Qyteti im, Elbasani

Nga Ali Kaziu

Me këtë poezi Ali Kaziu ka marrë pjesë në konkursin “Qyteti im, e ardhmja ime” / 2020.

Konkursi u organizua nga Fondacioni “Henrietta Leavitt”, në bashkëpunim me Bibliotekën “Qemal Baholli”, Elbasan.

Ali Kaziu, duke interpretuar krijimin e tij, poezinë “Qyteti im, Elbasani”
Foto nga ceremonia e ndarjes së certifikatave dhe librave, për fëmijët pjesëmarrës
10 korrik 2020
  • Vendi im ku kam lerë!

I bukur si nga herë!

Me gjelbërim je ngado.

Sytë mua më ndriço!

  • Kalaja gjigande,

me borë dhe restorante

brenda mban historinë,

lart na ngre krenarinë.

  • Kushdo që e shikon,

Historinë ia tregon.

Vizitorët i mahnit

Me të gjitha bukuritë.

  • Elbasan, qytet me famë,

I përmendur në çdo anë,

Je në zemër të Shqipërisë.

I njohur prej diturisë!

  • Është vendlindja e prindërve të mi

Këtu linda dhe jam fëmi,

Po rritem dhe kam menduar,

Në këtë vend për të jetuar

  • Elbasan, të premtoj.

Sa më shumë do të mësoj,

Kur të rritem të dal në jetë.

Do të jem punëtor i vërtetë.

  • Do punoj për ardhmërinë

Ta zbukuroj sa më shumë Shqipërinë.

Jeta jonë të jetë më e bukur,

Çdo njeri të jetë i lumtur!

Pamje nga Elbasani, realizuar në akrilik nga Petrit Kuminja, paraqitur në konkurs, për kategorinë vizatim / pikturë.

Modernitet apo post-modernitet?

Anthony Giddens / Shqip: Valbona Nathanaili

Shkëputur nga libri: Pasojat e modernitetit

“Post-moderniteti” përdoret, zakonisht, sikur të ishte sinonim me post-modernizmin, shoqërinë post-industriale etj. Megjithatë, ideja e shoqërisë post-industriale, ashtu sikurse u trajtua nga Daniel Bell në aspekte të ndryshme,[1] është tejet e qartësueshme në krahasim me dy konceptet e tjera, të përmendura më sipër, të cilat nuk janë kaq të qarta. Le të ravijëzojmë këtu një dallim midis këtyre dy termave. Post-modernizmi, nëse nënkupton gjithçka, është kapur më mirë kur u referohemi stileve apo lëvizjeve në letërsi, pikturë, arte plastike dhe arkitekturë. Ai lidh aspektet e refleksionit estetik menatyrën e modernitetit. Megjithëse, ndonjëherë, i skicuar jo qartazi, modernizmi është ose ishte një pikëpamje e dallueshme në këto epoka të ndryshme dhe, mund të thuhet, se ai u zëvendësua nga rryma të tjera të shumëllojshmërisë post-moderniste. (Mbi këtë çështje mund të shkruhet një vepër e veçantë, por unë nuk do të merrem me analizën e saj).

Post-moderniteti i referohet diçkaje të ndryshme, të paktën ashtu siç do ta përcaktoj unë termin. Nëse ne lëvizim brenda një faze të post-modernitetit, kjo do të thotë se trajektorja e zhvillimit shoqëror po na shpie nga institucionet e modernitetit drejt një tipi të ri dhe të dallueshëm të rendit shoqëror. Post-modernizmi, nëse ekziston në formë të qëndrueshme, mund të shprehë  ndërgjegjësimin ndaj një ndryshimi të tillë, por nuk tregon se ai ekziston.

Kujt i referohet zakonisht post-moderniteti? Nëse do të shmangim kuptimin e përgjithshëm të mënyrës së jetesës nëpërmjet periudhës së pabarazisë së shenjuar nga e shkuara, termi nënkupton zakonisht një ose disa nga përcaktimet e mëposhtme: kemi zbuluar se asgjë nuk mund të dihet me siguri, duke qenë se të gjitha “krijimet” para-ekzistuese të epistemologjisë janë shfaqur si të pabesueshme; se “historia” është çliruar nga teleologjia (rrëfenjat hyjnore) dhe, rrjedhimisht, nuk mund të mbrohet bindshëm asnjë version i “përmirësuar”; dhe se renditje të reja shoqërore dhe politike, që kanë të bëjnë me problematikat ekologjike dhe lëvizjet e reja shoqërore, kanë dalë tashmë në skenë. Zor se, sot, post-moderniteti mund të identifikohet me atë çka ishte e pranuar gjerësisht dikur: zëvendësimi i kapitalizmit nga socializmi. Në fakt, zhvendosja e këtij këndvështrimi kalimtar nga pika qendrore është një nga faktorët kryesorë, që ka nxitur diskutimet  rreth shkatërrimit të mundshëm të modernitetit, pikëpamja deterministe e Marx-it mbi historinë.

Na lejoni ta heqim nga mendja, si të pavlerë për konsiderata intelektuale serioze, idenë që nuk janë të mundura dijet sistematike për veprimet njerëzore ose trendet e zhvillimeve shoqërore. Nëse dikush do të kishte një këndvështrim të tillë (dhe, po të jetë e vërtetë, ai nuk është i porsadalë si përcaktim i parë), zor se mund të shkruante një libër sipas këtij qëndrimi. E vetmja mundësi do të ishte mohimi i veprimtarisë intelektuale, për të mos thënë një “shkatërrimin i nisur si me shaka”, duke favorizuar kështu vetëm përdorimet fizike. Çfarëdo që të nënkuptojë mungesa e bazës në epistemologji, duhet thënë se ajo nuk ka të bëjë aspak me këtë pikëpamje. Për të patur një pikënisje më të sigurtë, mund të hedhim vështrimin tek nihilizmi i Nietzsche-s dhe i Heidegger-it. Pavarësisht dallimeve midis dy filozofëve, ekziston një qasje në të cilën ata bashkohen me njëri-tjetrin. Të dy e lidhin modernitetin me idenë se “historia” mund të konsiderohet si përvetësim i përmirësuar i krijimeve të arsyeshme të dijes. Sipas tyre, kjo shprehet në termin e “kapërcimit” (mposhtjes): formimi i kuptimeve të reja shërben për të identifikuar atë se çfarë është e vlefshme dhe çfarë nuk është e tillë, dhe, sendërtimi i të cilave bëhet mbi bazën e njohurive të grumbulluara.[2] Secili prej tyre e sheh si të domosdoshme për ta distancuar veten nga pretendimet e krijuara mbi bazën e iluminizmit të mendjes, ndonëse nuk mund t’i kritikojmë këto pretendime nga përparësia që iu japin pretendimeve të mëpasshme si më superiore apo më të mirëmenduara. Ata braktisin kështu përkufizimin e “kapërcimit kritik”, i cili ishte kaq qendror për iluminizmin kritik ndaj dogmës.

Megjithatë, çdonjeri që e kupton këtë si një kalim thelbësor nga moderniteti drejt post-modernitetit përballet me vështirësi të mëdha. Njëra nga vështirësitë kryesore është e dukshme dhe e njohur më së miri. Të flasësh për post-modernitetin duke e zëvendësuar me modernitetin duket sikur sjell në vëmendje pikërisht atë gjë për të cilën (tani) është deklaruar se është e pamundur: i jep një farë koherence historisë dhe argumentimeve tona mbi të. Për më tepër, nëse Nietzsche ishte autori kryesor që shkëputi post-modernitetin nga moderniteti, një fenomen që hamendësohet se po ndodh  sot, si është e mundur që ai e kuptoi të gjithë këtë thuajse një shekull më parë? Pse ishte pikërisht Nietzsche-ja i aftë të bënte një zbulim të tillë që, sikundër shprehej pa të keq, “nuk bëra asgjë më tepër sesa nxorra në pah hamendësimet e fshehta të vetë iluminizmit”?

Është e vështirë t’i rezistohet konkluzionit se shkëputja nga mendimi fondamentalist është një ndarje domethënëse në mendimin filozofik, origjina e të cilit daton aty nga mesi apo fundi i shekullit të nëntëmbëdhjetë. Shkëputja merr vlera të reja nëse e vështrojmë më tepër si “moderniteti që filloi të kuptojë vetveten”, sesa si kapërcim të modernitetit si të tillë.[3] Ne mund ta interpretojmë këtë në termat e asaj që do e etiketoja si botëkuptim providencial. Mendimi iluminist dhe kultura perëndimore në përgjithësi, e kanë origjinën në një kontekst fetar, i cili e vinte theksin tek teleologjia dhe arritjet e mirësisë së Zotit. Providenca hyjnore kishte udhëhequr për një kohë të gjatë mendimin kristian. Pa ekzistencën e këtyre orientimeve të mëparshme, mendimi iluminist zor se do të ishte vendosur në radhë të parë. Nuk është aspak e habitshme, po të pohohet fakti se mbrojtja e pikëpamjes iluministe më tepër i rimodeloi idetë e parashikimit hyjnor, sesa i zëvendësoi ato. Tipi i sigurisë (ligji hyjnor) u zëvendësua me një tjetër (siguria në shqisat tona, në vëzhgimet empirike) dhe providenca hyjnore u zëvendësua me progresin providencial. Për më tepër, ideja providenciale e arsyes koincidoi me rritjen e dominancës evropiane ndaj pjesës tjetër të botës. Rritja e fuqisë evropiane siguroi, ashtu siç edhe ndodhi në fakt, mbështetje të rëndësishme për hipotezën se botëkuptimi i ri rreth botës u ngrit mbi një bazë të qëndrueshme, e cila ofroi jo vetëm siguri, por edhe emancipim nga dogmat e traditës.

Sidoqoftë, fara e nihilizmit vazhdonte të kishte rrënjë në mendimin iluminist që në zanafillën e tij. Sipas tyre, nëse nuk e cënojmë sferën e arsyes, asnjë dije nuk mund të mbështetet në themele që nuk duhet të vihen në dyshim, sepse edhe përkufizimi më i qëndrueshëm mund të konsiderohet i vlefshëm vetëm “në parim” apo “deri në një njoftim të dytë”. Ndryshe, do të binim në kthetrat e dogmës dhe do të ndaheshin nga e vetmja sferë e arsyes, e cila përcakton se çfarë vlen në radhë të parë. Pavarësisht se shumë studiues u referohen provave të shqisave tona si informacioni më i besueshëm që mund të përftojmë, mendimtarët e hershëm të iluminizmit ishin të ndërgjegjshëm se “prova” të tilla, në parim, janë të dyshimta. Këto të dhëna nuk mund të shërbejnë kurrë si bazë e plotë dhe e sigurt, apo të pretendojnë për dije. Duke ditur shkallën e lartë të ndëgjegjësimit sa u takon vëzhgimeve sendore, si dhe kategorizimit të tyre teorik, mendimi filozofik ka devijuar tërësisht nga empiricizmi. Për më tepër, që nga koha e Nietzsche-s, ne jemi më të qartë për mënyrën se si operon arsyeja, ashtu sikundër edhe për marrëdhëniet problematike që ekzistojnë midis dijeve dhe pushtetit.

Zhvillime të tilla, më shumë se na çojnë “përtej modernitetit”, na ofrojnë një kuptim më të plotë të një refleksiviteti të qenësishëm në vetë modernitetin. Moderniteti nuk është i turbullt për shkak të përdorimit të arsyes, por sepse natyra e përdorimit të saj, së fundmi, është shndërruar në një “puzell”. Si mund ta justifikojmë një angazhim për arsye në emër të arsyes? Në mënyrë paradoksale, ishte mendimi pozitivist ai që e ngërtheu këtë çështje më drejtpërdrejt, si rrjedhojë e përpjekjeve të shumta për shkëputjen e të gjitha mbeturinave të dogmës e traditës nga mendimi racional. Moderniteti duket sikur u bë enigmatik në thelbin e tij dhe nuk gjeti ndonjë shteg që do mund ta “kapërcente” atë. Na kanë mbetur pyetje, që njëherë mendohej se kishin përgjigje dhe, më duhet të argumentoj se, nuk janë vetëm filozofët që e kanë kuptuar këtë gjë. Një ndërgjegjësim i përgjithshëm për fenomenin filtron në shqetësim, i cili shtyp secilin prej nesh.  

Post-moderniteti shoqërohet jo vetëm me fundin e fondamentalizmit, por edhe me “fundin e historisë”. Sikundër jam referuar edhe më herët, nuk është nevoja të përshkruaj detaje rreth këtij nocioni këtu. Historia nuk ka një “formë” intrinsike dhe nuk është as teleologji. Mund të shkruhen shumë histori, por nuk mund të kenë një referencë, sikundër mbështetja që kërkonte Arkimedi për levën e vet (ideja se historia ka një drejtim evolucionar). Historia nuk duhet të barazvlerësohet me “historicizmin”, meqenëse ky i dyti lidhet dukshëm me institucionet e modernitetit. Materializmi historik i Marksit identifikon gabimisht njërën me tjetrën dhe, për rrjedhojë, jo vetëm i atribuon një unitet fals zhvillimit historik, por edhe dështon, pasi nuk është në gjendje të dallojë cilësitë e veçanta të modernitetit. Argumentet për këtë çështje u trajtuan më së miri në debatin e spikatur zhvilluar ndërmjet Lévi-Strauss dhe Sartre.[4] “Përdorimi i historisë për të bërë histori” është një fenomen thelbësor i modernitetit, dhe jo një parim i përgjithshëm i cili mund të zbatohet në të gjitha epokat – është një version i refleksivitetit të modernitetit. Madje, historia si regjistër kohor, ose si skicim i sekuencave të ndryshimit ndërmjet datave të ndryshme, është një mënyrë specifike e kodifikimit të së përkohshmes.

Ne duhet të jemi të kujdesshëm me mënyrën, se si e kuptojmë historicizmin. Ai mund të cilësohet si përdorimi i së shkuarës për të ndihmuar në formimin e së tashmes, por që nuk mbështetet në lidhjen me të shkuarën. Në të kundërt, historicizmi ka të bëjë me përdorimin e dijeve rreth së shkuarës, si një mjet për t’u shkëputur me të ose, në një farë mase, si mbështetje ndaj çfarë mund të justifikohet në mënyrë parimore. Në fakt, historicizmi na orienton kryesisht drejt të ardhmes. Në mënyrë esenciale, të ardhmes i referohemi si e hapur, megjithëse konsiderohet ende si kusht kundërfaktual ndaj linjave të veprimeve të ndërmarra me mundësitë e së ardhmes në mendje. Ky është një aspekt i rëndësishëm i “shtrirjes” së kohë-hapësirës, ku kushtet e modernitetit krijojnë si mundësinë, ashtu edhe domosdoshmërinë. “Futurologjia” –  konfigurimi i të ardhmeve të mundshme/të pëlqyeshme/të vlefshme – bëhet kështu më e rëndësishme sesa skicimi i së shkuarës. Secili nga tipet e mekanizmit të çrrënjosjes, i përmendur më parë, prezumon një orientim të këtij lloji të së ardhmes.

