Psikologjia politike e racës dhe etnicitetit

Shkëputur nga libri: Hyrje në psikologji politike

Përktheu: Edita Fino

Në mbarë botën, racizmi dhe etnocentrizmi përbëjnë burime konfliktesh të forta politike. Për dekada të tëra, paragjykimi dhe diskriminimi racial janë konsideruar si “dilema e madhe amerikane”. Racizmi ka qenë shkaku i njërit prej regjimeve më shtypëse në historinë moderne – shembulli i qeverisë së Aparteidit në Afrikën e Jugut është më flagranti. Dhe në të gjithë botën, urrejtja etnike është konsideruar si shkak konfliktesh të panumërta, përfshirë gjenocidin. Duke i parë këto konflikte nga perspektiva e psikologjisë politike mund të arrijmë në depërtime më të thella në shkaqet e tyre që nuk ofrohen nga qasjet e tjera.

  • Së pari, shpjegimi i konflikteve raciale dhe etnike si pasojë e rivalitetit për pushtet dhe për burime nuk arrin të shpjegojë se pse përfshihen njerëzit në këto konflikte edhe kur ato në fakt rezultojnë në shkatërrimin e pasurisë dhe burimeve, në fakt edhe në ato vende ku pushteti është relativisht i decentralizuar.
  • Së dyti, nëse nuk do të kishte asnjë proces të nëndheshëm psikologjik që ndikon në konfliktet raciale dhe etnike, atëherë ato do të mund të zgjidheshin një herë e mirë. Por nga perspektiva e psikologjisë politike arrijmë ta kuptojmë intranzigjencën e grupeve në konflikt si rezultat të nevojës së vazhdueshme që kanë grupet për t’u dalluar nga grupet e tjera dhe për ta krahasuar veten me ta.
  • Së treti, psikologjia politike na ndihmon të kuptojmë, se si grupet e ndryshme raciale dhe etnike mund të jetojnë së bashku në harmoni për vite të tëra dhe më pas të shpërthejnë në dhunë të tmerrshme ndaj njëri-tjetrit. Liderët mund të manipulojnë identitetet e grupeve dhe kur njerëzit binden nga fjalët e liderëve të tyre dhe prej atyre që qarkullojnë brenda grupit të tyre se po kërcënohen prej grupeve të tjera, emocionet mund të arrijnë në nivele të tilla ekstreme siç janë urrejtja dhe frika.
  • Së katërti, psikologjia politike e përqendron vëmendjen ndaj mënyrave se si mund të inkuadrohen çështjet për të nxitur nivele të ndryshme ankthi tek qytetarët. Stereotipet për shembull mund të manipulohen haptazi apo në mënyrë të fshehtë për të prodhuar sjellje dhe qëndrime stereotipale.

Raca dhe etniciteti janë konstruksione sociale, dhe jo dallime me bazë shkencore, por sikurse tregon edhe historia e SHBA-së shpesh herë merren për të tilla. George Fredrickson (1999) thekson:

  • Gjatë gjithë historisë së saj, SHBA është banuar nga një shumësi grupesh raciale apo etnike që ndërveprojnë me njëri-tjetrin. Përveç strukturimit të raporteve sipas linjës së dukshme ‘të ngjyrës’ ndërmjet të bardhëve dominues dhe të zinjve, indianëve dhe aziatikëve me status më të ulët, kohë pas kohë ka pasur edhe dallime të rëndësishme sociale ndërmjet atyre që kishin prejardhje të bardhë apo Evropiane. Sot ne i mendojmë dallimet mes protestantëve Anglo-Saksonë të bardhë dhe Irlandezëve, Italianëve, Polakëve dhe Hebrenjve të Amerikës si dallime kulturore ose fetare, por në kohë më të hershme këto grupe shiheshin ndonjëherë si “raca” ose “nënraca” – njerëz që zotërojnë karakteristika dhe aftësi të lindura të cilat i bënin ata të papërshtatshëm për të patur qytetarinë amerikane. Për rrjedhojë, dhënia e një dallimi të prerë mes racës dhe etnicitetit mund të na çojë në një drejtim të gabuar sa i përket marrëdhënieve ndërmjet grupeve…. Etniciteti “racializohet” sa herë që karakteristikat e veçanta të grupit, pavarësisht sesi përkufizohen ose shpjegohen ato, përdoren si bazë për të përcaktuar një hierarki në status mes grupeve që mendohet se ndryshojnë sa i përket prejardhjes. (f. 23)

Pasi është vënë në dukje ky rrezik, raca dhe etniciteti trajtohen si të ndara më vete, si pasqyrime të konstruksionit social të tyre në situata reale. Me fjalë të tjera, në ato raste që shoqëria e konsideron racën si racë dhe jo si etnicitet, e tillë do të konsiderohet ajo edhe në shqyrtimin tonë, në mënyrë që gjuha e përdorur në këto shoqëri si dhe në studimet e publikuara rreth këtyre fenomeneve të pasqyrohet ashtu siç është.

