Më shumë për COVID-19

Material përgatitur sipas udhëzimeve të OBSH-së / Përditësuar, në përputhje me situatën, datë 11 mars 2020

Përshtatën: Dr. Fiqiri Kasollja dhe Andrea Nathanaili

LANI DUART!

Organizata Botërore e Shëndetësisë ka shpërndarë disa informacione dhe udhëzime rreth COVID-19, ndërtuar mbi formën e pyetjeve dhe përgjigjeve, të cilat gjenden më poshtë.

Dy janë këshillat kryesore për të tejkaluar situatën e rënduar:

  • Reduktoni në maksimum socializmin;
  • Lani duart! Sapuni dhe alkooli janë në gjendje të shkatërrojnë këtë lloj virusi.

Ndërkohë, shqetësimet kryesore në këtë periudhë janë:

  • Në vendet ku nuk është bërë izolimi i të sëmurëve dhe kanë munguar testimet, spitalet nuk do të jenë në gjendje të përballojnë të sëmurët kur sëmundja të arrijë pikun e saj! Që do të thotë se shkalla e fatalitetit të sëmundjes do të rritet edhe më shumë.
  • Testi për verifikimin e sëmundjes është i shtrenjtë dhe kërkon njerëz të specializuar, si dhe një pajisje të posaçme;
  • Vaksina do të kërkojë kohë, afro një vit e gjysmë; shpresa është që duke pasur një formulë të mbingarkuar, gjatë përhapjes, virusi “të bëjë ndonjë gabim” dhe të pësojë ndonjë mutacion, por deri më tani nuk ka ndodhur – shkallën e mutacionit e ka të ulur, që do të thotë se nëse gjendet vaksina, mund të bëjë efekt, por e keqja e këtij konstatimi është se virusi do të vazhdojë ta ketë të mprehur kosën po njësoj!
  • Virusi merret me kontakt, ose nëse spërkalat e një të sëmuri që teshtin a kollitet përpara jush iu bien në fytyrë, të cilat mund të depërtojnë lehtësisht në trup nëpërmjet gojës, hundës dhe syve.
  • Më të rrezikuarit janë ata që pinë duhan, të sëmurët me zemër dhe me diabet, me sistem imunitet të dobësuar apo ata që vuajnë nga sëmundjet e mushkërive, si dhe personat që janë në të 80t.

1. Çfarë është një koronavirus?

Koronaviruset janë një familje e gjerë virusesh, në gjendje të shkaktojnë sëmundje si te kafshët, ashtu edhe te njerëzit. Tek njerëzit, shumë koronaviruse referohen si shkaktare të infeksioneve respiratore (rrugëve të frymëmarrjes), që për nga graviteti variojnë nga një ftohje e zakonshme (katar stinor – rrufë) deri tek sëmundjet e rënda, si MERS (Midle East Respiratory Syndrom – Sindromi Respirator i Lindjes së Mesme), ose SARS (Severe Acute Respiratory Syndrom). Të dyja këto sindroma janë zhvillime të rënda, të shpejta dhe me shkallë vdekshmërie të lartë, që shkojnë deri në 60%. Koronavirusi i zbuluar së fundmi shkakton sëmundjen koronavirusale COVID-19.

2. Çfarë është COVID-19?

COVID-19 është një sëmundje infektive, shkaktuar nga një koronavirus i zbuluar kohët e fundit. Virusi i ri dhe sëmundja e shkaktuar prej tij nuk kanë qenë të njohur para se të shpërthente infeksioni në Vuhan, Kinë, më dhjetor 2019.

3. Cilat janë simptomat (shenjat) e COVID-19?

Shenjat më të zakonshme janë: temperaturë, lodhje dhe kollë e thatë. Disa të sëmurë mund të kenë dhimbje trupi, bllokim e rrjedhje nga hundët, acarim në grykë apo heqje barku. Këto shenja zakonisht janë të buta dhe fillojnë gradualisht. Disa njerëz infektohen, por nuk manifestojnë asnjë shenjë të sëmundjes dhe nuk ndihen të sëmurë. Shumica e njerëzve (rreth 80%) shërohen pa qenë nevoja për trajtim special. Afërsisht 1 në 6 persona që sëmuren nga COVID-19, bëhet seriozisht i sëmurë dhe zhvillon probleme të rënda respiratore, vështirësi në frymëmarrje, deri në atë shkallë sa të bëhet e nevojshme vendosja në respirator mekanik. Njerëzit e moshuar dhe ata që paraprakisht vuajnë nga sëmundje kronike, si tensioni i lartë i gjakut, diabeti, problemet me zemrën, veshkat etj., është më e mundshme të zhvillojnë sëmundje serioze. Rreth 2% e njerëzve me këtë sëmundje kanë humbur jetën. Njerëzit me temperaturë, kollë dhe vështirësi në frymëmarrje, detyrimisht duhet të kërkojnë vëmendje mjekësore.

4. Si përhapet COVID-19?

Njerëzit mund ta marrin COVID-19 nga ata që e kanë këtë virus. Sëmundja mund të transmetohet nga një person tek tjetri nëpërmjet bartësve të virusit, që zakonisht janë spërklat që dalin nga goja apo hunda, të cilat lëshohen në ambient kur një person me COVID-19 kollitet ose nxjerr me forcë frymën apo teshtin. Këto spërkla bien mbi objektet dhe në sipërfaqet përreth të sëmurit. Të tjerë njerëz deri në atë kohë të shëndoshë, e marrin virusin duke prekur këto objekte. Pastaj prekin sytë, gojën apo hundën e tyre. Njerëzit mund ta marrin virusin, gjithashtu, duke thithur nëpërmjet frymëmarrjes së tyre të zakonshme spërklat e lëshuara në ajër nga një person i sëmurë. Kjo është dhe arsyeja pse ka rëndësi të qëndrohet më shumë se një metër larg një personi të sëmurë me këtë infeksion.  

5. A mundet që virusi shkaktar COVID-19 të transmetohet nëpërmjet ajrit?

Studimet e deritanishme tregojnë se virusi që shkakton këtë sëmundje transmetohet, kryesisht, nëpërmjet kontaktit direkt me spërklat respiratore, se sa nëpërmjet ajrit.

6. A mund të merret COVID-19 nga një person që nuk ka shenja të sëmundjes?

Rruga kryesore e përhapjes së infeksionit është nëpërmjet spërklave respiratore të nxjerra jashtë, nga dikush që kollitet. Rreziku i marrjes së infeksionit nga një person që nuk ka fare shenja të sëmundjes është shumë i ulët. Në se nuk ka spërkla të lëshuara jashtë, do ketë fare pak rrezik që ky i sëmurë absolutisht asipmtomatik, të bëhet burim infeksioni për të tjerët. Megjithatë, shumë njerëz me këtë sëmundje shfaqin veçse simptoma të lehta. Kjo është pjesërisht e vërtetë në fazat e hershme të sëmundjes. Për pasojë, ka mundësi që të merret COVID-19 nga dikush që shfaq një kollë të lehtë, por nuk ndihet aspak i sëmurë.

Who’s who Dr. Tahsin Jonusi

Dr. Tahsin Jonusi (10 mars 1912 – 15 dhjetor 1944)

U lind në Elbasan, më 10.03.1912 (sipas një certifikate të vitit 1939). Në moshë të vogël, së bashku me familjen transferohen në Vlorë, ku kryhen edhe shkollimin bazë dhe të mesëm.

Studimet e larta i përfundon në Universitetin “Leopoldina Fransiscea”, në Innsbruck, Austri, në Fakultetin e Filozofisë. Diplomohet më vitin 1932 me rezultate të shkëlqyera. Universiteti i ofron studimet në doktoraturë. Në vitin 1937, pasi u nënshtrohet provimeve të ligjshme “në ditunin e Historisë dhe Arkeologjisë” dhe i merr “në mënyrë të lavdueshme”, fiton gradën shkencore “Doktor në Filozofi” me temën “Topografia dhe rrjeta e rrugëvet të Shqipnis në kohët e vjetra”.

Në vitin 1937 kthehet në atdhe dhe zgjedh të jetojë në qytetin e rinisë, Vlorë. Tahsin Jonusi punon fillimisht si mësues. Më dt. 14.09.1943 emërohet drejtor në Institutin Tregtar të Vlonës, dhe më pas, për një periudhë kohe punon edhe si drejtor i Apolonisë (marrë nga “Pasqyrat e Afërditës”, me autor Dionis Qirzidhi). Një ndihmë të frytshme në punën e tij, Dr. Jonusi gjen në veprën dhe kontributin e arkeologut italian Piro Marcone, me të cilin e lidh edhe një miqësi e ngushtë, falë bashkëpunimit trevjeçar në kërkim të gjurmëve të vatrave arkeologjike të lashtësisë ilire në Velcë, Amantia, Himarë e Butrint (marrë nga “Rilindasi i Vlorës, Ibrahim Abdullahu”, me autor Bardhosh Gaçe).

Gjatë viteve të studimit, por dhe më pas, Tahsin Jonusi ka qenë vazhdimisht i pranishëm në shtypin e kohës. Kontributet lidhen, kryesisht, me tema që kanë të bëjnë me profesionin e tij, arkeologjia dhe historia e Shqipërisë, por synimi gjithnjë i njëjtë: të përçonte te njerëzit po atë dashuri që ai vetë kishte për vendin. Shumë nga këto shkrime ende flenë në arkivat e dy shteteve, Shqipërisë dhe Austrisë, dhe sigurisht në dy gjuhë, shqip dhe gjermanisht, por një gjë është e sigurt: ofrimi i tyre për lexuesin dhe studiuesin shqiptar, si dhe atë gjerman, ndihmon në rritjen e krenarisë kombëtare dhe pasuron bibliotekat me analizë cilësore. Ndërkohë, Fondacioni “Henrietta Leavitt”, në bashkëpunim me familjen, kanë zbardhur dhe postuar në faqen e fondacionit (www.fhl.org.al) një nga punimet e tij, me titull “Topografia e Leshit (Lissos) dhe historia e tij”, botuar në revistën Kombi (Drejtor Ali Kuçi), në numrin e muajit shkurt, 1938. Së shpejti, lexuesi i sotëm do ketë në dorë edhe shkrimin “Dodona dhe mali i Tomorrit”.

Në moshën 30 vjeçare (viti 1942) martohet me vajzën e patriotit Ibrahim Abdullah Nota (njëkohësisht kryetari i parë i Bashkisë së Vlorës). Nga kjo martesë erdhën në jetë dy djem, Mentori dhe Nestori, të cilët nuk arritën ta njihnin të atin, pasi i la në moshë fare të vogël: Mentorin rreth dy vjeç dhe Nestorin vetëm një vjeç.  

Më 01.08.1944 e internojnë në kampin e internimit, në Mauthausen, Gjermani, ku edhe ekzekutohet më 15 dhjetor 1944. Ishte vetëm 32 vjeç!

