin e trajnimit, si fillim, duke e kuptuar se ajo do të bazohej mbi atë çka ishte arritur tashmë. Së dyti, i vura në dukje se trajnimi i mësuesve duhej të kryhej nga ata specialistë dhe akademikë shqiptarë, të cilët ishin kualifikuar tashmë si trajnues. I kujtova se ishin po ata njerëz, të cilët shkruan edhe materialet e programit mësimor të trajnimit. Po ashtu, i vura në dukje se do të ishte e vështirë në këtë pikë që të kishim një hap tjetër nga ana e shqiptarëve që të drejtonin trajnimin e mësuesve. Në këtë kohë, ishte fundi i vitit 2000. Duke shpresuar që çështja të zgjidhej, ne vazhduam të kërkonim zgjatje afati pa kosto për tri kontrata të ndryshme që përkonin pjesërisht.

Më 12 janar 2001, dr. Westbrook raportoi se znj. Jones kishte pasur “një takim shumë frytdhënës në Ministrinë e Arsimit dhe nuk kishte hasur në asnjë problem të veçantë për vazhdimin e trajnimit të mësuesve”. Gjithashtu, znj. Jones ishte takuar veçmas me drejtorin e Institutit, dhe ky i ishte dukur “i hapur” dhe, po ashtu, “bashkëpunues”. Po atë ditë, fola në telefon me znj. Jones, e cila, përveç sa më sipër, sugjeroi që unë të shkoja në Shqipëri së shpejti që t’i vija gjërat në punë. Me ta marrë parasysh sugjerimin, bëra rregullimet për t’u nisur në Tiranë, dhe mbërrita atje më 18 mars të vitit 2001. Edhe dr. Westbrook-u vendosi të ishte në Tiranë po në njëjtën periudhë kohe me mua; ai erdhi të nesërmen.

Pak pas mbërritjes sonë në Tiranë, në Ministrinë e Arsimit u organizua një takim me të gjitha palët. Në këtë takim mori pjesë edhe ministri Ruka, ambasadori amerikan, zëvendësministri Marto, dr. Westbrook, drejtori i Institutit dhe anëtarët e ekipit bërthamë të projektit të UW-së, gjithashtu edhe unë. Na thanë se z. Paluka ishte jashtë vendit dhe e kishte të pamundur të merrte pjesë. Pas një diskutimi në tavolinë të rrumbullakët, u ra edhe njëherë dakord që të vazhdohej trajnimi i mësuesve, ashtu siç ishte planifikuar në projekt. Ministri Ruka lëshoi një tjetër letër mbështetëse zyrtare që më drejtohej mua, me kopje që i ishin dërguar Ambasadës së Shteteve të Bashkuara në Tiranë dhe znj. Deborah Jones. Në letër ishte shkruar si vijon: “Ministria e Arsimit e Shqipërisë është me të vërtetë mirënjohëse për rezultatet që kemi pasur me projektin për edukimin qytetar në Shqipëri. Ne shprehim mbështetjen tonë të vazhdueshme nga Ministria e Arsimit e Shqipërisë, për të siguruar që projekti të vazhdojë të ecë përpara”. Duhet të vihet në dukje se dr. Westbrook u shqua në këtë diskutim, po aq sa edhe të tjerët që e pasuan. Ajo ishte e mirinformuar për projektin, e drejtpërdrejtë dhe gjithashtu më e efektshmja në argumentet e saj.

Pas këtij takimi, normalisht mendohej se dramës për këtë çështje i kishte ardhur fundi, por fatkeqësisht nuk ndodhi kështu. Përpara se të largohesha nga Shqipëria, u takova me z. Basha në Institutin e Studimeve Pedagogjike, ndërsa ai vazhdonte të kërkonte të përfshinte pesëmbëdhjetë trajnues të rinj. Me qëllim që të fitoja mbështetjen e tij, u përpoqa të pranoja rekomandimin e tij, me kusht që fillimisht t’i trajnonim individët që ai do të rekomandonte. Sapo z. Basha ra dakord me këtë, i kërkova ekipit drejtues të përgatiste një plan për trajnimin e këtyre pesëmbëdhjetë trajnuesve të mësuesve dhe t’ia paraqiste z. Basha.