Dallimet ndërmjet grupeve, sa i përket racës dhe etnicitetit, shoqërohen shumë shpesh me dhunë dhe pabarazi politike. Këto modele veprimesh politike shpesh rrjedhin nga stereotipizimi dhe paragjykimi i grupeve të tjera raciale ose etnike.

Çfarë është paragjykimi?

Ky është një term që përdoret shpesh por në përkufizimet e shumta të tij ekzistojnë dallime të rëndësishme. Duke analizuar interpretimet e ndryshme që janë dhënë lidhur me paragjykimin, Sniderman, Piazza dhe Harvey (1998) kanë vënë në dukje katër komponentë të paragjykimit mbi të cilët duket se ka një konsesus në pjesën më të madhe të studiuesve:

  • 1. reagimi ndaj të tjerëve mbi bazën e anëtarësisë së tyre në një grup të caktuar;
  • 2. orientimi vlerësues negativ ndaj një grupi të dhënë dhe rrjedhimisht antipatia e theksuar ndaj anëtarëve të tij;
  • 3. atribuimi i padrejtë i karakteristikave negative ndaj një grupi dhe anëtarëve të tij;
  • 4. qëndrueshmëria e orientimit negativ ndaj një grupi të dhënë dhe anëtarëve të tij.

Paragjykimi shoqërohet ngushtësisht me stereotipet, i cili përkufizohet si “një sërë besimesh lidhur me tiparet personale të një grupi të dhënë njerëzish” (Duckitt 1994, f. 8). Stereotipet dhe paragjykimet që prodhojnë sjellje diskriminuese janë plot me vlerësime negative lidhur me grupin tjetër dhe anëtarët e tij. Rothbart dhe Johns (1993) theksojnë se stereotipet përmbajnë si komponentë përshkrues, ashtu dhe komponentë vlerësues. Problemi sipas tyre, “është se komponenti vlerësues, i cili është një gjykim që bën vëzhguesi lidhur me grupin, nuk perceptohet si gjykim mbi grupin, por si një tipar i vetë grupit” (f. 40). Ky quhet gabimi fenomenal i absolutizmit. Për shembull, një grup që nuk shpenzon shumë para mund të mendohet kurnac. Secili karakterizim është vlerësim i një sjelljeje, por ky vlerësim merret për karakteristikë të vërtetë të grupit, dhe jo si një nga vlerësimet e mundshme të sjelljes së vëzhguar. Kështu, sipas një stereotipi negativ, një grup anëtarët e të cilit nuk shpenzojnë shumë para mund të konsiderohet si një grup kurnacësh të lindur. Përdorimi i paragjykimeve dhe besimeve paraprake për të vlerësuar të tjerët ndodh në situata të paqarta, fenomen i cili njihet gjithashtu si gabimi përfundimtar atributiv (Pettigrew 1979).