Është për t’u theksuar, se për shkak të origjinës tregtare të familjes, sistemi komunist e trajton me ashpërsi familjen. Vepra dhe kontributet e këtij heroi kurrë nuk morën shpërblimin e merituar.

Rruga e mundimshme e shkollës shqipe

Refleksione rreth librit “Rruga e mundimshme e shkollës shqipe, 1912-1944”, autor Valbona Nathanaili (Monografi)

Nga BEN ANDONI

Duhet të kesh durimin e znj. Nathanaili që të bësh një studim të tillë, por ajo jo vetëm e ka mbaruar në kohë (7 Mars), por na ka dhënë një panoramë tejet interesante të zhvillimit arsimor shqiptar të para Luftës së Dytë Botërore me librin e saj “Rruga e mundimshme e shkollës shqipe”.
Çështjet më interesante që ka adresuar kanë qenë etapat në të cilat eci zhvillimi arsimor kombëtar para Luftës, problemet e shkollës kombëtare dhe kontributi i qeverive të ndryshme dhe sidomos e Ahmet Zogut. Për fat të keq një sërë dokumentesh, që përcjellin këtë libër, sipas autores, po prishen dhe del imperativi i digjitalizimit të menjëhershëm të tyre. Sa i përket librit të saj, autorja ka meritën se ka ditur të punojë me një metodikë të qartë, duke na treguar një hulumtuese shumë serioze.

“Janë disa emra që dua të veçoj, si Luigj Gurakuqi, Kostaq Kotta, Kristo Floqi, Rexhep Mitrovica, Sotir Peci, Abdurrahman Dibra, Hil Mosi e Mirash Ivanaj. Periudha më e “begatë” në zhvillimin e arsimit është ajo 1925-1939. Sa i takon legjislacionit, nga qeveria në qeveri bëhet më i pasur dhe më i plotë. Po ashtu edhe çështjet me të cilat merret Ministria e Arsimit”, shprehet ajo…Nuk mund të thuhet se është një botim që një hulumtues vogëlsish ta quajë i përkryer, por është tejet ndihës për studiuesit që do ecin pas saj. Përmes këtij hulumtimi, që besojmë se sot, duhet t’ia kenë zili shumë kolegë, fakti është se ajo ka përcjellë një nga fushat më me reputacion të shoqërisë shqiptare, por njëkohësisht atë që ka kontribuar si ascila fushë në fytyrën që ka vendi ynë sot.

Për të kuptuar vështirësinë e saj duhet të kuptohet se koha që i referohet ajo, kishte mungesë, për të thënë më mirë, uri totale për arsimtarë. Dhe, sot, mund të duket realisht për të qeshur, por realisht duhet të kishte mësues që së pari të kishin njohuri për gjuhën kombëtare, që për hir të së vërtetës, edhe vetë ishte në fillimet e trajtesës shkencore.

Trajtimi i Nathanailit botuar cilësisht nga UET-ja është thjesht historik edhe pse sot mund të komentohet shumë për rezultatet reale të asaj kohe, por ajo na ka prezantuar një metodikë që mund të jetë shumë e mirë për të ardhmen.

Ngarkesa dhe serioziteti i librit është se janë shfrytëzuar maksimalisht fondet e Ministrisë së Arsimit të kohës, duke na shfaqur realisht një krijuese tejet të angazhuar për të hedhur dritë si pak kush në një fushë tepër impenjative për Shqipërinë.

Puna e saj ka bërë identifikimin e çdo qeverie dhe sfondin historik në të cilën ka vepruar, mbi bazën e rendit kronologjik, një eksplorim dinamik i dokumentacionit të krijuar nga çdo qeveri dhe kategorizimi i tyre sipas këtij protokolli: çështje dhe problematika me të cilat është marrë Ministria e Arsimit, ku janë veçuar disa nga politikat dhe veprimtaritë kryesore; Identifikimin e prioriteteve të punës së çdo ministri, sikundër edhe pasqyrimin e jetëshkrimit të disa prej ministrave që kanë qëndruar jo vetëm për një kohë të gjatë në detyrë, por që edhe me punën, pasionin e kulturën e tyre i dhanë një impuls pozitiv zhvillimit të arsimit në atë kohë.

Por libri ka dhe shumë statistikë. Nuk mund të thuhet se vetë autorja mund të besojë se libri është shterues, pasi koha tregoi edhe mungesa, ku kuptohet se ka diferencë dokumenti që parashtrohet dhe mënyra sesi implementohet, një fakt që e jetojmë në ditët tona dhe që më sa duket nuk ka qenë pjesë përbërëse e punës së studiueses së njohur që gjejmë kohë ta falënderojmë për punën e saj Valbona Nathanaili prej vitesh i është dedikuar arsimit shqiptar, por në vitet e fundit është duke drejtuar një politikë botimesh në UET, që po rezulton e vlefshme. E veçantë është se nuk e ka braktisur punën studimore, dhe prej saj kemi këtë herë këtë botim të vyer, të titulluar “Rruga e mundimshme e shkollës shqipe”. Ku përmes një vështrimi të kujdesshëm që përcjell vitet e ngritjes dhe forcimit të jetës shqiptare jepet dhe ecuria e njërës prej fushave që duhej të zhvillohej para të tjerave dhe madje t’u ndihte atyre në ngritjen e vendit tonë…Dhe, autorja e dha kontributin e saj ndaj arsimit pikërisht me këtë studim të plotë historik.

Refleksione

Refleksione rreth librit “Komunikimi dhe kultura: imazhi në veprim” të studiuesit Ylljet Aliçkaj

Nga Prof. Dr. Aleksandër Dhima (Parathënia)

E kam pritur me interes botimin e një përmbledhjeje të tillë, jo se nuk e dija që Ylljet Aliçka është një prej autorëve të shquar bashkëkohorë në lëmin e letrave shqipe, por se ai i përqaset me guxim edhe një dimensioni tjetër, po aq të rëndësishëm në jetën shoqërore, atij të vëzhguesit të imët të realiteteve kulturore, që janë pjesë e pandarë e tharmit etnik të popullit tonë.

Përmbledhja në fjalë, që i jepet publikut shqiptar, përfshin 26 studime, ese kritike, analiza psikologjike mbi natyrën njerëzore, intervista mbi dimensionin artistik/ vlerësim personal dhe të autorëve të tjerë si dhe opinione prognostike për qenësinë e identitetit shqiptar dhe të kuptuarit e vetvetes, të mbështetura fort në përvojën e tij të gjatë në ballafaqim me realitetin shqiptar dhe me të huajt.

Mendoj që kontributet e z. Aliçkaj në këtë përmbledhje të ndahen në: shkrime për histori të jetuara; konvergjenca të shkrimtarit krijues me diplomatin aktiv në çështjen e imazhit të shqiptarëve, midis alibive (të synuara enkas) dhe realitetit të prekshëm; statusi i letërsisë shqipe në mesin e letërsisë evropiane; ndikimi i vlerave dhe antivlerave nga e kaluara; trashëgimia kulturore në ballafaqim me incentivat e integrimit evropian të shqiptarëve; shfrytëzimi i trashëgimisë proverbiale nga retorika politike; sensi i humbur i paskomunizmit; sfidat dhe dilemat për politikën kulturore në realitetin e sotëm të Shqipërisë etj.

Ajo që më bën më tepër përshtypje në këtë mori temash e problemesh është karakteri aktual i tyre: aty ku mesazhi jepet në formën më të thjeshtë, të kapshme nga të gjithë (veç po s’deshëm ta kapim), ai ka një impakt të vërtetë për ne, që jetojmë në këtë mikrokozmos paksa të çuditshëm: shqiptarët i konceptojnë ngjarjet dhe përvojat që hasin gjatë jetës së tyre mbi bazën e një organizimi konjitiv ende defektuoz, nisur nga një pragmatizëm fals që nuk i lejon të shohin përtej së tashmes, d.m.th. se si mund të modifikohet më von perceptimi nga ky lloj “strukturimi” aktual. Mesazhe të fuqishme gjenden gjithkund përgjatë librit, por unë s’dua ta shuaj kureshtjen e lexuesve; ata le ta gjejnë vetë ”ku u dhemb”, dhe besoj se nuk do ta kenë të vështirë. Sepse Ylljet Aliçka është sa i koklavitur (në dukje) aq edhe i kapshëm në përcjelljen e mesazhit.

Përtej mesazheve të freskëta për kohën që jetojmë, unë do të ndalesha me shumë dëshirë në disa dimensione me vlerë të shtuar, në këndvështrimin shkencor-akademik, bash në sferën e antropologjisë kulturore.

1. Kolegu Ylljet Aliçka, me një aftësi mjeshtërore poliedrike, na ka dhënë përmes kësaj përmbledhjeje punimesh një model të ri të komunikimit kulturor me publikun vendas dhe të huaj. Tashmë dihet se, ashtu siç ndikon kultura mbi komunikimin, edhe ky i fundit ndikon mbi të parën dhe përforcon tipare të veçanta të saj. Mënyra me të cilën komunikon autori në një kontekst kulturor të kultivuar përforcon identitetin kulturor të tij/ tonë prej shqiptari. Sepse e gjithë vepra e deritanishme e tij është, para së gjithash, ritual– qoftë ndonjëherë edhe sarkastik-që kontribuon pa mëdyshje në atù-në e një sensi identiteti, për shkak se në brendësi të tij gjallon çdo qelizë e tharmit letrar, politik, diplomatik dhe shkencor të Aliçkës (kështu ka qejf ai të thirret prej kolegëve dhe miqve).

Këtë dhunti, autori e transplanton natyrshëm, para së gjithash në sferën diplomatike, ku është shquar si një nga diplomatët shqiptarë më të suksesshëm të brezit bashkëkohor:

  • Strategjitë diplomatike të vendeve të njohura gjithmonë e më shumë po i modelojnë konturet e diplomacisë mbi baza antropologjike, si dhe duke angazhuar refleksione mbi identitetet. Kjo sepse sot, në atë që quhet diplomaci bashkëkohore të një bote globale, nuk ka më prirje për një rrezatim të njëanshëm, por ndikime të ndërsjella aspiratash, për t’iu drejtuar burimeve të tjera të dijes e të kulturës. Shkëputur nga libri Ambasadorët tanë. Pikëtakime të diplomacisë me krijimtarinë, autor V. Nathanaili,  f. 49.

Dallimet në fe, gjuhë, në prirjet ideologjike, në mënyrat e ndryshme të organizimit shtetëror dhe shoqëror si dhe niveli i ndryshëm i kulturës dhe i emancipimit, pra identitetet në një botë kulturalisht të larmishme, bëhen shpesh burim për konflikte, në vend që të jenë motiv për plotësim dhe kompensim të njëri-tjetrit. Në vorbullën e gjatë të zhvillimit të shoqërisë njerëzore, këto dallime kanë krijuar paragjykime, të cilat pastaj kanë ushqyer kastat politike dhe janë shfrytëzuar prej tyre si psikoza kolektive për përplasje dhe ballafaqime.