Ndarja nga pikëpamjet providenciale të historisë, rrënimi i fundamentalizmit, së bashku me shfaqjen e mendimit të ardhshëm kundërfaktuale dhe me “rënien” e përparimit nëpërmjet ndryshimit të vazhdueshëm, janë kaq të ndryshueshëm nga pikëpamja qendrore e iluminizmit saqë, për t’i vështruar këto ecuri si të pandashme, duhet të përligjet pikëpamja që thotë se po ndeshemi me periudhat kalimtare me ndikim të gjerë. Madje, edhe qasja e referimit të tyre si post-modernizëm përbën një gabim, i cili frenon kuptimin e saktë të natyrave dhe ndikimeve të tyre. Veçimet që kanë ndodhur duhet të kuptohen si përfundime të dala nga vetësqarimi i mendimit modern, ashtu sikurse janë spastruar mbetjet e pikëpamjeve tradicionale dhe providenciale. Ne nuk kemi shkuar përtej modernitetit, por ne po jetojmë saktësisht në fazën e përmbylljes së tij.

Rënia graduale e hegjemonisë botërore europiane apo perëndimore, ana tjetër e së cilës lidhet me zgjerimin e institucioneve moderne anembanë botës, përbën qartazi një nga ndikimet kryesore për të cilat bëhet fjalë këtu. Sigurisht, që “rënia e projektuar e Perëndimit” ka qenë objekt shqetësimi për shumë autorë që nga fundi i shekullit të nëntëmbëdhjetë. Ashtu siç përdoret në këtë kontekst, fraza e mësipërme i referohet, zakonisht, periudhës gjatë së cilës civilizimi modern shihet thjesht si një civilizim me shtrirje rajonale ndërmjet civilizimeve të tjera që e kanë paraprirë atë në zona të tjera të botës. Civilizimet kanë periudhat e tyre të lulëzimit, maturimit e plakjes dhe, ndërkohë që zëvendësohen nga civilizime të tjera, shoqërohen me ndryshime në shpërndarjen rajonale të fuqive globale. Por, moderniteti nuk është thjesht një civilizim ndërmjet  të tjerëve, nëse i përmbahemi interpretimit “të veçimit” që kam sugjeruar më lart. Mbërthimi rrënues i Perëndimit, në raport me pjesën tjetër të botës, nuk është rrjedhojë e tkurrjes së ndikimit të institucioneve, të cilat u ngritën së pari pikërisht në perëndim, përkundrazi, kjo ishte rrjedhojë e përhapjes së tyre anembanë botës. Pushtetet ekonomike, politike dhe ushtarake që i dhanë Perëndimit epërsinë e tij dhe që u krijuan falë bashkimit të katër dimensioneve institucionale të modernitetit, nuk i diferencojnë shumë vendet perëndimore nga vendet e tjera të botës. Ne mund ta interpretojmë këtë si një prej proceseve të globalizimit, një term i cili duhet të mbajë një pozicion kryesor në leksikun e shkencave shoqërore.

Cilët prej grupeve të tjera të ndryshimeve lidhen, në një kuptim a në një tjetër, me post-modernitetin? A ka lidhje me post-modernitetin krijimi i lëvizjeve të reja shoqërore dhe krijimi i axhendave të reja politike? Sikundër do provoj t’i trajtoj pak më tej, këto janë vërtet të rëndësishme. Sidoqoftë, me vigjilencën më të madhe, na duhet ta rendisim mënyrën tonë të arsyetimit në bashkësinë e një vargu teorish e interpretimesh që kanë avancuar mbi bazën e tyre. Duke e analizuar post-modernitetin si një seri e ndryshimeve të qenësishme që qëndron larg ose “përtej” grumbullimeve të ndryshme institucionale të modernitetit, mund të themi se nuk jetojmë ende në një univers shoqëror post-modern, ndonëse jemi në gjendje të shohim më shumë sesa disa paraqitje te vogla të shfaqjes së mënyrave të jetës dhe të formave të organizimit shoqëror, të cilat divergjojnë nga ato të ofruara nga institucionet moderne.

Në termat e kësaj analize mund të kuptohet lehtë se pse është kaq i paqartë radikalizimi i modernitetit dhe pse është kaq domethënës në të njëjtën kohë. Tiparet e tij më të dukshme: rrënimi i evolucionizmit, zhdukja e teleologjisë historike, pranimi i plotësimit, konstituimi i refleksivitetidhe zhdukja e pozicionit të privilegjuar të Perëndimit, na orientojnë drejt një universi të ri dhe të trazuar përvojash. Nëse “ne” u referohemi akoma, kryesisht, përvojave të atyre që jetojnë vetë në Perëndim ose, më saktë, sektorëve të industrializuar të botës, atëherë kjo do të thotë se ndikimet e këtyre përvojave janë ndjerë kudo.

Përmbledhje

Në këtë moment jemi në gjendje të bëjmë një përmbledhje të diskutimit të zhvilluar deri më tani. Kemi evidentuar tri burimet kryesore sa i takon dinamizmit të modernitetit, si dhe lidhjet mes tyre:

  • Ndarja e kohë-hapësirës. Ky është kushti i distancimit kohë-hapësirë dhe ka të bëjë me zgjerimin e papërcaktuar; siguron, gjithashtu, edhe mjetet e zonimit preciz të kohës dhe hapësirës.
  • Zhvillimi i mekanizmave çrrënjosëse. Këto “veçime” të veprimtarive shoqërore nga kontekstet lokale i kanë riorganizuar marrëdhëniet shoqërore përtej distancave të mëdha të kohë-hapësirës.
  • Zotërimi refleksiv i dijes. Fabrikimi i dijes sistematike rreth jetës shoqërore bëhet pjesë integrale e sistemeve të rifabrikimit, duke e nxjerrë jetën shoqërore jashtë trajtave të ngurta të traditës.

Të marra së bashku, këto tri tipare të institucioneve moderne ndihmojnë për të shpjeguar, pse të jetuarit në botën moderne ngjan më tepër me idenë e udhëtimit me një mjet të pakontrolluar shumë të vështirë (imazh, i cili do të trajtohet hollësisht më poshtë) sesa po udhëtojmë me një mjet që e kemi nën kontroll të kujdesshëm dhe të drejtuar më së miri, siç është makina. Zotërimi refleksiv i dijes, i cili është esencialisht energjik, por edhe në mënyrë të nevojshme i paqëndrueshëm, zgjerohet për të inkorporuar hapësirat masive të kohë-hapësirës. Mekanizmat e çrrënjosjes sigurojnë mjetet e këtij zgjerimi, nëpërmjet largimit të marrëdhënieve shoqërore nga “qëndrimi” në vendndodhje lokale specifke.

Mekanizmat e çrrënjoses mund të paraqiten si më poshtë:

  • Objektet simbolike dhe sistemet eksperte që përfshijnë besimin si të dallueshëm nga vetëbesimi, bazuar mbi dije sipërfaqësore induktive.
  • Besimi operon në mjediset e riskut, ku mund të arrihen nivele të ndryshme të sigurisë (mbrojtja ndaj rreziqeve). Marrëdhënia midis besimit dhe çrrënjosjes këtu mbetet abstrakte. Na duhet të investigojmë më vonë se si besimi, risku, siguria dhe rreziku artikulohen në kushtet e modernitetit. Na duhet, gjithashtu, të marrim në konsideratë rrethanat në të cilat zbehet besimi dhe se si mund të kuptojmë situatat e mungesës së besimit. Dijet (të cilat zakonisht duhet të kuptohen si “pretendime për dije”), të zbatuara refleksivitisht në veprimtaritë shoqërore filtrohen nëpërmjet katër grupe faktorësh:
  • Pushteti i diferencuar. Disa individë apo grupe kanë më tepër mundësi për të përvetësuar dije të specializuara sesa disa individë apo grupe të tjerë.
  • Roli i vlerave. Vlerat dhe dijet empirike lidhen sipas një rrjeti ndikimi të ndërsjelltë.
  • Ndikimi i konsekuencave të pasynuara. Dija rreth jetës shoqërore transendon qëllimet e atyre që e zbatojnë atë si mjet transformues.
  • Qarkullimi i dijeve shoqërore sipas një hermeneutike të dyfishtë. Refleksiviteti i dijes sociale në kushtet e sistemit të rifabrikimit ndryshon qenësisht rrethanat të cilave u referohej fillimisht. Rrjedhimisht, ne do të zbulojmë përfshirjen e këtyre tipareve të refleksivitetit në mjediset e besimit dhe riskut që gjenden në botën e sotme shoqërore.   

Demokratizimi i Shqipërisë, demokratizimi nga brenda Autor Theodore Kaltsounis

Shkëputur nga libri:

Demokratizimi i Shqipërisë. Demokracia nga brenda. Autor Theodore Kaltsounis

Përkthyen nga anglishtja: Milika Dhamo & Valbona Nathanaili    

ZGJERIMI I RRJETIT DHE ADRESIMI I REAGIMEVE – PËRBALLJA ME VONESAT SHQETËSUESE BUROKRATIKE

Me përjashtim të doracakut të mësuesve për klasën e tetë, ishin përfunduar të gjitha materialet e planit mësimor të nevojshme për trajnimin e mësuesve të edukimit qytetar. Trajnuesit e mësuesve nga rajonet e shkollave në të gjithë vendin u udhëzuan si të përdornin materialet dhe u treguan të gatshëm të luanin rolin si trajnerë të kolegëve të tyre. Financimi për trajnimin e mësuesve të edukimit qytetar u vu në vend, duke përfshirë pothuajse gjysmën e sasisë që nevojitej nga Projekti për Zhvillimin e Arsimit në Shqipëri (AEDP). Ndërkohë, qeveria e re socialiste, që ishte zgjedhur në vitin 1997, kishte arritur fuqi të plotë. Ajo po funksiononte aq sa mund të pritej për rrethanat e kohës. Zyrtarët më të lartë të Ministrisë së Arsimit u zëvendësuan me z. Ethem Ruka, Ministër i Arsimit dhe i Shkencës. Doli që njëra prej drejtueseve të ekipit të projektit, dr. Marjana Sinani, e njihte personalisht ministrin. Ajo bëri një takim me të, ku e informoi për projektin dhe e vuri në dijeni që unë kisha planifikuar t’i shkruaja atij.

Në 4 nëntor të vitit 1997, i dërgova një letër Ministrit Ruka, duke skicuar veprimtaritë e projektit dhe arritjet e deriatëhershme. Gjithashtu, i kërkova bashkëpunimin e tij, po ashtu edhe lejen e tij, për të vazhduar me projektin. Dy javë më vonë, u gëzova shumë kur mora letrën e mëposhtme, të datës 18 nëntor 1997. Në këtë letër, e cila mbartte etiketën “LETËR MBËSHTETJEJE”, ai shkruante, si më poshtë :

I dashur prof. Kaltsounis,

Është kënaqësi t’ju shkruaj juve dhe Universitetit tuaj. E vlerësoj lart angazhimin tuaj dhe atë të Universitetit të Washington-it në Projektin mbi Arsimimin Qytetar Demokratik në Shqipëri.

Ne i përmbahemi idesë se arsimimi qytetar është thelbësor për ruajtjen dhe përmirësimin e shoqërisë demokratike dhe qeverisjes së saj. Me qëllim që fëmijët të rriten si qytetarë efektivë, shkolla duhet t’u sigurojë atyre si trupin e dijeve, po ashtu edhe fushën e aftësive intelektuale dhe pjesëmarrëse. Shpresoj që ky projekt t’i ndihmojë shkollat, mësuesit dhe nxënësit shqiptarë, duke arritur standarde të arsyeshme në arsimin qytetar.

Pres me padurim bashkëpunimin e mëtejshëm me Universitetin e Washington-it,

Sinqerisht

(Firmosur dhe vulosur me vulën zyrtare të Ministrit)

Ethem Ruka

Letra ishte tamam ajo për të cilën kishim nevojë që të vazhdonim me projektin. Nuk kishte mënyrë më të mirë dhe më të qartë me të cilën mund të shprehej ministri. Rrjedhimisht, puna filloi dhe vitet 1998 dhe 1999 kaluan pa asnjë problem. Të gjitha materialet e programit mësimor u botuan ashtu siç qenë planifikuar. Siç është përmendur tashmë, problemi i vetëm që ndeshëm ishte njëfarë vonese në përpunimin e udhëzuesve të mësuesve për klasën e tetë. Nuk mund të bëhej sepse Ministria e Arsimit nuk e kishte aprovuar ende librin e mësimit për atë klasë, kështu që vendosëm të prisnim. Ndërkohë, takimet e punës për trajnuesit e mësuesve u përfunduan me sukses nën drejtimin e dr. Sinanit, që përfaqësonte Institutin e Studimeve Pedagogjike dhe dr. Bardhyl Musait, që përfaqësonte AEDP-në. Veprimtaritë për të dy vitet u plotësuan me një konferencë kombëtare tepër të suksesshme mbi arsimin qytetar demokratik për të cilin është folur në kapitujt e mëparshëm.

Ndërsa po afronte viti 2000, ishim gati të fillonim trajnimin e të gjithë mësuesve të arsimit qytetar në të gjithë vendin. Ekipi trajnues do të përbëhej nga trajnuesit e mësuesve, tashmë të disponueshëm në çdo zonë, nën drejtimin e dr. Sinanit dhe dr. Musait. U përpilua edhe një buxhet i detajuar dhe u bë një draft plan-pune, nëpërmjet të cilit bëhej thirrje që trajnimi të mbaronte nga fundi i qershorit të vitit 2000. Ekipi drejtues bërthamë i projektit e priste me padurim të madh detyrën, veçanërisht pas një vizite të shkurtër në Tiranë të Madeleine Albright, Sekretare e Departamentit Amerikan të Shtetit. Zonja sekretare u takua me anëtarët e ekipit, dëgjoi një raport të shkurtër mbi veprimtaritë e tyre, i përgëzoi ata për sukseset e tyre dhe i nxiti të vazhdonin. Zëvendësministri, që ishte ngarkuar të shqyrtonte projektin, ishte tashmë duke përgatitur një letër për zonat për t’i informuar ato se trajnimi i mësuesve mbi arsimim qytetar ishte gati të fillonte.

Fatkeqësisht, gjërat nuk shkuan ashtu siç ishin planifikuar. Situatat që ishin shfaqur brenda partneriteteve u ngatërruan dhe bënë që projekti të pësonte vonesa serioze dhe jofrytdhënëse. Falë durimit të Universitetit të Washington-it, mirëkuptimit të Departamentit të Shtetit të Shteteve të Bashkuara dhe nivelit të lartë të angazhimit nga ana e ekipit shqiptar bërthamë, ka shumë gjasa që projekti do të dështonte. Të bindur se vështirësitë mund të kapërceheshin, ne vendosëm të bënim durim, përderisa zhvillimet shtjelloheshin. Nga një pikëpamje operacionale, partnerët në projekt përbëheshin nga ekipi drejtues shqiptar, i projektit të Universitetit të Washington-it (UW), Agjencia e Financimit, Universiteti i Washington-it, Ministria Shqiptare e Arsimit, Instituti i Studimeve Pedagogjike të Tiranës dhe Fondacioni “Soros” AEDP. Të gjithë këto entitete duhej të luanin pjesën e tyre, me qëllim që të kryhej me sukses trajnimi i mësuesve.