Meqë, siç dukej, gjërat ishin në vendin e duhur për fillimin e trajnimit të mësuesve, bashkë me dr. Westbrook-un vendosa të shkoja në qytetin verior të Shkodrës. Dr. Westbrook-u dëshironte të takohej me një grup profesorësh në Universitetin e Shkodrës, të cilët ishin mjaft aktivë në veprimtaritë demokratizuese. U larguam herët në mëngjes me një makinë ambasade, e cila, për habinë time, ishte e blinduar. Shkodra bënte pjesë në territorin ku opozita ishte e fortë në atë kohë, kështu që të huajt duhej të ishin të kujdesshëm, kur bënin vizita. Patëm një takim të gjatë dhe frytdhënës, dhe mikpritësit tanë që dëshironin të na tregonin mikpritjen e tyre të famshme shkodrane na ftuan të drekonim në një restorant pasdite vonë. Ndërsa ditës po i vinte fundi, shoferi na këshilloi të largoheshim me qëllim që të dilnim nga ajo zonë, përpara se të binte errësira. Ia dolëm. Makina u nga me shpejtësi.

Të nesërmen, u nisëm për në Shtetet e Bashkuara. Pak ditë më vonë, mora një letër nga ekipi që më thoshte se planin për trajnimin e pesëmbëdhjetë trajnuesve të rinj ia kishin dërguar z. Basha. Pak ditë më vonë, z. Basha i informoi ata se nuk po e pranonte planin, për shkak se nuk ishte i përshtatshëm për Institutin. Duke mos ditur se çfarë të bënin, ekipi ia çoi planin z. Paluka, të cilit iu duk i pranueshëm dhe propozoi që ta sillte çështjen në vëmendjen e ministrit. I vënë në dijeni për këtë, vendosa t’i dërgoja një mesazh z. Paluka më 31 maj. Pasi i thashë se kishte munguar në takimin e organizuar në Ministri, e informova që z. Basha nuk e kishte pranuar planin për trajnimin e trajnuesve të rinj. Në të njëjtën kohë, i kërkova ndërhyrjen e tij te z. Basha. Më 5 qershor, z. Paluka raportoi se, pasi kishte kontaktuar me z. Basha, ky i ishte dukur se ishte plotësisht dakord me planin, ashtu siç ia kishin paraqitur. Pas kësaj, u hutova plotësisht. Nuk po dija më se kë dhe çfarë të besoja.

Ndërkohë që negociatat vazhdonin dhe ne ishim në një gjendje pritjeje, një numër njerëzish në Institutin e Studimeve Pedagogjike u pushuan nga puna në fillim të korrikut, për shkak të një mosmarrëveshje me drejtorin e tyre. Pushimi nga puna krijoi tension të konsiderueshëm brenda Institutit dhe tërhoqi vëmendjen e medias. Rreth një javë më vonë, pushuan edhe dr. Sinanin, një anëtare e rëndësishme e Institutit dhe drejtuese e ekipit të trajnimit të mësuesve. Kjo ishte shkatërrimtare për Sinanin, për familjen e saj dhe për të gjithë neve që e vlerësonim dhe e respektonin. Ndërkohë, në Shqipëri u mbajtën zgjedhjet parlamentare, në të cilat Partia Socialiste do të qeveriste për një katërvjeçar tjetër. Kjo solli njëfarë ndryshimi për projektin tonë, sepse Ministri i Arsimit humbi vendin në parlament. Në këto rrethana, na duhej të prisnim që në Ministri të krijohej një ekip i ri. Përveç pritjes së ministrit të ri, po prisnim edhe zëvendësministrat e rinj dhe drejtorin e ri në Institutin e Studimeve Pedagogjike. Gjithashtu, po shpresonim që dr. Sinani të rikthehej në pozicionin e mëparshëm.

Politikat dhe gjuha angleze Nga George Orwell

Në epokën tonë, ligjërimi dhe shkrimi politik konsistojnë, kryesisht, në mbrojtjen e së pambrojtshmes. Veprime të tilla, si vazhdimi i sundimit anglez në Indi, spastrimet dhe internimet politike në Rusi, hedhja e bombave atomike në Japoni mund të mbrohen, por vetëm me ndihmën e argumenteve tejet brutale, në synimin për t’u gëlltitur nga njerëzit dhe që nuk përputhen kurrsesi me qëllimet e shpallura të partive politike.