Perspektiva teorike lidhur me racizmin dhe etnocentrizmin

Përse njerëzit i shohin të tjerët në mënyrë stereotipale dhe përse sillen në mënyrë diskriminuese? Një nga shpjegimet më të hershme lidhur me paragjykimin dhe diskriminimin është teoria e konfliktit realist. Sipas këtij shpjegimi, diskriminimi vjen si rezultat i rivalizimit të grupeve të ndryshme për burimet e pakta, të tilla si punësimi, strehimi dhe shkollimi i mirë. Sa më të pakta të jenë burimet e tilla, aq më e lartë është kërkesa për to. Gjithashtu, kërkimet sugjerojnë, se ndërkohë që shtohet rivaliteti lidhur mbi burimet e pakta, aktorët që përfshihen në rivalitet kanë prirjen t’i shohin të tjerët në një dritë gjithnjë e më negative. Për shembull, anëtarët e grupeve të ndryshme kanë prirjen t’i mbyllin kufijtë që ekzistojnë mes tyre, t’i poshtërojnë grupet e tjera, dhe të besojnë se grupi i tyre është më superior. Një nga studimet më të hershme të teorisë së konfliktit realist është bërë nga Sherif, Harvey, White, Hood dhe Sherif (1961). Ky studim përfshinte ndarjen në dy grupe të vogla të një grupi djemsh 11-vjeçar që kishin shkuar në një kamping veror. Për 1 javë të tërë djemtë e të dyja grupeve u lejuan të jetonin bashkë ku hanin bashkë, luanin me njëri-tjetrin dhe bënin aktivitete përgjithësisht të këndshme. Më pas, djemve të të dyja grupeve iu tha që do të përfshiheshin në një numër garash, fituesit e të cilave do të merrnin çmime me vlerë (p.sh trofe të ndryshme). Gjatë 2 javëve që pasuan filloi të rritej tensioni, ndërsa djemtë konkurronin me njëri-tjetrin për të fituar garat. Ata filluan të ngacmoheshin me njëri-tjetrin, sulmonin kabinat, përmbysnin shtretërit dhe shkatërruan shumë objekte personale. Brenda vetëm 2 javësh, djemtë të cilët përpara studimit ishin shokë me njëri-tjetrin filluan të sillen në mënyrë armiqësore ndaj njëri-tjetrit si rezultat i rivalitetit.

Në përpjekje për të rivendosur miqësinë mes djemve, Sherif dhe kolegët e tij (1961) krijuan një sërë qëllimesh të një rendi më të lartë – që duhet të ishin të dëshirueshme për të dy grupet, arritja e të cilëve kërkonte bashkëpunimin e të dyja grupeve. Kështu, kur djemve filluan t’u pakësohen rezervat e ujit (si pasojë e sabotimit të rezervuarit nga ana e kërkuesve), të dy grupeve iu desh të punonin së bashku për rregullimin e tij. Po ashtu, kur djemtë dëshironin të shihnin një film por nuk mund ta merrnin dot vetë me qira për shkak të çmimit të lartë, ata mblidhnin lekët së bashku. Futja në lojë e këtyre qëllimeve të rendit të lartë çoi uljen e tensioneve të krijuara si rezultat i konkurrencës. Gjithashtu, shumë nga djemtë që bënin pjesë në grupe të ndryshme qenë të gjendje që të rivendosnin miqësinë me njëri-tjetrin. Ky studim pati një rëndësi të madhe pasi ai zbuloi sesi rivaliteti për burime të pakta mund të përshkallëzohet shumë shpejt duke kaluar në fazën e një konflikti të plotë.

Një perspektivë e dytë shpjeguese lidhur me paragjykimin dhe diskriminimin është teoria e të mësuarit social. Sipas kësaj pikëpamjeje fëmijët i mësojnë qëndrimet negative dhe sjelljet paragjykuese nga prindërit, mësuesit, familja, shokët dhe njerëzit e tjerë, kur ata shpërblehen për shfaqien e sjelljeve të tilla. Shpërblimet mund të vijnë në formën e lavdërimit, miratimit, dashurisë e kështu me radhë. Fëmijët kanë një nevojë të fortë për t’u pranuar dhe dashur nga njerëzit që janë të rëndësishëm për ta. Një mënyrë për t’u pranuar dhe për të fituar dashurinë e të tjerëve të rëndësishëm është adaptimi i të njëjtave qëndrime që kanë këta të fundit ndaj grupeve të caktuara. Normat sociale (rregullat që udhëheqin sjelljet e përshtatshme dhe të pranueshme) janë gjithashtu një mekanizëm i fuqishëm për të mësuar paragjykimet. Shumica e njerëzve zgjedhin të konformohen me normat e grupit të tyre. Për shembull, një fëmijë mund të mendojë që nëse një anëtari të grupit të vet nuk i pëlqen një grup tjetër, atëherë as ai nuk duhet të ketë mendim të mirë për grupin në fjalë. Kërkimet e fundit sugjerojnë se qëndrimet e individëve ndaj grupeve të veçanta raciale përcaktohen nga qëndrimet e prindërve të tyre, si dhe nga përvojat e tyre të fëmijërisë lidhur me anëtarë të grupeve pakicë. Ata që kanë prindër me më pak paragjykime dhe që kanë patur përvoja pozitive në fëmijëri me anëtarët e grupeve të tjera kanë qëndrime më pozitive raciale. Media luan gjithashtu një rol të rëndësishëm në formësimin e qëndrimeve tona ndaj anëtarëve të grupeve të tjera raciale. Kur anëtarët e grupeve pakicë portretizohen (në televizion, filma, reklama) në mënyrë stereotipale, konsumatorët e mediave priren të marrin qëndrime stereotip (paragjykuese) ndaj tyre.