Shenjat e para të njëfarë problemi erdhën nga AEDP-ja. Në fillim, afërsisht gjysma e fondeve që nevojiteshin për trajnimin e mësuesve, duhej të vinin nga AEDP-ja. Ne e dinim që AEDP-ja po pësonte riorganizim të thellë, por nuk kishim kurrfarë ideje se ky riorganizim do të ndikonte për keq në planin tonë për trajnimin e mësuesve. Riorganizimi përfundoi në fillim të qershorit të viti 2000. Menjëherë pas kësaj, drejtori i sapoemëruar, z. Vasillaq Zoto, na vuri në dijeni se kontributi financiar i premtuar nga AEDP-ja për trajnimin e mësuesve do të ishte i pamundur. Na duhej të gjenim një zgjidhje për këtë problem. Fatmirësisht, kontributi i mëparshëm i AEDP-së për printimin e materialeve të planit mësimor mundësoi që projekti ynë të kursente 75. 022 $, pra kjo sasi ishte ende e gjindshme në Universitetin e Washington-it. U kërkua dhe u mor leje nga agjencia financuese që atë sasi t’ua shtonim fondeve që tashmë ishin në Universitetin e Washington-it për trajnimin e mësuesve. Këtu duhet përmendur, në kllapa, se Agjencia e Informacionit të Shteteve të Bashkuara (USIA), agjencia jonë financuese, ishte shkrirë si njësi brenda Departamentit të Shtetit, prandaj nga ai moment e më pas fondet për projektin vinin drejtpërdrejt nga ai burim.

Gjendja në Ministrinë e Arsimit po koklavitej. Po i afroheshim fundit të qershorit dhe ende nuk kishim asnjë leje të veçantë për të trajnuar mësuesit. Në këtë kohë, detyra e shqyrtimit të projektit të UW-së iu ngarkua njërit prej zëvendësministrave, z. Andrea Marto, dhe dy zyrtarëve të tjerë të Ministrisë, drejtorit të Njësisë Monitoruese të Projekteve, z. Ilia Paluka, dhe drejtorit të Institutit për Kërkime Pedagogjike, z. Bujar Basha. Gjatë gjysmës së dytë të qershorit, mora një letër të firmosur nga të tre këta zyrtarë. Një kopje e letrës iu dërgua z. Zoto, drejtorit të sapoemëruar të AEDP-së. Letra shprehte mbështetje për trajnimin e mësuesve, por në të njëjtën kohë, zbulonte një dëshirë nga ana e tyre për ta “institucionalizuar”, siç e kishin shkruar, veprimtarinë e trajnimit të mësuesve. Për të arritur këtë, kërkuan që t’u paraqisja një “propozim zyrtar” të përbërë, siç pohonin, nga: (1) objektivat kryesorë; (2) përfitimet kryesore; (3) veprimtaritë e planifikuara; (4) buxhetin e përgjithshëm dhe shpërndarjen e tij të detajuar dhe (5) treguesit kryesorë për vlerësimin e projektit. E mbyllin letrën duke i justifikuar këto kërkesa mbi bazën e një urdhri të Ministrisë së Arsimit, të datës 18 maj 2000, për “Pranimin, aprovimin dhe ndjekjen e projekteve në sistemin arsimor”.

Iu përgjigja asaj letre me letrën time të datës 22 korrik 2000. Me qëllim që ta dinin qëndrimin tim dhe theksoj se paragrafi i parë i kësaj letre ishte si më poshtë:

Projekti për Arsimin Qytetar në Shqipëri, të cilin kam privilegjin ta drejtoj, ka vazhduar që prej fillimit të viteve 90-të. Në mendimin e mjaft vëzhgueseve dhe palëve të interesuara, ky projekt ka bërë përparime domethënëse në çuarjen përpara të arsimit qytetar demokratik në Shqipëri. Mendoj që ka bërë përparime, ngaqë ka pasur mbështetjen e tre ministrave të arsimit, tre zëvendësministrave, tre drejtorëve të Institutit të Studimeve Pedagogjike dhe shumë specialistëve shqiptarë, të cilët meritojnë pjesën më të madhe të mirënjohjes për gjithçka është arritur. Në drejtimin e këtij projekti, parimet e mia kryesore kanë qenë: (a) të mos imponoja asgjë, por t’u nxirrja në pah specialistëve shqiptarë arsimin qytetar demokratik dhe t’i ndihmoja ata të përvetësonin gjithçka që ata mendonin se ishte e përshtatshme për Shqipërinë; (b) të mos shkruaja asnjë material mësimor vetë, por t’i ndihmoja specialistët shqiptarë për t’i përzgjedhur dhe për t’i dërguar tek unë materialet e autoriteteve në Shqipëri, me qëllim për të bërë shkrimin; dhe (c) të vazhdoja t’i vija në dijeni autoritetet, por dhe të kërkoja miratimin e tyre për çdo gjë që ishim duke bërë.

Pastaj, i tregova se gjithçka ishte bërë në bazë të propozimeve të qeverisë së Shteteve të Bashkuara, të cilat kishin ndarë mendime kurdoherë me autoritetet shqiptare. Propozimet nuk do të miratoheshin nga Departamenti i Shtetit të Shteteve të Bashkuara pa miratimin me shkrim të Ministrisë shqiptare të Arsimit. Megjithëse e konsideroja kërkesën e tyre për një propozim si të tepërt dhe, në njëfarë mënyre, edhe hetuese, vazhdova më tej punën dhe iu përgjigja edhe pikave të planit të tyre të sugjeruar, duke përfshirë edhe buxhetin. E bëra këtë me shpresën se një gjest i tillë do t’i nxiste të miratonin trajnimin e mësuesve.

Përgjigjja tjetër zyrtare nga Shqipëria erdhi në formën e një email-i në tetor të vitit 2000. E kishte dërguar drejtori i projekteve, por ishte firmosur nga zëvendësministri dhe një kopje i ishte dërguar sërish drejtorit të AEDP-së, z. Zoto. Mesazhi fillonte me shprehjen e gatishmërisë së tyre, duke përfshirë edhe atë të Institutit të Studimeve Pedagogjike, që të fillohej trajnimi i mësuesve. Pastaj mesazhi përfundonte me këtë pohim: “Tani kemi vetëm një problem: na nevojitet një buxhet më i detajuar”.2 Ata kishin tashmë një listë me kategoritë e përgjithshme të buxhetit, duke përfshirë sasitë e shpërndara për çdo kategori, por kërkonin më shumë hollësi. Për këtë kërkesë nuk duhej asnjë justifikim.

Megjithatë, për mua kishte arsye bindëse që të mbetesha në kontrollin e buxhetit. Çdo dollar i buxhetit ishte i lidhur ngushtësisht me shpenzimet që ishin planifikuar në propozimin tim, drejtuar qeverisë së Shteteve të Bashkuara. Gjithashtu, u nis edhe procesi i shpërndarjes së fondeve. Propozimi im iu dorëzua qeverisë së Shteteve të Bashkuara në kompetencën time si anëtar fakulteti në Universitetin e Washington-it. Fondet nuk m’u dhanë mua personalisht, por universitetit, ndërsa unë isha emëruar si mbikëqyrës. Kjo donte të thoshte se unë isha i vetmi që do të kërkoja shpërndarjen e fondeve. Megjithatë, universiteti ishte i detyruar të siguronte se fondet do të më jepeshin mua mbi bazën e kushteve specifike të propozimit. Për çdo njësi shpenzimi kërkohej një faturë. Nëse fondet mund të përdoreshin për ndonjë qëllim ose artikull të ndryshëm nga ato të specifikuar në propozim, unë duhet personalisht të isha i përgjegjshëm për ato shpenzime. Në këto rrethana, për mua nuk ishte e lehtë që t’ia kaloja buxhetin dikujt tjetër. Ishte e nevojshme që të kisha kontroll të plotë të financave.

Gjatë periudhës kur u shkëmbyen këto komunikime, ekipi drejtues bërthamë shqiptar i projektit ishte në komunikim të vazhdueshëm me të tre zyrtarët e Ministrisë së Arsimit, të ngarkuar me projektin. Ata më raportonin me besnikëri për mbledhjet. Ndërsa raportet po grumbulloheshin, shihja të zhvillohej një model. Një njoftim ishte pozitiv, ndërkohë që ai që pasonte ishte zhgënjyes. Shumë shpesh, bashkëpunëtorët e mi gëzoheshin pasi u kishin thënë se kishin marrë miratimin për fillimin e trajnimit, por gëzimi nuk zgjaste shumë. Në takimin e radhës, ata ndaloheshin të shkonin më tej, në bazë të ndonjëfarë shfajësimi ose të asnjë fajësimi. Mos ishte kjo, vallë, një taktikë e vonuar?

I vënë në mëdyshje, për gjendjen e krijuar, rishikova të gjitha mesazhet, me qëllim që të shihja nëse mund të zbuloja ndonjë shqetësim të veçantë të shprehur nga autoritetet shqiptare, përveç atij të buxhetit. Një shqetësim i tillë ishte shprehur në një prej mesazheve, i cili shënonte se “projekti nuk është projekt i Institutit”. Si mund të ishte e mundur kjo, kur Instituti ishte një pjesë e projektit që prej fillimit të këtij? Drejtori i Institutit ishte midis zyrtarëve të Ministrisë shqiptare të Arsimit, të cilët kishin udhëtuar për në Seattle, si pjesëmarrës në veprimtarinë e parë të projektit. Shumë prej ideve për projektin e UW-së dolën nga diskutimet, në pjesën më të madhe të të cilave ishin përfshirë anëtarët e Institutit. Dy anëtarë të ekipit drejtues bërthamë ishin anëtarë të Institutit, të emëruar nga Ministria e Arsimit, që të vinin në Shtetet e Bashkuara për një periudhë trajnimi dymujore. Të njëjtët njerëz ishin përfshirë në shkrimin e udhëzuesve të mësuesve. Po ashtu, anëtarët e tjerë të Institutit u përfshinë në shkrimin e udhëzuesve të mësuesve për tri klasat e para në marrëveshjen e bashkëpunimit midis AEDP-së dhe projektit të UW-së. Trajnimi i trajnuesve të mësuesve e kishte bazën në institute dhe koordinohej nga dr. Sinani dhe dr. Fatmira Myteberi, që të dyja anëtare të Institutit. Drejtorët e mëparshëm të Institutit i ndenjën pranë projektit dhe bashkëpunuan me ne në shumë aspekte. Duke marrë parasysh këto fakte, unë nuk e kuptoja dot pse vepronin në këtë mënyrë këta tre zotërinj.

Një shqetësim tjetër, i nënkuptuar nga letra e zotërinjve Marto, Paluka dhe Basha, ishte një dëshirë nga ana e tyre për ta shtrirë trajnimin e mësuesve nga “një numër i vogël specialistësh (grupi me të cilin keni punuar deri tani),- siç pohonin, -në një rrjet kombëtar”. Fatkeqësisht, në këtë pikë, vlerësimi i tyre për projektin ishte gjithashtu i gabuar. Zgjerimi i rrjetit ishte një nga objektivat tona kryesore që me fillimin e projektit të UW-së, shtatë vjet më parë. Nga korriku i 2000-shit, grupi me të cilin po punoja përbëhej nga pak më shumë se dyqind njerëz. Të gjithë këta njerëz ishin shqiptarë dhe të trajnuar mirë si trajnues mësuesish. Të tre zyrtarët e Ministrisë së Arsimit këmbëngulnin që të sillnin njerëz të rinj për të trajnuar mësuesit, edhe pse ne nuk kishin kurrfarë sigurie nëse këta njerëz kishin ndonjë trajnim ose ndonjë përvojë lidhur me ndonjë demokraci të konsoliduar. Ne argumentuam fuqishëm se trajnimi i mësuesve të edukimit qytetar duhej të bëhej nga akademikë dhe nga specialistë shqiptarë, të cilët duhej të ishin të trajnuar mirë për këtë detyrë.

Siç raportohej nëpërmjet njërit prej mesazheve, grupit drejtues iu kërkua, në një pikë, që t’ia dorëzonte leksionet e tij Ministrisë së Arsimit dhe Institutit të Studimeve Pedagogjike, përpara sesa të merrte leje për trajnimin. Kjo ishte e pavend. Censura dhe demokracia nuk shkojnë bashkë. Anëtarët e ekipit nuk pranuan dhe u ndjeva krenar që vepruan kështu. Përgjigjja e tyre ndaj këtij episodi ishte për mua një ndër treguesit më të fuqishëm se demokracia do të konsolidohej përfundimisht në Shqipëri.

Më e pakta, kjo gjendje po na i prishte iluzionet. Nuk kisha ç’bëja tjetër, veçse t’i bëja vetes pyetjen: “Pse po ndodh kjo? Pse do ta miratonte Ministri i Arsimit vazhdimin e projektit dhe më pastaj t’i lejonte njerëzit e tij që të vinin postblloqe? Çfarë është ajo që i shqetëson në të vërtetë? Pse nuk tregohen të hapur me mua? A mos kemi bërë diçka negative, gjatë këtyre shtatë viteve pune në Shqipëri gjë që ua shkatërroi besimin për ne? Pse hedhin fjalë për përfshirjen e trajnuesve që nuk kishin përgatitje specifike për këtë detyrë? Ç’mund të bëjmë tjetër për ta çuar projektin përpara? Pavarësisht këtyre pyetjeve, ne ishim të vendosur të prisnim. Kishin shkuar shumë larg, dhe ishte e rëndë të ndalnin në këtë moment pune. Mbetej shumë për të bërë dhe populli shqiptar e meritonte këtë.

PËRFSHIRJA E DEPARTAMENTIT AMERIKAN TË SHTETIT DHE E AMBASADËS AMERIKANE

Ashtu, i hutuar dhe i zhgënjyer siç isha, vendosa që për këto vështirësi të vija në dijeni njeriun tim kryesor të kontaktit në Departamentin Amerikan të Shtetit, dr. Marie Westbrook, por dhe të kërkoja ndihmën e saj. Ajo vendosi ta diskutonte çështjen me oficeren për kulturën në Ambasadën Amerikane të Tiranës, znj. Deborah Jones, dhe t’i kërkonte asaj këshillë. Gjithashtu, sugjeroi që t’i shkruaja znj. Jones duke i dhënë sa më shumë dokumentacion që të mundja dhe t’ia tregoja sesi qëndronte puna. Dhënia e dokumentacionit ishte e lehtë, por tregimi sesi qëndronin punët ishte i vështirë. E nxita znj. Jones që të përpiqej të ruante integritetin e trajnimit, si fillim, duke e kuptuar se ajo do të bazohej mbi atë çka ishte arritur tashmë. Së dyti, i vura në dukje se trajnimi i mësuesve duhej të kryhej nga ata specialistë dhe akademikë shqiptarë, të cilët ishin kualifikuar tashmë si trajnues. I kujtova se ishin po ata njerëz, të cilët shkruan edhe materialet e programit mësimor të trajnimit. Po ashtu, i vura në dukje se do të ishte e vështirë në këtë pikë që të kishim një hap tjetër nga ana e shqiptarëve që të drejtonin trajnimin e mësuesve. Në këtë kohë, ishte fundi i vitit 2000. Duke shpresuar që çështja të zgjidhej, ne vazhduam të kërkonim zgjatje afati pa kosto për tri kontrata të ndryshme që përkonin pjesërisht.

Më 12 janar 2001, dr. Westbrook raportoi se znj. Jones kishte pasur “një takim shumë frytdhënës në Ministrinë e Arsimit dhe nuk kishte hasur në asnjë problem të veçantë për vazhdimin e trajnimit të mësuesve”. Gjithashtu, znj. Jones ishte takuar veçmas me drejtorin e Institutit, dhe ky i ishte dukur “i hapur” dhe, po ashtu, “bashkëpunues”. Po atë ditë, fola në telefon me znj. Jones, e cila, përveç sa më sipër, sugjeroi që unë të shkoja në Shqipëri së shpejti që t’i vija gjërat në punë. Me ta marrë parasysh sugjerimin, bëra rregullimet për t’u nisur në Tiranë, dhe mbërrita atje më 18 mars të vitit 2001. Edhe dr. Westbrook-u vendosi të ishte në Tiranë po në njëjtën periudhë kohe me mua; ai erdhi të nesërmen.