Një ndër problemet madhore në kohën e sotme lidhet me identitetin kulturor, veçanërisht të popujve të vegjël, siç janë popujt e Ballkanit. Hapësira kulturore shqiptare ka qëlluar në kryqëzim të kulturave dhe të qytetërimeve të Lindjes dhe Perëndimit. Ky ka qenë fati historik i saj. Duke qenë në këtë udhëkryq, shqiptarët vërtet kanë përfituar, por edhe e kanë pësuar nga trysnia e kulturave të tjera, duke qenë se ndikimi ka pasur një prapavijë asimiluese, me synimin për t’i “zhbërë” shqiptarët etnikisht, politikisht dhe ekonomikisht. Mu për shkak të këtij realiteti të hidhur historik, siç shprehet me të drejtë autori:

  • … faktorët përcaktues të individit janë parë vetëm me ngjyrime patriotike, morale, parimore, në formë idealesh, duke injoruar kështu aspektin pragmatik të identifikimit, duke harruar me ose pa qëllim shtysat apo interesat ekonomike e ato të protagonizmit në përcaktimin e identitetit në realitetet e reja politike, ekonomike e shoqërore. Fushatat e zgjedhjeve, f. 93-94.

Tejkalimi i praktikave të mëparshme kulturore e drejton shoqërinë e sotme shqiptare për kah një alternative/ dileme të re, me shfaqjet e veta në ekonomi, në kulturë dhe në politikë. Relativizmi i kufijve dhe mjetet e jashtëzakonshme të komunikimit, liria e lëvizjes, të drejtat e njeriut, eurokultura etj., kanë krijuar një bazë të fortë për një besim dhe projektim të së ardhmes, si dhe për blatimin e ideve evropianiste në praktikën politiko-diplomatike të vendit.

Por, me gjithë këtë zhvillim- për të qenë të sinqertë-mbeten përsëri dilema dhe ndrydhje; është po ajo dilemë që ka ekzistuar qysh në gjenezë të qenies njerëzore: konflikti midis individit, grupeve të individëve dhe shoqërisë në tërësi, dallimi midis “të përveçmes” dhe “të përgjithshmes”, midis identitetit dhe anonimatit, midis trashëgimisë, historisë dhe cilësisë së re të jetës. Ndoshta (fatmirësisht), të gjitha këto shqetësime e të tjera si këto, i gjithë ky ankth “nacionalist” do të konsiderohen pas shumë kohësh si paragjykime të kota, si anakronizma. E, përpara se të arrijmë deri atje, Aliçka na “qetëson”, duke na përvijuar me qartësi prirjen e përgjithshme të shqiptarit për “shkrirje” të natyrshme në strukturat ekonomiko-politike dhe shoqërore evropiane e njëkohësisht duke ruajtur identitetin e tij kombëtar, kudo ku ai jeton:

  • Nëse do më duhej ta përmblidhja me një frazë vlerën e punës së fotografit Roland Tasho, me këtë vepër mund të them se lajtmotivi i këtij albumi është vërtetësia e të kuptuarit dhe sinqeriteti i zbulimit të integrimit dinjitoz të shqiptarëve në Francë, të cilët krahas afirmimit të tyre në realitetin e ri, i kanë qëndruar besnik prejardhjes dhe të qenit shqiptar. Parathënie e albumit “Shqiptarët e Francës”, f. 79.

Sidoqoftë, problemi ndërlikohet nga fakti se sot vetë individi është “në hall”, sepse ai duhet të zgjedhë detyrimisht midis etnocentrizmit dhe eurocentrizmit. A ka më hapësirë në këtë botë për kulturat e vogla? A do të pajtohet bota e ardhshme me “tretjen e parashikuar” të këtyre kulturave në shtete e qytetërime të veçanta? Për fat, të mirë a të keq, ka diçka që na bën të gjithë ne, shqiptarëve, të afërt me njëri-tjetrin. Janë dhjetëra situata, që kanë shënjuar një pjesë të rëndësishme të jetës ose formimit psiko-somatik shqiptar, kaq të veçanta dhe të ndryshme nga çdo detaj që pati blatuar formimin e një populli ose të disa popujve të tjerë në të njëjtën epokë. Atëherë, dilema të tilla mund të shkaktojnë kriza të mëdha të identitetit. E, në këto dilema, njeriu i thjeshtë nuk duhet të lihet i vetëm dhe në udhëkryq. Në këtë pikë, autori nuk na lë të hamendësojmë gjatë, duke qenë ekspert me përvojë i strukturave euro-atlantike, kur na këshillon të mos biem në pozitat e nënshtrimit dhe të servilizmit neo-bizantin:

  • A është interesi aktual i Perëndimit për Shqipërinë emergjencë, partneritet, bashkëpunim apo alibi? E vërteta është se realiteti shqiptar po dëshmon se është më i ndërlikuar dhe më i copëtuar se parimet e vetë organizmave ndërkombëtare… çështja e imazhit është në radhë të parë çështje kulturore dhe kulturalisht klishetë e glorifikimit të gjithçkaje që vjen nga jashtë janë ende evidente në Shqipëri… Fatkeqësisht, ne po e kuptojmë me shumë vonesë se nuk jemi as më të mirë, as më të këqij se popujt e tjerë, se glorifikimi pa kushte i gjithë asaj që vjen nga jashtë dhe nënshtrimi servil ndaj saj nxit pështirosjen dhe të fundos më keq në pozitat e nënshtrimit… Imazhi i Shqipërisë midis alibive dhe realitetit, f. 72,74.

Nga ana tjetër, Aliçka spikat për guximin qytetar, kur i sheh “në sy” dobësitë tona dhe ato të komunitetit ndërkombëtar lidhur me imazhin shpesh negativ mbi Shqipërinë dhe shqiptarët:

  • Fatkeqësisht, ne po e kuptojmë me shumë vonesë se nuk jemi as më të mirë, as më të këqij se popujt e tjerë, se glorifikimi pa kushte i gjithë asaj që vjen nga jashtë dhe nënshtrimi servil ndaj saj nxit pështirosjen dhe të fundos më keq në pozitat e nënshtrimit. Po aty, f. 74.

Temën e imazhit, autori e trajton më tej në mënyrë të qartë në disa studime, ese dhe intervista, botuar kohë pas kohe në organet e shtypit dhe transmetuar nga mediet audio-vizuale të botës perëndimore:

  • …Shumë nga klishetë, apo shabllonet e krijuara për imazhin jo gjithnjë pozitiv për Shqipërinë, në pjesën më të madhe e kanë burimin nga keqinformimi apo mosnjohja reciproke. Fushatat e zgjedhjeve, f. 96-97.

Me këtë sentencë, Aliçka i del përballë dyzimit të realitetit, që mund ta detyronte individin shqiptar të ngatërrohej dhe të mos ishte i aftë t’i takojë një “kohe të përcaktuar”, por të pluskojë nëpër kohëra, ide e koncepte të ndryshme. Realiteti kulturor ka dëshmuar shpesh herë se shqiptarit, të frikësuar se mos humbasë “të vjetrën” dhe shpesh me dëshirën për të fituar “të renë” (koncepte këto që, si pa kuptuar, i përplasen atij me njëri-tjetrin), i ndodh një rrëmujë e vërtetë ekzistenciale dhe e gjithë kjo duket sikur justifikohet me zhvillimin pasmodern, pa e ditur që këtë “amulli sociale” e krijojnë pikërisht “rrënjët” e tij.

Në të kaluarën e vendit, individët që arrinin vetërealizimin ishin të pakët. Por, në shoqërinë e re pasdiktatoriale, çdo individ mund të ngjitet në majë të “piramidës së Moslovit”, sepse gjithkush është tashmë i brumosur me një “magji” të re, të fragmentarizuar dhe refleksive; shqiptarët janë tashmë “të detyruar” ta rivështrojë jetën për të “rilindur si të vetërealizuar”- një gjendje kjo, pa të cilën do të ndiheshin përgjithmonë të pakënaqur.Por, bash në këtë hulli, mund të hasim një problem të ri në marrëdhëniet brenda shoqërisë sonë: nga kjo gjendje e re, realiteti kulturor do të “copëtohej” me vështirësi, sepse- në rrethana të tilla- çdo gjë do të ishte e kontrolluar dhe e planifikuar, jo në sajë të aftësive personale, por të dëshirës së grupit ku bën pjesë individi dhe ku dëshira personale degjeneron shpesh në dëshirën e liderit, çka – në shumicën dërrmuese të rasteve – nuk pasqyron gjë tjetër veçse një gjendje paramoderne të zhvillimit.

Duke pasur parasysh këtë prirje të mundshme dhe për të rekomanduar rrugët për shmangien e saj, autori i qaset një teme tjetër me interes në aspektin kulturor, që ka të bëjë me identitetin kolektiv. Individi, si një konsumues kulturor, është aktiv në kërkimin dhe riprodhimin e vlerave, pra ai mund të bëhet njëkohësisht krijues kulturor. Individët, me gjithë subjektivizmin e tyre, mund të çlirohen nga disa korniza shoqërore dhe kulturore, me ç’rast fusha e kulturës do të zgjerohej në fushë të ”shoqërisë masive”, d.m.th. kultura nuk do të kuptohej më si “kulturë e lartë elitare” apo si “art elitar”, por si një “kulturë e popullarizuar”.

2.  Dimensioni i dytë që më ngacmoi në shkruarjen e këtyre radhëve ka të bëjë me shfrytëzimin e trashëgimisë popullore, konkretisht të proverbave, në parullat politike të ditës. Këtë studim fondamental, autori e ka hartuar në bashkëpunim me znj. Bisej Kapo, një ndër asistentet më premtuese të Universitetit Europian të Tiranës në sferën e shkencave politike. Aty zbërthehet përmbajtja strukturore dhe funksionale e dikotomisë proverba / parulla politike, duke e marrë nxitjen nga libri dhe skenari me të njëjtin titull i filmit ”Parullat në gur” që shënoi rrugëtimin e suksesshëm të autorit në panteonin e letërsisë bashkëkohore shqiptare.

Së pari, është për t’u vlerësuar fakti që Ylljet Aliçka, me këtë studim, inauguron në Shqipëri një fushë të re si pariemologjia, që – për hir të vërtetës – njihet pak ose aspak në vendet e Evropës lindore. Ndaj edhe interesi për të ia vlente të përfshihej në këtë libër. Meqenëse vërtetësia e brendshme natyrore që mbartin proverbat i bën ato lehtësisht të asimilueshme nga masa e gjerë e popullit, ato mbeten ”pjesë e fshehur e taktikave manipulative të përpunimit të opinionit publik”, siç shprehet me të drejtë Aliçka, çka do t’i shërbente ideologjisë totalitare (në rastin shqiptar) për ligjërimin politik të tjetërsuar, mbi bazën e logjikës së ”veprimit të grupit”:

  • Në vetvete, ligjërimi politik nuk përmban vetëm një kuptim, por në varësi të konteksteve dhe ideologjive mbart një forcë kontrolluese, bindëse dhe manipuluese, që mund të çojë në krijimin dhe ndryshimin e identiteteve dhe në (ri)dimensionimin apo konfirmimin e ideologjive, duke ndryshuar kështu apo forcuar identitetet në kontekste të dhëna sociale, pra vetë strukturat. Shfrytëzimi i trashëgimisë proverbiale, f. 54.