Paragjykimet në dritën e teorisë së identitetit social

Studimet mbi identitetin social kanë gjetur se paragjykimi dhe stereotipizimi ndërmjet grupeve ndodh edhe në mungesë të qëllimeve konfliktuale (si në rastin e teorisë së burimeve të pakta). Konkurrenca mund të shfaqet edhe kur humbja/fitimi janë të një natyre thjesht psikologjike. Ajo mund të shfaqet edhe mes grupeve që janë krijuar në mënyrë krejt arbitrare nga eksperimentuesit e që nuk kanë patur e nuk kanë asnjë ndërveprim real apo qëllime konfliktuale (paradigma e grupit minimal).

Kategorizimi social dhe identiteti social janë pjesërisht përgjegjës për procesin fillestar të dallimit të grupeve në grupet ku bëjmë pjesë dhe grupet e tjera. Me këtë proces lind edhe perceptimi shoqërues i superioritetit të grupit tonë në raport me grupet e tjera. Gjithashtu, psikologët kanë zbuluar se njerëzit kanë një memorie shumë më të mirë të sjelljeve negative të grupeve të tjera, sesa të sjelljeve pozitive të tyre dhe në të kundërt, kujtojnë më mirë sjelljet pozitive të grupit të tyre sesa ato negative. Por, ky lloj shtrembërimi në favor të grupit tonë nuk përbën në vetvete stereotipizim apo paragjykim. Por “Jo çdo përgjithësim i ekzagjëruar është paragjykim”. Përgjithësime të tilla bëhen paragjykime kur ato i rezistojnë infomacionit të kundërt, dmth kur informacionet që tregojnë se ato janë të gabuara injorohen, nuk besohen dhe refuzohen në mënyrë të vazhdueshme.

Një argument qëndror në teorinë e identitetit social është ai që kategorizimi social krijon një motivacion bazë për konkurencën sociale ndërmjet grupeve. Pasi krijohen kategoritë sociale, njerëzit do të përpiqen të kenë një identitet social pozitiv, gjë që bëhet shkas për konkurencën ndërmjet grupeve. Prirja e njerëzve për ta parë grupin e tyre në një dritë më pozitive në krahasim me grupet e tjera shkakton shtrembërime perceptive dhe modele sjelljesh diskriminuese. Ky shpjegim na ndihmon të kuptojmë etnocentrizmin në përgjithësi: Ai e përqëndron vëmendjen tonë mbi rëndësinë e dallimeve në status, d.m.th nevoja për ta parë grupin tonë si superior ndaj të tjerëve dhe mbi rolin që luajnë shenjat sociale në theksimin e dallimeve ndërmjet grupeve të ndryshme. Por a shpjegon kjo perspektivë se pse paragjykimet ndaj disa grupeve janë aq të thella, ndërsa ndaj disa grupeve të tjera gati joekzistuese? Jo tamam. Për ta bërë këtë duhen shtuar faktorë të tjerë që lidhen me kontekstin social, perceptimin e legjitimitetit të mardhënieve ndërgrupore, dhe karakteristikat e personalitetit individual.