Pak pas mbërritjes sonë në Tiranë, në Ministrinë e Arsimit u organizua një takim me të gjitha palët. Në këtë takim mori pjesë edhe ministri Ruka, ambasadori amerikan, zëvendësministri Marto, dr. Westbrook, drejtori i Institutit dhe anëtarët e ekipit bërthamë të projektit të UW-së, gjithashtu edhe unë. Na thanë se z. Paluka ishte jashtë vendit dhe e kishte të pamundur të merrte pjesë. Pas një diskutimi në tavolinë të rrumbullakët, u ra edhe njëherë dakord që të vazhdohej trajnimi i mësuesve, ashtu siç ishte planifikuar në projekt. Ministri Ruka lëshoi një tjetër letër mbështetëse zyrtare që më drejtohej mua, me kopje që i ishin dërguar Ambasadës së Shteteve të Bashkuara në Tiranë dhe znj. Deborah Jones. Në letër ishte shkruar si vijon: “Ministria e Arsimit e Shqipërisë është me të vërtetë mirënjohëse për rezultatet që kemi pasur me projektin për edukimin qytetar në Shqipëri. Ne shprehim mbështetjen tonë të vazhdueshme nga Ministria e Arsimit e Shqipërisë, për të siguruar që projekti të vazhdojë të ecë përpara”. Duhet të vihet në dukje se dr. Westbrook u shqua në këtë diskutim, po aq sa edhe të tjerët që e pasuan. Ajo ishte e mirinformuar për projektin, e drejtpërdrejtë dhe gjithashtu më e efektshmja në argumentet e saj.

Pas këtij takimi, normalisht mendohej se dramës për këtë çështje i kishte ardhur fundi, por fatkeqësisht nuk ndodhi kështu. Përpara se të largohesha nga Shqipëria, u takova me z. Basha në Institutin e Studimeve Pedagogjike, ndërsa ai vazhdonte të kërkonte të përfshinte pesëmbëdhjetë trajnues të rinj. Me qëllim që të fitoja mbështetjen e tij, u përpoqa të pranoja rekomandimin e tij, me kusht që fillimisht t’i trajnonim individët që ai do të rekomandonte. Sapo z. Basha ra dakord me këtë, i kërkova ekipit drejtues të përgatiste një plan për trajnimin e këtyre pesëmbëdhjetë trajnuesve të mësuesve dhe t’ia paraqiste z. Basha.

Meqë, siç dukej, gjërat ishin në vendin e duhur për fillimin e trajnimit të mësuesve, bashkë me dr. Westbrook-un vendosa të shkoja në qytetin verior të Shkodrës. Dr. Westbrook-u dëshironte të takohej me një grup profesorësh në Universitetin e Shkodrës, të cilët ishin mjaft aktivë në veprimtaritë demokratizuese. U larguam herët në mëngjes me një makinë ambasade, e cila, për habinë time, ishte e blinduar. Shkodra bënte pjesë në territorin ku opozita ishte e fortë në atë kohë, kështu që të huajt duhej të ishin të kujdesshëm, kur bënin vizita. Patëm një takim të gjatë dhe frytdhënës, dhe mikpritësit tanë që dëshironin të na tregonin mikpritjen e tyre të famshme shkodrane na ftuan të drekonim në një restorant pasdite vonë. Ndërsa ditës po i vinte fundi, shoferi na këshilloi të largoheshim me qëllim që të dilnim nga ajo zonë, përpara se të binte errësira. Ia dolëm. Makina u nga me shpejtësi.

Të nesërmen, u nisëm për në Shtetet e Bashkuara. Pak ditë më vonë, mora një letër nga ekipi që më thoshte se planin për trajnimin e pesëmbëdhjetë trajnuesve të rinj ia kishin dërguar z. Basha. Pak ditë më vonë, z. Basha i informoi ata se nuk po e pranonte planin, për shkak se nuk ishte i përshtatshëm për Institutin. Duke mos ditur se çfarë të bënin, ekipi ia çoi planin z. Paluka, të cilit iu duk i pranueshëm dhe propozoi që ta sillte çështjen në vëmendjen e ministrit. I vënë në dijeni për këtë, vendosa t’i dërgoja një mesazh z. Paluka më 31 maj. Pasi i thashë se kishte munguar në takimin e organizuar në Ministri, e informova që z. Basha nuk e kishte pranuar planin për trajnimin e trajnuesve të rinj. Në të njëjtën kohë, i kërkova ndërhyrjen e tij te z. Basha. Më 5 qershor, z. Paluka raportoi se, pasi kishte kontaktuar me z. Basha, ky i ishte dukur se ishte plotësisht dakord me planin, ashtu siç ia kishin paraqitur. Pas kësaj, u hutova plotësisht. Nuk po dija më se kë dhe çfarë të besoja.

Ndërkohë që negociatat vazhdonin dhe ne ishim në një gjendje pritjeje, një numër njerëzish në Institutin e Studimeve Pedagogjike u pushuan nga puna në fillim të korrikut, për shkak të një mosmarrëveshje me drejtorin e tyre. Pushimi nga puna krijoi tension të konsiderueshëm brenda Institutit dhe tërhoqi vëmendjen e medias. Rreth një javë më vonë, pushuan edhe dr. Sinanin, një anëtare e rëndësishme e Institutit dhe drejtuese e ekipit të trajnimit të mësuesve. Kjo ishte shkatërrimtare për Sinanin, për familjen e saj dhe për të gjithë neve që e vlerësonim dhe e respektonin. Ndërkohë, në Shqipëri u mbajtën zgjedhjet parlamentare, në të cilat Partia Socialiste do të qeveriste për një katërvjeçar tjetër. Kjo solli njëfarë ndryshimi për projektin tonë, sepse Ministri i Arsimit humbi vendin në parlament. Në këto rrethana, na duhej të prisnim që në Ministri të krijohej një ekip i ri. Përveç pritjes së ministrit të ri, po prisnim edhe zëvendësministrat e rinj dhe drejtorin e ri në Institutin e Studimeve Pedagogjike. Gjithashtu, po shpresonim që dr. Sinani të rikthehej në pozicionin e mëparshëm.

Politikat dhe gjuha angleze Nga George Orwell

Në epokën tonë, ligjërimi dhe shkrimi politik konsistojnë, kryesisht, në mbrojtjen e së pambrojtshmes. Veprime të tilla, si vazhdimi i sundimit anglez në Indi, spastrimet dhe internimet politike në Rusi, hedhja e bombave atomike në Japoni mund të mbrohen, por vetëm me ndihmën e argumenteve tejet brutale, në synimin për t’u gëlltitur nga njerëzit dhe që nuk përputhen kurrsesi me qëllimet e shpallura të partive politike.

Në rrjedhojë, gjuha politike detyrimisht duhet të përdorë sa më shumë eufemizma, shprehje të vagëta dhe pyetje retorike. Fshatra të tërë bombardohen nga ajri, kasollet hidhen në erë nga plumbat shpërthyes, dhe e gjitha quhet proces paqeje. Miliona fshatarëve u grabiten fermat dhe detyrohen të marrin rrugët vetëm me një trastë në shpine, dhe kjo quhet transferim i popullsisë ose ndreqje kufijsh. Njerëzit burgosen për vite të tëra pa gjyq, qëllohen nga pas në zverk ose çohen të vdesin nga skorbuti nëpër kampet e Arktikut, dhe kjo quhet eliminim i elementeve të dyshimtë

Një frazeologji e tillë nevojitet, kur dikush dëshiron të emërtojë gjëra, pa dashur të krijojë imazhe mendore rreth tyre. Imagjinoni për një çast një profesor të gjuhës angleze, i cili përpiqet të mbrojë totalitarizmin rus. Ai nuk mund të shprehet drejtpërdrejt duke thënë: “jam i bindur se mund t’i heqësh qafe kundërshtarët politikë, nëse kjo sjell rezultate të mira”. Me shumë gjasë ai do ta formulojë kështu idenë e tij: 

  • “Duke e pranuar që regjimi sovjetik shfaq disa tipare, të cilat humanitarët priren t’i kundërshtojnë, mendoj se duhet të biem dakord për faktin se një farë kufizimi i të drejtës për opozitë politike është një proces shoqërues i pashmangshëm i periudhave tranzitore dhe se masat e rrepta ndaj popullit rus janë justifikuar gjerësisht përballë arritjeve konkrete.”

Ky stil i fryrë përbën në vetvete njëlloj eufemizmi. Një masë e madhe fjalësh me rrënjë latine bie si dëborë e bardhë butësisht mbi faktet duke i mbuluar të gjitha detajet. Armiku më i madh i gjuhës së qartë është pa-sinqeriteti. Kur ka një hendek midis qëllimeve reale dhe atyre të deklaruara, personi i drejtohet instinktivisht fjalëve të gjata dhe idiomave të stër-përdorura, si të ishte një sepje, prej së cilës boja kullon curril.  

Esenë e plotë, në origjinal, mund ta gjeni në linkun

https://www.orwell.ru/library/essays/politics/english/e_polit/

Drama shqipe e arkivit në Teatrin e Metropolit

Komedia

Në kuadër të MetroFest 3 / 2019

Për të tretin vit radhazi, Teatri i Metropolit organizon MetroFest, një festival me drama të vjetra në gjuhën shqipe, shkruar në shqip ose përkthime, që i përkasin periudhës së fillimviteve 1940. Synimi është më shumë se sa vetëm argëtimi i publikut me repertorin e pasur. Synimi ynë është formimi i një mendimi estetik e qytetar, mbushur me nota empatie, po aq edhe me ato të një krenarie kombëtare. Për vitin 2019 është menduar që pjesë e repertorit të jenë edhe autorë bashkëkohorë, duke bërë pjesë të analizës edhe vepra të ditëve tona, ndërsa fokusi është “Komedia”.

Specialistët e Sektorit të Edukimit, Klea Konomi, Elona Hyseni dhe Klesta Shero, nën drejtimin e përgjegjëses së sektorit, Sonila Kapidani, e kanë ndërtuar punën për përzgjedhjen e dramave në tri faza.

Në fazën e parë, grupi i punës ka hulumtuar në arkivat e Bibliotekës Kombëtare veprat me të cilat do të dëshironin të prezantoheshin. Për këtë, gjatë periudhës janar – mars, fillimisht u krijua një listë me veprat e mundshme. Lista paraqitet si më poshtë, sipas rendit alfabetik:

  1. (1995) “Një histori fisnikësh”;
  2. “Karagjozi egërsinë-zbutës” (1932). Komedi me tre akte. Përkthim i lirë nga Skënder Guri;
  3. “Nita”. Dramë me katër ndodhina;
  4. At Shtjefën Gjeçovi (1902-1904) “Shqyptari ngadhnjyes”. Dramë;
  5. Dhimitër Anagnosti “Nata e trokitjeve në xham”. Dramë;
  6. Dhori Koti (1922) “Luloja”. Komedi xbavore në dy akte (Përkthim i shqipëruar);
  7. Dionis Bubani “Poliagjenti 013”. Komedi me tre akte;
  8. Erenler Ajdinlli “Krisma”. Komedi në 5 akte;
  9. Hivzi Sulejmani “Miu në xhep”. Lojë satirike në tri akte;
  10. Jeronim De Rada (1891)‘Sofonizba”;
  11. Josip Rela (1932) “Sot tetë ditë”. Komedi në dy akte;
  12. Jusuf Buxhovi (1984) “Pranverë e zhveshur”;
  13. Kolë Jakova ‘Toka jonë”. Dramë në 4 akte;
  14. Lisandri Kola “E vërteta e Marias”. Dramë me një akt;
  15. Muharrem QENA “Bashkëshortët”. Dramë me tre akte;
  16. Murteza Peza “Parajsi i humbun”. Dramë në dy akte;
  17. O.V.Gorguzi (1925) “Llazua dha Llazovica”. Komedi në dy akte;
  18. P.K. (1921) “Kolltuku”. Komedi një piesësh;
  19. Sabri Hamiti “Futa”. Dramë në 5 Akte;
  20. Tahir Jaha “Eja, Eja”. Komedi në 3 akte;
  21. Xhemal Broja (1958) “Majlinda”. Dramë me tri akte;
  22. Ylljet Aliçka “Letra”. Komedi me një akt.

Pas identifikimit të listës së mësipërme, secili nga anëtarët e grupit lexoi me kujdes veprën. Në muajin prill, që shënon edhe fillimin e fazës së dytë të këtij projekti të rëndësishëm, fokus ishte përsëri leximi i veprave, ose më mirë rileximi dhe analiza në grup e tyre.

Faza e tretë kishte synim gjetjen e korrelacionit ndërmjet veprave në dispozicion dhe synimeve të MetroFest 3 / 2019. Në përfundim, pjesë e MetroFest 2019 janë këto vepra – së bashku me regjisorët që do të merren me vënien në skenë të tyre:

1. Me regji nga Sonila Kapidani: P.K. (1921) “Kolltuku”. Komedi një piesësh. Shtypshkronja Vlorë. Autori identifikohet vetëm me inicialet. Personazhet janë 4: 3 M; 1 F, shtuar edhe 2 episodikë. Vendi i veprimit: një kasolle buzë detit në një ishull. Dialekti: nëndialekti i Vlorës së vitit 1920.

  • Interpretojnë: Bledar Naska, Griseld Kapllanaj, Ismail Shino, Mirela Naska
  • Datat kur mund ta ndiqni: 3, 4, 5, 6 tetor 2019
  • Fabula: Një ish-drejtor teatri, dy aktorë të dashuruar dhe një sufler përfundojnë në një ishull të pabanuar në mes të detit pasi u përmbytet anija. Kjo botë e re kërkon një sistem të ri shtetëror. Monarki apo Republikë? Kush do t’i fitojë zgjedhjet? Kush do ta fitojë “kolltukun”?

2. Me regji nga Rexhina Mollaymeri:Karagjozi egërsinë-zbutës” (1932). Komedi me tre akte, përkthim i lirë nga Skënder Guri. Personazhet 6 M: Karagjozi; Meni (i biri); Taipi (shok i tij); Miti (një djalë i pashëm); Zani (xhaxhai i tij); Tinger Beu. Dialekti: Gegënisht.

  • Interpretojnë: Aleksandër Kondi, Amarildo Bala, Engjëll Hoxha, Griseld Kapllanaj, Hygerta Bushpeni, Juxhin Plovishti, Noel Kokomani, Urim Aliaj.
  • Datat kur mund ta ndiqni: 17, 18, 19, 20 tetor 2019
  • Fabula: Tinger Beu feston ditëlindjen e vajzës dhe vendos të sjellë në fshat kafshë ekzotike nga xhunglat e largëta. Beu ngarkon karagjozin e fshatit që t’ja zbutë kafshët nëpër kafazë përpara se të habisë dynjanë me shfaqjen e tyre. Por karagjozi dembel dhe qejfli i ther kafshet për t’i ngrënë. Çfarë do të bëjë ai kur të vijë Beu për të parë kafshët?

3. Me regji nga Elona Hyseni: Josip Rela (12.10.1932) “Sot tetë ditë”. Komedi në dy akte, shkruar në serbokroatisht. Personazhet 8: 4 M; 4 F. Skenografia: Dhoma e ndenjes në shtëpinë e Dobriqit; Dhoma e ndenjes në shtëpinë e Gërkiqit. Dialekti: Gegënisht. Përkthimi nga Ramiz Kelmendi.

