Rithemelimi i mirëqenies në optikën e pesëmbëdhjetë studiuesve Nga Valbona Nathanaili

Rithemelimi i mirëqenies në optikën e pesëmbëdhjetë studiuesve

Nga Valbona Nathanaili 

“Rithemelimi i mirëqenies” Autor Kosta Barjaba, në bashkëpunim me: Ilir Beqaj, Adrian Civici, Vangjel Dule, Grida Duma, Pandeli Garo, Besart Kadia, Muzafer Korkuti, Ethem Likaj, Arben Malaj, Nora Malaj, Luljeta Minxhozi, Valbona Nathanaili, Irsida Rusi, Kastriot Sulka, Vasil S. Tole, Selami Xhepa, Mimoza Agolli, Nevila Xhindi. Botues: UET Press, në bashkëpunim me Akademinë e Shkencave të Shqipërisë.

Libri botohet në kuadrin e “Forume Publike të Akademisë së Shkencave” ISBN 978-9928-4193-9-2 Çmimi 900 lekë

“Njerëzit nuk duan ide të mëdha në varfëri, por ide të vogla në mirëqenie”

Rexhep Qosja

Në Shqipërinë e para tranzicionit, varfëria ishte një target i ndaluar, e eklipsuar nga propaganda për mirëqenie e të gjithëve njëlloj, një fenomen pothuaj i njohur për të gjitha vendet diktatoriale. Po t’u referohemi shifrave të asaj kohe, varfëria nuk ekzistonte jo vetëm në Shqipëri, por pothuaj në të gjithë vendet komuniste e diktatoriale. Në vitet ‘50 Rumania kishte rritjen ekonomike më të shpejtë në botë, Brazili i viteve ’70 nën drejtimin e një junte ushtarake cilësohej “si mrekullia ekonomike” dhe në vitet ’80, të gjithë u mahnitëm nga suksesi i disa vendeve të lindjes, të etiketuar si “tigrat e rritjes ekonomike”, përfaqësuar nga Taivani e Korea e Jugut, vende diktatoriale, po ashtu.

Retorika e asaj kohe duket se vazhdoi të ndikojë edhe atë të ditëve tona. Në Shqipërinë e tranzicionit varfëria mbeti përsëri një target i paadresuar shkencërisht, por e trajtuar dhe e kamufluar mbas shifrave për rritje e zhvillim. Për varfërinë është folur politikisht dhe mediatikisht kryesisht gjatë fushatave elektorale. Rrallë i jemi qasur me metodologji dhe teknika shkencore, përjashtuar, nëse mund të klasifikohet si e tillë “Anketa për Matjen e Standardeve të Jetesës”, organizuar me mbështetjen e Bankës Botërore, e cila ka matur dhe vlerësuar varfërinë në shifra. Të dhënat e këtyre anketave, të cilat janë zhvilluar periodikisht gjatë dekadës së fundit (2002, 2005, 2008, 2012) kanë ofruar një pamje, ndonëse jo të plotë, të varfërisë sonë, – flasim gjithmonë në termat e të ardhurave për frymë ose treguesve të tjerë që e rreshtojnë një vend në krye ose në fund të klasifikimeve sipas treguesve të përbashkët botërorë.

Megjithatë, problemi nuk qëndron te paplotëria e të dhënave, por te mungesa e vullneteve për t’i përdorur anketat për matjen e varfërisë si pikënisje për ndryshimin e politikave dhe luftës ndaj saj. Pra, përkundër nevojës për të zhdukur, ose të paktën për të reduktuar varfërinë, politikëbërësit tanë kanë preferuar apoteozat për suksese virtuale kundër saj. Në vend që të punojmë konkretisht për të përmirësuar cilësinë e jetës, kemi preferuar fjalët e fjalimet, që zakonisht mbarojnë me “arritje e suksese të mëdha”. Por, siç ka vënë në dukje dijetari ynë, akademiku Rexhep Qosja, pasqyruar në parathënien e Kosta Barjabës: “Njerëzit nuk duan ide të mëdha në varfëri, por ide të vogla në mirëqenie”. Sigurisht që asnjë nuk mund të mohojë ndryshimet që janë bërë në vendin tonë, por sa të mira ose të këqia kanë qenë këto ndryshime rrallë i janë nënshtruar një kritike të mirëfilltë.

Libri “Rithemelimi i mirëqenies” është një përmbledhje artikujsh kushtuar këtij problemi shumë të mprehtë të shoqërisë sonë. Për studiuesit që janë bërë pjesë e këtij botimi, konkluzioni është një: ne, shqiptarët, mbetëm të varfër se vendit tonë i kanë munguar politikat e drejta të zhvillimit, duke bërë pjesë të këtij konkluzioni jo vetëm konstatime – sa e thjeshtë është të konstatosh, por duke propozuar edhe zgjidhje, bazuar kryesisht në qasje ekonomike. Secili prej tyre, me përkushtim, kompetencë dhe vizion të qartë parqet përpara lexuesit idetë e mendimet e tij për ndërtimin e një mirëqenie reale, jo virtuale, larg fjalëve boshe dhe fjalimeve elektorale. Për ta, rritja ekonomike gjatë tranzicionit nuk ka prodhuar punësim dhe, për pasojë, ka anuar drejt një rritjeje varfëruese.

Akoma, boshti i gjithë artikujve është se lufta kundër varfërisë duhet të jetë e lidhur me zhvillimin e punësimin, një sentencë sa e vjetër dhe e re, sa e njohur aq edhe e panjohur për realitetin tonë politik.

Kosta Barjaba, pjesë nga parathënia

Ky libër, një sintezë kontributesh të kolegëve të respektuar, nuk do të kishte dalë në dritë pa largpamësinë dhe vullnetin politik të Nënkryetarit të Kuvendit Vangjel Dule; mbështetjen dhe angazhimin e akademikëve të nderuar Muzafer Korkuti, kryetar i Akademisë, Ethem Likaj, kryetar i Seksionit të shkencave shoqërore albanologjike, dhe Vasil S. Tole, Sekretar Shkencor; mënçurinë dhe logjikën e njohur të Arben Malajt; analizën elegante të Grida Dumës; mprehtësinë dhe maturinë tipike për Ilir Beqen; argumentet shterruese të Selami Xhepës dhe Mimoza Agollit; përkushtimin akademiko-institucional të Nevila Xhindit; energjinë e Irsida Dimoshit (Rusit); erudicionin e thellë dhe vizionin modern të Adrian Civicit; analizën sistematike të Kastriot Sulkës; finesën e Besart Kadisë; skrupulozitetin e Luljeta Minxhozit; optikën realiste të Pandeli Garos dhe këndvështrimin origjinal të Valbona Nathanalilit. (Në këtë shprehje mirënjohjeje i rendita sipas radhës së kontributeve në përmbajtjen e librit).

Përmbajtja 

Pjesa e parë: Zhvillimi kundër varfërisë: një çështje politike, shoqërore dhe akademike

Nxitja e zhvillimit dhe reduktimi i varfërisë: Një preokupim mbarëshoqëror dhe mbarëpolitik Vangjel Dule /Një kantier idesh për zhvillim dhe mirëqenie Akademik Muzafer Korkuti / Një investim akademik në betejën kundër varfërisë Akademik Ethem Likaj / Kërkimi dhe veprimtaritë shkencore në shërbim të zhvillimit social, ekonomik dhe kulturor të vendit Akademik Vasil S. Tole

Pjesa e dytë: Varfëri që pasuron, pasuri që varfëron

Pse e kemi humbur dhe si mund ta fitojmë betejën me varfërinë? Akademik i Asociuar Kosta Barjaba / Varfëria dhe pabarazia: armiqtë që na bashkojnë. Politikat fiskale pro zhvillimit dhe kundër thellimit të pabarazisë Prof. Ass. Dr. Arben Malaj / Strategjitë rishpërndarëse si cikël përsëritës i varfërisë Dr. Grida Duma / Korrelacione midis zhvillimeve demografike, migrimit dhe urbanizimit Akademik i Asociuar Kosta Barjaba, Ilir Beqja / Vulnerabiliteti i familjeve shqiptare ndaj varfërisë: Një analizë mikro-ekonometrike, bazuar në Anketën e Matjes së Nivelit të Jetesës 2008-2012 Dr. Selami Xhepa, Mimoza Agolli, PhD / Punësimi i të rinjve dhe rritja e partneritetit publik-privat në Tiranë Prof. Ass. Dr. Nevila Xhindi, PhD /  Sistemi bankar, zhvillimi ekonomik dhe papunësia Doktorante Irsida Dimoshi (Rusi)

Pjesa e tretë: Varfëri shqiptare në ekonomi globale

Logjika e politikave ekonomike përballë logjikës “racionale” të tregut Prof. Dr. Adrian Civici / Politikat kundër varfërisë në Shqipëri dhe korrelacioni me kontekstin global Doktorant Kastriot Sulka / Varfëri lokale në një ekonomi globale Doktorant Besart Kadia /  

Pjesa e katërt: Arsimi dhe varfëria

Arsimi dhe rritja ekonomike në shoqërinë bashkëkohore: arsyetime teorike Prof. Dr. Luljeta Minxhozi / Liria ekonomike, edukimi dhe sjellja sociale si përcaktues të varfërisë MA Pandeli Garo / Shkollimi: sfidues i varfërisë apo i sfiduar prej varfërisë? Doktorante Nora Malaj / Lidhjet midis arsimit dhe pabarazisë: një vështrim i rishikuar  Valbona Nathanaili

Pozita juridike e Shqipërisë gjatë dhe pas Luftës së Parë Botërore Nga Prof. Dr. Ksenofon Krisafi

Pozita juridike e Shqipërisë gjatë dhe pas Luftës së Parë Botërore

Nga Prof. Dr. Ksenofon Krisafi

Në këtë artikull, një objekt i posaçëm trajtimi është çështja shumë e rëndësishme, se cili ishte qëndrimi i shqiptarëve ndaj të ardhmes politike të zgjedhur, përcaktuar e vendosur nga Fuqitë e Mëdha në shpërfillje të plotë të vullnetit te tyre, të cilën e shprehu në rrugë e formë institucionale e juridike të përshtatshme. Ata u ndodhën para revizionimit të vendimeve të adoptuara prej tyre rreth të ardhmes së vendit. Europa dekonsideroi gjithçka që ata kishin ndërtuar në Shqipëri mbi bazën e vendimeve të Kuvendit të Vlorës dhe mënjanoi pa shkak bindës Qeverinë e Përkohshme të Vlorës dhe një varg organesh të krijuara në shërbim apo në varësi të saj nga Kuvendi i Vlorës. Ajo imponoi vendime të tjera që anulonin dhe ribënim mbi një bazë dhe mbi përmasa të tjera, më modeste atë që shqiptarët kishin krijuar me forcat e veta. Gjithçka që ndërtoi Konferenca e Londrës, përfshirë edhe strukturat e krijuara prej saj, ishte në dimensione të papërshtatshme. Shqiptarët nuk i pranuan, por nuk patën mundësinë t’i kundërshtonin me forcë. Vendi u përfshi nga flakët e Luftës së Parë Botërore dhe përpara tyre u shtruan imperativa të tjerë, më ekzistencialë.

Me këtë çështje lidhet ngushtë edhe domosdoshmëria e  sqarimit se kur dhe në çfarë mënyre mori fund neutraliteti i Shqipërisë. Kjo do të thotë, se prej cilës kohë Shqipëria nuk e kishte më statusin e shtetit neutral të zgjedhur për të nga Fuqitë e Mëdha në Konferencën e Ambasadorëve në Londër.

Ka dy përgjigje. 

Njëra lidhet me aspektet formalo-juridike dhe pikërisht me një akt veçanërisht të përmendur në historinë diplomatike të Çështjes shqiptare dhe në përgjithësi në veprimtarinë diplomatike të Fuqive të Mëdha në fillimet e Luftës së Parë Botërore dhe gjatë saj. Është fjala për të ashtuquajturin Traktat të fshehtë të Londrës, nënshkruar më 26 prill 1915 ndërmjet Britanisë së Madhe, Francës, Rusisë dhe Italisë. Ai, duke iu referuar një akti diplomatik të përfunduar gati njëçerek shekulli më parë, Traktatit të Tretë të Aleancës Tripalëshe, ndërmjet Austro-Hungarisë, Gjermanisë dhe Italisë, nënshkruar në Berlin, më 6 maj 1891, trajtonte edhe pozitën e  Shqipërisë pas Luftës. Në shtojcën e Nenit 5, të Traktatit të fshehtë të Londrës, të 26 prillit 1915, thuhej:

Katër fuqitë Aleate, do t’i ndajnë tokat e Adriatikut, të përmendura më poshtë, midis Kroacisë, Serbisë e Malit të Zi. Në Adriatikun e poshtëm (në viset që i interesojnë Serbisë dhe Malit të Zi), do të përfshihet e gjithë vija bregdetare që fillon prej Kepit të Plamkës e deri në lumin Drin, dhe që përfshin portet e rëndësishme të Splitit, Dubrovnikut, Kotorrit, Tivarit, Ulqinit dhe Shëngjinit. Ndërsa porti i Durrësit do t’i dorëzohet shtetit të pavarur mysliman të Shqipërisë.