Përdorimi i proverbave ligjërimin e liderëve politikë totalitarë ka funksion të dyfishtë: nga njëra anë, ky lloj ligjërimi ka natyrë performuese; nga ana tjetër, ai krijon bindje, si pasojë e përsëritjes në kontekste të ndryshme kulturore, prej nga i hapet rruga manipulimit të dëshiruar. Ky ”funksion i dyfishtë” i proverbës shfrytëzohet nga retorika politike si “aftësi rigjeneruese” e parullave politike, që – me shumë gjasë – s’e kanë të vështirë mandej të përftojnë statusin e proverbës në realitetin e ri politik. Autori e konkretizon këtë deduksion përmes shembujve konkretë nga periudha komuniste:

  • Proverbat mbartin, në themel, një emocion, një identitet kolektiv i cili përshfaqet nëpërmjet shprehjeve të së shkuarës, pra përmes kujtesës kolektive të një vendi. Si rrjedhojë e kësaj force që kanë, ato janë shfrytëzuar edhe nga ligjërimi politik komunist. Enver Hoxha, në një farë mënyre, ashtu si edhe bashkë-udhëheqësit e fraksioneve të ndryshme ideologjike, ka përdorur dhe ka praktikuar me mjeshtëri këtë trashëgimi në funksion të propagandës komuniste. Por ajo që vihet re është, se përpos instrumentalizimit të këtyre proverbave, parullat politike në vetvete kanë mundur të hynë në përdorimin e përditshëm të shoqërisë, duke përftuar statusin e proverbës. Po aty, f. 57-58.

Të mos harrojmë se kjo prirje vazhdon edhe në ditët e sotme. Shumica e politikanëve shqiptarë janë mjeshtër të komunikimit me publikun; nëpërmjet këtij komunikimi, ata transmetojnë forcën e manipulimit dhe ky bashkëudhëtar i tyre – sidomos në ngjarje të rëndësishme politike – shndërrohet në mekanizëm për kontrollin, qoftë edhe të pjesshëm, të medies. Njoftimet për shtyp, deklaratat, intervistat, ftesat në televizione etj. janë të gjitha pjesë e këtij lloj komunikimi; gjatë fushatave elektorale, këto “ngasje” shndërrohen në ”armët” kryesore të politikanëve dhe kandidatëve të ndryshëm.

Nga ana tjetër, ligjërimi (qoftë ky edhe i natyrës politike) nënkupton përfshirjen e audiencës në situata, praktika dhe kontekste sociale reale, mjafton që fjalët e përdorura nga ligjëruesi ta shprehin ashtu siç duhet (ose siç shpresohet) mesazhin e tyre. Këtu jemi përpara një paradigme tjetër të rëndësishme që lidhet me kuptimin e drejtë / të qashtër, të gabuar apo të tjetërsuar të fjalës. Fjalitë e vendosura në një rend strukturor të përcaktuar mund të arrijnë deri aty sa ta shpjegojnë realitetin duke e ndryshuar atë enkas. Kjo ndodh sepse gjuha, si dukuri sociale, është produkt i zhvillimit shoqëror; për rrjedhojë, ajo pasqyron edhe vizione semantikisht të ndryshme mbi botëkuptimin.

Me të drejtë, autori citon në këtë rast Bourdieu-në, sipas të cilit “struktura të pa-tjetërsueshme njerëzore konceptohen në mënyra të ndryshme, si rrjedhojë e faktit që çdo komunitet njerëzor i jep fjalës kuptimin që do”. Kjo paradigmë ngjan më se e vërtetë, po të kemi parasysh faktin se në botën shoqërore ekzistojnë edhe struktura subjektive (në rastin konkret: lidershipi politik), të cilat janë në gjendje të pengojnë veprimin e strukturave objektive, ose të ndikojnë në përfytyrimin e njerëzve mbi ’to. Dhe, efekti i një veprimi të tillë është më efikas kur ata i drejtohen sistemeve simbolike, sidomos gjuhës, mitologjisë dhe traditës popullore.

Përkundër këtij ndikimi të imponuar, Ylljet Aliçka i kthehet dilemës: kush e ka “pësuar” më tepër në diktaturë, kolektivi apo individi? Sipas tij, “dramatikja [e kohës] zbulohet më mirë në të përditshmen, në rutinën e zakonshme, se sa në heroizma”. Ndaj, shumica e personazheve të tij janë njerëz të zakonshëm. Por, a përbën shumësia e këtyre njerëzve të thjeshtë, ”të prerë njëlloj”, një ”dhuratë” të sistemit të kohës? Dhe më tej, a la ajo mendësi pasoja në memorien kolektive? Patjetër po, madje në formën e një ndjesie irracionale, çka Aliçka e vë formalisht ”në gojën” e shkrimtares austriake Anne Kim, por mendoj që mesazhi i mëposhtëm, në mënyrën e thurjes, është më tepër një aset i tij personal i karakterit ekzistencial:

  • Burri përpiqet të rifitojë ndjesinë se po jeton duke kundërshtuar botën, por e kaluara nuk pranon të ketë të bëjë me të tashmen. Ai përpiqet t’i japë jetës së tij një histori të re, por shpejt kupton se është i paaftë t’i kontrollojë, depozitojë a shprehë kujtimet e tij. Sepse kujtimi është ndjenjë dhe si çdo ndjenjë është i vështirë për t’u shprehur dhe ashtu, i terrorizuar nga pamje të pamëshirshme, teksa përfytyron gjëra të panjohura apo fantazma me syze dielli, i dobësuar nga pritja, burri vret veten nga padurimi i dhembjes. Viktimat s’e kanë thënë ende fjalën e fundit, f. 20.

Kur vendosën ta ndryshonin sistemin politik, shqiptarët s’e patën menduar se duhej të ishin vigjilentë ndaj fiction-eve që i prisnin… Dhe çuditemi sot, pse ishim aq naivë; harrojmë se, duke u bërë gjasme më të zgjuar, s’po e ”kapim” dot kohën. A ka gjë më përvëluese se kjo? Dhe unë mendoj se mesazhi i Adam Michnik për “sensin e humbur të paskomunizmit”, që riprodhohet në këtë libër në mënyrë mjeshtërore nga Aliçka për t’iu kundërvënë qytetarisht paligjshmërive korruptive (shih: “Njeriu e provon sa i ndershëm është vetëm kur ballafaqohet me një ofertë të mirë korrupsioni”) apo intrigës dhe shpifjes, aq më keq me mjete gjuhësore-letrare (shih kritikën ndaj Rudolf Markut) i tejkalon shumë herë kolanat e çdo editoriali të gazetave tona të përditshme, që rendin gjithnjë e më tepër kah scoop-eve të kronikës së zezë, pa u shqetësuar për dukuri të tilla kapitale si “pastrimi/ [në fakt] harresa kolektive”, që s’na lënë të ecim përpara me ”kutin” e kohës.

Në këtë drejtim ngrenë kokë, herë pas here, edhe ndoca blasfemi nga të huajt, siç është rasti i akuzës së ish-prokurores së Gjykatës së Hagës, Carla del Ponte, mbi transplantimin dhe trafikun e organeve [të ushtarëve serbë të vrarë nga UÇK-ja], që paskërkesh ndodhur pikërisht në një zonë ku Ylljet Aliçka kishte shërbyer dikur si mësues. Kush më mirë dhe drejtpërdrejt se autori i ka dhënë përgjigje dërrmuese kësaj alibie të shëmtuar, që synon të ulë vlerat morale të këtij populli apo që mendon se shqiptari e ka humbur tashmë pa kthim ndjesinë e të qenit evropian?

Ja çfarë shkruan autori lidhur me këtë rast, të bujshëm në pamje të parë, meqë jehona e kësaj shpifjeje ordinere kundrejt një populli të tërë bujar kapleu edhe Komisionin ad hoc të Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës:

  • … Shqiptarët kanë pasur gjithnjë vështirësi për të kuptuar orvatjet e veshura me një “objektivitet të ashpër” të Znj. Del Ponte… Mos jemi përballë një improvizimi emocional të Znj. Del Ponte në kërkim të ndonjë lanxhoje…? Por historia i ka bërë shqiptarët (dhe jo vetëm ata) të kuptojnë. Historia i ka mësuar, gjithashtu, se shpifja turbullon, por është e vërteta që qetëson. Këto mësime të historisë marrin një tjetër vlerë nëse rikujtojmë se urrejtja e shqiptarëve nuk është aq e rrezikshme sa miqësia e tyre. Urrejtja nuk është aq e rrezikshme sa miqësia, f. 34, 35, 36.

Dhe mendoni që Aliçka e ka bërë këtë deklaratë në maj 2008, kur Kosova në shkurt të atij viti kishte përjetuar ngjarjen më të madhe kombëtare mbas 100 vjetësh robërie! Ja edhe një mesazh i ndjerë që na bën të shohim te figura e Ylljet Aliçkës patriotin realist. Dhe është për t’u përshëndetur fakti që kjo deklaratë riprodhohet tashmë në botimet tona, meqenëse fillimisht u botua në frëngjisht në ”Courrier des Balkans”, në Paris.

3. Lidhur me dimensionin e tretë të natyrës kulturore që dëshiroj të prek në këtë Parathënie, ai ka të bëjë me disa mendime të vyera të autorit mbi sfidat e reformës kulturore që duhet të ndërmerren për t’i dhënë jetë rolit që i takon aksionit kulturor mbarëkombëtar në krijimin e një shoqërie të hapur, që përmbush njëkohësisht aspiratat evropiane të shoqërisë shqiptare. Mesazhi më i rëndësishëm që përcillet përmes këtij aksioni është: instancat vendimmarrëse dhe publike ta shndërrojnë lirinë kulturore në një nga shtyllate shtetit. Për ta konkretizuar këtë ide, autori ka renditur disa nga prioritetet kryesore që duhet të plotësojë reforma kulturore, në përputhje me standardet e Bashkimit Europian. Sipas opinionit të autorit, në paketën ligjore të kësaj fushe nuk është punuar ende mbi bazën e një strategjie afatgjatë, për shkak të nevojave emergjente të tranzicionit, përkatësisht në mbështetje të iniciativave spontane. Por, edhe sa duhet të presim që të kapërcehet kjo fazë kalimtare? Kush e mban përgjegjësinë institucionale, politike, si dhe qytetare për një ”javashllëk” të tillë? Mos vallë na mban shpresa se kultura përshtatet më shpejt se sa strukturat ekonomike e sociale?