  • Interpretojnë: Alba Shtembari, Erin Kujofsa, Ermir Hoxhaj, Ermir Jonka, Iris Karaxha, Klea Konomi, Paola Xhafa, Xhino Musollari
  • Datat kur mund ta ndiqni: 10, 11, 12, 13 Tetor 2019
  • Fabula: Një djalë dhe një vajzë të dashuruar janë në mes të një dileme. A duhet të fitojë dashuria e tyre për njëri-tjetrin, apo mblesëria e përcaktuar nga familjet e tyre? Po sikur dashuria dhe mblesëria ta kishin syrin në të njëjtin vend? Një komedi keqkuptimesh e sqarimesh.

4. Me regji nga Aldi Hysotoçi: Hivzi Sulejmani “Miu në xhep”. Lojë satirike në tri akte. Vehtjet 4: 2M; 2 F: “Skerco” – nëpunës në moshë mesatare; e shoqja – grua e re me temperament të gjallë; nënpunësja – vajzë e bukur; peronazhet e tjerë janë episodikë dhe të modifikueshëm dhe mund t’i realizojë një aktor: Pipi/djali; Portieri; Qytetar; Pensioneri; Minatori; Studenti; Katundari; Gjuha: Gegënisht. Vendi i veprimit: Zyra e “Skercos” dhe dhoma e ndenjes në shtëpinë e tij.

  • Interpretojnë: Arjon Osmani, Dritan Boriçi, Enisa Hysa, Eriona Kakeli, Gëzim Rudi, Pamela Rexhepi, Theodhora Dhimo
  • Datat kur mund ta ndiqni: 24, 25, 26, 27 tetor 2019
  • Fabula: Skerco është një nëpunës shtetëror, me aspirata për t’u bërë ministër. Në fund të fundit, pse të mos bëhet? Edhe gruaja e tij është dakort që ai e meriton. Ditët e Skercos janë të ngarkuara me hallet e këtij populli që nuk kënaqet kurrë dhe s’ta di as për faleminderit. Ndërkohë që ëndrrat për përfitime të reja vazhdojnë, portieri i sjell Skercos vendim nga lart. A do të ngrihet Skerco në përgjegjësi, apo do të rrëzohet fare?

5. Me regji nga Kastriot Ramollari: Koncert Recital Poetik “Poezia e Lasgush Poradecit: Ndrit vash’ e kulluar, në flakë e pushtuar”.

  • Interpreton: Ligoraq Riza / Muzikantë: Margret Radovani, Ejona Nako / Koreografia: Mario Bali / Valltarë: Mario Bali, Luisa Dinellari
  • Datat kur mund ta ndiqni: 9, 16 tetor 2019
  • Fabula: Një mbrëmje poetike kushtuar poezisë së Lasgush Poradecit, nën interpretimin e aktorit Ligoraq Riza, shoqëruar me muzikë dhe balet, frymëzuar nga vepra e autorit.

6. Me regji nga Terry Paternoster “BESA”

  • Interpreton: Ermir Jonka
  • Datat kur mund ta ndiqni: 22, 23 tetor 2019
  • Fabula: Nën interpretimin e Ermir Jonkës, vjen një monodramë origjinale që dëshmon mbi eksperiencat dhë vështirësitë e një djali të ri emigrant që lundron drejt Italisë.

Ju mirëpresim në Teatrin e Metropolit!

Librat dhe leximi në rrëfimin e gazetarit & dramaturgut Bashkim Hoxha

Bashkim Hoxha

Më 2 shkurt mbush 65 vjeç dhe zyrtarisht hyj në moshën e tretë. Sigurisht një gjë e tillë të sjell trishtim, por edhe ngushëllimin se njeriu plaket pasi ka jetuar. Më datë 3 shkurt do të le detyrën shtetërore të drejtorit të Teatrit “Aleksandër Moisiu” në Durrës, por do të vazhdoj të jem në emisionin e përditshëm “KOHA PER T’U ZGJUAR” në News 24, çdo ditë në orën 7 të mëngjesit. Po më 2 shkurt nga Shtëpia Botuese “Onufri” vjen për lexuesit romani im më i fundit “KRONIKAT E MJEGULLËS”. Ky do të jetë edhe libri që unë do të kem në duar këto ditë, duke dhënë autografe për miqtë dhe lexuesit dashamirës.

Cilët libra qëndrojnë mbi komodinën tuaj, pranë shtratit, dhe presin të lexohen përpara gjumit?

Bashkim Hoxha: Nuk mbaj asnjë libër mbi komodinën pranë shtratit, sepse unë nuk lexoj asnjëherë në shtrat para gjumit.

Kur dhe ku lexoni?

Bashkim Hoxha:Unë lexoj gjatë gjithë ditës, zakonisht në studion time, por edhe në dhomën e ndenjes.

Cili është libri i fundit që keni lexuar dhe iu ka ardhur keq që e mbaruat?

Bashkim Hoxha: Ka qënë triologjia “Blloku i shënimeve” i Agata Kristof. Më ka tërhequr thjeshtësia e saj e rrëfimit dhe më erdhi keq që mbaroi shpejt.

Çfarë gjinie libri preferoni në përgjithësi të lexoni?

Bashkim Hoxha: Më shumë më pëlqen të lexoj Fiction dhe veçanërisht Fiction Historik. Por edhe monografitë e librat me kujtime më tërheqin. Romancat, jo.

Cili ka qenë libri më i preferuar për ju kur ishit fëmijë?

Bashkim Hoxha: Fëminija ime është aq larg sa më duhet të sjell ndër mend disa libra të harruar. “Xhaxha Stefi”, një libër sovjetik, “Një udhëtim i çuditshëm” i autorit Bedri Dedja, “Aventurat e Çipolinos” e Xhani Rodarit, “Pinoku” i Kolodit.

Ndonjë personazh që ju ka shërbyer si model?

Bashkim Hoxha: Modelet i kam kërkuar në një moshë më të madhe, por nuk i kam gjetur. Në shkollë na indoktrinonin me Pavël Korçaginin apo Pavël Vllasovin, por këta tipa nuk më ngjisnin. Më shumë më pëlqente Don Kishoti, por nuk desha t’i ngjaja në tragjizmin e tij. Kur jam njohur me Antoine Roquentin të librit Neveria të Sartrit, kam dashur t’i ngjas në shumë gjëra atij, por nuk kam mundur as këtu. Kam mbetur pa hero në moshën time të formimit. Më pas heronjtë të duken të gjithë të mërzitshëm.

Cili është libri që mund t’i ktheheni e ktheheni vazhdimisht?

Bashkim Hoxha: “Princi i Vogël” i Antoine de Saint-Exupéry është për mua libri magjik të cilit mund t’i kthehem herë pas here. Këndvështrimi i tij për njerëzit dhe botën është mahnitës.

Nëse do ju kërkonin t’i rekomandonit një libër Presidentit të Shqipërisë, cilin titull do zgjidhnit?

Bashkim Hoxha: “Vjeshta e Xheladin beut” të Mitrush Kutelit.

Kush është shkrimtari i ditëve tona që ju admironi më shumë?

Bashkim Hoxha: Nuk është një shkrimtar. Admirimi im është për vepra të ndryshme të shkrimtarëve të ndryshëm. Janë shumë. Po marr vetëm disa nga letërsia shqipe: “Kur sunduesit grinden” e Ismail Kadaresë, “Kohë e djegur” e Thanas Medit, “Zanzen” e Ag Apollonit, “Një sagë e vogël burgu” e Besnik Mustafajt, “Secili çmendet në mënyrën e vet” nga Stefan Çapaliku, “Merkuna e Zezë” nga Agron Tufa, “Gurët e Vetmisë” nga Tom Kuka…. Ka shumë libra me vlerë në letërsinë tonë bashkëkohore, për fat të mirë.

Cili është libri i fundit që ju ka bërë për të qeshur?

Bashkim Hoxha: Nuk më vjen ndër mend ndonjë libër që të më ketë bërë për të qeshur në mënyrë të veçantë.

Po libri i fundit që ju ka bërë të derdhni lot?

Bashkim Hoxha: Lot, jo, por më ka sjellë një ndjenjë trishtimi. Ka qenë libri “Gjuetari i Balonave” i Khalid Hosein. Ka kohë.

Çfarë ju frymëzon për të shkruar?

Bashkim Hoxha: Historitë e vogla të njerëzve të zakonshëm. Mbi këto histori kam ndërtuar edhe Historinë e Madhe tek romani më i fundit “Kronikat e Mjegullës”.

Cilat histori ju tërheqin më shumë?

Bashkim Hoxha: Ato që kanë brenda vetes konfliktin dhe ironinë.

Ka ndonjë shkrimtar që ju e vlerësoni, por mendoni se të tjerët nuk e vlerësojnë si duhet?

Bashkim Hoxha: Përgjithësisht shkrimtarët me vlerë janë ata që nuk marrin çmime zyrtare. Rrallë ndodh që juritë të tregohen të drejta dhe kjo i ka bërë të parëndësishme vlerësimet zyrtare. E keni vënë re që një çmim letrar nuk i ka sjellë më shumë lexues një vepre të vlerësuar zyrtarisht?

Cili është libri më i bukur që ju kanë bërë dhuratë?

Bashkim Hoxha: Dramat e Çehovit në gjuhën origjinale.

Cili është libri që rekomandoni se duhet lexuar “me patjetër” nga të gjithë?

Bashkim Hoxha: Nuk është një libër. Është një korpus: Eposi i Kreshnikëve.

Librat dhe leximi në rrëfimin e përkthyeses & autores Edlira Zhiti

Edlira Zhiti

Edlira Zhiti është diplomuar për gjuhë dhe letërsi shqipe pranë Fakultetit Filologjik, Universiteti i Tiranës. Ka përfunduar studimet Master për “Marrëdhënie Ndërkombëtare”, në Universitetin San Bonaventura “Seraphicum” Romë, Itali, si dhe ka kryer shumë specializime, brenda dhe jashtë vendit. Ka botuar në italisht antologjinë “Il giorno di Santa Madre Teresa”, në bashkëpunim me “Libraria Editrice Vaticana” LEV (2018); është bashkautore në librin “Të rritesh nga dashuria”, Tiranë: “Uegen” (2018). Ka përkthyer dhe përgatitur për botim librin “Rrethimi nga demonët dhe dashuria” poezi të Michela Miti, në bashkëpunim me Shtëpinë Botuese “Toena” (2010).

Ka pasion përkthimin dhe ka sjellë në shqip shumë autorë bashkëkohorë, nga anglishtja dhe italishtja, si Dacia Maraini, Leo Buscala. Ka përkthyer: libretin e operas së parë moderne bashkëkohore shqiptare “Oirat”, të Valerio Ferrarit, me muzikë të A. Peçit; libretin e operas “Turandot” të Xhiakomo Puçinit; libretin e operas “Aida” të Xhusepe Verdit; libretin e operas “Lucia di Lamermoor” të Gaetano Donizettit; ka përgatitur botimet historiko-etniko-kulturore të veprave “Lufta e Vlorës, 1920” dhe “Milloshi, Heroi i Kosovës, 1389”, të historianit në mërgim Ago Agaj. Hulumtuese në shkencat sociale, në fushën e kulturës shqiptare, traditës dhe bashkëkohësisë, diplomacisë e diasporës; boton artikuj të shumtë në shtypin periodik; ka marrë pjesë në konferenca dhe tubime kombëtare dhe ndërkombëtare dhe ka organizuar veprimtari të ndryshme social- kulturore në vend dhe jashtë Shqipërisë.

Cilët libra qëndrojnë mbi komodinën tuaj, pranë shtratit, dhe presin të lexohen përpara gjumit?

Edlira Zhiti: Në komodinën time qëndron përherë libri i tim Biri, “Për atë që dua(m)”, dhe dëshiroj të falënderoj sërish Valbona Nathanailin dhe gazetarin Alfred Lela, si redaktorët e tij. Është përmbledhja me ese e një të riu, që më mrekullon, jo vetëm forca e mendimit, eleganca e gjuhës, por dhe fuqia për t’u rebeluar ndaj së keqes si dhe bindja e Tij sipërore se ai me shokët dhe shoqet, pra brezi i tij, studentë brenda dhe jashtë vendit, do të bëjnë ndryshimin e madh, të një Shqipërie Euro-Atlantike.

Leximin biblik të ditës e bëj zakonisht herët në mëngjes, edhe pse elektronikisht, ndërsa Bibla vetë si libër është mbi komodinën time si përherë. Librat e tjerë janë të ndërrueshëm, romane, poezi… Parapëlqej filozofinë.

Kur dhe ku lexoni?

Edlira Zhiti: Zakonisht lexoj në divan, në sallonin e shtëpisë, ose në studio, por dhe në ballkon, duke marrë pak rreze dielli. Më pas, kudo ku kam mundësi… duke udhëtuar është një mundësi që e shfrytëzoj më së shumti, veçanërisht këtë periudhë që na ka takuar të lëvizim shumë.

Pasdarka është koha më e mirë imja për lexim deri afër mesnatës.

Cili është libri i fundit që keni lexuar dhe iu ka ardhur keq që e mbaruat?

Edlira Zhiti: Më qëllon të lexoj disa libra në të njëjtën kohë. Aktualisht, po lexoj Pedro Paramo “Rrafshina në flakë” nga Juan Rulfo. Kam shijuar artin e tij magjik plot simbole, me një fuqi shprehëse të jashtëzakonshme sa vetëm me dy libra ai autor ia arrin të bëhet përfaqësues i Realizmit Magjik për letërsinë latino-amerikane. Libri është sjellë në shqip me mjeshtëri nga Bajram Karabolli. Aty-këtu, në përkthim, ndjej nuanca të harruara të të folurës së qytetit nga unë vi, gjë që zgjon tek unë ndjesi të ëmbla fëmijërie. Lexova në dorëshkrim romanin “I keqi i vetes” i shkrimtarit dhe mikut tonë familjar, Gazmend Kapllani. I jam kthyer librit “Morfologjia e shpirtit”, të eseistit dhe kritikut të artit, Luan Topçiu, përsëri mik i yni. Kam lexuar poezitë e kolegut tim në punë, Ermir Nika, “Kuarteti Bohem”.

Librave të miqve u kthehem vazhdimisht, sepse më duken si një bashkëbisedim i vazhdueshëm. Nuk më vjen keq kur i mbaroj librat, më vjen keq kur nuk i mbaroj dot, për shumë arsye…

Çfarë gjinie libri preferoni në përgjithësi të lexoni?

Edlira Zhiti: Tani jam duke lexuar në origjinal poezinë e Alda Merinit, teksa disa prej poezive i kam përkthyer për vete. Më pëlqen feminizmi i saj, i shprehur me inteligjencë, muzikalitet dhe pa atë bërtimën vulgare, që na sulet shpesh. Dua të nënvizoj se nuk kam parapreferenca për gjininë letrare, por për atë që do të më thotë dhe jap teksti.

Cili ka qenë libri më i pëlqyer për ju kur ishit fëmijë? Ndonjë personazh që ju ka shërbyer si model?

Edlira Zhiti: “Zemër” i Edmondo de Amicis ka qenë libri që më ka prekur shumë e që më ka shoqëruar gjatë, edhe tani. Kujtoj se nga leximi i njërit prej tregimeve të atij libri, edhe gjyshen time në shtëpi e kam parë me më shumë dhimbsuri, por dhe fëmijërinë e botën përreth.