Neni 6 sanksiononte se:

  •  Italia do të marrë nën sovranitet të plotë Vlorën, ishullin e Sazanit dhe  territorin përqark me një shtrirje të mjaftueshme për të siguruar mbrojtjen e këtyre pikave (nga Vjosa drejt veriut dhe lindjes, afërsisht deri në kufirin verior të rajonit të Çamërisë në jug).

Në nenin 7 përcaktohej:

  • Nëqoftëse Italia do të merrte Trentinon dhe Istrian në përputhje me nenin 4, së bashku me Dalmacinë dhe ishujt e Adriatikut brenda kufijve të përcaktuara në nenin 5 dhe gjirin e Vlorës, (neni 6)  dhe në se pjesa qëndrore e Shqipërisë rezervohet për krijimin e një shteti të vogël autonom dhe asnjanës, Italia nuk do ta kundërshtojë ndarjen e Shqipërisë veriore dhe jugore midis Malit të Zi, Serbisë dhe Greqisë në qoftëse këtë e dëshirojnë Franca, Britania e Madhe dhe Rusia. Bregdeti, që nga kufiri jugor i territorit italian të Vlorës (shih nenin 6) deri te Kepi i Stillos do të neutralizohet. Italia do të ngarkohet me përfaqësimin e shtetit shqiptar në marrëdhëniet me fuqitë e huaja. Për më tepër Italia pranon të lerë një territor të mjaftueshëm në Lindje të Shqipërisë, për të siguruar ekzistencën e një vije kufitare midis Greqisë dhe Serbisë në perëndim të liqenit të Ohrit.

Siç vihet re, Fuqitë e Mëdha sanksionuan ndryshimin rrënjësor të kufijve të caktuara prej tyre në Londër dhe vendosën copëtimin dhe ndarjen e një pjese të konsiderueshme të Shqipërisë, të cilën e kishin njohur si shtet të pavarur. Gjithëçka bëhej sepse duhet të plotësoheshin interesat dhe ambicjet territoriale të Italisë, Serbisë dhe Greqisë, për t’i tërhequr ato në bllokun e Antantës në rreshtimin ushtarak të Luftës së Parë Botërore. Traktati u nënshkrua nga Eduard Grei, Pol Kamboni, Marquis Gulielmo Imperiali dhe A. K. Benkendorfi, përkatësisht në emër të Britanisë së Madhe, të Francës, të Italisë dhe të Rusisë. Me firmat e tyre ata anuluan pjesët substanciale të akteve ndërkombëtare për pavarësinë, neutralitetin dhe kufijtë e Shqipërisë, të cilët i kishin firmosur një vit e ca më parë, po në Londër, së bashku edhe me përfaqësuesit e Austro-Hungarisë dhe të Gjermanisë. Për skenarin e parashikuar në Traktatin e fshehtë të Londrës për Shqipërinë Nicole Guy ka thënë se “Kur çështja shqiptare nuk e kërcënonte më paqen dhe ekuilibrin ndërmjet Fuqive të Mëdha dhe më pak të mëdha, Fuqitë e Mëdha e braktisën Shqipërinë.” Akoma më saktë është shprehur Edith Durham, e cila shkruante në atë kohë se “shteti i sapolindur shqiptar do t’u hidhej ujqërve, për të shpëtuar mëkonjësit e tij.”

Konferenca e Ambasadorëve dhe Traktati i fshehtë i Londrës

Eshtë diskutuar jo pak se cila ishte baza dhe vlera juridike e dy dokumenteve ndërkombëtare, të cilat u nënshkruan pothuajse nga të njëjtat palë, për koincidencë nga të njëjtit përfaqësues të tyre dhe në të njëjtin qytet, por që kundërshtojnë njeri tjetrin. Është fjala për vendimet e Konferencës së Ambasadorëve të Londrës të vitit  1913 dhe për Traktatin e fshehtë të Londrës  të 1915. Çështja e mësipërme e trajtuar gjerësisht në fushën e doktrinës juridike mori trajtën e një debati të ashpër në forumet ndërkombëtare në përfundim të Luftës së Parë Botërore. Aty u tentua që të argumentohej juridikisht se Traktati i Londrës i 26 prillit të 1915-s atakonte dhe anulonte vlerën juridike të akteve të viteve 1912-1913, për Shqipërinë. Si i tillë ai duhet të prevalonte ndaj vendimeve të Konferencës së Ambasadorëve. Në fushën e doktrinës nuk do të ishte e vështirë të bëheshin interpretime dhe të gjëndeshin përgjigje që, sipas rastit dhe interesave, mund të ishin mohuese apo pohuese. Asnjëherë nuk ka qënë e vështirë për politikën e Fuqive të Mëdha për të improvizuar aparenca juridike për zgjidhje të padrejta e arbitrare. Në të kaluarën e drejta ishte edhe formalisht në anën e më të fortit, sipas parimit la raison du plus fort est toujours la meilleure. Duke gjykuar në kontekstin e kohës si dhe brenda kuadrit të ngjarjeve për të cilat flitet, mendojmë se Traktati i Fshehtë i Londrës, nuk e kishte autoritetin e nevojshëm juridiko-institucional për të abroguar vendimet e Konferencës së Ambasadorëve të 1912-1913. As ai as edhe ngjarjet që u vërtetuan në Shqipëri gjatë Luftës së Parë Botërore, nuk çuan dhe nuk mund të çonin në shuarjen e shtetit shqiptar.

Së pari 

Traktati i Fshehtë i Londrës ishte akt i të ashtuquajturës diplomaci të fshehtë, e cila pas më pak se 6 vjetësh do të nxirrej jashtë ligjit, do të konsiderohej e papranueshme. Presidenti amerikan U. Uillson (W. Willson), në 14 pikat e tij të vitit 1918 do ta denonconte si një praktikë të papranueshme, kurse statuti i Lidhjes së Kombeve do të sanksiononte zyrtarisht në Statutin e vet qëndrimin negativ ndaj kësaj përvoje me pasoja të rënda për popujt dhe vendet e ndryshme.

Së dyti

Akti kishte vese (cene) juridike, sepse firmëtarë të tij ishin vetëm dy të tretat e vendimeve të Konferencës së Londrës të vitit 1912-1913 dhe jo quorumi i plotë i saj. Si rregull, e drejta ndërkombëtare ka sanksionuar parimin që traktati ndërkombëtar shumëpalësh mund të ndryshohet, të amendohet apo të abrogohet me të njëjtin quorum që është nënshkruar dhe ka hyrë në fuqi, nëse në tekstin e tij nuk është parashikuar ndryshe. Vendimi i Londrës i 29 korrikut 1913 për statusin e pavarur të Shqipërisë dhe pozitën e saj të shtetit me neutralitet të përhershëm e të garantuar nga gjashtë Fuqitë e Mëdha, sikurse edhe dy vendimet e tjera për delimitimin e kufijve veriorë e verilindorë dhe jugorë e juglindorë të saj, janë miratuar me konsensus, pra me unanimitetin e të gjashtë Fuqive të Mëdha, pjesëmarrëse në Konferencë. Për rrjedhojë ato nuk mund të abrogoheshin me shumicën e dy të tretave, sikurse ndodhi me Traktatin e Fshehtë të Londrës të prillit 1915. Ato, edhe pse u shkelën, juridikisht mbetën në fuqi. Aq e vërtetë është kjo sa që edhe përpjekjet e vazhdueshme të ndërmarra në Konferencën e Paqes në Paris në vitet 1919-1920, për ta zbatuar Traktatin e Fshehtë të Londrës, përfunduan pa sukses. Përveç realitetit në terren, një ndër arsyet formalo-juridike ishte edhe vështirësia e karakterit juridiko-ndërkombëtar për të justifikuar legjitimitetin dhe fuqinë e tij juridike. Për këtë flet edhe një dokument që gjendet në arkivat e Lidhjes së Kombeve, por edhe në Arkivin Qëndror Shtetëror të Shqipërisë, të titulluar Albania. Në pjesën “Is the Governement recognised de jure ou de facto, and by which states”, me sa duket, në referim të dëbimit të italianëve nga Shqipëria në përfundim të Luftës së Vlorës,  në qershor-shtator 1920, thuhet: “Në mbarim (të Luftës së Parë Botërore) qeveria italiane vendosi të hiqte dorë tërësisht nga të drejtat e saj mbi Shqipërinë dhe Traktati i 1915, në këtë kuptim, mbeti pa fuqi.”

Kjo çështje është prekur dhe është diskutuar në planin juridiko-ndërkombëtar edhe gjatë debateve të zhvilluara në Lidhjen e Kombeve, me rastin e shqyrtimit të kërkesës shqiptare për pranim. Në betejën procedurale të zhvilluar në nënkomisionin e pranimeve si dhe në Asamblenë e Lidhjes së Kombeve, u shfaqën në rolin e aktorëve profesionistë përfaqësuesit e dy dominioneve britanike, Afrikës së Jugut dhe Kanadasë, përkatësisht Lordi Robert Sesil (Robert Cecil) dhe  Rouell (N. W. Rowel). Juristi dhe personaliteti i shquar britanik Lordi Robert Sesil bëri një arsyetim të spikatur nga pikëpamja juridiko-ndërkombëtare  të efekteve juridike të Traktatit të fshehtë të Londrës ndaj statusit të Shqipërisë dhe kufijve të saj të përcaktuar nga vendimet e Konferencës së Londrës. Mbrojtja e Lordit Cecil u dallua jo vetëm për elokuencën, elegancën dhe oratorinë e jashtëzakonshme, por edhe për argumentimin e fuqishëm dhe konsistent juridiko-ndërkombëtar. Ai bëri një përshkrim të hollësishëm të rastit të Shqipërisë dhe, duke kundërshtuar tezën se Traktati i fshehtë i Londrës, i 26 prillit 1915, kishte zhveftësuar vendimet e Konferencës së Ambasadorëve të vitit 1913, theksoi se rregullimi i ri i çështjes shqiptare, që ishte propozuar gjatë bisedimeve të Fuqive të Mëdha për rregullimin politik të Evropës pas Luftës së Parë Botërore, kishte mbetur vetëm një propozim që nuk ishte vënë kurrë në zbatim. Argumentoi se nga pikëpamja juridike, një propozim i bërë nga disa Fuqi, nuk mund të abrogonte një traktat të nënshkruar zyrtarisht nga Fuqi të tjera. Kjo, sipas tij, do të shkallmonte themelet e të drejtës ndërkombëtare, do të mohonte karakterin e shenjtë të traktateve, ruajtja e të cilit ishte thelbësore për Lidhjen e Kombeve.

Në një vështrim më të përgjithshëm juridiko-ndërkombëtar ajo çka ndodhi me Shqipërinë në periudhën e Luftës së Parë Botërore nuk mund të barazohet me shuarjen ose humbjen e cilësisë së saj si shtet. Doktrina e së drejtës ndërkombëtare priret nga pikëpamja që në rast se një entitet humbet njërën nga cilësitë e shtetit, kjo nuk do të thotë se ai pushon së ekzistuari si i tillë. Për shembull, mungesa e një qeverie vepruese në një shtet si rezultat i pushtimit apo ndërhyrjes së një shteti ose një koalicioni shtetesh nuk do të thotë se ai nuk është më shtet. Pushtimi dhe përvetësimi i një territori me anë të forcës është një akt i paligjshëm. Territori i përvetësuar në këtë mënyrë nuk i përket pushtuesit. Si rregull ato që mund të pushojnë së ekzistuari si pasojë e përdorimit të paligjshëm të forcës janë qeveritë dhe jo shtetet. “Pushtimi ushtarak nuk e prek shtetshmërinë ex hypothesi pushtuesi nuk e zhvendos dot sovranitetin territorial, megjithëse karakteristikat e shtetshmërisë janë cenuar. Nuk është e drejtë t’i përshkruash qeveritë në mërgim si shtete pa popull, ose pa territor, kur zhvendosja e tyre është shkaktuar nga një pushtim ushtarak. Shtetet kukulla, sikurse qenë ngritur Sllovakia dhe Kroacia, si rrjedhim i kërcënimit apo përdorimit të paligjshëm  të forcës, përkatësisht më 1939 dhe 1941, qenë njohur nga shumë pak shtete.” 