Së pari, nuk na lejohet të postulojmë se kultura nuk mund të ndryshojë sensin (drejtimin) e saj origjinal nga ku e ka burimin. Të dhënat e antropologjisë kulturore na tregojnë se globalizmi sjell njohuri të reja kulturore; si proces i gjithanshëm dhe i kudondodhshëm, ai mund të sjellë në të ardhmen edhe koncepte kulturore krejt të ndryshme nga ato të një vendi të caktuar ”të sotëm”, por do t’i lërë gjithmonë rrugë të hapur zgjidhjeve më të pranueshme.

Së dyti, integrimi kulturor sipas “kutit” evropian kërkon domosdo qartësim të përgjegjësive dhe të barazisë së të drejtës për kulturë për të gjithë shtetasit, pavarësisht nga përkatësia etnike, feja, raca etj.

Së treti, nxitja e misioneve madhore për zhvillimin dhe studimin e trashëgimisë së përbashkët kombëtare nuk duhet të bjerë ndesh me studimin e thelluar të realiteteve/ veçantive lokale e rajonale kulturore.

Mendimet e mësipërme po i hedh në letër duke qenë plotësisht në një mendje me idetë e Aliçkës në “Raportin” që ai i pati paraqitur Drejtorisë së Përgjithshme të UNESCO-s pranë Komisionit Evropian në Bruksel në vitin 2000, të riprodhuara shqip në këtë botim. Për sa i përket analizave që Y. Aliçka, si ekspert i çështjeve të kulturës, bën rreth politikave kulturore të Qeverisë, unë ndaj, gjithashtu, të njëjtat dilema me të lidhur me të ardhmen e identitetit të kulturës shqiptare:

  • Asnjë komb europian, historikisht i lumtur apo fatkeq, nuk ka hequr dorë nga gjuha e tij letrare, nga letërsia dhe arti i tij, nga perceptimi i tij unik i vlerave të jetës si vlera kulturore. Ruajtja dhe shpëtimi i individualitetit të kulturës shqiptare duhet të jetë kushti sine qua non i aksionit të saj. Në këtë kuptim, mbrojtja e saj nuk është vetëm një simptomë e situatës së kulturës shqiptare sot, por vetë simboli i saj efikas. Sfida të reformës kulturore në Shqipëri, f. 178.

Përballë kësaj situate, sot kërkohet me emergjencë përpunimi i mënyrave më të përshtatshme për vendosjen e një kontakti dinjitoz të kulturës shqiptare në kuadrin e kulturave evropiane. Dhe, natyrisht, mjeti më i shpejtë dhe më efikas për arritjen e këtij objektivi madhor nuk mund t’i ngarkohet diplomacisë, por vendimmarrësve lokalë që veprojnë në lëmi të kulturës dhe që duhet të nxisin pjesëmarrjen publike në programet kulturore komunitare të BE-së. Sipas autorit, Shqipëria ka shumë për të prezantuar nga përvoja e saj e lashtë dhe e re, por ka nevojë për hapësirën që i takon, si dhe për një njohje reciproke të lirë:

  • Vetë identiteti kulturor shqiptar nuk është reduktuar në etninë, por është parë në plane të ndryshme si histori, kulturë, edukim, situatë shoqërore. Historia ka dëshmuar se ai komb që ka vuajtur e luftuar për dinjitetin e tij kombëtar dhe identitetin e tij kulturor është gjithnjë më tolerant e më i kulturuar se të tjerët. Po aty, f. 179.

Në kuadrin e reformës dhe politikave të reja kulturore, autori nuk mund të mos qëmtonte në disa shkrime indikatorët dhe faktorët që ndërhyjnë në një ”prerje” të tillë dhe që mund të pengojnë simbiozën e natyrshme midis vektorëve të ndryshëm kulturorë:

  • Njëkohësisht, vëmendja tregohet në praktikë ndaj asaj që quhet kulturë legjitime apo e kultivuar duke injoruar kulturat popullore tradicionale, kulturat popullore urbane të lidhura me rininë, kulturat minoritare dhe kulturat e emigranteve. Sot vihet re një mungesë harmonizimi ndërmjet, objektivave të politikës kulturore që synojnë rimëkëmbjen kombëtare, me ato të individëve apo grupeve individësh, të cilët kërkojnë, para së gjithash, t’u përgjigjesh nevojave të tyre më imediate. Po aty, f. 189.

Në vazhdim të këtij arsyetimi, autori jep mendimin e tij të vyer për një politikë të re kulturore, e cila do të modifikonte rrënjësisht procesin e integrimit evropian të vendit, meqenëse vetë kultura i kapërcen natyrshëm kufijtë shtetërorë, aq më lehtë në trevat ballkanike, ku pjesë të tëra të traditës popullore (materiale dhe sidomos asaj shpirtërore) pleksen ngushtë dhe ndërveprojnë me njëra-tjetrën.

Fjala e Y. Aliçkës, mbajtur në Strasburg, në Këshillin e Evropës, në vitin 1992, e botuar e plotë në këtë libër, do të shërbente si një model parimor konkret për ndërhyrjen kulturore të BE-së, nëpërmjet programeve të agjencive bashkëpunuese ndër-rajonale.

Në përfundim, shpreh bindjen se njerëz të tillë, si Ylljet Aliçka, na duhen fort dhe ata duhet t’i mbështesim e përshëndesim në aktivitetin e tyre prodhues, mbi të gjitha për kurajën qytetare dhe për impenjimin shkencor në vërtetimin e asaj çka jemi, në ballafaqim me vetveten dhe me botën e qytetëruar, pjesë përbërëse e së cilës duhet të jemi. Por, jo me fjalë, përkundrazi me vepra. Ndaj them se këtë vëllim duhet ta lexojmë me kujdes, jo për të shuar kuriozitetin, por për ta studiuar.

Unë shpreh bindjen se Ylljet Aliçka do të motivohet nga ky botim për të na dhënë vepra të tjera të ndjera – jo vetëm letrare (ku ai, tashmë, e ka përballuar “provën e Prokrustit”), por sidomos të karakterit akademiko – shkencor, përderisa më duket se po i kushton vëmendje më tepër se më parë një jete për shkencën.

Komercializimi i shkollimit

KOMERCIALIZIMI I SHKOLLIMIT Antologji

  • Zgjodhi dhe përgatiti për botim Valbona Nathanaili
  • Botues: Fondacioni “Henrietta Leavitt”, Fondacioni Shqiptar për Shkencë, Media dhe Demokraci
  • Parathënia Zenun Mulaj / Redaktor Andrea Nathanaili
  • Çmimi 1500 lekë / 272 f.
  • Bashkëpunoi: Instituti për Studime Sociale dhe Humanistike, Fakulteti Filozofik, Universiteti i Prishtinës
  • Librin mund ta gjeni, në Tiranë, pranë librarisë “Adrion” (Pallati i Kulturës) dhe librarisë “Albania”, si dhe në Elbasan, në libraritë “Ti Shqipëri më jep nder” dhe “Lindje-Perëndim”.

Libri “Komercializimi i shkollimit”, Antologji, zgjedhur dhe përgatitur për botim nga Dr. Valbona Nathanaili përfaqëson një kontribut të vyer në literaturën shqip për një nga problemet më të rëndësishme të shkollës sonë, atë të përfshirjes së koncepteve e parimeve të tregut në pjesën më të madhe të funksionimit të saj si institucion, njohur ndryshe si komercializim. Qëllimi është të diskutojmë dhe reflektojmë se çfarë ndodh me misionin e shkollimit dhe synimin që kemi projektuar ne si shoqëri për të ardhmen e fëmijëve, në çastin kur këto parime fillojnë të zbatohen në shkolla njësoj si në treg, çfarë humbasim dhe çfarë fitojmë, duke vendosur theksin në domosdoshmërinë e njohjes ndërmjet dallimeve konceptuale treg dhe shkollë-treg. Autorët bëjnë apel, direkt dhe nëpërmjet rreshtave, për domosdoshmërinë e njohjes, në teori dhe praktikë, të problemeve që shoqërojnë komercializimin e shkollës.

Libri është konceptuar në formën e një antologjie, ku përfshihen artikuj nga profesorë të huaj dhe shqiptarë. Autorët janë zgjedhur me kujdes, duke bërë pjesë të mendimit për çështjet e trajtuara, disa nga profesorët dhe studiuesit më të mirë të fushës. Në këta artikuj, konceptet komercializim dhe komodifikim shtjellohen në aspektin historik, filozofik dhe aktual. Një vend i veçantë u kushtohet përvojave me komercializimin e sistemit shkollor të disa vendeve të ndryshme, përfshirë atë edhe në vendin tonë, krahas edhe sugjerimeve për përmirësimin e kësaj situate.

Libri ndahet në tri pjesë. Artikujt e përfshirë në pjesën e parë fokusohen në rrafshin teorik të komercializimit dhe komodifikimit, në pjesën e dytë këto probleme trajtohen në peizazhin shqiptar, ndërsa në pjesën e tretë përmbajtja pasurohet me refleksione për dy libra që trajtojnë çështjen e komercializimit.

Përmbajtja

  • Zenun Mulaj: Shkolla si treg (Parathënie)
  • Valbona Nathanaili: Rezistenca ndaj komercializimit të shkollimit, si pjesë e përpjekjeve për përmirësimin e sistemit (Në vend të hyrjes)

Pjesa I ARTIKUJ

  • Steve Fuller: Rreth komodifikimit dhe progresit të dijes në shoqëri
  • Randall Curren & J. C. Blokhuis: Prima Facie Case kundër shkollimit në shtëpi
  • Colin Crouch: Komercializim apo edukim qytetar: rasti i arsimit
  • Steve Fuller: Kapitalizmi dhe dija: Universiteti ndërmjet komodifikimit dhe sipërmarrjes
  • Murat Akyıldız & Adem Tekinay: Komercializimi i arsimit të lartë, si pjesë e procesit të globalizimit dhe zbatim i qasjes së orientuar ndaj klientit
  • Gary Anderson & Michael I. Cohen: Ripërkufizimi i identitetit të mësuesit dhe të drejtuesit: korniza për studimin e profesionalizmit dhe rezistencës së re të mësuesve
  • Valbona Nathanaili: Politika, politika arsimore dhe vlera. Analizë bazuar në literaturë

Pjesa II PEIZAZHI SHQIPTAR / ARTIKUJ

  • Alberto Frashëri: Roli themelor i sistemit publik të edukimit për demokratizimin e shoqërisë. Rilindja identitare dhe kulturore e kombit
  • Valbona Nathanaili & Arsim Sinani: Edhe nëse është e thyer, nuk do të thotë se ka nevojë për komercializim. Rasti i Shqipërisë në paralele me Kosovën
  • Valbona Nathanaili: Universitetet private dhe publike në Shqipëri – procesi i pranimeve dhe faktorë që marrin studentët në konsideratë në zgjedhjen ndërmjet tyre
  • Valbona Nathanaili, Mimoza Hafizi, Tatjana Mulaj, Polikron Dhoqina: Letër me propozime për politika dhe aksione. Në përfundim të takimeve konsultative me pedagogë, mësues dhe drejtues të profilit fizikë (janar – maj 2019)

Pjesa III REFLEKTIME RRETH LIBRAVE

  • Steve Fuller: Për librin: “Shkenca në pazar. Privatizimi i shkencës amerikane”/ Autor Philip Mirowski
  • Gary Anderson: Për librin: “Menaxhimi i ri publik dhe reforma në arsim. Leksione evropiane për politika dhe praktika”/ Zgjodhën dhe përgatitën për botim: Helen M. Gunter, Emiliano Grimaldi, David Hall & Roberto Serpieri

Shkenca në pazar. Privatizimi i shkencës amerikane

Nga Steve Fuller

Refleksione rreth librit “Shkenca në pazar. Privatizimi i shkencës amerikane” / Autor Philip Mirowski / Botues: Harvard University Press, London (2010).