Paragjykimi racor dhe etnik në prizmin e personalitetit

Kohët e fundit ka patur një rigjallërim të interesit mbi studimin e personalitetit autoritar. Studimet e Altemeyer (1981, 1988, 1996) dhe të tjerëve kanë vënë në dukje se në të gjitha kulturat është vënë re një korrelacion i lartë mes tre karakteristikave qendrore të personalitetit të cilat lidhen drejtpërdrejtë me etnocentrizmin dhe paragjykimin. Këto karakteristika janë nënshtrimi autoritar (ndaj autoritetit), agresioni (ndaj grupeve jo komformiste) dhe konvencionalizmi (pranimi i verbër i normave sociale). Altemeyer (1996) argumenton se këto karakteristika kanë një lidhje të fortë veçanërisht me autoritarizmin e krahut të djathtë dhe studimi i tij ka gjetur një korelacion të lartë me etnocentrizmin. Njerëzit që kanë pikësime të larta në matjen e autoritarizmit kanë prirjen të jenë më paragjykues ndaj grupeve të tjera me status të ulët sesa njerëzit që kanë nivele të ulëta autoritarizmi (Altemeyer 1996; Meloen 1994). Individët me nivel të lartë autoritarizmi i shohin grupet e tjera në mënyrë stereotipale si inferiorë ndaj grupit të tyre. Në përgjithësi, megjithë debatin e vazhdueshëm lidhur me teoritë dhe metodat e përdorura, të dhënat tregojnë se dallimet individuale ndikojnë në nivelin e racizmit, paragjykimit dhe etnocentrimin. Njerëzit me nivel të lartë autoritarizmi janë më paragjykues ndaj grupeve të tjera (veçanërisht ndaj grupeve të tjera që janë dukshëm më të ndryshëm dhe të një statusi më të ulët), janë më etnocentrikë, më pak kompleksë nga pikëpamja kognitive dhe priren më shumë të mbështeten tek stereotipet në situata të paqarta. Por ka edhe tipare të tjera të personalitetit të cilat është vënë re që shoqërohen me prirjet etnocentrike. Etnocentrizmi dhe nevoja personale për strukturë mund të jenë parashikues të një sensi të fortë identifikimi me grupin, ashtu si edhe të sjelljes diskriminuese.

Paragjykimi racor dhe etnik sipas teorisë së dominancës  sociale

Teoria e dominancës sociale paraqiti një masë matjeje të orientimit të dominancës sociale, një shkallë që mundohet të bëjë dallimin mes atyre që preferojnë që mardhëniet sociale ndërmjet grupeve të jenë të barabarta dhe atyre që preferojnë që këto mardhënie të jenë hierarkike, si dhe masën në të cilën njerëzit duan që grupi i tyre të dominojë mbi grupet e tjera. Dimensionet e personalitetit që lidhen me orientimin për dominancë sociale kanë të bëjnë me masën në të cilën personi mbështet apo është pro mardhënieve të pabarabarta, hierarkike, të orientuar nga dominimi, ndërmjet grupeve të ndryshme (Shih tekstin në fund, për një vështrim mbi shkallën aktuale). Siç pritej, ata me dominancë sociale të lartë pajtoheshin fort me pyetjen 1-8 dhe nuk pajtoheshin me pyetjet 9-16. Kjo shkallë ka dhënë rezultate të ngjashme me ato të matjeve të autoritarizmit të krahut të djathtë të Altemeyer (1998), edhe pse individët me dominancë sociale të lartë ndryshojnë nga autoritaristët në atë që feja nuk është veçanërisht e rëndësishme për ta dhe ata nuk “pretendojnë se janë mirëdashës” (f. 61) sikurse bëjnë autoritarët e krahut të djathtë (Whitley 1999).

Por me gjithë pikat e forta të saj, teoria e dominancës sociale nuk arrin të shpjegojë ato të dhëna eksperimentale që dëshmojnë për favorizimin apo mbështetjen e grupeve të tjera dhe as nuk mund të parashikojë se në cilat dimensione do të ndodhë diskriminimi ndaj grupeve të tjera. Modeli i teorisë së identitetit social krijon pritshmëri për diskriminimin e grupeve të tjera, e megjithatë studimet kanë treguar se grupet me status të ulët mund të kenë admirim për grupet e tjera me status të lartë.

Si mund të shpjegohet kjo?