Procese të afërta ndodhën edhe me Shqipërinë në kohën e Luftës, në periudhën 1914-1918 si dhe në periudhën e Luftës së dytë Botërore, 1939-1944. Në ato kohë nuk pati një nënshtrim të vullnetshëm të Shqipërisë ndaj sovranitetit të një shteti tjetër apo shkrirjen e saj në një organizëm tërësisht të ri. Ishte thjeshtë një pushtim faktik i paligjshëm, i justifikuar nën zbatimin e një akti juridiko-ndërkombëtar gjithashtu të paligjshëm. Për një mbështetje edhe më bindëse të karakterit juridiko-ndërkombëtar, sërish mund t’i drejtohemi juristit të shquar britanik, Lordit Robert Sesil. Në fjalën e mbajtur në Lidhjen e Kombeve, të përmendur më sipër, ai tha se Shqipëria nuk e kishte humbur kurrë pozitën e saj si shtet dhe se nga pikëpamja ligjore dhe juridike, askush nuk ishte i autorizuar të mohonte apo të vinte në dyshim situatën e saj të përcaktuar qartë si një shtet evropian. Ai e hodhi poshtë pretendimin e përfaqësuesit serb në Komision se lufta e kishte zhdukur shtetin shqiptar që ekzistonte para shpërthimit të saj, duke arsyetuar se kur një shtet është njohur ndërkombëtarisht, ai nuk mund të zhduket as nga pushtimi prej ushtrive të huaja, as nga rënia e autoritetit të qeverisë, sa kohë që shtetasit e tij ruanin ndërgjegjen kombëtare dhe aspironin për një ekzistencë të pavarur, siç kishte ndodhur me popullin shqiptar. Në të kundërtën, pohoi ai, edhe shumë shtete të tjerë që kishin qënë për një kohë të gjatë nën  pushtimin e huaj e që tashmë ishin anëtarë të Lidhjes, nuk duhet të ishin pranuar Mbi këtë arsyetim të shëndoshë juridik Sesil i bëri thirrje Asamblesë të zbatonte drejtësinë dhe të drejtën për popullin shqiptarNë praktikë vendimet e Londrës së 1913 për Shqipërinë u shkelën nga vetë Fuqitë e Mëdha dhe palët e tjera ndërluftuse, që pushtuan pjesë të ndryshme të territorit të saj, gjatë Luftës së Parë Botërore.[55] Në këtë mënyrë cenuan atë çka kishin miratuar jo më larg se një vit më parë, kufijtë e saj dhe statusin e neutralitetit, të cilët mbetën vetëm në letër.

Qëndrimi i Shqipërisë ndaj statusit të saj neutral

Çështja mund të shtrohet e të shqyrtohet edhe nga një tjetër këndvështrim. Shqipëria nga ana e vet ç’qëndrim mbajti? A mori pjesë në luftë përkrah ndonjërës palë? Cila ishte pozita e saj gjatë Luftës së Parë Botërore deri në kohën e aprovimit të vendimeve të reja të pasluftës që bëjnë fjalë për Shqipërinë? A e shkeli ajo vetë statusin e neutralitetit që ia kishin zgjedhur dhe imponuar Fuqitë e Mëdha në vitin 1913? Për këtë çështje ka dy përgjigje.

Qeveria e Durrësit në memorandumin që i drejtonte në 12 shkurt 1919 Konferencës së Paqes thoshte se Shqiptarët luftuan përkrah forcave të Antantës. Që në hyrje thuhej shprehimisht:

  • …Populli shqiptar nuk iu shmang detyrës së tij ndaj Antantës… Të lumtur që dhanë kontributin e tyre modest për kauzën e lirisë, shqiptarët vijnë sot t’i parashtrojnë plot besim Areopagut të botës, rivendikimet e tyre të drejta,… Ne kërkojmë pavarësinë dhe integritetin territorial të Shqipërisë dhe respektimin e të drejtave sovrane të popullit shqiptar.

Delegacioni shqiptar i Qeverisë së Durrësit paraqiti në sekretariatin e Konferencës kërkesat e shqiptarëve për riafirmimin e shtetit të tyre, të njohur nga Konferenca e Ambasadorëve në Londër, në vitin 1913 dhe për garantimin e tërësisë territoriale brenda kufijve etnikë e historikë. Në këtë kuadër ai i kërkoi Konferencës së Paqes rikthimin e territoreve shqiptare që Konferenca e Londrës ua kishte kaluar padrejtësisht Malit të Zi, Serbisë dhe Greqisë, ku jetonin rreth një milionë shqiptarë. Ndryshe ishte përgjigja dhe qëndrimi i mbajtur nga ana e qeverisë së dalë nga Kongresi i Lushnjës. Në vendimin e shkurtit të vitit 1920, thuhej se Shqipëria ishte një shtet neutral dhe i tillë kishte qëndruar edhe gjatë Luftës së Parë Botërore. 

Zgjidhja që i dha kësaj çështjeje Kuvendi i Lushnjës i përgjigjet të vërtetës dhe shprehte më mirë interesat e shtetit Shqiptar në atë kohë. Shqiptarët nuk mund të konsideroheshin si palë ndërluftuese në Luftën e Parë Botërore, qoftë de jure, qoftë de facto. Gjatë luftës në Shqipëri nuk kishte asnjë pushtet apo autoritet publik qendror që të bënte hyrjen e Shqipërisë në luftë me anë të ndonjë akti zyrtar. Fuqitë e Mëdha që e okupuan ushtarakisht territorin shkelën edhe sovranitetin e saj. Pjesëmarrja në luftë e disa individëve të veçantë në krah të njerës apo tjetrës palë nuk u shndërrua në një lëvizje të gjerë e të përgjithshme popullore. Shqipëria nuk u përzie në konfliktin e madh midis dy blloqeve të fuqive. Neutralitetin e saj e shkelën fuqitë dhe për këtë ajo nuk mbante asnjë përgjegjësi. Për rolin e qeverisë dhe të delegacionit të saj në Paris, si dhe përqendrimin e Shqipërisë ndaj statusit të neutralitetit të saj, Robert Lari Uodëll në librin Problemet e shqiptarëve gjatë Konferencës së Paqes 1919-1920, shkruan se faktori kryesor që e shpëtoi Shqipërinë nga coptimi përfundimtar, ishte veprimi i vetë shqiptarëve në mbrojtje të vendit të tyre. Duke mos gjetur mbështetje tek paqebërësit e Parisit, udhëheqësit shqiptarë formuan një qeveri në janar 1920 dhe u ngritën e dëbuan nga vendi të gjitha ushtritë e huaja  … në optikën e Fuqive të Mëdha, një Shqipëri e pavarur do të ishte një qenie e padëshirueshme dhe se duhej të bëhej coptimi i saj midis Italisë, Jugosllavisë dhe Greqisë, duke ruajtur një pjesë të Shqipërisë së Mesme, me një pavarësi nominale, nën kujdesin e një Fuqie të Madhe. 

Filozofitë kryesore në edukim

Filozofitë kryesore në edukim: Esencialist/ Perenialist/ Progresivist/ Ekzistencialist/ Bihejviorist 

Marrë nga libri “Mësuesit, shkollat dhe shoqëria” Autorë: Myra Pollack Sadker & David Miller Sadker

Përdorni numrat e mëposhtëm për të shprehur përgjigjen tuaj:

1 Nuk jam fare dakord 2 Nuk jam dakord  3 Neutral  4 Jam dakord  5 Jam dakord tërësisht      

  1. Program mësimor duhet të jetë me subjekt të lëndës të përqëndruar. Nxënësit duhet të mësojnë lexim, shkrim, histori, matematikë dhe shkencë     1    2   3   4   5
  2. Mësuesi duhet të jetë figurë me autoritet në klasë    1    2   3   4   5
  3. Qëllimi i arsimit është përgatitja e nxënësve për jetën    1    2   3   4   5
  4. Nxënësit duhet të marrin pjesë në përcaktimin e programit mësimor   1    2   3   4   5
  5. Materiali i mësuar ka efektivitet kur ai copëzohet në pjesë të vogla    1    2   3   4   5
  6. Programi mësimor duhet të përcaktohet nga informacioni i domosdoshëm për t’u përvetësuar nga çdo nxënës   1    2   3   4   5
  7. Qëllimi i arsimit është kultivimi i aftësive racionale të nxënësve 1    2   3   4   5
  8. Programi duhet të përqendrohet në aftësimin për zgjidhje problemesh. Nxënësit duhet të mësojnë si të përcaktojnë, të analizojnë dhe të zgjidhin problem    1    2   3   4   5
  9. Nxënësit që nuk duan të mësojnë, duhen lejuar ta kalojnë kohën ashtu si dëshirojnë 1    2   3   4   5
  • Njerëzit formohen nga ambient  1    2   3   4   5
  • Qëllimi i arsimit është t’u japë nxënësve një sasi njohurish që duhen ditur nga çdo njeri i shkolluar 1    2   3   4   5
  • Të vërtetat morale duhen mësuar në shkollë    1    2   3   4   5
  • Programi mësimor duhet të përcaktohet bashkërisht nga nxënësit, mësuesit dhe persona të tjerë të interesuar   1    2   3   4   5
  • Realiteti përcaktohet nga perceptime të secilit individ. Nuk ka realitet objektiv dhe universal  1    2   3   4   5
  • Të mësuarit e programuar është një metodë efektive për dhënien e informacionit 1    2   3   4   5
  • Nxënësit duhet të lexojnë e zotërojnë material kyç   1    2   3   4   5
  • Ekziston një sasi njohurish që gjithkush duhet t’i dijë    1    2   3   4   5
  • Programi mësimor duhet ndërtuar mbi bazën e përvojës personale dhe nevojave të nxënësve 1    2   3   4   5
  • Shkolla duhet t’u ofrojë nxënësve një gamë të gjerë zgjedhjesh të programit mësimor  1    2   3   4   5
  • Nxënësit mësojnë më mirë përmes përforcimit   1    2   3   4   5
  • Mësuesi është zotërues i shumë lëndëve     1    2   3   4   5
  • Programi mësimor duhet të përqendrohet tek mendimtarët e së kaluarës  1    2   3   4   5
  • Nxënësi duhet angazhuar aktivisht me eksperimentim dhe zbulim  1    2   3   4   5
  • Të mësuarit efektiv është i pastrukturur dhe joformal   1    2   3   4   5
  • Programi mësimor duhet ndarë në lëndë individuale, sesa në disiplina të integruara 1    2   3   4   5
  • Arti duhet të përqendrohet në studimin e kryeveprave të artistëve të mëdhenj  1    2   3   4   5
  • Realiteti është bota fizike 1    2   3   4   5
  • Roli i mësuesit është t’i udhëheqë nxënësit në zotërimin e procesit të zgjidhjes së problemeve 1    2   3   4   5
  • Qëllimi i shkollës është t’i ndihmojë nxënësit të gjejnë kuptimin e ekzistencës së tyre   1    2   3   4   5
  • Njerëzit mësojnë nga reagimet e tyre ndaj stimujve të mëparshëm   1    2   3   4   5
  • Roli kyç i arsimit është ruajtja e demokracisë  1    2   3   4   5
  • Një arsim efektiv nuk synon në nevojat imediate të nxënësve e shoqërisë   1    2   3   4   5
  • Arti duhet të përqendrohet në shprehjen dhe krijimtarinë individuale  1    2   3   4   5
  • Individët në themel janë të izoluar, përderisa nuk arrijnë një komunikim të vërtetë me të tjerët   1    2   3   4   5
  • Programi mësimor duhet të përqendrohet në vëzhgime shkencore të botës reale dhe në ligje empirike të sjelljes   1    2   3   4   5
  • Rigoroziteti akademik është një komponent esencial i arsimit     1    2   3   4   5
  • Të gjithë nxënësit, pavarësisht nga aftësitë, duhet të studiojnë të njëjtin program   1    2   3   4   5
  • Një klasë efektive është demokratike       1    2   3   4   5
  • Çdo njeri është i lirë të zhvillojë ato që i vijnë për shtat     1    2   3   4   5
  • Roli i mësuesit është motivimi i nxënësve duke përdorur përforcimë të jashtme    1    2   3   4   5
  • Shkollat efektive japin një numër të konsiderueshëm detyrash shtëpie    1    2   3   4   5
  • Arsimi duhet përqendruar në diskutimin e çështjeve të çdo kohe, të tilla si “Ç’është e bukura”, “Ç’është e vërteta” etj.  1    2   3   4   5
  • Nxënësit duhet të jenë pjesëmarrës aktivë në procesin e të mësuarit       1    2   3   4   5
  • Nuk ka standarde të jashtme të bukurisë. Bukuria është ajo ç’ka një individ e përcakton si të tillë.    1    2   3   4   5
  • Nuk ka ndjenjë të lindur faji, të drejtë ose të gabuar   1    2   3   4   5
  • Është roli i mësuesit ai që u komunikon nxënësve dituri    1    2   3   4   5
  • Zbulimet e drejtuara nga mësuesi janë kyç i metodës së të mësuarit të nxënësve  1    2   3   4   5
  • Pjesa më e madhe e nxënësve mësojnë nga njëri-tjetri   1    2   3   4   5
  • Për një nxënës është më e rëndësishme të zhvillojë një vetëkonceptim pozitiv, sesa të mësojë lëndë të veçanta 1    2   3   4   5
  • Testimet e shpeshta objektive janë mënyra më e mirë për të përcaktuar formimin e nxënësve   1    2   3   4   5

Shkruani numrin e përgjigjes tuaj për çdo përgjigje në vendin bosh. Shtoni numrat në secilën kolonë për të përcaktuar qëndrimin tuaj për filozofitë kyç ët edukimit.