Botuar për herë të parë në gjuhën origjinale : Chicago Journals / History of Science Society.

Artikulli është pjesë e Antologjisë “Komercializimi i shkollimit” / Përpiloi Valbona Nathanaili / Botohet një fragment. Të plotë mund ta lexoni në veprën me të njëjtin titull – në proces botimi. Data e mundshme e botimit: tetor 2019.

Libri aspiron të jetë jo më pak se “Kapitali” i Shkencës së Ekonomisë Politike të ditëve tona. Me shumë gjasa do të duhen ndoshta edhe shumë dekada për të thënë nëse Philip Mirowski ia ka dalë, por sigurisht të dy librat (nëse të tre vëllimet e “Kapitalit” të Marksit mund t’i referojmë si një) kanë karakteristikë të përbashkët faktin se përmbajnë një tezë qendrore, provokative, goditur në vetë vendin e origjinës me mënyra të pafundme, jo vetëm në aspektet teorik dhe empirik, por edhe në stil, një stil që nuk është aspak larg satirës për të cilën flet. Ndërkohë që studimet shkencore shpesh kanë efekt komik kur duan të demonstrojnë, se shkenca nuk është as aq e mirë dhe, as aq e keqe, sa mendojnë njerëzit, Mirowski ua kthen borxhin duke treguar se shkencëtarët, politikanët, biznesmenët dhe edhe vetë studiuesit nuk ndryshojnë shumë nga njëri-tjetri nga mënyra se si mendojnë. Ata janë të gjithë “gjithnjë” neo-liberalë.  

Kur themi se ekonomia politike e pas Luftës së Ftohtë është shkenca e neoliberalizmit vështirë se përbën lajm. Gjithsesi, Mirowski e vendos theksin tek parashtesa “neo”: neo-liberalizmi është liberalizmi i plaçkitur nga historia. Liberalët klasikë ëndërronin për kohën kur individët e lirë do mund të realizonin potencialin e tyre, gjë që mund të ndodhte, sipas tyre, vetëm kur të çliroheshin nga prangat e traditës. Këto ëndrra u vunë në jetë përgjatë Revolucionit Francez, revolucionit të dështuar të vitit 1848 dhe, së fundmi, edhe përgjatë Revolucionit Rus. Lëvizja që sot njihet me emrin neo-liberalizëm mori impuls në përgjigje të këtyre ngjarjeve dhe fillon me teoricienin ultramontanist të politikave Joseph de Maistre dhe kulminon me shkollën austriake të ekonomistëve, udhëheqësit e së cilës të shekullit XX ishin Ludwig Mises dhe Friedrich Hayek.  Mises dhe Hayek ndihmuan në krijimin e shoqatës “Mont Pelerin”, e cila shërbeu për farkëtimin e doktrinave që diskutohen në këtë libër.

Ndryshe nga liberalët klasikë, neo-liberalët nuk besojnë, aktualisht, në gjykimin njerëzor. Sipas tyre, gjykimi njerëzor është një sipërmarrje që nuk mund të shkojë përtej kufizimeve normale që vendos jeta dhe në rrjedhojë na duhet të mbështetim te tregjet – ky është mësimi që kanë nxjerrë nga skemat e dështuara të rishpikjes sociale që frymëzuan revolucionet e shkuar. Pra, një shtet i fuqishëm ka nevojë t’i mbajë njerëzit të fokusuar në aktivitetet lokale me bazë tregun, aktivitete që i aftësojnë të veprojnë në mënyrë përpjesëtimore me dijet e tyre relativisht të kufizuara. Ky fokusim mund të arrihet, kryesisht, duke institucionalizuar një regjim gjithëpërfshirës të të drejtave intelektuale, të cilat sigurojnë bazën e supozuar për të gjitha marrëdhëniet e tjera sociale – të drejta që kanë lindur në mënyrë të efektshme falë mekanizmave të tregut.   

Mirowski e orienton librin e tij rreth dy argumenteve kryesorë. Së pari, shteti neo-liberal, në emër të braktisjes së çdo lloj interesi që i shërben rimëkëmbjes sociale, ushtron shtrëngesë shumëdimensionale (me bekimin e biznesit), për ta shndërruar të gjithë shoqërinë në një lloj tregu. Së dyti, kjo politikë, në mënyrë shumë të qartë, efektet më shkatërruese dhe më të shumta i ka në “shkencë” – e marrë në kuptimin e gjerë të hulumtimit akademik – gjendja normale e së cilës e të vetë-kupturit dhe modus operandi janë në kundërshti me këtë politikë pothuaj në çdo aspekt. Në veçanti, shkenca për nga natyra është kolektiviste dhe anti-pronësi, treguesi më i qartë i së cilës është uniteti i kërkimit me mësimdhënien dhe që përbëjnë vulën e universitetit modern “humboldtian”. Për të parandaluar që kërkimi shkencor të mbetet vetëm në duart e atyre që e kanë krijuar apo financuar, akademikët duhet të angazhohen në mësimdhënie, me synimin që dija të shndërrohet vërtet në një të mirë publike.  


who’s who

Steve Fuller (1959, New York City) është diplomuar pranë universitetit të Kolumbias në Histori & Sociologji. Ka Master në Filozofi nga Universiteti i Kembrixhit dhe Doktoraturë (1985) nga Universiteti i Pittsburgh-ut, të dyja në Histori & Filozofi Shkence. Aktualisht kryeson katedrën Auguste Comte në epistemologji sociale (nga viti 2011), pranë Departamentit të Sociologjisë. Kërkimet e hulumtimet shkencore përfshijnë, kryesisht, çështje që janë subjekt i epistemologjisë sociale. Fuller ka themeluar programin e kërkimit shkencor në epistemologji sociale. Epistemologji Sociale është edhe emri i një reviste tremujore që ka themeluar me Taylor & Francis më vitin 1987, si dhe titulli i botimit të parë të Fuller, në vargun e njëzet të tillëve. Vepra më e fundit trajton të ardhmen e njerëzimit, ndryshe ‘Humanity 2.0’.

Ka folur në më shumë se 30 vende, shpesh në konferenca kombëtare, në rolin e folësit kryesor. Nga viti 1995 është anëtar i Shoqatës Mbretërore të Arteve. Më vitin 2007 i akordohet titulli “Doktor në Letra” nga Universiteti i Warwick, me motivacionin “Për kontribute të çmuara në fushën e studimeve akademike”. Anëtar i Akademisë së Shkencave të Mbretërisë së Bashkuar dhe i Akademisë Europiane të Shkencave dhe Arteve. Kërkues shkencor pranë “Breakthrough Institute”, drejtues i grupit think-tank ‘ecomodernist’, studiues pranë “Institute for Ethics and Emerging Technologies”, drejtues i grupit think-tank ‘trans-humanist’. Veprat e Fuller janë përkthyer në më shumë se njëzet gjuhë të ndryshme. Nga viti 2013 është anëtar i Edge, ‘kultura e tretë’ – në skaj të dijes – ku kontribuon me sistemin e tij vjetor të pyetjeve.

Botohet me lejen e autorëve. Copyright © Fondacioni “Henrietta Leavitt”. Asnjë pjesë e këtij botimi, mbrojtur nga Ligji i Shtetit Shqiptar “Për të drejtat e autorit dhe të drejta të tjera lidhur me të”, nuk mund të riprodhohet, ruhet, transmetohet a përdoret me asnjë formë a mjet grafik, elektronik apo mekanik, përfshirë por jo kufizuar fotokopje, skanime, digjitalizim, rrjet web apo sisteme të tjerë, pa lejen me shkrim të botuesit.

who’s who – Ardian Isufi

Ardian Isufi (1973) është diplomuar në Akademinë e Arteve të Tiranës në vitin 1995, në Atelienë e Grafikës. Nga viti 1996 dhe në vazhdim është pedagog dhe mban titullin akademik Prof. Asoc. në Atelienë e Grafikës. Aktualisht është dekan në Fakultetin e Arteve të Bukura, Universiteti i Arteve, Tiranë.

Ka marrë pjesë në shumë veprimtari artistike kombëtare dhe ndërkombë-tare si në Itali, Greqi, Francë, Austri, Kinë, Amerikë etj.

Veçojmë: Ekspozita “Parking” 2008 dhe Bienalja e Tiranes 2009, “Balena që u bë nëndetëse” Muzeu Ludwig, Budapest 2016.

Ardian Isufi është fitues i Çmimit të Tretë, në vitin 2005, në Konkursin Ndërkombëtar të Arteve Pamore “Onufri” dhe fitues i Çmimit të Dytë më vitin 1996. Krijimtaria e tij artistike është pjesë e shumë koleksioneve private në Shqipëri, Itali, Greqi, Austri, Amerikë etj., sikundër edhe e koleksionit permanent të pavionit të pas viteve 90-të në Galerinë Kombëtare të Arteve,Tiranë.

Kurator i shumë ekspozitave dhe aktiviteteve artistike, si ekspozita “FJALA” Tirana – New Orleans, SHBA, dhe “Spaç” Objekte-Subjekte të shkrimtarit dhe publicistit Fatos Lubonja.

  • Më vitin 2002 realizon ekspozitën personale “Ndjeshmëria Humane” në Galerinë Kombëtare të Arteve, Tiranë.
  • Cikli “Fragmente 2003-2005”
  • Në vitin 2008, realizon “Fjalori Jeshil” dhe “Shenja Humane” në Ambasadën Gjermane, Tiranë, ku autori fokusohet në hulumtimet artistike të marrëdhënies ndërmjet trupit të njeriut (individit) dhe realitetit absurd, si dhe presionin e ushtruar mbi individin në një atmosferë të pasigurt dhe të paqëndrueshme, si në kontekstin shoqëror ashtu edhe në atë social-politik.