Në rrjedhojë, gjuha politike detyrimisht duhet të përdorë sa më shumë eufemizma, shprehje të vagëta dhe pyetje retorike. Fshatra të tërë bombardohen nga ajri, kasollet hidhen në erë nga plumbat shpërthyes, dhe e gjitha quhet proces paqeje. Miliona fshatarëve u grabiten fermat dhe detyrohen të marrin rrugët vetëm me një trastë në shpine, dhe kjo quhet transferim i popullsisë ose ndreqje kufijsh. Njerëzit burgosen për vite të tëra pa gjyq, qëllohen nga pas në zverk ose çohen të vdesin nga skorbuti nëpër kampet e Arktikut, dhe kjo quhet eliminim i elementeve të dyshimtë

Një frazeologji e tillë nevojitet, kur dikush dëshiron të emërtojë gjëra, pa dashur të krijojë imazhe mendore rreth tyre. Imagjinoni për një çast një profesor të gjuhës angleze, i cili përpiqet të mbrojë totalitarizmin rus. Ai nuk mund të shprehet drejtpërdrejt duke thënë: “jam i bindur se mund t’i heqësh qafe kundërshtarët politikë, nëse kjo sjell rezultate të mira”. Me shumë gjasë ai do ta formulojë kështu idenë e tij: 

  • “Duke e pranuar që regjimi sovjetik shfaq disa tipare, të cilat humanitarët priren t’i kundërshtojnë, mendoj se duhet të biem dakord për faktin se një farë kufizimi i të drejtës për opozitë politike është një proces shoqërues i pashmangshëm i periudhave tranzitore dhe se masat e rrepta ndaj popullit rus janë justifikuar gjerësisht përballë arritjeve konkrete.”

Ky stil i fryrë përbën në vetvete njëlloj eufemizmi. Një masë e madhe fjalësh me rrënjë latine bie si dëborë e bardhë butësisht mbi faktet duke i mbuluar të gjitha detajet. Armiku më i madh i gjuhës së qartë është pa-sinqeriteti. Kur ka një hendek midis qëllimeve reale dhe atyre të deklaruara, personi i drejtohet instinktivisht fjalëve të gjata dhe idiomave të stër-përdorura, si të ishte një sepje, prej së cilës boja kullon curril.  

Esenë e plotë, në origjinal, mund ta gjeni në linkun

https://www.orwell.ru/library/essays/politics/english/e_polit/

Drama shqipe e arkivit në Teatrin e Metropolit

Komedia

Në kuadër të MetroFest 3 / 2019

Për të tretin vit radhazi, Teatri i Metropolit organizon MetroFest, një festival me drama të vjetra në gjuhën shqipe, shkruar në shqip ose përkthime, që i përkasin periudhës së fillimviteve 1940. Synimi është më shumë se sa vetëm argëtimi i publikut me repertorin e pasur. Synimi ynë është formimi i një mendimi estetik e qytetar, mbushur me nota empatie, po aq edhe me ato të një krenarie kombëtare. Për vitin 2019 është menduar që pjesë e repertorit të jenë edhe autorë bashkëkohorë, duke bërë pjesë të analizës edhe vepra të ditëve tona, ndërsa fokusi është “Komedia”.

Specialistët e Sektorit të Edukimit, Klea Konomi, Elona Hyseni dhe Klesta Shero, nën drejtimin e përgjegjëses së sektorit, Sonila Kapidani, e kanë ndërtuar punën për përzgjedhjen e dramave në tri faza.