A  B C D E
1 2 3 4 5
6 7 8 9 10
11 12 13 14 15
16 17 18 19 20
21 22 23 24 25
26 27 28 29 30
31 32 33 34 35
36 37 38 39 40
41 42 43 44 45
46 47 48 49 50

 

Total

A _____________ B _______________ C ____________ D ______________   E____________

Esencialist       = kolona totale A_______

 

 

Perenialist        = kolona totale B_______

 

 

Progresivist     = kolona totale C_______

 

 

Ekzistencialist = kolona totale D_______

 

 

Bihejviorist      = kolona totale E_______

 

 

Këto rezultate tregojnë sa dakord jeni ose jo me 5 filozofitë kryesore të arsimit. Sa më i lartë rezultati, aq më shumë jemi dakord me filozofët që përfaqësojnë atë pikëpamje. Rezultati i mundshëm më i qartë në secilën fushë është 50 dhe më i vogli 10. Rezultatet 40 pikë tregojnë që ju jeni shumë dakord dhe deri në 19 pikë tregojnë kundërshtim të forte me bartësit e asaj filozofie.

 

Lawrence Kohlberg dhe gjashtë fazat morale

Lawrence Kohlberg dhe gjashtë fazat morale

Psikologu i Harvardit Lawrence Kohlberg krijoi gjashtë faza për zhvillimin moral.  Të bësh atë që është e drejtë, të përmbushësh detyrimet dhe t’i përmbahesh kontratave sociale, janë shtyllat në të cilat qëndrojnë veprat e Kohlberg. Fazat e Kohlberg-ut janë përshkruese dhe jo parashikuese. Ato nuk parashikojnë si do mund të zhvillohet çdo individ, por sugjerojnë si duhet të zhvillohet shumica e individëve. Për Kohlberg ekziston një diferencë midis arsyetimit moral dhe sjelljes morale. Ato lidhen, por nuk përputhen krejtësisht. Kohlberg-u nuk fokusohet në vendimet morale të mira, por në përshtatjen e strukturave konjitive që qëndrojnë nën to.

NIVELI 1 –  PARAKONVENCIONAL

Faza 1. Moraliteti heteronim është tregues i bindjes së thjeshtë.

Faza 2. Individualiteti është dukuria e interesit personal. Rregullat ndiqen vetëm kur u bëjnë mirë interesave personale dhe të tjerët janë të lirë  të bëjnë të njëjtën gjë. Reciprociteti dhe drejtësia fillojnë të shfaqen, por vetëm në mënyrë pragmatike.

Ky nivel arsyetimi moral është i zakonshëm për fëmijët, ndonëse mund të vihet re edhe tek të rriturit; morali shihet i lidhur direkt me pasojat. Një fëmijë me moralitet parakonvencional nuk i ka bërë për vete akoma rregullat e shoqërisë.

  1. Bindje ndaj ligjit, me synim shmangien e ndëshkimit dhe fitimin e një shpërblimi: Si mund ta shmang ndëshkimin?
  2. Tendencë për vetëinteres: Çfarë fitoj? Sa duhet të jap për të fituar diçka?

NIVELI 2 –  KONVENCIONAL

Faza 3. Konformiteti ndërpersonal është të jetosh sipas pritshmërive të të tjerëve, duke pasur një rol (“vëlla,” “bijë,” “fqinj,” etj). “Të sillesh mirë” është e rëndësishme dhe të trajtosh të tjerët si do të dëshirojë të trajtoheshe prej tyre, bëhen norma.

Faza 4. Sistemet sociale; është fakti që një person duhet të përmbushë detyrat për të cilat ka pranuar. Të përmbushësh detyrat personale, të respektosh autoritetin dhe të mbash rregullin social janë qëllimet në këtë nivel.

Ky nivel arsyetimi moral është tipik për adoleshentët dhe të rriturit. Ky nivel lidhet me identitetin e grupit: individët e gjykojnë moralitetin e veprimeve nisur nga krahasimi i tyre me ato të pikëpamjeve të shoqërisë: çfarë do të mendojnë të tjerët, sa “i mirë” apo “ i keq” jam, sa “trendi” apo sa “popullor” jam në grupin, klasën apo shkollën time. Individët u binden rregullave dhe ndjekin normat e shoqërisë edhe kur nuk shoqërohen me pasoja; në këtë nivel nuk ngrihen pyetje që vënë në diskutim drejtësinë dhe as sovranitetin, ose autoritetin e rregullave.

  1. Marrëveshje dhe konformitet interpersonal: krijohen norma morale, çfarë është sjellje e mirë dhe çfarë është sjellje e keqe.
  2. Autoritet dhe tendencë për të mbajtur rregull social: ligj dhe rregulla morale.

NIVELI 3 –  POSTKONVENCIONAL

Faza 5.  Kontrata sociale dhe të drejtat individuale; është kujdesi ndaj detyrimeve të ligjit. Kontratat sociale kërkojnë që ne t’i përmbahemi ligjit edhe nëse ai shkon kundër interesave tona, pasi ai ekziston për t’i bërë mirë shumicës së njerëzve. Gjithsesi, disa vlera si, jeta dhe liria qëndrojnë mbi çdo opinion të shumicës.

Faza 6. Principet etike universale të përzgjedhura nga gjithsecili janë ato që e udhëheqin një person. Këto principe ndiqen edhe nëse ligjet i dhunojnë këto. Principet që udhëheqin këtë individ përfshijnë barazinë e të drejtave njerëzore dhe respektin për dinjitetin e njerëzve si qenie njerëzore, pa pasur parasysh racën, moshën, statusin ekonomiko-social, apo kontributin që ka dhënë në shoqëri.

Ky nivel arsyetimi moral është rreth zgjedhjes së vetëdijshme të vlerave nga ana e individit, bazuar në ndërgjegjen personale dhe jetën që bën. Vlerat janë bërë të brendshme dhe sensi i detyrës zëvendësohet nga përgjegjësia personale. Individi që ka një shkallë të tillë gjykimi moral ka pikëpamjet e tij për shoqërinë; mund të mos u bindet rregullave kur mendon se janë në kundërshti me parimet e tij etike: rregullat nuk janë absolute, që duhet t’u bindesh pa i diskutuar, e keqja ka nevojë për rigjykim dhe e gabuara e grupit jo detyrimisht vlerësohet si e tillë edhe prej tij. Moralistët postkonvencionalistë kanë parimet e tyre etike, përgjithësisht parime ku përfshihen të drejtat themelore njerëzore, si e drejta për të jetuar atë lloj jete që mendon se është më e përshtatshme.

  1. Orientim për krijimin e një kontrate sociale
  2. Parime etike universale

Dija dhe përvoja e grumbulluar në secilën fazë, shërben si bazë për fazën tjetër, ndonëse mund të ndikohen nga njëra-tjetra.

Shkolla synon të edukojë vlera që zakonisht gjenden në nivelin e dytë, atë konvencional, sikundër janë njohja me të drejtat dhe detyrat si qytetar apo respekti reciprok, bindja ndaj ligjit dhe konceptimi i të mirës apo të keqes së përgjithshme të pranuar e gjykuar si të tillë nga të gjithë. Nxitja e të menduarit kritik dhe respekti ndaj diversitetit, si një trend i ri në misionin e edukimit që po e shohim në shumë shkolla të ditëve të sotme, synon të nxisë ato gjykime që i çojnë vlerat morale në nivelin e tretë, atë postkonvencional. Sigurisht që një mision i tillë mund të duket si i pamundur në sistemin parauniversitar, por e rëndësishme është të theksojmë se vlerat i japin kuptim misionit të arsimit. Duke pranuar se arsimi luan një rol të rëndësishëm në gjenerimin e vlerave, atëherë detyra e arsimit nuk është vetëm përgatitja e njerëzve të rinj për tregun e punës, por edhe përgatitja e tyre si qytetarë të mirë të një shoqërie demokratike. Një arsim i mirë duhet të gjejë balancën e duhur në edukimin e këtyre vlerave.

Përgatiti: Valbona Nathanaili 

who’s who – Hil MOSI

who’s who – Hil MOSI ( 22 prill 1885 – 21 shkurt 1933) 

Ministër i Arsimit 

Përgatiti: Valbona Nathanaili 

Mësimet e para i merr në vendlindje, në Shkodër, fillimisht në një shkollë fillore italiane dhe, më vonë, ndjek Kolegjin Saverian. Studimet e mesme i kryen në Austri, në shkollën normale të Klagenfurtit, një lloj shkolle pedagogjike ku studentët përgatiteshin për të qenë mësues (afërsisht 1904-1908). Gjatë qëndrimit në Austri, nën udhëheqjen e Gjergj Pekmezit, përfshihet në organizimin e studentëve shqiptarë që studiojnë në Austri, në klubin patriotik “Lirija”, i njohur më vonë si “Dija”.

Më 1908 kthehet në Shqipëri. Për një periudhë kohore jeton në Korçë dhe pak kohë edhe në Shkodër, ku formon shoqërinë “Gegnija”. Sekretar i Kongresit të Manastirit dhe delegat i Shkodrës, si përfaqësues i shoqërisë “Gegnia”, me dy vota. Më 1909 zhvendoset në Stamboll dhe, së bashku me Dervish Himën, botojnë dhe është redaktor i gazetës “Shqiptari”, – artikujt janë në shqip, turqisht dhe frëngjisht. Më 1911 kthehet në Shqipëri dhe, për afro një vit, jep mësim në Shkollën Normale të Elbasanit. Gjatë kësaj periudhe është anëtar veprimtar i Komitetit të Kryengritjes së Malësisë së Veriut (1909-1912). Në fund të vitit 1912 zhvendoset përsëri, për pak kohë, në Austri.

Një nga eksponentët më aktivë të emigracionit shqiptar në Itali dhe iniciatorët për të thirrur një kongres në Trieste, në mbështetje të çështjes shqiptare dhe njohjes së pavarësisë, më 1 mars 1913, ku së bashku me Fazil Toptanin, Faik Konicën, Dervish Himën e Pandeli Evangjelin përbëjnë grupin drejtues të Kongresit. Delegatët zgjedhin Hil Mosin kryetar. Në këtë periudhë fillojnë t’i shfaqen probleme shëndetësore. Kthehet në Shqipëri dhe qëndron përsëri në vendlindje, Shkodër.

Më vitin 1913 themelon dhe boton revistën e përjavshme, “Shqypnia e Re”. Drejtor Hil Mosi, kryeshkrojës Risto Siliqi dhe arkëtar Karlo Suma (sipas arkivit të Bibliotekës Kombëtare të Austrisë, Vjenë.

Në gusht të vitit 1913 është pjesë e grupit që pret në Shkodër përfaqësuesit e qeverisë së Vlorës. Në shkurt të vitit 1914, në qeverinë e drejtuar nga Esat Pashë Toptani, caktohet Drejtor i Përgjithshëm i Sigurisë së Shqipërisë. Pas pushtimit malazez të Shkodrës, më 1915, internohet në Podgoricë dhe kthehet, përsëri, më 1916.

Më 1916 është anëtar i “Komisisë Letrare” të Shkodrës. Nën drejtimin e Hil Mosit, më 16 prill 1917, iniciohet, në Shkodër, krijimi i një biblioteke. Më 1920 biblioteka shpërngulet në Tiranë, në mjediset e Ministrisë së Arsimit. Biblioteka Kombëtare, sikundër quhej që në atë kohë, në momentin e përurimit kishte rreth 6000 vëllime.

Në shkurt të vitit 1919 zgjidhet kryetar i shoqërisë “Vllaznia”, shoqëri që synonte, në programin e saj, “Zgjimin e djelmërisë shqiptare në fushën letrare, theatrore, muzikore e gjimnastikë”. Në programin e kësaj shoqërie ishte dhe botimi i një të përkohshme me këtë program, “Agimi”, por pa u përzi në politikë. Një nga tekstet e poezive të tij përdoret për krijimin e himnit të shoqërisë “Vllaznia”.

Anëtar i delegacionit të qeverisë shqiptare në Gjenevë, më 1920, për njohjen e kombit shqiptar.