“Umbrarum Theatrum” (Teatri i Hijeve) vjen përgjatë vitit 2010 me dy prezantime: në Galerinë FAP dhe në Galerinë ZETA në Tirane, paraqitje kjo ku rrëfen artistikisht copëza historie dhe identiteti që reflektojnë mbi periudha dhe ngjarje, si metafora e “monumentit” fantazmagorik të mitit që përfaqeson në periudhën e diktaturës “njeriun e ri.

“Vdekja e Artistit”, performanca e realizuar në ekspo “Mjedis” – Galeria e Vogël, merr shkas nga kjo pikënisje pikëpyetjesh me anë të një gjesti simbolik të mbytjes të vetë artistit.

O.P. (Objekt i Paidentifikueshëm) është projekti artistik që ky artist paraqet në Galerinë Promenade, Vlorë, 2012. Oxhak fabrike & minare xhamie: vepra flet per “tranzicionin e besimit”, që në këtë rast shpjegohet nga ky objekt kolazh historie, politike dhe feje për të diskutuar artistikisht problemet e integrimit të kulturave, religjoneve, të lirive e të drejtave të individit!

ANTIHOMAZH” në vitin 2015 realizon solo-show në instalacion me maskën e diktatorit komunist Enver Hoxha, ku kontakti me maskën-portret na shtyn në një kontakt psikologjik. Mimika apo gjestikulacioni emocional i portretit të çdo vizitori do të dokumentohet si ANTIHOMAZH me historinë tonë të diktaturës dhe për këtë arsye, rruga e kontaktit përballë kësaj “maske vdekje” do të jetë nëpërmjet një tuneli mental, që do të instalohet si labirinth i përroit psikologjik në hollin qendror të Muzeut Historik Kombëtar, Tiranë.

Andrea Nathanaili është një qytetar i mirë i vendit tim…

Nga Luan Rama

Andrea Nathanailin e njoh që prej vitit 1983. Ai mësues e unë nxënës në gjimnazin e Rrëshenit. E për 36 vjet me radhë mbetëm miq, konstant në respektin e ndërsjellë, pavarësisht kohës e dallgëve a rrjedhave të saj.

Unë e kam parë gjithmonë si mësues, e ai mua asnjëherë si nxënës, edhe kur unë isha vërtetë nxënësi i tij.

Në rrjedhë të viteve, respekti e vlerësimi im për të u bënë edhe më të konsoliduar, edhe më të ndjeshëm, pasi Andrea nuk të provokon ndjesi tjetër përveç respektit e mirënjohjes.

Mbeta pa fjalë kur dëgjova se e kanë arrestuar dhe, duke shpresuar se do të ishte lajthitje, prita që gjykata ta korrigjonte lajthitjen e prokurorisë në seancën procedurale të masës së sigurisë!

Por jo, e mbajtën në arrest për një akuzë që as nuk e kuptova e as nuk e kuptoj! Nuk është hera e parë dhe as rasti i vetëm që edhe gjykata lajthit. Paska ndikuar, thonë, për t’i hequr gjobën një subjekti (prej dy vitesh është në pension, ndonëse vazhdon të jetë Profesor i jashtëm, i lëndës “Legjislacioni në media”, që e ligjëron prej dhjetë vitesh, në Departamentin e Gazetarisë, pranë Fakultetit të Filologjisë, në Universitetin e Tiranës), tek AMA (Autoriteti I Mbikëqyrjes Audiovizive). Mundet, këtë nuk e di.

Por di që Andrea është njeri shumë korrekt, është qytetar i mirë dhe kudo ka punuar ndershmërisht! Ata që e njohin, ata që kanë punuar me të mund të thonë të njëjtën gjë! Andrea nuk është nga ata njerëz që shkel ligjin. Nuk e ka bërë kurrë! Nuk ia lejon tradita e familjes, nuk ia lejon formimi, edukata, karakteri i tij. Unë nuk e di se çfarë ka në dosjen që po hetohet duke e mbajtur të arrestuar Andrean. Por unë di që Andrea Nathanaili, në 36 vjet që prej kur e njoh, kurrë nuk ka pasur lidhje me shkelësit e ligjit. Nuk e besoj të ketë as sot.

Unë nuk e di se përse po e mbajnë të arrestuar Andrea Nathanailin, por di që po mbajnë në burg një njeri që deri ditën kur doli në pension, punoi me përkushtim e ndershmëri, kudo që iu dha mundësia të shërbejë, prej ditës së parë, kur 23 vjeç djalë e emëruan mësues në rrethin e Mirditës.

Unë di që po mbajnë në burg një qytetar të mirë të vendit tim, ndërkohë që shumë të tjerë, shumë prej atyre që kapardisen në pushtet a opozitë, me lidhje gjithfarëshe me kriminelë e trafikantë, me të korruptuar e me ata që vjedhin e blejnë vota, janë ende në parlament, votojnë ligje e mbajnë fjalime për luftën kundër krimit e korrupsionit, pasi kanë dëgjuar një natë më parë zërin e tyre në përgjimet e prokurorisë si pjesëtarë të bandës së krimit të zgjedhjeve!

New public management and the reform of education

European lessons for policy and practice

Edited by Helen M. Gunter, Emiliano Grimaldi, David Hall and Roberto Serpieri / Foreword Gary Anderson

First published 2016 by Routledge / ISBN: 978-1-138-83380-7 (hbk) / ISBN: 978-1-138-83381-4 (pbk) / ISBN: 978-1-315-73524-5 (ebk).

By Gary Anderson

Professor, Dept. of Administration, Leadership, and Technology Steinhardt School of Culture, Education, and Human Development, New York University.

Gary Anderson

Changes in the political economy since the mid-1970s until the present have been variously referred to as neoclassical, neoliberal, late capitalism, fast capitalism, and predatory capitalism. These macroeconomic changes have been accompanied by new forms of governance, new forms of management and, at the level of everyday neoliberalism, new subjectivities (Herr 2015). The chapters in this book take up primarily new forms of management, referred to as new managerialism or New Public Management (NPM). A central tenet of neoliberalism is to privatize and marketize society by transferring market principles to the public sector (Friedman 1962) and NPM is the way this is accomplished at the organizational and institutional levels. Analyses of NPM are in their infancy in the field of education for several reasons. Educational leadership and policy scholars tend to be isolated from scholars in public administration where it has received more attention. NPM also entered education in many countries through World Bank and OECD reports and private consultancies that too few educational researchers study. In some contexts, it snuck in relatively unnoticed at the level of practice. For instance, in the US educational administrators seemed enamoured of Total Quality Management, discourses of modernizing rigid public bureaucracies, and best sellers like Who Moved My Cheese? (Johnson 1998) and In Search of Excellence (Peters and Waterman 1982). With the possible exception of England, where these policies arguably began, there has been a dearth of nuanced analyses in education that move beyond fairly monolithic notions of privatization, marketization, or new governance.

By comparing the ways NPM has entered European countries in similar, but also idiosyncratic ways, this collection of studies provides a more nuanced way of understanding the global enactments of NPM, not as a list of characteristics, but as a series of discourses and practices that enter diverse contexts in diverse ways. As these chapters explore in detail, sometimes it remains mostly discourse; sometimes if becomes policy, but has little actual impact; and sometimes it brings about significant recontextualizations and restructurings at the economic, political, and cultural levels.

The challenge in some of these chapters – particularly the post-Communist and Nordic clusters – is to explain not NPM’s presence, but its relative absence. Or, paradoxically, as in the case of The Czech Republic, ‘NPM ideological premises have been selectively applied for labelling some policy prescriptions that took on un-NPM twists and turns in the reality of the implementation process and that might even have been implemented without NPM policy borrowing taking place’ (Veselý et al. in this volume).

Although I am not trained as a comparativist, it is tempting to make some observations about how these chapters inform our understanding of how NPM has entered countries on the other side of the Atlantic. In a recent special issue of Educational Policy Analysis Archives, we have explored similarities in how NPM is constructing new professional identities in England, Chile and the US, three countries that were early adopters of NPM (Anderson and Cohen 2015; Hall and McGinity 2015; Herr 2015; Montecinos et al. 2015; Mungal 2015).

We were more struck by the similarities across these three countries than the differences, in part because NPM has made such deep inroads into their educational systems. There is a tendency in the English-speaking academic world to mainly compare English-speaking countries, which are precisely those countries where NPM has found the most fertile ground. So chapters on non-English speaking European countries provide a fresh perspective on other ways that NPM has been taken up…

Content

Introduction

  • NPM and educational reform in Europe. Helen M Gunter, Emiliano Grimaldi, David Hall, Roberto Serpieri.

PART I The liberal state

  • England: Permanent instability in the European educational NPM ‘laboratory’.

PART II The social democratic state

  • Finland: NPM resistance or towards European neo-welfarism in education? Michael Uljens, Lili-Ann Wolff and Sara Frontini.
  • Governing by new performance expectations in Norwegian schools Guri Skedsmo and Jorunn Møller.
  • Reforming Swedish education through New Public Management and quasi-markets Nafsika Alexiadou and Lisbeth Lundahl.

PART III The administrative state

  • New Public Management in the French educational system: Between affirmation of the state and decentralised governance Jean-Louis Derout and Romuald Normand.
  • NPM and the Reculturing of the Italian Education System: The making of new fields of visibility Emiliano Grimaldi, Paolo Landri and Roberto Serpieri.
  • The dissemination and adoption of NPM ideas in Catalan education: A cultural political economy approach Antoni Verger and Marta Curran.

PART IV The post-communist state

  • New Public Management in Czech education: From the side road to the highway? Arnošt Veselý, Jan Kohoutek, Stanislav Štech.
  • Elements of New Public Management in the context of the Hungarian education system, 1990–2010 Anna Imre and Ágnes Fazekas.
  • New Head teacher roles following the decentralization of Romanian education Ana-Cristina Popescu.

Conclusion

  • NPM and the dynamics of education policy and practice in Europe Helen M Gunter, Emiliano Grimaldi, David Hall, Roberto Serpieri.

Arsimi nuk pret Nga Valbona Nathanaili

“Protesta për plotësimin e 8 kërkesave bazë” e studentëve të universiteteve publike detyroi politikën të dëgjojë dhe të fillojë të kuptojë se çfarë bëhet në universitete! Por analiza e zhvillimeve në arsim këta vitet e fundit dhe në përgjithësi e gjithë arsimit pas viteve ’90, tregon se politika në arsim ka qenë shumë politike dhe pak profesionale në hartimin e politikave, tepër ndëshkuese e përjashtuese dhe aspak bashkëpunuese e shpërblyese me ekspertët. E njëjta analizë më detyron të dyshoj në shkallën e sinqeritetit dhe vullnetit për të ndryshuar realisht gjendjen. Gjithsesi, falë këtyre protestave, shpresoj që ky reflektim të jetë më pak politik dhe më shumë profesional.