Teoria e dominancës sociale përpiqet t’i shpjegojë këto sjellje si produkte të statusit social dhe të predispozitës njerëzore për të krijuar grupe sociale që organizohen në një hierarki sociale. Në shoqëri ka tre hierarki të mëdha: gjinia (meshkujt dominojnë mbi femrat); mosha (të rriturit sundojnë); dhe një kategori e tretë, që dallon nga shoqëria në shoqëri, por që në çdo rast përfshin grupe të konstruktuara shoqërisht që identifikohen si të ndryshme sa i përket racës, etnisë, klasës, klanit apo kombësisë. Studimet janë përqëndruar kryesisht tek “mekanizmat specifikë nëpërmjet të cilave vendosen dhe mbahen në këmbë hierarkitë sociale dhe pasojat që kanë këto mekanizma për natyrën dhe shpërndarjen e qëndrimeve si dhe funksionimin e institucioneve sociale brenda sistemeve sociale” (Sidanius 1993, f. 198). Mekanizma të tillë janë ideologjitë dhe vlerat politike që u japin legjitimitet hierarkive sociale. Njerëzit që mbështesin dhe promovojnë ideologji të tilla (p.sh etika Protestante e punës dhe liberalizëm/konservatorizëmi) janë sigurisht ata që janë në majë të hierarkisë së grupeve. Ata kanë mundësi ta përdorin dominimin e tyre për të mbajtur gjallë idetë dhe institucionet që mbajnë në këmbë dominancën e grupit ku përkasin. Njerëzit e pranojnë inferioritetin sepse socializohen në mënyrë të tillë, dhe ata që janë në majë të hierarkisë e pranojnë superioritetin e tyre për të njëjtat arsye. Për të garantuar mbijetesën e këtyre sistemeve hierarkike, qeveritë përdorin forcën kur është e nevojshme për të mundur ata që përpiqen t’i sfidojnë ato.

Në thelb, për të shpjeguar fenomenin e racizmit, kjo teori përpiqet të ekzaminojë variablet individuale, të grupit dhe ato social-strukturore. Njerëzit që bëjnë pjesë në grupet dominante socializohen si individë për të formuar një orientim të dominancës sociale. Ata i përkasin grupeve që janë në majë të hierarkisë, ata janë përfituesit më të mëdhenj të sistemit social dhe politik.  Ata i përdorin strukturat sociale dhe politike për të ruajtur mardhëniet hierarkike ekzistuese ndërmjet grupeve të ndryshme.

Shkalla e dominancës sociale

Shkalla e orientimit ndaj dominancës sociale bazohet në përgjigjet që jep një individ ndaj pyetjeve të mëposhtme. Në një shkallë prej shtatë pikash, të intervistuarit pyeten nëse pajtohen apo nuk pajtohen plotësisht me sa më poshtë:

  1. Disa grupe njerëzish janë thjesht më të vlefshëm se të tjerët.
  2. Për të arritur atë që do grupi yt ndonjëherë është e nevojshme të përdoret forca ndaj grupeve të tjera.
  3. Grupet superiore duhet të dominojnë mbi grupet inferiore.
  4. Për të bërë përpara në jetë ndonjëherë është e rëndësishme të shkelësh mbi grupet e tjera.
  5. Nëse disa grupe të caktuara njerëzit do të shihnin punën e tyre ne do të kishim më pak probleme.
  6. Ka mundësi që fakti që disa grupe janë në krye dhe disa të tjera janë në fund të jetë në fund të fundit një gjë e mirë.
  7. Grupet inferiore duhet të rrinë në vendin e vet.
  8. Ndonjëherë disa grupeve duhet t’u tregohet vendi i vet.
  9. Do të ishte mirë sikur të gjitha grupet të ishin të barabarta.
  10. Barazia ndërmjet grupeve duhet të jetë ideali ynë.
  11. Të gjitha grupeve u duhet dhënë një shans i barabartë në jetë.
  12. Ne duhet të bëjmë gjithshka që mundemi për të barazuar kushtet e grupeve të ndryshme.
  13. Rritja e barazisë sociale.
  14. Ne do të kishim më pak probleme nëse do t’i trajtonim grupet e ndryshme në mënyrë të barabartë.
  15. Ne duhet të përpiqemi t’i bëjmë pagat më të barabarta.
  16. Asnjë grup nuk duhet të dominojë në shoqëri.

(Sidanius et al., 2000. f. 234-235)

Foto kryesore: “Black lives matter”, George Floyd protests across the US

Çfarë është jeta Nga Steve Fuller

“Çfarë është jeta? Aspekti fizik i qelizave të gjalla /Mendja dhe materia” Autor Erwin Schrödinger’[1]

Parathënie për librin

Nga Steve Fuller / Botues: Fondacioni “Henrietta Leavitt” / Shqip Valbona Nathanaili