Në fazën e parë, grupi i punës ka hulumtuar në arkivat e Bibliotekës Kombëtare veprat me të cilat do të dëshironin të prezantoheshin. Për këtë, gjatë periudhës janar – mars, fillimisht u krijua një listë me veprat e mundshme. Lista paraqitet si më poshtë, sipas rendit alfabetik:

  1. (1995) “Një histori fisnikësh”;
  2. “Karagjozi egërsinë-zbutës” (1932). Komedi me tre akte. Përkthim i lirë nga Skënder Guri;
  3. “Nita”. Dramë me katër ndodhina;
  4. At Shtjefën Gjeçovi (1902-1904) “Shqyptari ngadhnjyes”. Dramë;
  5. Dhimitër Anagnosti “Nata e trokitjeve në xham”. Dramë;
  6. Dhori Koti (1922) “Luloja”. Komedi xbavore në dy akte (Përkthim i shqipëruar);
  7. Dionis Bubani “Poliagjenti 013”. Komedi me tre akte;
  8. Erenler Ajdinlli “Krisma”. Komedi në 5 akte;
  9. Hivzi Sulejmani “Miu në xhep”. Lojë satirike në tri akte;
  10. Jeronim De Rada (1891)‘Sofonizba”;
  11. Josip Rela (1932) “Sot tetë ditë”. Komedi në dy akte;
  12. Jusuf Buxhovi (1984) “Pranverë e zhveshur”;
  13. Kolë Jakova ‘Toka jonë”. Dramë në 4 akte;
  14. Lisandri Kola “E vërteta e Marias”. Dramë me një akt;
  15. Muharrem QENA “Bashkëshortët”. Dramë me tre akte;
  16. Murteza Peza “Parajsi i humbun”. Dramë në dy akte;
  17. O.V.Gorguzi (1925) “Llazua dha Llazovica”. Komedi në dy akte;
  18. P.K. (1921) “Kolltuku”. Komedi një piesësh;
  19. Sabri Hamiti “Futa”. Dramë në 5 Akte;
  20. Tahir Jaha “Eja, Eja”. Komedi në 3 akte;
  21. Xhemal Broja (1958) “Majlinda”. Dramë me tri akte;
  22. Ylljet Aliçka “Letra”. Komedi me një akt.

Pas identifikimit të listës së mësipërme, secili nga anëtarët e grupit lexoi me kujdes veprën. Në muajin prill, që shënon edhe fillimin e fazës së dytë të këtij projekti të rëndësishëm, fokus ishte përsëri leximi i veprave, ose më mirë rileximi dhe analiza në grup e tyre.

Faza e tretë kishte synim gjetjen e korrelacionit ndërmjet veprave në dispozicion dhe synimeve të MetroFest 3 / 2019. Në përfundim, pjesë e MetroFest 2019 janë këto vepra – së bashku me regjisorët që do të merren me vënien në skenë të tyre:

1. Me regji nga Sonila Kapidani: P.K. (1921) “Kolltuku”. Komedi një piesësh. Shtypshkronja Vlorë. Autori identifikohet vetëm me inicialet. Personazhet janë 4: 3 M; 1 F, shtuar edhe 2 episodikë. Vendi i veprimit: një kasolle buzë detit në një ishull. Dialekti: nëndialekti i Vlorës së vitit 1920.

  • Interpretojnë: Bledar Naska, Griseld Kapllanaj, Ismail Shino, Mirela Naska
  • Datat kur mund ta ndiqni: 3, 4, 5, 6 tetor 2019
  • Fabula: Një ish-drejtor teatri, dy aktorë të dashuruar dhe një sufler përfundojnë në një ishull të pabanuar në mes të detit pasi u përmbytet anija. Kjo botë e re kërkon një sistem të ri shtetëror. Monarki apo Republikë? Kush do t’i fitojë zgjedhjet? Kush do ta fitojë “kolltukun”?

2. Me regji nga Rexhina Mollaymeri:Karagjozi egërsinë-zbutës” (1932). Komedi me tre akte, përkthim i lirë nga Skënder Guri. Personazhet 6 M: Karagjozi; Meni (i biri); Taipi (shok i tij); Miti (një djalë i pashëm); Zani (xhaxhai i tij); Tinger Beu. Dialekti: Gegënisht.

  • Interpretojnë: Aleksandër Kondi, Amarildo Bala, Engjëll Hoxha, Griseld Kapllanaj, Hygerta Bushpeni, Juxhin Plovishti, Noel Kokomani, Urim Aliaj.
  • Datat kur mund ta ndiqni: 17, 18, 19, 20 tetor 2019
  • Fabula: Tinger Beu feston ditëlindjen e vajzës dhe vendos të sjellë në fshat kafshë ekzotike nga xhunglat e largëta. Beu ngarkon karagjozin e fshatit që t’ja zbutë kafshët nëpër kafazë përpara se të habisë dynjanë me shfaqjen e tyre. Por karagjozi dembel dhe qejfli i ther kafshet për t’i ngrënë. Çfarë do të bëjë ai kur të vijë Beu për të parë kafshët?