Ministër i Arsimit në qeverinë e kryesuar nga Pandeli Evangjeli (16 tetor 1921 – 6 dhjetor 1921). Hil Mosi është iniciator i disa prej reformave më të rëndësishme në fushën e arsimit shqiptar.

Kësaj periudhe i takon “Rregullorja e Ministrisë së Arsimit”, datë 26.11.1921, botuar, më 1922, nga shtypshkronja “Elbasani”. Ndonëse ka emrin rregullore, është një nga ligjet më të rëndësishme në fushën e arsimit të kësaj periudhe, i cili përmbledh: “ligj mbi organizimin qendror të ministrisë së arsimit (94 nye), ligj mbi organizimin themelor të arsimit (84 nye), ligj mbi të nshkruemit e të ndjekunit të detyrueshëm të shkollës (15 nye), ligj mbi emërime dhe shpërngulje mësuesisht (4 nye), ligj mbi vendzani mësuesish për shkak sëmundjesh (5 nye), ligj mbi të ngrehunit dhe të mbajtunit e ndërtesave shkollore (9 nye), ligj mbi pranimin e përdorimin e teksteve shkollore të arsimit fillor dhe të mesëm (10 nye) dhe ligj mbi bursat kombëtare (36 nye)”. Ligji urdhërohet për zbatim nga anëtarët e Këshillit të Naltë: Aqif Elbasani, Luigj Bumçi dhe Abdi Toptani.

Sipas këtij ligji, (Nye 1) arsimi në Shqipëri është pa të holla dhe i detyrueshëm, si për femra ashtu edhe për meshkuj, në të gjitha ato vende ku ka shkolla, “tue fillue prej moshës 6 vjeç plot”. Ligji i ndan shkollat e arsimit kombëtar në dy tipe: shkolla fillore dhe shkolla të mesme (Nye 2). Sipas Nye 4, arsimi fillor ka dy shkallë: shkallën e ulët dhe shkallën e sipërme. Shkalla e ulët përfshin shkollat fillore të para dhe shkollat fillore të plota (ose plotoret); shkalla e sipërme përmban shkollat qytetse. Shkollat fillore të para përfshijnë nga 1-3 vite shkollore; shkollat fillore të plota “përfshijnë të katërtin dhe pestin vit shkollor”.

Ligji kërkon të zbatohet sistemi i përzier i ndjekjes së shkollave fillore në të gjithë ato katunde ku nuk mund të hapen shkolla femërore të veçanta (Nye 13): “Ndër katundet ku nuk mund të ngrihen shkolla femnore të veçanta, shkollat fillore do të jenë të përzieme”, por nuk ka të njëjtën kërkesë edhe për qytetet (Nye 14): “Ndër qytete, shkollat fillore do të jenë mashkullore e femnore”.

Po ashtu, aprovohet Ligjë “Mbi të nshkruemit e të ndjekunit të detyrshëm të shkollës” dhe Ligjë “Mbi pranimin e përdorimin e tekstevet shkollore t’Arsimit filluer e të mesëm”. Arsimi fillor është i detyrueshëm:

Nye 1. Të nshkruemi të detyrushëm të nxanësvet në shkollë parashikohet prej Nenit 2 të Ligjës mbi organizimin themeluer t’Arsimit.
Nye 2. Për aplikimin e të nshkruemit të detyrshëm të fëmivet në shkollë do të kujdeset Këshilli Shkolluer i çdo Prefekture a ndënprefekture tue u marrun vesht edhe me Bashkit e vendit. Në krahinat këtë detyrë e kryen krahinari në marëveshtje me Kryepleqt e me antaret e katundevet.

Përfaqësues i Shkodrës, në parlament, gjatë periudhës 1920-1924. Gjatë qeverisjes së Fan Nolit shërben si prefekt i Korçës, deri më 5.7. 1924. Me largimin nga kjo detyrë, një grup qytetarësh i shprehin keqardhjen Ministrit të Arsimit për largimin e tij. Me ardhjen në fuqi të Zogut zhvendoset në Brindizi. Me amnistinë e shpallur nga Zogu kthehet në Shqipëri dhe shërben si ministër i Punëve Botore, për pak kohë, në kabinetin e dytë republikan të kryesuar nga Ahmet Zogu (24 tetor 1927-10 maj 1928). Zgjidhet përsëri Ministër i Arsimit në të dyja qeveritë e kryesuara nga Pandeli Evangjeli (6 mars 1930 – 11 prill 1931; 20 prill 1931 – 7 dhjetor 1932).

Ndërron jetë, mbas një sëmundje të rëndë, më 21 shkurt 1933. Ceremonia mortore zhvillohet në Shkodër, më 22.2.1933. “Trupi i të ndjerit u shoqërua deri jashtë qytetit nga një kortezh madhështor” – sipas telegramit që i dërgohet Diellit, Boston (402, Massachussets Ave.), më 22.2.1933.

Botime 

  • 1909 Kengat Shqipe. Mblodhi Hil Mosi. Parathënia nga Hil Mosi. Korçë; Selanik : Shtypshkronja “Mbrothësia”, 1909, f. 64.
  • 1913 Zan’ i Atdhet: vjersha atdhetare. Autor Hil Mosi. Trieste : Shtypshkronja “Dolenc”, 1913, 94 f.1908 Kalendari i Shoqënisë “Dija” për vjeten 1908 : mot’ i III. Vjenë, 128 f., me ilustrime dhe një hartë e veriut të vendit. Shkruan me pseudonimin “Sakoli”. Një kopje e botimit të të njëjtit vit gjendet në Bibliotekën Kombëtare të Austrisë, Vjenë.
  • 1915 Lotët e dashtnisë: vjersha dashtnore 1915. Autor Hil Mosi. Shkodër, 1915, 120 f. Një botim i vitit 1916 i të njëjtës vepër gjendet në Bibliotekën Kombëtare të Austrisë, Vjenë.
  • 1927 Lule prendvere: vjersha dashtnore & ballada. Autor Hil Mosi. Korçë, 1927. Libri, në bibliotekën Kombërae  gjendet me firmë dhe parathënie të autorit.  136 f. 1925 Libër kangësh për shkollat popullore të Shqipnis. Hil Mosi. Tiranë: Ministria e Arsimit, 1925.
  • 1928 Filja: një dramë me tri pamje sipas Theodor Korner & Shërbëtor’ i dy zotnive e Dy shërbëtorët: dy komedina sipas C. Goldon. Përshtati në shqip Hil Mosi [Adaptimi në shqip me ndryshimin e emrave të personazheve (në shqip), vendeve (në Shqipëri) dhe kohës së zhvillimit]. Tiranë: Shtypshkronja “Mbrothësija” Kristo Luarasi, 1928, 128 f.
  • 1928 Cubat. Nji dramë me pesë pamje. Autor Friedrich von Schiller. Përshtati në shqip Hil Mosi. Tiranë: Shtypshkronja “Luarasi”, 1928, 120 f.
  • 1931 Hymni i Djelmnis Shqiptare. Autor Hil Mosi. Tiranë: Shtypshkronja “Vlora”, 1931, 4 f. dhe notat muzikore.
  • 1931 Hymni i milicjes. Autor Hil Mosi. Tiranë: Shtypshkronja “Vlora”, 1931, 4 f. dhe notat muzikore.

Hil Mosi njihet edhe si përshtatës i disa veprave dramatike si Cubat e Shilerit, Shërbëtori i dy zotnive dhe Dy shërbëtorët të K. Goldon, Filja e Kërnërit ose përshtatës i disa kompozimeve klasike si këngë për fëmijë.

Foto kryesore: Hil Mosi (Në këmbë, djathtas, në Kongresin e Triestes)

 

who’s who – Luigj GURAKUQI (19 shkurt 1879 – 2 mars 1925)

who’s who – Luigj GURAKUQI (19 shkurt 1879 – 2 mars 1925)

Ministër i Arsimit në Qeverinë e Parë Shqiptare, kryesuar nga Ismail Qemali (4.12. 1912 – 22.1. 1914)

Përgatiti: Valbona Nathanaili 

U lind në Shkodër. Shkollën fillore e të mesme jo të plotë i ndoqi në Kolegjin Saverian. Arsimin e mesëm e plotëson në Kolegjin Arbëresh të Shën-Mitër Koronës ku pati mësues De Radën. Në vitet 1901-1906 vazhdon studimet universitare në Napoli (Itali). Për 2-3 vjet studion mjekësi, por diplomohet në shkenca natyrore. Po në këto vite debutoi me sukses si poet lirik, lëvrues i prozës së shkurtër e publicist.

Me veprën “Vargënimi n’gjuhë shqype me nji fjalorth shqyp-frengjisht n’marim” (Napoli, 1906) bëri të parën përpjekje të suksesshme për kodifikimin e metrikës së poezisë shqiptare. Po atë vit botoi në Bukuresht librin “Abetar i vogël shqyp mas abevet t’Bashkimit e t’Stambollit me tregime n’dy dhialektet” e në Napoli “Fjalorth Shqyp-Frengjisht e Frengjisht-Shqyp i fjalëve të reja” etj.

Në verën e vitit 1907 bashkëpunoi me Bajo Topullin për organizimin e kryengritjes në veri të vendit. Nënkryetar dhe anëtar i Komisionit për hartimin e alfabetit të njësuar shqip në Kongresin e Manastirit, më 1908, si dhe delegat i Shkodrës (1 votë) dhe shqiptarëve të Italisë (2 vota).

Luigj Gurakuqi është drejtori i parë shkollës Normale të Elbasanit, e cila hapet në fund të vitit 1909. Më 17.11.1909 me rastin e e organizimit të ceremonisë së hapjes, shpërndahen ftesat, të cilat mbajnë firmën e kryemësonjësit të komisionit të shkollës, z. Dervish Biçaku, ndërsa fjalën e hapjes, që ka hyrë në histori, e mban Gurakuqi:

Elbasani, sikundrë asht mezi i Shqypnies landore, ashtu do të jetë edhe mezi i Shqypnies mendore: do të jetë truni, do të jetë zembra e të gjithë shqyptarëve. Këtu katundari me qytetarin, malësori me fusharakun do të bashkëtrajtohen e do të bahen nji; këtu toska me gegën do të derdhen, do të treten, do të përzihen bashkë…këtu gjuha shqype… do të marrë një trajtë e një fytyrë të përbashkme, këndej do të dalin shqyptarë, vetëm shqyptarë!

Më 1911 merr pjesë në kryengritjen e malësorëve të Mbishkodrës dhe është një nga udhëheqësit e saj. Së bashku  me Ismail Qemalin harton “Memorandumin e Greçës”.

Është shoqëruesi i Ismail Qemalit në udhën e kthimit për në atdhe. Ambasadori austriak në Stamboll, Markezi János von Pallavicini, kur i shkruan Ministrisë së tij për këtë udhëtim shprehet: “Një tjetër që e shoqëronte [Ismail Qemalin] ishte Luigj Gurakuqi, një burrë me mustaqe spicë dhe me trupin e drejtë si qiri. Ai ishte katolik nga Shkodra dhe thirrej rëndom “profesor.” Gurakuqi ishte poet i lindur, kishte një të folur të ëmbël, plot shprehje e metafora, ndonëse i mbahej pak goja. Ai ishte njeri i besës dhe me aftësi prej politikani”.

Luigj Gurakuqi është përgjegjës për pjesën veriore të Shqipërisë gjatë përgatitjes së kryengritjes së vitit 1912.

Është një nga nënshkruesit e Deklaratës së Pavarësisë. Në Qeverinë e Përkohshme të Vlorës, në postin e Ministrit të Arsimit caktohet Luigj Gurakuqi, ministri i parë i arsimit në historinë e shtetit shqiptar. Në Qeverinë e Përkohshme të Vlorës, gjuha e komunikimit zyrtar vazhdon të jetë turqishtja. Edhe qarkorja që u dërgohet gjithë drejtuesve lokalë për përkrahjen dhe bashkimin e veprimtarisë së tyre me atë të Qeverisë së Vlorës është po turqisht. Ndërsa në korrespodencat e shumta ndërmjet Ismail Qemalit dhe Luigj Gurakuqit përdoret gjuha frënge.

Më 6 shtator 1913, Ministri i Arsimit, Luigj Gurakuqi, në emër të Qeverisë së Përkohshme të Vlorës, i drejtohet me një thirrje “Të gjithë atyre që janë të aftë për të kryer detyrën e mësonjësit për zhvillimin e shkollës shqipe”.