Cili është libri që mund t’i ktheheni e ktheheni vazhdimisht?

Edlira Zhiti: Natyrisht që kam të tillë, jo pak, por ngulmoj të lexoj libra të rinj. Ju tregova se çdo ditë lexoj biblën, kështu që ai mbetet libri që i kthehem vazhdimisht.

Nëse do ju kërkonin t’i rekomandonit një libër Presidentit të Shqipërisë, cilin titull do zgjidhnit?

Edlira Zhiti: Më befason kjo pyetje dhe s’di si t’ju them, se nuk para rekomandoj libra, për më tepër një presidenti, nuk ka pse… Pa patur parasysh ndokënd nga presidentët e vendit, do më pëlqente të lexonin dy librat e Visar Zhitit, tim shoqi, që ai i quan burgologji, “Rrugët e ferrit” dhe “Ferri i çarë”. Nuk di sa kohë ka në dispozicion Presidenti për të lexuar libra të tillë, por le të lexonte të paktën faqen e fundit, ku njëri nga presidentët (personazh në libër) dekoron edhe ish të burgosur, pra jo vetëm të persekutuarit, por edhe persekutorët e tyre në të njëjtën kohë.

Ata që drejtojnë duhet të zgjedhin se nga duhet ecur, me dhimbjen dhe martirizimin, apo me ata që i shkaktuan ato. Më thuaj se çfarë lexon, të të them se çfarë mendon, njësoj si “Më thuaj me kë rri, të të them se kush je”. Bota e qytetëruar është me dhimbjen dhe me të ardhmen njerëzore…

Mund të na përshkruani vendin dhe kohën ideale tuajën për lexim?

Edlira Zhiti: Vend dhe kohë ideale nuk ka, mendoj se ka një përditshmëri të pa mëshirshme jashtë, shqetësime, probleme etj., por gjithsesi, – kjo fjalë i pëlqente tim biri, – koha dhe vendi ideal janë më shumë brenda nesh. Të lexosh pranë atij që do është vendi më i mirë. Koha ideale për lexim është mbrëmja, kur i afrohesh vegimeve dhe ëndrrës… ke lënë pas punën e përditshme e gjithçka tjetër që është angari e domosdoshme dhe mund të rrish e qetë, në heshtje, me librin e radhës.

Kujtoj kohën kur i lexoja tim Biri librat me përralla dhe jo vetëm përpara gjumit. Dhe vazhdoj…

Kush është shkrimtari i ditëve tona që ju admironi më shumë?

Edlira Zhiti: Kam mjaft autorë që adhuroj, s’është veç një. Kam patur një periudhe kohe që isha mjaft e dhënë pas letërsisë hebreje. Kujtoj këtu librin “Eksodi” të Leon Uris, ”Certifikata” dhe “Shosha” të Isaac Singer, “A është vallë njeri” të Primo Levi-t, “Maikēlli im” nga Amos Oz e këtë të fundit do ta veçoja. Po kështu dhe poezinë e Yehuda Amichai-t. Hebre është dhe Franc Kafka.

Kam njohur në Prishtinë shkrimtarin Filip David, hebre nga Beogradi. Ai kërkoi falje për krimet e Serbisë në Kosovë. Unë dhe Visari, së bashku me atë, vizituam varrezat e hebrenjve, që shqiptarët i mbrojtën nga tanket…

Në këtë periudhë, nga letërsia jonë vlerësoj shumë ata që erdhën nga errësira e dhimbjes, e qëndresës dhe dinjitetit njerëzor. Më prek shumë zonja Musine Kokalari, mbase jo shkrimtarja e parë grua shqiptare, por disidentja e parë grua në të gjithë perandorinë komuniste.

Cili është libri i fundit që ju ka bërë për të qeshur?

Edlira Zhiti: Ende s’e kam lexuar…

Po libri i fundit që ju ka bërë të derdhni lot?

Edlira Zhiti: Unë mundohem shumë të mos qaj, dua të jem ashtu siç do të donin ata që më duan. Me romanin e Melody Beaty-t, “The lessons of love”, zbulova se ndaja thuajse çdo ndjesi. Është historia e një shkrimtareje të re, e cila ka humbur birin e vetëm dhe do të dijë si t’i kthehet jetës, falë dashurisë, shpresës qiellore, zemrës së hapur, këmbënguljes, miqësisë… Ky bestseller, aq sa është i bukur në vetvete, po aq është dhe prekës, sidomos rruga se si më ka gjetur ky libër, ma dërguan nga Amerika në Tiranë. Nuk mund të them më shumë, por është krijuar një traditë tashmë, ky libër pasi lexohet, dhurohet duke krijuar kështu një zinxhir të madh mbështetjeje e lehtësimi nëpër botë.

Cilat histori ju tërheqin më shumë?

Edlira Zhiti: Të dashurisë dhe të vërtetës.

Ka ndonjë shkrimtar që ju e vlerësoni, por mendoni se të tjerët nuk e vlerësojnë si duhet?

Edlira Zhiti: Besoj ka, por mjafton vetvetja edhe në kësi rastesh.

Cili është libri më i bukur që ju kanë bërë dhuratë?

Edlira Zhiti: Janë disa, libri i Visarit me poezi, përkthyer në rumanisht nga studiuesi dhe kritiku i artit Luan Topçiu, së bashku me bashkëshorten e tij Renatën, që përmban grafika origjinale brenda. Po kështu dhe një libër tjetër, i porsa dalë në Itali i Visarit dhe me piktura të djalit, Atjonit, “Dove e’ la vita?”, i punuar me dorë, ku secila nga kopertinat është e ndryshme nga të tjerat. Një libër i Eskilit (Orestiada), me pjesë në disa gjuhë të ndryshme, botuar në Milano nga Colophonarte, është vepër arti dhe vetë libri, ku pjesa në shqip është përkthimi im.

Kam një “Tarquato Tasso- Gerusalemme liberata” tejet të madh, me numër serie dhe një libërth të vockël, më të vockël se një kuti shkrepse, “Të drejtat e njeriut”. Çdo dhuratë është e bukur. Shenjtja Nënë Tereza thoshte se nuk ka rëndësi se sa e shtrenjtë është dhurata, por sa dashuri ke vënë në të.

Nëse do ju kërkonin të shkruanit një biografi, kë figurë do të zgjidhnit?

Edlira Zhiti: Do të dëshiroja të shkruaja biografinë e dy gjyshërve të mi, atij nga babai dhe atij nga nëna. I pari kishte mbaruar studimet në Turqi, ndërsa i dyti në Itali. Të dy kanë qenë të pranishëm në momente të rëndësishme të historisë së vendit tonë. Kanë luftuar dhe me armë, i pari në Luftën e Vlorës në 1920, kurse i dyti me kulturë, solli kinemanë e parë në qytetin e tij, si dhe hapi dyqanin e parë të modës në kryeqytet.

Dhe nëpërmjet tyre, në fakt, do të doja të zbuloja dy gjyshet e mia, si i bënë ballë jetës, fatit dhe vuajtjeve, qëndruan të denja dhe të bukura.

Cili është libri që rekomandoni se duhet lexuar “me patjetër” nga të gjithë?

Edlira Zhiti: Sot them Lutjet e Shenjtës Nënë Tereza, cilido qoftë botimi apo gjuha, por dhe në shqip janë të mrekullueshme.

Foto kryesore

Edlira Zhiti në një intervistë për “Zërin e Amerkiës”, me gazetaren Laura Konda.

https://www.zeriamerikes.com/a/edlira-zhiti-mother-teeresa/4544962.html

Librat dhe leximi në rrëfimin e gazetarit & autorit Ilir Ikonomi

Ilir Ikonomi

Gazetar i Zërit të Amerikës. Nga viti 1992 jeton në Uashington. Është autor i librave “Faik Konica. Jeta në Uashington”, “Pavarësia. Udhëtimi i paharruar i Ismail Qemalit” dhe “Esat Pasha. Njeriu, lufta, pushteti”. Ikonomi kthehet shpesh në Shqipëri për të hulumtuar nëpër arkiva dhe për të promovuar librat e tij. Lexues i pasionuar, sidomos i literaturës historike.

Cilët libra qëndrojnë mbi komodinën tuaj, pranë shtratit, dhe presin të lexohen përpara gjumit?

Ilir Ikonomi: Më pëlqejnë leximet për historinë. Është thjesht mendimi im personal se njeriu nuk mund t’i plotësojë synimet në jetë pa ditur historinë, ose të paktën pa pasur kuriozitet për të shkuarën. Në një farë kuptimi, jeta nuk është gjë tjetër veçse shumësia e përvojave që njerëzit lënë pas.

Më pëlqen historia e Napoleonit. Librin e historianit Andrew Roberts “Napoleon, a life” e mbaj pranë shtratit. Nuk është diçka që lexohet menjëherë, ose me një frymë siç i themi. Lexohet episod pas episodi, lexohet ngadalë, sidomos në netët e gjata të dimrit. Unë sigurisht ia di fundin, që është vdekja e Napoleonit në Shën Helenë më 5 maj 1821, prandaj ky është një nga ata libra që do të doja të mos mbaronin kurrë. Më ndihmon të kuptoj Europën me luftërat, fitoret dhe humbjet që formuan shtetet e saj; më ndihmon të kuptoj lavdinë dhe rënien e personazheve të mëdha të saj, si përvoja njerëzore që përsëriten pa pushim, edhe në kohën tonë; më ndihmon të kuptoj nënshtrimin, vanitetin, pasurinë, egoizmin, shkëlqimin, poshtërimin dhe të tjera si fenomene aq joshëse për qenien njerëzore, që duket se në thelb kanë mbetur po ato, nga një epokë në tjetrën.

Libri “The Guns of August” (Topat e gushtit) i autores Barbara W. Tuchman, që flet për fillimin e Luftës së Parë Botërore, është një tjetër klasik të cilit i kthehem herë pas here dhe e mbaj te koka e krevatit. Në vitin 1962, Presidenti i SHBA, John Kennedy lexoi këtë libër për të kuptuar se sa lehtë mund të nisë lufta, nëse liderët botërorë rrëshqasin në veprime të papërgjegjshme. Ky libër e ndihmoi të shmangte një luftë atomike me Bashkimin Sovjetik, kur udhëheqësi i atëhershëm sovjetik Nikita Hrushov instaloi raketat bërthamore në Kubë.

Kur dhe ku lexoni?

Ilir Ikonomi: Lexoj në çdo kohë, sa herë që jam mendërisht i lirë, pa detyrimin për të bërë një punë ose një diçka tjetër. Kam një tundim të madh për të hapur një libër, qoftë në dhomën e ndenjjes ose në studion time. Librat i mbaj andej-këtej, në rafte ose nëpër tryeza dhe këtë e bëj qëllimisht, që t’i kem në çdo rast përpara syve dhe kështu të mund të zgjedh librin që më përshtatet në një moment ose në një ditë të caktuar. Zakonisht lexoj njëherësh dy-tre libra historie që i përtyp herë njërin herë tjetrin, sipas gjendjes shpirtërore. Për mua, historia nuk lexohet dot si roman, ajo do kohë dhe shumë meditim. Lexohet sidomos natën, në qetësi të plotë për të shijuar më mirë ritmin dhe zhurmën e brendshme të ngjarjeve.

Cili është libri i fundit që keni lexuar dhe iu ka ardhur keq që e mbaruat?

Ilir Ikonomi: Libri “1913 – In Search of the World Before the Great War” (1913 – Në kërkim të botës përpara Luftës së Madhe) i autorit Charles Emmerson i përshtatet shumë tipit të librit që unë pëlqej të lexoj dhe do të desha të ishte pak më i gjatë. Libri flet për qytetet e mëdha të botës në prag të Luftës së Parë Botërore. Më pëlqen, sepse janë qytete shumë prej të cilëve i kam vizituar dhe në njërin prej të cilëve jetoj. Gjithnjë kam përfytyrime të gjalla kur eci nëpër rrugët e Uashingtonit; imagjinoj të shkuarën, luftërat politike, Udro Uillsonin, zhvillimin e shpejtë ekonomik të Amerikës disa dekada para se të niste shekulli XX, mallrat amerikane që nisën të gjenden gjithnjë e më shpesh në shtëpitë europiane dhe idenë e atëhershme se bota “po amerikanizohej”. Uashingtoni dhe Nju Jorku vërtet janë qytete amerikane, por janë shumë të ndryshëm në karakter dhe në përmbajtje. Edhe në atë kohë kanë qenë shumë të ndryshëm. Ndërsa Uashingtoni konsiderohej si një farë simboli i së shkuarës të papërmbushur të Amerikës, Nju Jorku shihej si simboli i së ardhmes së saj. Kam shkëputur një paragraf nga libri për të ndarë me lexuesin idenë time:

  • Për disa, Nju Jorku ishte fanari për masat e shtypura të botës, ndërsa për të tjerë popullata e tij emigrante ishte shenjë e një degjenerimi të ardhshëm, sepse Amerika po transplantonte veset e Europës në tokën amerikane.

Janë fjalë që të bëjnë të qeshësh, sepse ishin pikërisht këta emigrantë të Nju Jorkut që, duke përfituar nga liritë që ofron Amerika, u shndërruan në disa prej artistëve, biznesmenëve dhe shkencëtarëve më të mëdhenj që ka njohur bota, si Irvin Berlin, Albert Ajnshtajn, Samuel Goldwin apo Bob Hope. Sigurisht që emigrantët sollën edhe vese (normale për natyrën njerëzore), por më shumë se sa veset, u dalluan për talentin dhe guximin për të ecur përpara në jetë, për t’u shndërruar në simbol të zhvillimit, të progresit…

Çfarë gjinie libri preferoni në përgjithësi të lexoni?

Ilir Ikonomi: Preferoj biografitë! Dikush ka thënë se historia nuk është tjetër veçse një përmbledhje biografish njerëzore. Politikani dhe shkrimtari britanik Benjamin Disraeli, shkon edhe më larg. Ai shkruan, madje me rimë:

  • Mos lexo histori, vetëm biografi, / sepse ajo është jeta, pa teori.

Biografia më tërheq, ndoshta, sepse edhe mua më pëlqen të shkruaj biografi. Kam dëshirë “të fus hundët” në të kaluarën e njerëzve të rëndësishëm (në kuptimin e mirë të fjalës), jo thjesht për t’u zbuluar skandalet, por për të kuptuar filozofinë e tyre të jetës. Biografia të ndihmon të reflektosh: Përse disa janë të suksesshëm dhe të tjerë jo? Çfarë roli luajnë rrethanat? Sa i rëndësishëm është karakteri?

Biografia e njerëzve të mëdhenj është veçanërisht e rëndësishme për të ndjerë pulsin e një epoke dhe shoqërie të caktuar. Për më tepër, lexuesi gjithnjë kërkon një personazh qendror për ta mbajtur të mbërthyer pas leximit. Por nuk duhet të gënjejmë veten dhe të mendojmë se autorët arrijnë vërtet të depërtojnë në thelbin e njeriut për të cilin shkruajnë. Mark Tueni e thoshte mirë:

  • Biografitë nuk janë gjë tjetër, veç se rrobat dhe kopsat e njeriut, sepse biografia e vetë njeriut është e pamundur të shkruhet!

Këtu ka një të vërtetë të madhe. Kur nis të shkruaj një biografi më tmerron ideja se nuk do të mund ta përshkruaj protagonistin tim plotësisht dhe saktë ashtu si është, por pastaj them se edhe vetë njeriu e ka të vështirë ta njohë vetveten, prandaj ajo që do të shkruaj të paktën do të jetë më e mirë se asgjëja!