3. Me regji nga Elona Hyseni: Josip Rela (12.10.1932) “Sot tetë ditë”. Komedi në dy akte, shkruar në serbokroatisht. Personazhet 8: 4 M; 4 F. Skenografia: Dhoma e ndenjes në shtëpinë e Dobriqit; Dhoma e ndenjes në shtëpinë e Gërkiqit. Dialekti: Gegënisht. Përkthimi nga Ramiz Kelmendi.

  • Interpretojnë: Alba Shtembari, Erin Kujofsa, Ermir Hoxhaj, Ermir Jonka, Iris Karaxha, Klea Konomi, Paola Xhafa, Xhino Musollari
  • Datat kur mund ta ndiqni: 10, 11, 12, 13 Tetor 2019
  • Fabula: Një djalë dhe një vajzë të dashuruar janë në mes të një dileme. A duhet të fitojë dashuria e tyre për njëri-tjetrin, apo mblesëria e përcaktuar nga familjet e tyre? Po sikur dashuria dhe mblesëria ta kishin syrin në të njëjtin vend? Një komedi keqkuptimesh e sqarimesh.

4. Me regji nga Aldi Hysotoçi: Hivzi Sulejmani “Miu në xhep”. Lojë satirike në tri akte. Vehtjet 4: 2M; 2 F: “Skerco” – nëpunës në moshë mesatare; e shoqja – grua e re me temperament të gjallë; nënpunësja – vajzë e bukur; peronazhet e tjerë janë episodikë dhe të modifikueshëm dhe mund t’i realizojë një aktor: Pipi/djali; Portieri; Qytetar; Pensioneri; Minatori; Studenti; Katundari; Gjuha: Gegënisht. Vendi i veprimit: Zyra e “Skercos” dhe dhoma e ndenjes në shtëpinë e tij.

  • Interpretojnë: Arjon Osmani, Dritan Boriçi, Enisa Hysa, Eriona Kakeli, Gëzim Rudi, Pamela Rexhepi, Theodhora Dhimo
  • Datat kur mund ta ndiqni: 24, 25, 26, 27 tetor 2019
  • Fabula: Skerco është një nëpunës shtetëror, me aspirata për t’u bërë ministër. Në fund të fundit, pse të mos bëhet? Edhe gruaja e tij është dakort që ai e meriton. Ditët e Skercos janë të ngarkuara me hallet e këtij populli që nuk kënaqet kurrë dhe s’ta di as për faleminderit. Ndërkohë që ëndrrat për përfitime të reja vazhdojnë, portieri i sjell Skercos vendim nga lart. A do të ngrihet Skerco në përgjegjësi, apo do të rrëzohet fare?

5. Me regji nga Kastriot Ramollari: Koncert Recital Poetik “Poezia e Lasgush Poradecit: Ndrit vash’ e kulluar, në flakë e pushtuar”.

  • Interpreton: Ligoraq Riza / Muzikantë: Margret Radovani, Ejona Nako / Koreografia: Mario Bali / Valltarë: Mario Bali, Luisa Dinellari
  • Datat kur mund ta ndiqni: 9, 16 tetor 2019
  • Fabula: Një mbrëmje poetike kushtuar poezisë së Lasgush Poradecit, nën interpretimin e aktorit Ligoraq Riza, shoqëruar me muzikë dhe balet, frymëzuar nga vepra e autorit.

6. Me regji nga Terry Paternoster “BESA”

  • Interpreton: Ermir Jonka
  • Datat kur mund ta ndiqni: 22, 23 tetor 2019
  • Fabula: Nën interpretimin e Ermir Jonkës, vjen një monodramë origjinale që dëshmon mbi eksperiencat dhë vështirësitë e një djali të ri emigrant që lundron drejt Italisë.

Ju mirëpresim në Teatrin e Metropolit!