  • Çështja e arsimit ka një rëndësi kryesore në rilindjen e Kombit Shqiptar, pse vetëm me një lirim të shëndoshë e me një arsim të vërtetë mund të ngjallet e mund të mkambet kombi i ynë e mund të fitonjë të drejtën me hymun në radhë të popujve të qytetëruem.
    Me gjithë këtë nuk ka ndonji degë tjetër në të cilën Shqipnia të jetë ma e varfën se në degën e arsimit. Qeveria e parë nuk la ndonji shenj të dukshëm në këtë fushë, përveç kujtimit të hidhun të kundërshtimevet e të ndjekjevet kundrë gjuhës e shkollavet tona. Duhet pra t’i përvishemi punës, të nisim nga rranja e të hedhim themele të reja.
    Mjerisht edhe në këta nandë muejt e funit nuk mundem me bamum sa lypsej për çashtjen e arësimit: shteti i mjerë i Shqipnisë, që ndodhej i shkelun nga të huejt, nuk na premtoi të mbaronim si duhej detyrën tonë. Këto të liga edhe sot nuk janë larguem të gjitha: prapë copa të mëdha t’Atdheut tonë, ndonse të njohuna si pjesë të pandame të tia, gjenden edhe sot nën thonjt e pangishëm t’anmiqvet tanë. Me gjithë këtë, duke pritun që Shqipnia të lirohet e tanë, duhet të mendohemi e të përkujdesemi për atë pjesë ma fatmirë që ndodhet sot e lirë.
    Për sivjet shkolla fillore të vogla e të mëdha do të hapen kudo nëpër qytete e nëpër fshatra e katunde, një shkollë normale, gatitore hapet në këto ditë n’Elbasan; e shkolla ma të nalta jemi prapë në mendim të hapin në qoftë se t’ardhunat do të na mjaftojnë e atdhetarët e ditun do të na ndihin me këshilla e me punë.
    Po, si çdo mjeshtëri ka nevojë për veglat e saja e si çdo vepër kërkon puntorët e saj, ashtu edhe për shkollat duhen mësonjësit.
    Kemi varun disa herë lajme nëpër sundimtarët e nëpër nënsundimtarët për të ftuer të gjithë ata që duen t’i shërbejnë Atdheut në fushën e nderëshme e të dobishme t’arësimit të përgjithshëm, po mjerisht pak vetë i janë përgjegjun gjer më sot thirrjes sonë.
    Sot e përsërisim edhe nji herë këtë ftim duke iu lutun të gjithë atyne që janë të zotët të bahen mësonjës, që të mos e kursejnë vehten e vetë, po të veprojnë e të dërgojnë lutjet e tyne në Ministri t’Arësimit me të gjitha hollësirat e nevojëshme.
    Le ta dijnë mirë të gjithë se mësonjësit, si të vegjël si të mëdhenj që të jenë, do t’i bajnë ma të madhin shërbim Atdheut e kombit tonë e se nuk ka mjeshtëri ma të ndershme e ma të dobishme se ajo e mësimit.

Luigj Gurakuqi

Akti më i rëndësishëm i qeverisë së përkohshme të Vlorës është Kanuni i Përtashëm i Administratës Civile të Shqipërisë, botuar në gazetën “Përlindja e Shqypniës”, organ zyrtar i qeverisë, Vit’i I, Nr. 25-30, dt. 22 nëndor – 13 dhjetor 1913.3 Në këtë Kanun “përcaktohen ndarja administrative, detyrat dhe administrata e prefektit, të nënprefekturës, këshillave të ndryshëm, zgjedhjet e nëpunësve në administratë e gjyqi i tyre”. Ndarja administrative në Shqipëri ka këtë hierarki: prefekturë, nënprefekturë, krahinë e katund. Çështjet që lidhen me arsimin trajtohen në të gjitha këto nivele dhe caktohen detyrat e përgjegjësitë.

Një pjesë të rëndësishme të aktivitetit të tij si Ministër i Arsimit, Luigj Gurakuqi gjatë kësaj periudhe ja kushton çështjes së bashkimit dhe shtrirjes së ndikimit të qeverisë në të gjithë territorin e banuar nga shqiptarët.

Më 1913 është anëtar i delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes në Paris. Gjatë luftës së Parë Botërore, me pushtimin e Shkodrës nga malazezët, internohet në Podgoricë.

Në janar të vitit 1916, ushtria austro-hungareze nisi marshimin në Shqipëri, duke e çliruar vendin nga forcat pushtuese serbe dhe malazeze. Austro-hungarezët pranuan që në vend të mbahej gjuha shqipe si gjuhë zyrtare, si dhe zbatimin e shumë prej rregullave e ligjeve të nxjerra nga qeveria e Vlorës. Drejtor i përgjithshëm për arsimin caktohet Luigj Gurakuqi. Më 1916 është një nga themeluesit e Komisisë Letrare.

Merr pjesë në Kongresin e Durrësit dhe zgjidhet Ministër i Arsimit në qeverinë e përkohshme të Durrësit; është pjesë e delegacionit të kësaj qeverie në Konferencën e Paqes në Paris. Më 1921-1924 është deputet i Shkodrës në Këshillin Kombëtar. Ministër i Brendshëm në qeverinë e Hasan Prishtinës. Ministër i Financave në qeverinë e kryesuar nga Fan Noli.

Vritet më 2 mars 1925 në Bari nga një agjent i paguar nga Zogu.

Luigj Gurakuqi ka merita në hartimin e politikave për zhvillimin e shkollës shqipe dhe është autor e bashkautor në shumë tekste mësimore; është një nga figurat më autoritare në fushën e peda­gogjisë.

Luigj Gurakuqi ishte njohës i thellë i trashëgimisë sonë kulturore dhe asaj klasike: romake e latine, si dhe i trashëgimisë arsimore pedagogjike kombëtare e europiane. Gurakuqi fliste rrjedhshëm latinisht, italisht, turqisht e frëngjisht, sikundër mund të komunikonte lirshëm në greqisht, gjermanisht e anglisht.

“Hero i Popullit” dhe “Mësues i Popullit”.

____________________________

[2]Akademia e Shkencave të Republikës së Shqipërisë (1985). Fjalori Enciklopedik Shqiptar. Tiranë: f. 328.

 

Drejtori i shkollës i shek. XXI. Çështje aktuale të lidershipit dhe të politikës

Drejtori i shkollës i shek. XXI. Çështje aktuale të lidershipit dhe të politikës

Autorë Milli Pierce, Deborah L. Stapleton

Përktheu nga anglishtja: Valbona Nathanaili

115 f. 190 x140 mm ISBN 978-9928-127-02-0 Çmimi 700 lekë Albanian University Press, 2011 (© anglisht: Harvard University Press

Rafti në bibliotekë: Shkenca shoqërore. Arsim. Udhëheqje. Edukim.

Libri ”Drejtori i shkollës i shekullit XXI” ofron diskutime të matura dhe plot ide të reja lidhur me çështjet kryesore me të cilat duhet të përballen drejtorët e shkollave publike. Autorë të artikujve të përmbledhur në këtë botim janë liderë të fushës së arsimit, me synim inicimin e këndvështrimeve të ndryshme dhe frymëzimin e veprimeve të reja, të gjitha nën ombrrellën e përmirësimit të shkollave publike dhe aftësive të lidershipit, të atij lidershipi që i kemi besuar arsimimin e fëmijëve tanë në mijëvjeçarin e ri. Libri trajton një varg çështjesh: Si do t’i përgjigjen liderët shkollorë ndryshimeve që po shoqërojnë politikat sociale, progresit të teknologjisë apo zhvendosjeve të popullsisë? Çfarë efektesh kanë në punën e tyre standardet dhe kërkesat për përgjegjshmëri? Cilat janë sfidat e mbushjes së hendekut të arritjeve ndërmjet të bardhëve dhe të zinjve? Siç vë në dukje Milli Pierce, një nga autorët e librit, në fjalët e saj paraprijëse, drejtorët e shkollave të shekullit të XXI duhet të jenë të pajisur me aftësitë e krijimit të grupeve të përkushtuar të punës, karakterizuar nga dëshira për të vepruar, të gatshëm të ndihmojnë në funksionimin e shkollës së tyre, sepse:

  • Nëse presim që të gjitha punët të bëhen vetëm nga liderët, jemi të sigurt se e vetmja performancë që do të mund të arrijmë është ajo e një mediokriteti statik, jo për shkak të paaftësisë së tyre, por për shkak të faktit se po u kërkojmë të jenë supernjerëz.

Nga libri: 

Shkollat publike janë shpresa më e mirë për arsimim për miliona fëmijë që jetojnë brenda kufijve të Shteteve të Bashkuara. Në një sipërmarrje të tillë gjenden të punësuar afro 5 milionë mësues dhe më shumë se 92000 drejtues. Sigurisht, që ky biznes nuk është më i madhi që mund të rendisim në aktivitetet që ushtrohen në vendin tonë, por në shumë komunitete, sistemi arsimor publik punëson më shumë njerëz se çdo biznes tjetër lokal.

Aktualisht, pak fëmijë po arsimohen për të punuar në mjedise teknologjike. Prodhimi, dhe nëse do të përmendja vetëm pak degë të tij si hardware, software dhe kompanitë biomekanike, i kanë mbështetur shpresat në përgatitjen e forcës së ardhshme punuese në shkollat publike. Pyetja që duhet t’i bëjmë vetes është kjo: “A po bëjmë aq sa duhet, po punojmë si duhet, që të gjithë fëmijët të jenë të përgatitur për botën në të cilën jetojmë?” Në përputhje me rezultatet e testeve shtetërore, në 49 nga 50 shtetet, përgjigja është jo. Ndoshta, arsyeja për këtë përgjigje negative është se akoma nuk kemi mundur të biem në konsensus për tre çështje të rëndësishme: Çfarë duhet të dinë fëmijët? Çfarë duhet të jenë të aftë të bëjnë fëmijët? Si duhet të jenë fëmijët kur t’i nxjerrim në jetë, kur të kenë mbaruar klasën e dymbëdhjetë?

Çdo njeri që përdor një kompjuter apo laptop është në dijeni të rritjes së shpejtë teknologjike. Shkalla e përmirësimit të hardware duket se dyfishohet për çdo pesë vjet. Më kujtohet se kompjuterin e parë e kam pasur vetëm më vitin 1984: shumë i rëndë, me një disk të jashtëm dhe e bleva për 5000 dollarë. Sot, kam një laptop që e kam blerë për shumë më pak para (1200 dollarë), me shumë më tepër memorje dhe peshon vetëm 3 paund. Nuk kam arritur ende në atë pikë që të përdor teknologjinë Palm në vend të laptopit tim, por nuk dyshoj se së shpejti një gjë e tillë do të ndodhë.

Po jetojmë në një botë të re. Interneti ka ndryshuar përgjithmonë mënyrën tonë të jetesës: praktikisht, nuk ka asgjë që nuk mund të mësohet përmes tij, brenda një periudhe kohore prej disa minutash, për vende a njerëz. Kush do e çoj më tej këtë teknologji që po ecën me ritme kaq të shpejta? Kush do i zgjerojë kufijtë tanë të dijes? Nëse fëmijët tanë nuk do të jenë në gjendej ta bëjnë një gjë të tillë, atëherë kemi arsye të besojmë se do na duhet të importojmë njerëz nga vende të tjera.

Puna që do të bëjnë fëmijët tanë i ka rrënjët në të ardhmen. Cilat janë aftësitë dhe njohuritë themelore që duhet të zotërojnë ata? Çfarë duhet të dinë dhe çfarë duhet të jenë në gjendje të bëjnë? Nëse shqyrtojmë me kujdes kurrikulën shkollore, problemi bëhet më se transparent. Në të kaluarën mësuesit kanë dhënë mësim mbështetur në një përqasje të thjeshtë. Për shembull, nxënësit mësonin të “bënin” matematikë. Më tej, mësuesit provonin t’u mësonin nxënësve si t’i zbatonin njohuritë e fituara brenda disiplinës, që do të thotë se nxënësit duhet të ishin të aftë të zgjidhnin ushtrime të ndryshme bazuar në formula të njohura apo të bënin arsyetime për situata të ngjashme. Në disa shkolla, zbatimet shkonin edhe një hap më tej: nxënësit mësonin si t’i zbatonin njohuritë e fituara në disiplina të tjera, për shembull, mësonin të zbatonin, aparatin matematik të përvetësuar, në shkencën e fizikës, shkenca të tjera apo deri muzikë. Por shumë rrallë, ose pothuaj asnjëherë, nxënësve nuk u mësohej si të zbatonin njohuritë e fituara për probleme që dilnin në botën reale: të parashikueshme, ato me të cilat përballemi në jetën e përditshme apo të paparashikueshme, ato me të cilat ndoshta nuk jemi ndeshur ende por që do të kenë nevojë të zgjidhen. Pjesa më e madhe e sfidave dhe e nevojave të mësimnxënies gjendet në mbretërinë e këtyre problemeve. A mundet shkollat t’u japin përgjigje këtyre problemeve?