Cili ka qenë libri më i preferuar për ju kur keni qenë i ri? Ndonjë personazh që ju ka shërbyer si model? 

Ilir Ikonomi: Kam patur një libër të preferuar, quhej “For whom the bell tolls” “Për kë bien këmbanat” i Ernest Heminguejit. Ishte koha kur i kisha hyrë me zell anglishtes dhe e lexoja me shumë pasion këtë libër, duke iu rikthyer, herë pas here, paragrafëve që më bënin përshtypje. Nuk e di se si u gjend ky libër në shtëpinë tonë, por babai im dinte gjuhë të huaja dhe lexonte shumë, vërtet shumë. Robert Jordan ishte si të thuash heroi im që luftonte kundër fashizmit në Spanjën e Luftës së Dytë Botërore, ishte njeriu trim, krenar, idealist por edhe me shpirt të butë. Nuk mund të them se Robert Jordan më ka shërbyer si model, nuk kisha një model të vetëm në atë kohë, por në përgjithësi më pëlqenin personazhet që kishin shpirt aventure, që i hynin rrezikut. Në atë kohë lexoja me qejf heronjtë e Zhyl Vernit dhe të Viktor Hygosë. Babai sillte pa pushim libra në shtëpi. Unë mendoja se i sillte për t’i lexuar vetë, por sot e kuptoj se i blinte më shumë që t’i lexonim ne, fëmijët, që të formoheshim si lexues të mirë.

Nëse do ju kërkonin t’i rekomandonit një libër Presidentit të Shqipërisë, cilin titull do zgjidhnit?

Ilir Ikonomi: Një libër i mirë që unë e kam shfletuar pak kohë më parë, me mendimin dhe vendosmërinë për t’iu kthyer së shpejti me themeli është “SPQR. Një histori e Romës së lashtë”. Libri, me sa di, është përkthyer edhe në shqip. Nuk është një libër thjesht për Romën e vjetër, por për mënyrën si duhet ta kuptojmë botën dhe veten tonë. Ne, shqiptarët, dimë relativisht pak për atë epokë që përkufizon shumë nga konceptet moderne për liritë, qytetarinë, ndërtimin e shtetit. Konceptet tona të sotme për senatorët apo diktatorët e kanë burimin pikërisht te Roma e Lashtë. Gjithnjë mendoj se Tiranën e ndan nga Roma një fluturim fare i shkurtër dhe se ne shqiptarët duhet të ndihemi të privilegjuar që jetojmë fare pranë një qytetërimi që i dha aq shumë ekzistencës njerëzore.

Në fakt, edhe ne kemi qenë të përfshirë në zhvillimet nëpër të cilat kalonte qytetërimi romak. Mendoni, për shembull, Betejën e Durrësit në shekullin e 48-të para erës sonë, mes Jul Qezarit dhe ushtrisë së Pompeut, që kishte mbështetjen e shumicës së senatit romak. Jul Qezari e ndoqi Pompeun deri në Durrës dhe luftuan diku, afër Shkëmbit të Kavajës!!! E pabesueshme kur e mendon. Megjithëse kanë kaluar dy mijëvjeçarë, historia e Romës së lashtë të habit me organizimin e saj shtetëror, me ligjet dhe me funksionimin e burokracisë. Incialet SPQR janë shkurtim i shprehjes “Senati dhe Populli i Romës”. Monumentet e Romës së lashtë janë të admirueshme për bukurinë e tyre, por ato nuk i thonë ndonjë gjë të madhe vizitorit që nuk ka lexuar historinë e këtij qytetërimi. Libri SPQR e shpjegon thjesht dhe mjaftueshëm Romën e lashtë, fqinjën tonë të afërt.

Çfarë ju frymëzon për të shkruar?

Ilir Ikonomi: Më frymëzon zbulimi! Zbulimi i asaj që deri dje ka qenë e mbuluar nga pluhuri i kohës ose që thjesht është harruar si diçka e pavlerë. Unë dua që me shkrimet e mia ta nxjerr të vërtetën nga dheu, ashtu si arkeologu zbulon një objekt, pastaj ta pastroj mirë e mirë dhe t’ia rikthej lexuesit në një formë që të kuptohet sa më lehtë prej tij. Kur lexuesi e pëlqen punën time, kjo më nxit të shkruaj përsëri dhe t’i jap atij një tjetër zbulim. Ka shumë njerëz që më shkruajnë, njerëz që kanë lexuar librat e mi dhe që më të shumtën e rasteve nuk i njoh. Më duket vërtet interesante se si këta njerëz kanë harxhuar kohë për të lexuar ato që kam shkruar dhe kjo është me të vërtetë inkurajuese. Në këto raste i them vetes se duhet të zbuloj më shumë, t’u jap njerëzve më shumë të vërteta.

Cilat histori ju tërheqin më shumë?

Ilir Ikonomi: Më tërheqin historitë që kanë të bëjnë me fillimet e shtetit shqiptar. Këto ishin fillime mjaft kaotike. Shqiptarët kishin qenë për një kohë të gjatë nën Perandorinë Osmane dhe nuk kishin menduar seriozisht për krijimin e shtetit të tyre të pavarur. Përse? Kjo është një histori e gjatë dhe e komplikuar. Problemi u shtrua kur perandoria osmane nisi të shembej dhe shqiptarët filluan të ndjejnë kërcënimin se tokat e tyre mund të pushtoheshin nga fqinjët. Kur iku Turqia nga Ballkani, Kosova u pushtua nga Serbia. Greqia dhe Mali i Zi ishin gati të merrnin toka të tjera. Esat Pasha mbrojti Shkodrën aq sa mundi. Ndërhyrja e Austrisë në Konferencën e Londrës, më vitet1912-13, ishte vendimtare që Shqipëria të bëhej e pavarur dhe mendoj se Shqipëria i ka një borxh të madh.

Kjo histori në përgjithësi është keqinterpretuar, faktet janë shtrembëruar dhe shpesh sillemi si qaramanë, duke ia hedhur fajin konferencës së Londrës për humbjen e tokave. Dokumentet tregojnë se shqiptarët në atë kohë nuk kanë qenë të organizuar dhe të përgatitur për t’i mbrojtur vetë territoret e tyre. Është një histori mjaft interesante, por mendoj se duhet treguar në mënyrë objektive dhe transparente, dhe jo duke shitur mend a treguar trima për atë që nuk mundëm të bëjmë. Trima klanorë, veç e veç, vërtet kemi pasur, por kanë munguar udhëheqësit vizionarë të rangut kombëtar, të gatshëm të sakrifikohen në emër të vendit, ndoshta me përjashtim të Ahmet Zogut. Mendoj se edhe sot mungojnë udhëheqësit vizionarë, të aftë të kuptojnë historinë, të ndërgjegjshëm se me sa sakrificë është ngritur shteti shqiptar! Prandaj është me rëndësi që të kemi më shumë libra për këtë temë. Për mua kjo është një histori jashtëzakonisht tërheqëse dhe e pa eksploruar.

Librat dhe leximi në rrëfimin e farmacistes & shkrimtares Ada Çapi

Ada Çapi

Kam përfunduar studimet e larta për farmaci, por nëse leximi do tё ishte profesion, them që kam edhe profesionin e lexuesit. Jam nga Zagoria e Gjirokastrës, pikërisht nga fshati i Andon Zakos, ose siç thotë ime mё (qё ёshtё edhe ajo zagorite), “Jemi andej nga ku njerëzit flasin mbrapsht”. Ç’potitin pёr tё treguar dashuri, ironizojnë kur duan të urojnë! Fiks si tek “Pёrrallё nga e kaluara”! Në vitet 80-90 jetonim në Lezhё, në kohën kur lindte gazeta “Koha” (sot “Koha jonё”), kur Ndoc Gjetja hynte me ndrojtje në rrethin letrar të gjimnazit tё lexonte poezitë e tij, kur Agim Isaku shkruante “Ti je e bukur” , kur Preç Zogaj shkruante poezitë qё edhe sot i di përmendsh.

Ky ёshtё brumi nga i cili jam gatuar!

Fëmijëria ime ka rrjedhur mes gjërave qё duheshin e gjërave qё doja (kjo e fundit ishte gjithmonë leximi). Në moshën njëzetvjeçare u dashurova, që korrespondon me vitin 1991! Me mbarimin e studimeve, emigrojmë të dy në Itali. Mund tё them se me gjithë vёshtirësitё e emigracionit, – qё nuk t’i kursen askush, – Italia mё hapi sytё. Tё lexuarit nё italisht mё njohu me kaq shumë shkrimtarё, kaq shumë zëra nga gjithë bota qё nuk i njihja! Edhe sot e kësaj dite, pjesën më të madhe të autorëve kam kёnaqёsinё e pafund t’i lexoj nё italisht. Im bir, Drini, ka lindur nё Itali, si pёr dёgjuar aty rrjedhën e lumit mё tё lashtё tё tokёs time. U ktheva nё Tiranё pas shumё vitesh dhe pikërisht atëherë shkrova romanin tim tё parё, “Morphina”. Tani jetoj familjarisht nё Amerikё, me mendje dhe zemër nё rrugicat e Tiranës qё pulsojnë ende te unё.

Cilët libra qëndrojnë mbi komodinën tuaj, pranë shtratit, dhe presin të lexohen përpara gjumit?

Ada Çapi: Mbi komodinë qёndrojnё ata libra qё nuk hyjnё dot nё e-bookun tim dhe qё janё shumё “tё rёndё” pёr tё lëvizur, si muret e shtёpisё: gjithçka e Migjenit, poezitë e Mikele Marit, poezi nё shqip, Kadareja. Por nuk janё kёta ata qё domosdoshmërish lexoj para se tё fle. A lexohet “Bukuria qё vret” pёrgjumёsh?

Kur nuk kam në dorë ndonjë roman bashkëkohor, më pëlqen shumë tё lexoj tregime para gjumit. E adhuroj tregimin: mё ngjan me njё sonatë, me njё kёngё apo arie me gjatёsi perfekte. Falё e-bookut qё mban shumë tituj, zgjedh tregime tё ndryshme, pёr shembull, njё nga Buzzati, tjetrin Carver, njё Çehov dhe tё fundit, njё Auslander! Ёshtё si tё udhёtosh me njё fshesё magjike nga njёri cep i botёs te tjetri, tё tё pёrshkrojё trupin magjia e Buzzatit, tё tё fshikullojё ftohtёsia perfekte e Carverit, tё tё fusё (akoma!) nё mendime Çehovi e tё tё vjedhë njё buzëqeshje ironie Auslander… tё gjitha kёto, nё pragun e ditёnatёs! Sa Piter Pan qё mbetemi ne lexuesit!

Kur dhe ku lexoni?

Ada Çapi: Kudo, nё trenin qё shkoj nё punё, duke pritur nё njё zyrё, nё plazh… Tregimin e fundit e kam lexuar duke pritur djalin të mbaronte stërvitjen. Kam gjithë jetёn qё ёndёrroj poltronёn perfekte pёr tё lexuar, por tashmё, me ritmin e jetёs qё bёj, jam dorëzuar. Mё vjen turp ta them po fundin e njё eseje qё mё rrёmbeu, e kam lexuar njё mёngjes nё farmaci! Në këtë moshë kam ndryshuar mёnyrёn e tё lexuarit, kam hequr dorё mё nё fund nga leximi impulsiv bulimik, sikundër e quaj unё. Kam hequr dorë edhe nga leximi njёherёsh, i pakontrolluar, i disa librave. Mё merrte shumё vëmendje qё mё duhej pёr punën! Ama kam mësuar tё pёrdor Kindle dhe audiolibrin qё mё lejojnë tё lexoj kudo e nё çdo kohё.

Cili ёshtё libri i fundit qё keni lexuar dhe iu ka ardhur keq qё e mbaruat?

Ada Çapi: “Auggie Gren Christmas story”, vepër e një autori bashkëkohor amerikan, Paul Auster. Pas kaq kohe qё nuk mё ndodhte, m’u desh tё mbushesha me frymë pasi e mbarova. Njё tregim paksa i gjatё, shkruar pothuajse pa ngjyra, por qё me thjeshtёsinё vrastare tё librit perfekt tё ngre peshë kur nuk e pret. Ёshtё libri i dytё i kёtij autori qё mё pёlqen dhe qё mё konfirmon edhe njё herë se autorëve tё mёdhenj, unё u pëlqej libra “tё vegjёl”. Sё fundmi, me tezën se mosha të bën selektiv, kam patur fatin tё lexoj shumё libra tё mirё.

Çfarё gjinie libri preferoni nё pёrgjithёsi tё lexoni?

Ada Çapi: Gjithçka kam nevojё, pёr tё gjitha llojet, siç kam nevojё pёr cdo ushqim! Kthehem tek poezia si ai qё ka lёnё cigaren dhe ndjek me erё tymin; mё rrёmben njё roman qё ka zemёr, ngjyra, jetё; mё intrigon pa fund tregimi. Kohёt e fundit mё ka tërhequr shumё eseja, ёshtё kaq e pasur me mendim sa pothuajse nuk ka nevojё pёr formё. E fundit qё lexova, “The Game” e Bariccos, ishte si njё bimё e egёr qё rritet pa pikё uji. Njё mrekulli!

Ah edhe diçka: lexoj dhe ndjek shume media on line, media sociale, me një fjalë, gjithçka qё prodhon interneti. Ёshtё shumё interesante tё vёsh re, se nё mes tё njё lumi mediokriteti, ka zёra qё i japin ngjyra, interpretim, jetё dhe puls tё vetin edhe kronikёs. Mendoj se ajo që ka lindur me dhunё, rritet mё shpejt, siç rriten fёmijёt e dhunshёm, njё farё ironie qё kulmon me autoironi rrjeti. Qё fshikullohet, bastardohet, pёrqeshet, po prapё ngelet. Janё fenomene kaq interesante sa edhe informuese, kaq bashkëkohore sa edhe shpjeguese, tё ndryshimeve gjigante qё po pёrjetojmё.

Cili ka qenё libri mё i preferuar pёr ju kur ishit fёmijё? Ndonjё personazh qё ju ka shёrbyer si model?

Ada Çapi: Nuk kam lexuar shumё libra pёr fёmijё dhe, po ashtu, nuk kam lexuar kurrё fumeti! Leximin e kam filluar me Dyma, Dikens, Hygo. 14 vjeç kam rёnё nё dashuri me Marquez, dhe qё atёhere lexoj pothuajse çdo vit “Kronikё e njё vdekje tё paralajmёruar” (dhe gjej çdo vit njё nuancё qё mё ka shpёtuar mё parё!). Ka shumё personazhe qё mё kanё rritur, mё kanё bёrё kjo qё jam, po nё se do zgjidhja vetёm njёrin, zgjedh Odisenë. Nuk besoj se mund të gjesh, nё letёrsinё e shkruar tё re apo tё vjetёr, njё figurё aq komplekse, qё mendon, udhёheq, dashuron, vuan dhe sfidon Perёnditё si ai.

Cili ёshtё libri qё mund t’i ktheheni e ktheheni vazhdimisht?