Një nga rrjedhojat e kësaj politike në politikat e arsimit të lartë ka qenë masivizimi. Nëse flasim në terma absolutë sa i takon numrit të të regjistruarve, vetëm gjatë periudhës 2004-2012, kemi këto shifra: në vitin akademik 2004-2005, numri i studentëve që u regjistruan në një institucion të arsimit të lartë, publik e privat, ishte 63 257, ndërkohë që në vitin akademik 2011-2012, numri i studentëve të regjistruar shkoi në 160 839, që do të thotë se brenda një periudhe shtatëvjeçare numri është rritur me 97 582 studentë!

Por masivizimi i arsimit të lartë nuk duhet të na trembë! Ky lloj masivizimi përputhet me objektivat e OSBE-së e të BE-së. Shqipëria është pjesëmarrëse në “Hapësirën Europiane të Arsimit të Lartë” dhe të gjitha dokumentet dhe komunikatat ministrore e theksojnë këtë kërkesë. Në argumentin “pro” masivizimit të arsimit të lartë, duhet theksuar se shoqëria ka vetëm përfitim, sepse është një shërbim që na çon përpara. Akoma, masivizimi i arsimit të lartë është fakt pothuaj në të gjithë botën. Shteti dhe universitetet, bashkë dhe veç e veç, ndërmarrin një mijë e një politika e nisma për t’i bërë të rinjtë e të vjetrit pjesë të sistemit arsimor dhe të mësuarit përgjatë gjithë jetës. Pra, askush nuk duhet të dyshojë se arsimi i lartë është masivizuar. Ajo që vihet në pikëpyetje është sa cilësor është ai. Pasojat kanë qenë dramatike në cilësinë e edukimit në këtë nivel në Shqipëri, sepse ka qenë një masivizim spontan, kaotik, i pakontrolluar e i pashoqëruar me një legjislacion korrekt e kërkesa të forta. Sepse janë bërë politika të këqija!

Së pari,

  • sepse masivizimi i arsimit të lartë u shoqërua me një masivizim edhe të institucioneve publike që e ofronin këtë shërbim. Në vitin 1992-1993, me vendim qeverie, të gjitha Institutet (Elbasan, Shkodër, Gjirokastër e Korçë) u shndërruan, brenda ditës, në universitete, ndonëse programet dhe, bashkë me to, edhe diplomat, ishin krejtësisht të ndryshme nga ato që ofronte Universiteti i Tiranës, në përmbajtje dhe emërtesë. Një vit më vonë, më 1994, në Vlorë hapet Universiteti Teknologjik i Vlorës. Numrit të pakontrolluar të institucionet publike i shtohen universitetet private. Në vitin 2002 shfaqen universitetet e para private, që fillimisht vërtet janë të profilizuara dhe pak (vetëm pesë), por në vitin 2009 numri i tyre shkon në 34. Brenda një periudhe vetëm shtatëvjeçare, shënojnë një rritje me 85.3%. Për të njëjtën periudhë, nga të profilizuar, shndërrohen gjithnjë e më të përgjithshëm, duke ofruar programe që shtriheshin pothuaj në të gjitha fushat e dijes, një lloj copy-paste institucional në shkallë kombëtare. Por me defekte! Sepse kërkoheshin pedagogë, dekanë e rektorë, doktorë shkencash, profesorë të asociuar e profesorë!

Së dyti,

  • krahasuar me vendet e rajonit ka një ndryshim të ndjeshëm. Numri i studentëve të regjistruar në një institucion të arsimit të lartë duket vërtet i madh në terma absolutë, por nëse e llogarisim në raport me numrin e përgjithshëm të popullsisë, koeficenti është më i vogël. Nga ana tjetër, numri i universiteteve/një mijë banorë në Shqipëri është shumë herë më i madh se ai i vendeve të rajonit. Këtu mund të bëhen disa deduksione: masivizimi në Shqipëri i arsimit të lartë ka vend për nxitje me politika mbështetëse; një pjesë e mirë e të rinjve zgjedhin të arsimohen jashtë vendit, kryesisht ata më të mirët, dhe ne nuk bëjmë asgjë për t’i mbajtur; hapja pa kriter e universiteteve dhe funksionimi i mëtejshëm i tyre në kundërshtim me logjikën e një institucioni të tillë, që kërkon dy boshte: mësimdhënie cilësore e kërkim shkencor.

Deduksioni i fundit: “hapja pa kriter e universiteteve”, – është çelësi për fillimin e argumentit për përmirësim!

Për shembull, çfarë kuptimi ka që Universiteti “Aleksandër Moisiu” në Durrës ka ndryshuar pothuaj krejtësisht synimin fillestar për të cilin u hap, – të qenit i profilizuar, – ndërkohë që sot ofron programe të ngjashme me shumë universitete të tjera, private e publike, një pjesë e të cilëve janë dy hapa larg, në Tiranë! Nga faqja on-line e universitetit mund të vlerësosh lehtësisht edhe cilësinë e programeve që ofrohen, si dhe të kërkimit shkencor që zhvillohet. Duke u ndalur te kërkimi shkencore, konstatohet se puna shkencore në këtë universitet udhëhiqet nga 31 objektiva, ndërkohë që të gjithë manualët e pedagogjisë rekomandojnë të punohet me jo më shumë se 4-5 objektiva. Nga 31 objektivat shkencorë që listohen, në objektivin nr. 31 lexon:

“Pasqyrimi i aktiviteteve në kohë reale në faqen zyrtare të UAMD-së dhe i organizatave e institucioneve partnere, si dhe mediatizimi i aktiviteteve dhe gjithë veprimtarisë së UAMD-së në të gjitha format e mundshme (media, media sociale, web-e), për rritjen e impaktit, propogandimin e ofertës UAMD, si dhe për rritjen e imazhit publik të Universitetit “Aleksandër Moisiu”.

Sigurisht që një universitet duhet të pretendojë më shumë se një shkollë e mesme! Ky është qëllimi pse funksionojnë. Hulumtimi në rubrikat e tjera të kërkimit shkencor nuk ofron më shumë! Biblioteka digjitale e Universitetit “Aleksandër Moisiu” përbëhet nga punimet e studentëve të nivelit master, si dhe leksione të skanuara të disa pedagogëve, ndërsa qendra kërkimore ekziston si koncept. Por universiteti ka tagrin të japë edhe gradën shkencore “Doktor” – në faqe gjenden të publikuara 3 punime doktorature!

Në garën e reduktimit të kërkimit shkencor në aktivitete nuk mbetet prapa as Universiteti i Gjirokastrës!

Analiza e faqeve on-line të universiteteve të tjera jep të njëjtën pamje sa i takon cilësisë. Në Fakultetin e Shkencave të Natyrës (UT), Departamenti i Fizikës, puna shkencore është vetëm si rubrikë, gjithë hapësira tjetër është bosh (dt. 23.12.2018).

Përsëri nga faqet on-line, një universitet ka fakultet sportiv, por e vetmja fushë sporti është parkingu rreth ndërtesës; një tjetër ka fakultet për përgatitjen e teknikëve në fushën e imazherisë mjekësore, por përgjegjësi i departamentit jep psikologji!

Universitete të tillë janë thjesht “grabitqarë”. Mburren se kanë shumë studentë! Mburren se kanë shumë programe! Por grabisin të ardhurat, grabisin shpresën, grabisin ëndrrat tona për një shoqëri të mirë. Janë arsyeja pse largohen të rinjtë. 

Së treti,

  • cilësia e dobët me të cilën vijnë studentët nga një nivel i mëparshëm arsimor. Faktori kryesor është reduktimi i gjimnazeve nga katër në tre klasë, me arsyetimin që një klasë e bën në sistemin nëntëvjeçar. Por mësuesit e ciklit nëntëvjeçar nuk janë të aftë të përballojnë atë nivel dijesh që kërkon gjimnazi. Kjo ndikoi në thjeshtëzimin në maksimum të kurrikulës së gjimnazit, sepse edhe nga ky nivel nxënësit vinin me boshllëqe.

Pyetjet që mund të shtrohen janë shumë. Zinxhiri nga një nivel edukimi në një tjetër nuk funksionon. Gjithsesi, duke mbetur në arsimin e lartë, dhe në vijim të argumenteve sa më sipër, mund të fillojmë me një pyetje të thjeshtë: Pse duhan mbajtur kaq shumë universitete publike? Përpos të tjerave, kaq shumë shpenzime buxheti për të mbajtur rektorë e zëvendës rektorë? Është mirë që disa universitete të mbyllen (si emra) dhe t’u bashkëngjiten atyre te të cilët ekziston mundësia se mund të ribëhen. Po ashtu, një ide e mirë është edhe profilizimi për disa universitete të tjera publike, në varësi të vendndodhjes gjeografike.

Një vështirësi tjetër në funksionimin e cilësisë është edhe legjislacioni aktual e vendime të ndryshme nxjerrë në funksion të tij. Sepse në ligjin aktual për arsimin e lartë, Nr. 80/2015, ndonëse është më i mirë se i mëparshmi, fryma dhe nene të veçanta nuk na ndihmojnë të përmirësojmë gjendjen bazuar në të, ose ndryshe ligji nuk nxit ndryshime pozitive në arsimin publik.

Nga ligji, vendosja e theksit te ekselenti që vjen nga shkolla e mesme nuk e zgjeron suksesin e shoqërisë, sepse ekselentë të tillë rrallë dalin jashtë modeleve të paracaktuara sociale dhe rrallë lulëzojnë jashtë mjediseve inkurajues të njohur. Këta individë mund të na bëjnë të ëndërrojmë, por tullat i vendos masa dhe kemi nevojë që këto tulla të zënë vend mirë. Për më tepër, vlerësimi dhe shndërrimi në kult i aftësive dhe meritës, në pedagogji, njihet si një lloj “evolucioni negativ” i shoqërisë dhe etiketohet si justifikim për të qenë indiferent ndaj fëmijëve që u takojnë shtresave në nevojë, si dhe për mungesën e veprimeve dhe masave që i lënë në nivelin ku janë.

Vendosja e theksit në të gjithë diskursin e pas-protestës nuk duhet të jetë te ekselenti që vjen nga shkolla e mesme, sepse vazhdoj të këmbëngul që mesatarja e shkollës së mesme na tregon se janë të mirë, por jo sa të mirë do të jenë, por duhet të jetë te ekselenti që prodhon universiteti, pra studenti në dalje. Kjo është vlera e shtuar e universitetit dhe ky është universiteti i mirë.

Bazuar në këtë ligj nuk mund të shkojmë përtej tetë pikave që kërkuan studentët këtë dhjetor dhe gjasat janë të kemi një protestë të ngjashme vetëm disa muaj më vonë!

Bëjmë dot universitet të mirë? Kjo kërkon politika të mira dhe ekspertë të mirë! Arsimi duhet shpallur emergjencë kombëtare, të paktën për një periudhë katërvjeçare! Sepse arsimi nuk pret… dhe jo vetëm arsim i lartë!