Leksionet e Dublinit të Erwin Schrödinger të vitit 1943, botuar në formën e një libërthi të vogël nën titullin “Çfarë është jeta”, njihen me të drejtë për popullarizimin e idesë së “Kodit gjenetik”, ide e cila frymëzoi një gjeneratë të tërë fizikanësh, kimistësh dhe matematikanësh ta zhvendosnin objektivin e studimeve drejt biologjisë dhe falë të cilëve kemi fillimin e një revolucioni të vërtetë molekular. Fillesat e këtij revolucioni datojnë në vitet 1950 dhe vazhdojnë deri në ditët tona. Leksionet mbeten një rast i bindjes në paradigmën ndërdisiplinore që ka synim transformimin radikal (Ceccarelli, 2001: kapitujt 4-5). Akti heroik vlerësohet edhe më shumë, pasur parasysh faktin që edhe një fizikan tjetër, më i njohur, si Niels Bohr, u kishte kërkuar kolegëve ta kthenin vëmendjen te gjenetika dhjetë vjet më parë, në një nga revistat më të mira shkencore në botë, por me shumë pak efekt (Bohr, 1933). Gjë që nuk duhet të na habisë! Bohr e përdor këtë mundësi për ta shtrirë tezën e tij të famshme të “komplementaritetit” edhe në biologji, por në një mënyrë të atillë që dekurajoi studiuesit. Dhe e kuptueshme! Argumenti bazë i parimit të komplementaritetit në fizikë është se kuantet e dritës mund të jenë ose valë, ose thërrmijë, por asnjëherë edhe valë edhe dritë në të njëjtin çast (ndryshe dualizmi valë- thërrmijë). Thënë ndryshe, të bësh një matje, do të thotë të mbështetesh vetëm në një perspektivë dhe të përjashtosh tjetrën. Për analogji – argumenton Bohr – dija për strukturën e përgjithshme të një organizmi dhe përbërja e tij e saktë kimike duhet të jenë reciprokisht përjashtuese, gjë e cila mund të lexohet edhe në këtë mënyrë: gjysma e dijeve të mundshme për një organizëm humbasin ndërsa është akoma gjallë (një lloj hije e të famshmit eksperiment imagjinar me “macen e Schrödingerit”). Përkundrazi, Schrödinger pranon se niveli unik i kompleksitetit fizik të një organizmi nënkupton se projekti i tij është “provë e kuantit”, për më tepër që na mundëson – të paktën në parim – ta kuptojmë si funksion, pa nevojën për t’u bërë apel paradoksit dhe mistereve stil Bohr.

Në ditët tona mund të themi, se Schrödinger i trajtoi vështirësitë që paraqiste kompleksiteti i organizmit, si pjesë të problemit të “optimizimit” të përputhjes së funksionit me formën. Ky stil të menduari shndërrohet në modë së pari në Europë, në fundin e shekullit të shtatëmbëdhjetë, si strategji për të racionalizuar të keqen e dukshme në natyrë, domethënë perceptimi që kemi për të, të marrë formën e një të mire të maskuar, dhe vetë kufizimet fizike të duken si një mundësi për demonstrimin e fuqisë shpirtërore. Hileja ishte synimi i shndërrimit të referimit të qenieve njerëzore nga krijesë në krijues – që do të thotë, shndërrimin e vëzhguesit naiv human në “Pikëpamje të Zotit”. Në interpretimin protestant, qeniet njerëzore janë krijuar si “imazhi dhe dëshira e Zotit”. Ky interpretim kishte zënë aq shumë rrënjë, sa u shndërrua në pozicionin përcaktues të Krishtërimit, për më tepër edhe në radhët e atyre që vazhdonin të përfaqësonin pjesën katolike të tij. Sipas këtij interpretimi, “gjendja fillestare” e njerëzimit është ajo e mëkatit të parë, e cila frymëzoi nevojën për të marrë kthesën dhe për të braktisur perspektivën e vëzhguesit naiv human. Por një zhvendosje e tillë fton besimtarët të spekulojnë në lidhje me disa çështje të rëndësishme. Për shembull: Pse Zoti ka lejuar që gjërat të jenë ashtu si janë? Ose ta përdorin si mjet për të thelluar marrëdhënien e tyre me Perëndinë (Harrison, 2007). Në historinë e filozofisë, ky stil të menduari normalisht paraqitet si “racionalizëm” i hershëm modern (Nadler, 2008) dhe shoqërizohet me atë që Leibniz e pagëzoi si ‘theodicy’ dhe më vonë, Voltaire, e satirizoi si ‘optimizëm’ – dhe akoma më vonë, Hegel dhe Marx e promovuan në histori, me një sens më të thellë ironie, si “dinakëria e arsyes”.