Për momentin, përgjigja shumë e dukshme, është: jemi pothuaj afër asaj ku duhet të jemi. Një vështrim i kujdesshëm në shkollat e mesme na tregon sa shumë kemi nevojë të dimë. 35 për qind e fëmijëve që janë në klasë të nëntë ose të dhjetë, dinë të lexojnë sa një fëmijë në klasë të pestë ose të gjashtë dhe, ndonjëherë, edhe më pak. Çfarë duhet të dinë nxënësit? Ata duhet të dinë si të lexojnë. Mësuesit e shkollave të mesme nuk japin mësime leximi e shkrimi. Kjo është diçka për të cilën ata nuk janë të trainuar. Në një bisedë që pata para disa kohësh me një kushërirën time, mësuese matematike në shkollë të mesme, edhe ajo ma vuri në dukje, me shqetësim, një problem të tillë. Kur e pyeta cila ishte sfida e saj më e madhe e të mësuarit, m’u përgjigj: nuk di si t’u mësoj nxënësve të mi lexim dhe, të më besosh, janë njohuri për të cilat ata vërtet kanë shumë nevojë. Ajo më konfirmoi një fakt që unë e dija: shkrimi e leximi nuk është pjesë e kurrikulës së shkollës së mesme. Nëse nxënësit e këtij niveli shkollimi kanë vështirësi në lexim, me shumë gjasa, nuk janë të përgatitur për të konkurruar për pozicione në ekonominë tonë bazuar në dije.

Nga ana tjetër, ajo çfarë duhet të dinë nxënësit ndikon direkt në rolin e drejtorit të shkollës. Pritshmëritë për drejtorët e shkollave kanë ndryshuar me kërkesat që po dalin në sistemin arsimor parauniversitar. Roli i drejtuesit, kryesisht si menazher, po zëvendësohet nga dita në ditë me nevojën për të pasur lider mësimor. Bota jonë e re kërkon drejtorë të cilët dinë si të identifikojnë liderët mësimorë, janë të aftë të ndërtojnë grupe instruktorësh, bëjnë përpjekje ta rekrutojnë lidershipin nga radhët e komunitetit shkollor, mbikëqyrin dhe, sigurisht, e kuptojnë mësimin. Për më tepër, drejtuesit e sotëm të shkollave duhet të mbajnë ritmin e reformës dhe të gjejnë mënyra për të siguruar mjetet e duhura për zhvillimin e nevojshëm profesional që do të rezultojnë në përmirësimin që pritet.

Për të plotësuar këto kërkesa, drejtuesit i kanë të gjitha mundësitë të shfrytëzojnë bollëkun e informacionit që gjendet në dispozicion të tyre lidhur me performancën e nxënësve dhe kompetencat e mësuesve. Testimet që po kryhen vit pas viti janë një burim i mirë të dhënash lidhur me atë se çfarë mësojnë fëmijët tanë. Por më duhet të pohoj se pak drejtorë shkollash i përdorin me efektivitet këto të dhëna apo janë në gjendje të bëjnë analiza të tyre. Vërtet fëmijët testohen gjithë kohën, por duket se përfundimet përdoren më shumë për të bërë lajm apo hartuar kronika për faqen kryesore të gazetave, se për t’u përdorur si mjet për të na udhëhequr në zgjedhjet tona mësimore. Të gjitha këto të dhëna mund të na shërbejnë fare mirë si baza për ngritjen dhe hartimin e planit për zhvillim profesional të mësuesve. Këtu mendoj se ka vend për të hapur një parantezë të vogël: të lexosh dhe të analizosh të dhëna kërkon një varg njohurish dhe aftësish specifike. Drejtorët e shkollave duhet të nxënë si të veçojnë të dhëna të ndryshme nga njëra-tjetra, si të përcaktojnë se cilët nxënës po nxënë dhe cilët jo apo si të ndihmojnë mësuesit të zhvillojnë strategji efektive për tejkalimin e mungesave që vihen re në nxënës të ndryshëm. Aftësi të tilla për drejtorët e shkollave janë të nevojshme, nëse shkollat do të duan të jenë të afta të arsimojnë nxënës të suksesshëm për ekonominë bazuar në dije.

Në kohën e punës, drejtorëve të shkollave ju duhet të parashtrojnë një varg shumë të madh kërkesash, të merren me shumë çështje pothuaj në të njëjtën kohë. Ndoshta, vetëm kjo deklaratë e thjeshtë shpjegon arsyen pse vuajmë nga mungesa e drejtorëve në ditët tona këtu, në ShBA. Ne parashikojmë që në tri vitet e ardhshëm, të humbasim afro 40 për qind të forcës së punës drejtuese. Përgjegjshmëria po i mbyt drejtorët e shkollave, po ju merr edhe atë pak autoritet që kanë. Në konfidencë, një drejtor shkolle më thotë: “Më janë dashur tre vjet për të hequr një mësues të paaftë”. Më vitin 1975, një drejtor tipik shkolle punonte 40 orë në javë; sot, shumica e tyre pohojnë se ju duhet të punojnë afro 60 orë/javë. Ditë më e gjatë pune, marrëdhënie me unionet e mësuesve apo probleme të vështira komunikimi, janë shumë faktorë që po e ndryshojnë nga dita në ditë rolin e drejtorit të shkollës, duke e kthyer në një pozicion gjithmonë e më pak të kërkuar.

Përpos të gjithave, drejtorët e shkollave janë avokatët e fëmijëve. Për të ushtruar një rol të tillë me sa më shumë efektivitet, ata duhet të njohin dhe të kuptojnë diferencat kulturore që ekzistojnë ndërmjet familjeve dhe anëtarëve të stafit të shkollës. Nga ana tjetër, shumë komunitete janë të ndarë në varësi të klasave apo të racave. Një numër gjithmonë e më i madh nxënësish po migrojnë në Shtetet e Bashkuara, duke ndikuar në shtresëzimin e komunitetit në mënyra të tilla që as nuk mund të përfytyroheshin deri edhe 30 vite më parë. Lëvizja nga një shtet në tjetrin po kthehet në një fenomen të përditshëm e të zakonshëm. Në çdo shkollë të ShBA që të shkoni, do gjeni nxënës bilingual, ndërkohë që vetë bilingualizmi, si dukuri, në mënyrë të vazhdueshme, po shihet si i dëmshëm. Roli i drejtorit të shkollës është të sigurojë arsim të barabartë dhe mbështetjen e duhur sociale për çdo nxënës të shkollës, një detyrë jo e lehtë, kur fokusi kryesor është testi, testi dhe përsëri testi. Drejtori duhet të sigurojë arsimimin e çdo fëmije: si të atyre që vijnë së bashku me familjet e tyre në kërkim të një jetë më të mirë, ashtu edhe të atyre që kanë lindur këtu, që përsëri, së bashku me familjet e tyre, janë në kërkim të një jetë më të mirë.

Në orën time të mësimit, shpesh u kërkoj nxënësve të më thonë se cili është synimi i shkollimit dhe, çdo vit, më duhet të rishoh ose të rishqyrtoj vlerat dhe besimet e mia. Lorraine Monroe, një ish-drejtore shkolle në New York dhe një person nga e cila kam mësuar shumë për rolin e drejtorit të shkollës në shkollat publike, përdor një shprehje që kam dëshirë ta sjell këtu, para jush, e cila në një farë mënyre përmbledh gjithë filozofinë time aktuale lidhur me synimin e shkollimit: shkollat efektive duhet të transformojnë jetët e fëmijëve. Puna e drejtorit të shkollës është të sigurojë që çdo fëmijë të shihet si një fëmijë që premton. Asnjë drejtor nuk duhet të pranojë mësues që kufizojnë shpresat e fëmijëve. Personalisht nuk kam takuar kurrë ndonjë fëmijë që nuk donte të respektohej, të vlerësohej dhe ta donin. Por, nëse fëmijët nuk kanë përftuar aftësitë e nevojshme për t’u përshtatur në mënyrën e duhur me botën përreth, shanset janë që ata të mos mësojnë si të duan, në radhë të parë, veten e tyre dhe, aq më pak, të besojnë se të tjerët do të kenë arsye për t’i dashur. E thënë thjesht, shoqëria jonë nuk ka luksin t’i lejojë vetes konceptin e fëmijëve të hedhur tutje. Aftësitë që u nevojiten drejtorëve të shkollave mund të mësohen e përvetësohen. Nuk bëhet fjalë për asnjë lloj misteri. Krye-mbikëqyrësit, drejtorët e unionet e mësuesve mund dhe duhet të punojnë së bashku në krijimin e shkollave publike, ku të gjithë fëmijët ndihen të suksesshëm dhe të vlerësuar. Ne dimë çdo gjë që ka nevojë të dihet për ta bërë si duhet një gjë të tillë. Por, dua ta mbyll me shprehjen e Ron Edmonds, pionierit të lëvizjes për “shkolla efektive”: “Si është e mundur që nuk e kemi bërë një gjë të tillë deri më sot?”

Në udhëkryqin e botimeve universitare Nga Valbona Nathanaili

Në udhëkryqin e botimeve universitare

Nga Valbona Nathanaili

A e bën një tekst i mirë më të mirë mësimdhënien? Përgjigja më e shkurtër do ishte jo. Por të gjithë jemi pro se shqetësimi i përgjithshëm për cilësinë e ofruar në universitet, lidhet edhe me pasjen e një teksti të mirë.

Sot, në Shqipëri, veprojnë 59 institucione të arsimit të lartë, përkatësisht 15 publikë dhe 44 privatë. Pjesa më e madhe e pedagogëve, veçanërisht ata që kanë një përvojë të gjatë në këtë nivel, kanë botuar të paktën një libër, në mos edhe një tekst. Çfarë do bëjmë me to? Si t’i shndërrojmë interesat e përveçëm të një universiteti, ose të një studiuesi, në interes kombëtar? Si të rrisim sa më shumë aksesin në këto botime, shumë prej të cilave përfaqësojnë kërkimin shkencor dhe punën e përvojën e një klase tashmë të krijuar akademike shqiptare. Problemi bëhet më i mprehtë në fushën e shkencave sociale, për vetë natyrën dhe problematikën specifike që ka kjo degë e shkencës.

Është fakt që sot promovojmë dhe parapëlqejmë të përdorim si tekste shkollorë ato të autorëve të huaj. Konkurrenca që mbretëron ndërmjet universiteteve në tregun shqiptar të arsimit, veçanërisht ndërmjet atyre private, e ka bërë të vetën këtë filozofi, e cila për fat të keq ka krijuar një lloj kufizimi, e cila përkthehet në izolim dhe mospromovim të arritjeve, sado modeste të jenë, nga një autor në tjetrin, ose nga një universitet shqiptar në tjetrin.

Pra, nëse kemi rënë dakord për vlerat e pakundërshtuara që kanë shumë nga botimet e përkthyera, akoma jemi në udhëkryq me botimet e profesoratit tonë.

Shqetësimi lidhet me gjetjen e një ekuilibri të brendshëm ndërmjet teksteve të përkthyer, për rëndësinë e të cilëve kemi rënë dakord në terma absolutë, – dhe atyre të botuar nga profesorati shqiptar, – të cilët për të krijuar një lloj paralelizmi, por që i përshtatet më së miri realitetit, po i quaj me rëndësi relative. Në këtë teori ekuilibri, – nga fizika dimë se të gjithë sistemet e mbyllur tentojnë drejt gjendjes së ekuilibrit me energji minimale, – kërkohet t’u jepet vendi që u takon edhe botimeve të studiuesve shqiptarë, nëpërmjet gjetjes së një bashkekzistence ndërmjet absolutes dhe relatives, ose mekanizave në gjendje ta trajtojnë relativen jo si produkt që pasuron CV e studiuesit, – sikundër është parë deri më tani, por si monedhë e vlefshme për t’u shkëmbyer në tregun universitar të shkëmbimit të aftësive dhe të vlerave.

Procesi i gjetjes së këtij ekuilibri nuk mund të bëhet nga një individ, as edhe nga një institucion, por duhet të jetë rrjedhojë e përpjekjeve kolektive për të formalizuar më të mirët, mbi bazën e variablave të mirëpërcaktuar dhe hartimin e strategjive që do ndihmonin në përcaktimin e peshës që kanë botimet e ofruara.

Me këtë synim, qasja është edhe përjashtuese, edhe përfshirëse. Aspekti përjashtues, duhet të nxjerrë jashtë sistemit çdo botim që nuk ka vlerë. Aspekti përfshirës ofron një listë me botime që kanë vlerë dhe u jep mundësinë e zgjedhjes të gjithë institucioneve të arsimit të lartë, të përftojnë nga arritjet e kontributet e njëri-tjetrit. Këtu nuk ka vend për argumentin se universitetet tentojnë drejt pavarësisë, por pavarësia të mos bëhet argument për përjashtim.