Ada Çapi: Pёr mua qё mё pёlqen narrativa, shkrimtarёt janё mendje edhe mё e vlefshme se dijetarёt. Sidomos në periudha tё ndryshimeve gjigante si kёto qё po pёrjetojmё, interneti, globalizmi dhe lufta qё u bёhet nga interesat e ngushta, por shumё tё fuqishme ekonomike. Më intrigon mendimi, imagjinata dhe ёndёrrat qё flenё nё kokat e shkrimtarëve mё fantazioze tё planetit, lidhur me faktin se si do t’i shkojё filli njerëzimit, ku e gjejnë ata ҫelёsin e sё ardhmes.

Pёr shembull, tё lexosh Fallacin menjёherё pas 11 Shtatorit 2001, intervistat e saj si gazetare dhe, pas tyre, edhe “Letёr njё fёmije tё palindur”, nuk ka tё paguar! Ose tё lexosh Grossmanin qё shkruan pёr luftёn, pasi i ka vdekur i biri nga njё predhë, apo tё lexosh Palahniuk pёr tё kuptuar qё edhe trash-i ka shpirt qё pikon gjak! Pra, mё shumё se tё rilexoj tё njёjtёn vepёr vazhdimisht, mё tёrheq tё lexoj autorё qё dua, nё kontekste tё ndryshme. Pёr shembull, kam lexuar radhazi dy Stephen King, tё parin ku fantazon shfrenueshёm nё 22/11/63 dhe, menjёherё pas tij, “On writing”, qё pёr mua ёshtё libri mё i sinqertё dhe i ndjerё ku njё shkrimtar rrёfehet mё shumё se jep kёshilla narrative.  

Kjo mё tёrheq mё shumё, spektri 360 gradё i mendjeve mё tё bukura qё fantazojnё, ёndёrrojnё, zemёrohen, dashurohen e rrёfehen publikisht pёr ne lexuesit.

Nёse do ju kёrkonin t’i rekomandonit njё libër Presidentit tё Shqipërisё?

Ada Çapi: Me shumë dashamirësi, më pëlqen t’i lejoj vetes luksin e rekomandimit të një libri të mirë vetëm tek miqtë. Nuk di që Presidenti i Shqipёrisё të ketë një profesion tjetër veç politikës. Por nё se do tё duhej, do t’i rekomandoja “The uncommon reader”, tё Alan Bennet. Me humorin tipik british, autori tregon se si njё ditё tё bukur, vetё Mbretёresha e Anglisё ra nё njё telash tё madh qё mezi e mbante tё fshehur dhe, pёr mё tepёr, i merrte kohё tё çmuar nga protokolli mbretёror: u dashurua me librat, falё njё shitёsi ambulant!

Kush ёshtё shkrimtari i ditёve tona qё ju admironi mё shumё?

Ada Çapi: Ai qё shkruan me zemёr. Sot botohen kaq e kaq libra dhe, falё globalizmit, Kundera mund tё lexohet edhe nё Meksikё! Sigurisht qё, përsëri falё globalizmit, na diktohen shijet. Për shembull, shitet mё shumё “L’amica geniale” e Ferrantes se sa kryevepra e saj (pёr mua) qё ёshtё “L’amore molesto”. Admirimi im shkon tek gjёrat qё bёhen me zemёr. Dashuri, keqardhje, urrejtje, trishtim, mall… mjaft tё gjesh diçka tё tillё nё njё libёr dhe ai libёr ka zёnё rrёnjё te unё pёrgjithmonё.

Cili është libri i fundit që ju ka bërë për të qeshur? Po libri i fundit që ju ka bërë të derdhni lot?

Ada Çapi: Libri i fundit qё mё ka bёrё tё qesh ёshtё njё autor amerikano-izraelit qё ka autoironinё tipike tё Woody Allen. Quhet Shalom Auslander dhe ironia ёshtё Zoti i tij.

Për të qarë? Nuk ёshtё tamam njё libёr, ёshtё vetёm njё pjesё, ose mё pёlqen tё them njё skenё, sepse ashtu e shoh tё gjallё nga libri i Harpёr Lee, “Zogu pёrqeshёs”. Skena kur nё oborrin e burgut, tё jatit avokat i kёrcёnohet jeta dhe vajza e vogёl, u rikthen ndërgjegjen e humbur atyre qё kanё ardhur pёr tё vrarё me pyetjet mё tё pafajshme nё botё. Nuk qava, por mbylla librin. Kur dëgjon Bethovenin, ke nevojё pёr ajёr, ashtu kisha nevojё pёr ajёr nё atё skenё.

Çfarë ju frymëzon për të shkruar?

Ada Çapi: Tё shkruarit ёshtё si njё dallgё. Lind diçka nga e përditshmja, njё trazirë, ndjesi, diçka qё turbullon ujërat. Ushqehet me mijëra histori tё vogla qё lёvizin njёherёsh, nё drejtime tё ndryshme, duke lёnё shenjё e duke ushqyer dallgёn. Derisa njё ditё, dallga ngrihet. Kërkon të thotё diçka. Kërkon të tregojë. Kërkon të lejё gjurmё.

Jam gjithnjë në kërkim të gjurmëve dhe, në mos mundsha tё ngre njё dallgё tё madhe, ndoshta do mjaftohem me turbullimin e ujërave.  

Cilat histori ju tërheqin më shumë?

Ada Çapi: Ato ku jeta ёshtё afёr vdekjes. Jam ballkanase, normale! Ato ku njerëzit kanё rrёnjё qё i duan, i urrejnë po nuk i shkulin dot se janё tё ngulura thellё nё tokёn ku kanё lindur. Pastaj mё tёrheqin shumë gojёdhёnat, tregojnë shumё pёr njё popull. Do tё fryjnё erëra tё forta, do tё shkulen pemë, pushtohen e çlirohen territore, do tё kalojnë shekuj e derdhen shumë ujera, dhe gojёdhёnat… jo, ato nuk ndryshojnë, sepse kanё brenda tyre ADN-nё e njё kombi.

Ka ndonjë shkrimtar që ju e vlerësoni, por mendoni se të tjerët nuk e vlerësojnë si duhet?

Ada Çapi: Plot! Nё pёrgjithёsi, njerёzit janё konformistё nё tё lexuar. Nuk preferojnё tё lexojnё shkrimtarё tё rinj dhe blejnё klasikёt. Besoj që nёse librat do tё kushtonin mё pak (gjё qё shpresoj tё realizohet me librin elektronik), njerëzit do tё mrekullohen duke njohur autorë tё rinj qё vizatojnë me ngjyra tё papara akoma.

Cili është libri më i bukur që ju kanë bërë dhuratë?

Ada Çapi: “100 poesie d’amore a Lady Hawky” e Mikele Marit. Ma ka dhuruar im shoq. Vlen mё shumё se njё bizhu.

Nëse do ju kërkonin të shkruanit një biografi, kë figurë do të zgjidhnit?

Ada Çapi: Interesante! Besoj se do tё doja tё shkruaja pёr njerëzit qё heshturazi ndryshojnё botёn, jo pёr ata mё tё famshmit. Pёr shembull, do tё doja tё shkruaja pёr mjekun qё u kthye nga Amerika pёr tё bёrё kardiologun nё Shkodёr, pёr mёsuesen qё shkon shtёpi mё shtёpi pёr tё mёsuar fёmijёt e ngujuar. A ka gjё mё tё madhe?

Cili është libri që rekomandoni se duhet lexuar “me patjetër” nga të gjithë?

Ada Çapi: Çdo gjё e shkruar ja vlen tё lexohet. Edhe parashikimi i motit, edhe media on-line, edhe FB, çdo gjё! Tё mos harrojmë qё vetëm pak kohë ka kaluar nga zhdukja e analfabetizmit masiv. Mjafton tё lexojmё, tё shprehemi, qoftë edhe me mendime pa vlerё. Mes nesh, do të dimё mё pas tё gjejmё mendje të afta të na udhëheqin. Qofshin kёto edhe diametralisht tё kundërta. Kjo ёshtё pёr mua tё qenit i lirё.

Librat dhe leximi në rrëfimin e kuratores Eleni Laperi

Eleni Laperi

Ka kryer studimet pranë Institutit të Lartë të Arteve (sot Universiteti i Arteve) dhe diplomuar në pikturë. Ka punuar si dizajner dhe kuratore. Eksperte në fushën e artit.

Cilët libra qëndrojnë mbi komodinën tuaj, pranë shtratit, dhe presin të lexohen përpara gjumit?

Eleni Laperi: Së fundmi po lexoj ‘Fascist virilities, rhetoric, ideology, and social fantasy in Italy’, të Barbara Spackman. Është një studim i cili po më ndihmon të kuptoj më mirë tiparet e artit të realizmit socialist te ne, si dhe lidhjet e tërthorta që ka me konceptin fashist të burrërisë.

Kur dhe ku lexoni?

Eleni Laperi: Zakonisht lexoj herët në mëngjes, në shtëpi. Një libër e mbaj në çantë dhe lexoj kurdo që kam kohë të lirë gjatë ditës apo në kafenenë time të preferuar, te hotel “Tirana”, rrethuar me erza prej Shqipërie, ku shkoj të pi një kafe në qetësi.

Cili është libri i fundit që keni lexuar dhe iu ka ardhur keq që e mbaruat?

Eleni Laperi: ‘L’amica geniale’ e autores Elena Ferrante. Është historia e përpjekjeve për emancipim i dy vajzave dhe mjedisit ku ato jetonin në Italinë e pasluftës së Dytë Botërore. Është një histori që ka shumë ngjashmëri me Shqipërinë dhe përpjekjet e grave e vajzave shqiptare të fillimviteve ’90, përpjekje që ende nuk i gjen në letërsinë tonë.

Çfarë gjinie libri preferoni në përgjithësi të lexoni?

Eleni Laperi: Në përgjithësi tani lexoj libra historikë, studime mbi artin, filozofi.

Cili ka qenë libri më i preferuar për ju kur ishit fëmijë? Ndonjë personazh që ju ka shërbyer si model?

Eleni Laperi: ‘Aventurat e Çipolinos’ të Gianni Rodari dhe më pas ‘Zemra’ e Edmondo de Amicis. Janë libra që ndihmojnë një fëmijë të bëhet Njeri.

Personazhet -modele kanë qenë shumë, sepse ndryshonin me kalimin e viteve. Po më shumë ishin të fushës së artit, pasi më interesonte të mësoja si e organizonin ditën, si punonin.

Cili është libri që mund t’i ktheheni e ktheheni vazhdimisht?

Eleni Laperi: ‘Journal du regard’ i Bernard Noel. Janë poezi, përsiatje, vëzhgime filozofike të një poeti të njohur francez, si Noel, i cili me gjuhë të thjeshtë të zbulon çfarë fshihet prapa vështrimit.

Nëse do ju kërkonin t’i rekomandonit një libër Presidentit të Shqipërisë, cilin titull do zgjidhnit?

Eleni Laperi: Platonin, ‘Republika’. Nuk e di si do jenë presidentët e ardhshëm të Shqipërisë, po deri tani ‘etërve’ të kombit tonë u ka munguar Largpamësia. Për ne, që ndër shekuj kemi provuar vetëm shijen e diktaturave, demokracia është diçka e re, shije dhe dije e paprovuar më parë. Platoni te ‘Republika’ është i pari që zbulon embrionin e dijeve të ardhme, zbulon lidhjen e filozofisë me politikën. Ne kemi nevojë ta fillojmë nga ‘i pari’.

Mund të na përshkruani vendin dhe kohën ideale për lexim?

Eleni Laperi: Kur jam vetëm, kur është qetësi, kur është freskët, në kolltukun tim.

Kush është shkrimtari i ditëve tona që ju admironi më shumë?

Eleni Laperi: Shkrimtari, kritiku dhe filozofi Umberto Eco. Gjatë leximit të krijimeve të tij gjithnjë më shoqëron habia, kënaqësia e zbulimit të sjelljeve e fenomeneve që i kemi para syve e nuk i dallojmë.

Cili është libri i fundit që ju ka bërë për të qeshur? Po libri i fundit që ju ka bërë të derdhni lot?

Eleni Laperi: ‘Ushtari i mirë Shvejk’ i Jaroslav Hashek, por vetëm botimi i parë, i përkthyer nga Gezim Erebara dhe Tonin Bushati, përkthim në shqip i paarritshëm.

Kam derdhur lot ndërsa lexoja librin e Khaled Hosseini, i përkthyer me titullin ‘Gjuetari i balonave’. Nuk e di pse, ndoshta se në të gjej edhe pak ‘Shqipëri’, gjej vuajtje që i kemi kaluar edhe ne, gjej edhe një shpirtmadhësi para së cilës nuk mund të mos lotosh.

Çfarë ju frymëzon për të shkruar?

Eleni Laperi: Dëshira për të lënë të shkruar çfarë di për gjërat që dua shumë.

Cilat histori ju tërheqin më shumë?

Eleni Laperi: Tani më tërheqin historitë e vërteta. P.sh. libri ‘Giuro che non avrò piu fame’ i Aldo Cazzullo. Mendoj se ne kemi nevojë për libra e filma, që të frymëzojnë për të gjetur energji pozitive, emancipuese, pasi shqiptarët sot kanë me tepri shembuj sjelljeje politikanësh, personazhe si tutorë, mafiozë apo prostituta.

Ka ndonjë shkrimtar që ju e vlerësoni, por mendoni se të tjerët nuk e vlerësojnë si duhet?

Eleni Laperi: Mitrush Kuteli. Tregimet, përrallat e tij me një gjuhë të pasur shqipe, me fjalë aq të bukura, të zgjedhura me kujdes, që zbulojnë një dashuri të madhe për vendin e njerëzit, gjithnjë më kanë zgjeruar frymëmarrjen. Mendoj se vepra e tij duhej të studiohej në të gjitha nivelet e shkollës sonë pikërisht për këto tipare që mbart. Fatkeqësisht tekstet shkollore te ne gjithnjë i janë nënshtruar përzgjedhjes me frymë militantizmi: dje ai nuk studiohej në shkollë, pasi trajtohej si kundërshtar i regjimit; sot në shkolla studiohen autorë që kanë qenë kundërshtarë të regjimit të kaluar, edhe kur nuk kanë ndonjë vlerë në njohjen dhe përdorimin e gjuhës shqipe.

Cili është libri më i bukur që iu kanë bërë dhuratë?

Eleni Laperi: ‘Honey from a Weed’, i Patience Gray. Është libër i një autoreje, që njihet pak. Është më e njohur në studiuesit e kulinarisë. Po për mua është një burim dijesh mbi rëndësinë e jashtëzakonshme të gjërave të thjeshta në jetën e njeriut, nevoja për të cilat po ndjehet gjithnjë e më shumë.

Nëse do ju kërkonin të shkruanit një biografi, kë figurë do të zgjidhnit?

Eleni Laperi: E kam zgjedhur: Kolë Idromeno. Është shembulli i njeriut, i cili u përpoq të ndërtonte të bukurën në të gjitha fushat e jetës së një qyteti, të Shkodrës, në një kohë kur sundonte injoranca, varfëria dhe sundimi i huaj. Është një njeri i madh i kombit tonë, i cili ende nuk është vlerësuar, ndërkohë që kemi memorialë edhe për armiqtë e kombit.

Cili është libri që rekomandoni se duhet lexuar “me patjetër” nga të gjithë?

Eleni Laperi: Nuk besoj se ka një libër, i cili do ishte njësoj i domosdoshëm për të gjithë. Po për shqiptarët e mbytur në letërsi politike dhe kujtime politikanësh, do sugjeroja të lexonin libra për ushqimin, për të kthyer vëmendjen e tyre nga vetja dhe nga pasuritë natyrore të vendit tone, nga puna dhe nga përkorja.