Sigurisht që jam krejtësisht e ndërgjegjshme për vështirësitë e këtij procesi, sikundër edhe për përcaktimin e variablave që e shndërrojnë një libër vërtet të mirë të një studiuesi shqiptar në një tekst të përdorshëm për studentët e shumë universiteteve, por ky investim i grumbulluar deri më sot duhet konvertuar. Nëse ka vlera, është e pafalshme që dija nuk shpërndahet me po atë shpejtësi që prodhohet. Nëse nuk ka vlera, është e pafalshme që botohet e serviret si dije.

 

Deklarata e përbashkët e Sorbonës, Paris, 25 maj 1998

Deklarata e përbashkët e Sorbonës, Paris, 25 maj 1998

mbi “HARMONIZIMIN E ARKITEKTURËS SË SISTEMIT ARSIMOR TË LARTË”

nga katër ministrat e ngarkuar të FRANCËS, GJERMANISË, ITALISË dhe MBRETËRISË SË BASHKUAR.

Përktheu: Valbona Nathanaili

Procesi Europian, së fundmi, ka shënuar disa hapa të rëndësishëm përpara. Duke qenë shumë të rëndësishme, ato nuk duhet të na bëjnë të harrojmë se Europa nuk është vetëm Europa e euros, e bankave dhe e ekonomisë: Europa duhet të jetë në të njëjtën kohë edhe Europa e dijeve. Ne duhet të ndërtojmë dhe të fuqizojmë dimensionet intelektuale, kulturore, shoqërore dhe teknike të kontinentit tonë, të modeluar në një masë të madhe nga universitetet e tij, të cilat vazhdojnë të luajnë një rol shumë të rëndësishëm në zhvillimin e tyre.

Universitetet kanë lindur në Europë afro 800 vjet më parë. Të katër vendet tona mund të mburren me faktin se kanë në territoret e tyre disa nga universitetet më të vjetër e që po festojnë në këtë periudhë përvjetorë të rëndësishëm, sikurse po bën sot Universiteti i Parisit. Në kohët tona, studentët e akademikët duhet të qarkullojnë lirisht e të kontribuojnë në shpërndarjen me shpejtësi të njohurive të përftuara në të gjithë kontinentin. Por, akoma në ditët tona ka plot studentë që diplomohen pa pasur mundësinë e përftimit të një periudhe studimi jashtë kufijve kombëtarë të vendit të tyre.

Ne po kryesojmë ndryshime të rëndësishme në kushtet e punës e të arsimimit, përmes një shumëllojshmërie kursesh për përgatitje profesionale, duke qartësuar detyrimin e të mësuarit e të trainuarit përgjatë gjithë jetës. Ne u detyrohemi studentëve tanë dhe në një kontekst më të gjerë gjithë shoqërisë, një sistem arsimor të lartë në të cilin ata të mund të kërkojnë dhe të gjejnë mundësitë më të mira ku të mund të shkëlqejnë.

Një hapësirë e hapur Europiane për arsimim të lartë mbart perspektiva pozitive, duke respektuar sigurisht diversitetet tona, por që kërkon në anën tjetër heqjen e barrierave dhe zhvillimin e një strukturë të tillë mësimi e të nxëni që nxit lëvizshmërinë dhe siguron një bashkëpunim më të ngushtë. Njohja ndërkombëtare dhe potenciali tërheqës i sistemeve tona lidhen direkt me mundësitë që ofrojnë në planin e brendshëm e të jashtëm. Duket se urgjentisht po del nevoja e njohjes së një sistemi të përbërë nga dy cikle, parauniversitar dhe universitar, të cilët duhet të njihen e më pas të krahasohen e ekuivalentohen në nivel ndërkombëtar. Në pjesën më të madhe, origjinaliteti dhe fleksibiliteti i këtij sistemi duhet të arrihet përmes përdorimit të krediteve (sikurse bëhet me skemën ECTS) dhe semestrave. Një proces i tillë do të mundësonte vlerësimin e krediteve të fituara për ata të cilët, e kanë filluar a e vazhdojnë edukimin në universitete të ndryshme të Europës e që duan të kenë mundësinë e përftimit të një shkalle studimi në një periudhë të caktuar të jetës së tyre. Në fakt, studentët duhet të jenë të aftë të hyjnë në botën akademike në çdo periudhë të jetës së tyre profesionale dhe nga fusha të ndryshme studimi.

Parauniversitarët duhet të kenë mundësinë e ndjekjes së programeve të ndryshëm, si për shembull mundësi për studime në disiplina të shumta, zhvillimin e aftësive në gjuhë dhe aftësinë për të përdorur teknologjitë e reja të informimit.

Njohja ndërkombëtare e shkallës së parë të ciklit, si një nivel i përshtatshëm kualifikimi, është e rëndësishme për këtë përpjekje, nëpërmjet të cilës ne dëshirojmë të bëjmë të qartë për të gjithë skemën tonë të arsimimit të lartë.

Në ciklin e diplomimit, duhet të jetë mundësia e një zgjedhjeje ndërmjet ndjekjes së një shkalle më të shkurtër studimi master dhe një shkalle më të gjatë studimi doktoraturë, me mundësinë e transferimit nga njëra tek tjetra. Në të dyja shkallët e diplomimit, një rëndësi e veçantë duhet treguar për punën kërkimore dhe atë të pavarur.

Në të dy nivelet, si në atë të para diplomimit, ashtu edhe në nivelin e diplomimit, studentët duhet të inkurajohen të kalojnë të paktën një semestër në një universitet tjetër jashtë vendit të tyre të origjinës. Në të njëjtën kohë, më shumë staf mësimdhënës e kërkimor duhet të punojë në vende të tjera të Europës, të ndryshëm nga vendi i tyre.  Mbështetja, në rritje e shpejtë e Bashkimit Europian lidhur me lëvizshmërinë e studentëve dhe mësuesve, duhet të përdoret deri në maksimum. Shumica e vendeve, jo vetëm ato brenda Europës, po bëhen plotësisht të ndërgjegjshme mbi nevojën e adaptimit të një evolucioni të tillë. Konferenca e rektorëve europianë, presidentëve të universiteteve dhe grupeve të akademikëve dhe ekspertëve në vendet tona respektive, po kujdeset në përhapjen e mendimit të shprehur përmes këtyre rrjeshtave.

Në konventën e vitit të kaluar, në Lisbonë, u ra dakord mbi kualifikimet e arritura në arsimin e lartë për sa i takon aspektit akademik brenda Europës. Konventa vendosi disa kërkesa dhe njohuri themelore që duhet të plotësonte secili vend e ndërkohë pranoi se vende të caktuara mund të angazhoheshin në një skemë edhë më konstruktive. Bazuar në konkluzionet e konventës, mund të ngrihen qëndrime të caktuara me synim ecjen përpara.

Aktualisht, ekziston një bazë e përbashkët për njohjen e ndërsjellë të diplomave të arsimit të lartë për synime profesionale sipas direktivave përkatëse të Bashkimit Europian.

Qeveritë tona, sidoqoftë, vazhdojnë të luajnë një rol të rëndësishëm, duke inkurajuar mënyrat nëpërmjet të cilave do të mund të vlerësojmë njohuritë e shkallët e përftuara të diplomimit, me synim njohjen sa më mirë të tyre. Në këtë mënyrë, ne presim të kemi një shtysë të mëtejshme në arritjen e marrëveshjeve ndërmjet universiteteve. Harmonizimi progresiv i sfondit të përgjithshëm të cikleve dhe shkallëve tona të edukimit mund të arrihet përmes fuqizimit të eksperiencave të fituara deri më tani, diplomave të përbashkëta, iniciativave pilot dhe dialogut ndërmjet gjithë palëve të interesuara.

Nëpërmjet kësaj deklarate, ne zotohemi të nxisim një kornizë të përbashkët reference, me synim përmirësimin e njohjes së jashtme dhe lehtësimin e lëvizshmërisë studentëve dhe krijimin e mundësive për punësim.

Festimi  i përvjetorit të Universitetit të Parisit, sot, këtu në Sorbonë, na ofron një mundësi solemne në përpjekje për të krijuar hapësirën Europiane të arsimit të lartë, ku identitetet kombëtare dhe interesat e përbashkët mund të ndërveprojnë dhe fuqizojnë njëri tjetrin, në të mirë dhe përfitim të Europës, të studentëve të saj, dhe akoma më shumë, të të gjithë qytetarëve europianë.

Ne u bëjmë thirrje të gjithë Shteteve anëtare të Bashkimit dhe vendeve të tjera të Europës, të bashkohen me ne në këtë objektiv; u bëjmë thirrje të gjithë Universiteteve Europiane të konsolidojnë pozitën e Europës në botë përmes përmirësimit të vazhdueshëm dhe përditësimit të arsimit për qytetarët e saj.

 Claude ALLEGRE

Ministër për Arsimin, Kërkimin dhe Teknologjinë Kombëtare (Francë)

 Luigi BERLINGUER

Ministër për Mësimin, Universitetin dhe Kërkimin (Itali)

 Tessa BLACKSTONE

Ministër për Arsimin e Lartë (Mbretëria e Bashkuar)

 Jürgen RÜTTGERS

Ministër për Arsimin, Shkencën, Kërkimin dhe Teknologjinë (Gjermani)

 

Lista e periodikëve që njihen nga Ministria e Arsimit dhe e Sporteve

Lista e periodikëve që njihen nga Ministria e Arsimit dhe e Sporteve

  1. Botues: Akademia e Shkencave
  2. Buletini i Shkencave Bujqësore. Botues: Drejtoria e Informacionit Agro-Ushqimor
  3. Buletini i Shkencave Gjeologjike. Botues: Universiteti i Tiranës, Fakulteti Gjeologji e Miniera
  4. Buletini i Shkencave Mjekësore. Botues: Universiteti i Tiranës, Fakulteti i Mjekësisë
  5. Buletini i Shkencave Natyrore. Botues: Universiteti i Tiranës, Fakulteti i Shkencave të Natyrës
  6. Buletini i Shkencave Teknike. Botues: Universiteti Politeknik i Tiranës
  7. Buletini Shkencor. Botues: Universiteti “Fan S. Noli”, Korçë ISSN 2078-7111 Kontakt: buletinishkencor@yahoo.com.
  8. Buletini Shkencor. Botues: Universiteti “Ismail Qemali”, Vlorë
  9. Buletini Shkencor. Botues: Universiteti “Luigj Gurakuqi”
  10. Botues: UET Press. ISSN 2223-6295. Njohur me vendimin nr. 153, datë 8.10.2010
  11. Ekonomia dhe agrobiznesi. Botues:
  12. Ekonomia dhe biznesi. Botues: Universiteti i Tiranës, Fakulteti i Ekonomisë
  13. Ekonomia dhe tranzicioni. Botues: Qendra Shqiptare për Kërkime Ekonomike
  14. Gjeografia Kombëtare. Botues: Qendra e Studimeev Gjeografike
  15. Gjuha jonë. Botues: Instituti i Gjuhësisë dhe Letërsisë
  16. Botues: Instituti Arkeologjik
  17. Jeta Juridike. Botues: Shkolla e Magjistraturës
  18. Kërkime Universitare. Botues: Universiteti “Eqerem Çabej”, Gjirokastër. Kontakt: vasilbakuli@yahoo.com
  19. Kultura Popullore. Botues: Instituti i Kulturës Popullore
  20. Mjekësia dhe infermieria bashkëkohore. Botues:
  21. Nafta Shqiptare. Botues: Qendra Shqiptare e Hidrokarbureve
  22. Revista Forum
  23. Revista Mjekësore. Botues: Qendra Kombëtare e Edukimit dhe Promocionit të Shëndetit
  24. Revista Pedagogjike. Botues: Instituti i Studimeve Pedagogjike
  25. Revista Shqiptare e Shkencave Bujqësore. Botues: Universiteti Bujqësor i Tiranës
  26. Revista Stomatologjike. Botues:
  27. Revista Ushtarake. Botues: Akademia e Mbrojtjes
  28. Studia Albanika. Botues: Akademia e Shkencave të Shqipërisë
  29. Studime Albanogjike. Botues: Universiteti i Tiranës, Fakulteti Histori-Filologji
  30. Studime Biologjike. Botues: Instituti i Studimeve Biologjike
  31. Studime filologjike. Botues: Instituti i Gjuhësisë dhe Letërsisë
  32. Studime Historike. Botues: Instituti i Historisë dhe Gjeografisë
  33. Studime Juridike. Botues: Universiteti i Tiranës, Fakulteti Juridik
  34. Studime Sociale (Social Studies). Botues: Albanian Institute of Sociology. Njohur me vendimin nr. 170, datë 20.12.2010
  35. Studime Sportive. Botues: Qendra e Kërkimeve Shkencore Sportive
  36. Botues: Universiteti i Elbasanit

Përditësuar: qershor 2014