Mentaliteti i optimizimit – së bashku me nëntekstin teologjik – që zunë rrënjë më së miri në shekullin e nëntëmbëdhjetë, arritën të ndikojnë në fusha të shumta, duke filluar nga fizika e deri te ekonomia. Duke e zgjeruar edhe më shumë argumentin, Charles Darwin gjen te William Paley argumente njësoj frymëzues e të ngjashëm për “kompleksitetin e pareduktueshëm” të organizmit, si një demonstrim i projektit inteligjent të Zotit për natyrën – dhe këtu e mbështet kundërshtimin. Një shekull më vonë, Erwin Schrödinger propozon versionin e tij të përditësuar, shkencor dhe sekular, të ngjashëm me atë që gjendet në tablonë e Paley – por tashmë me synimin për të vënë në punë të diplomuarit në shkencën e fizikës, që e shohin këtë edukim si arsye për t’u dhënë vetë shqisave njerëzore të organizmit të njëjtin optimizim karakteristik të formës ndaj funksionit. Ndryshe nga “neo-darwinizmi” i Richard Dawkins, Schrödinger nuk e merr praninë e projektit në natyrë për ta përdorur si një radikal iluziv për fenë. Përkundrazi! Dawkins e merr për ta paraqitur si kufirin sfidues të kërkimit shkencor. Besoj se studimet e mia të para në lidhje me leksionet e Schrödinger datojnë rreth viteve 2005-2006 të karrierës sime, kohë në të cilën isha i përfshirë shumë si në mbrojtje të projektit të inteligjencës, ashtu edhe në studimin e agjendës së politikave të shkencave që “teknologjikisht konvergjojnë”, në progresin e tyre, në të dyja anët e Atlantikut. Në atë studim theksoj, se “nanoshkenca” është disiplina themelore në gjendje të përmirësojë në mënyrë rrënjësore, falë ndërhyrjeve bio-mjekësore deri në nivelet më të ulëta fizike – por deri aty ku arrihet të shmanget e menaxhohet paqëndrueshmëria kuantike (Fuller, 2011: Kapitulli 3). Në ditët tona është e vështirë të lexohet “Çfarë është jeta” pa përfytyrimin e një agjende të tillë.

Këtu është me vlerë të kujtojmë, se “sinteza neo-darwiniane” kërkohej shumë, ndonëse e kuptuar keq në kohën e leksioneve të Schrödinger, sepse gjenetika ishte zhvilluar si shkencë eksperimentale bazuar në matematikë, pavarësisht punës origjinale të Darwinit. Në të vërtetë, pak në veprën e Darwinit të sugjeron një të kuptuar po kaq të qartë të trashëgimisësa në këtë libërth të Schrödinger-it, ndërkohë që pjesa më e madhe e intuitës së tij për mënyrën se si funksionon trashëgimia doli të ishte e gabuar. Ndoshta ajo na tregon se themeluesi i gjenetikës, Gregor Mendel, një murg në një urdhër katolik që i falej Shën Agustinit, Babai i hershëm i Kishës ishte ai që vendosi imago dei (humaniteti është krijuar në “imazhin dhe dëshirën e Zotit”) në zemër të doktrinës së krishterë. Historia është e gjatë dhe shpesh e turbullt kur duam të tregojmë se në çfarë kohe Krishtërimi – dhe po ashtu edhe fetë e tjera abrahamike, judaizmi dhe islami – u përpoqën të jenë në koherencë me termat e natyrës, domethënë si në atë të qenit natyra një medium, ashtu edhe në të qenit një mesazh, nëpërmjet së cilës komunikojmë me Zotin (Fuller, 2008).

Në rrjedhojë, kur Galileo deklaroi se natyra është një libër i shkruar në gjuhën e matematikës, është provokativ. Në doktrinën e krishterë, që në kohë të hershme, ka qenë e pranishme ideja, se natyra është një libër i shkruar nga Zoti – të themi për të paktën njëmijë vjet, ndonëse kuptimi i saktë varej nga konsulta që i bënte Babai i Kishës. Nga ana tjetër, duke qenë ide, kërkonte një kuptim specifik. Në shekullin e trembëdhjetë, Aristoteli shndërrohet për Krishtërimin në burimin autoritar të leximit të natyrës. Është koha kur vepra e tij përkthehet në latinisht – ndonëse nga arabishtja. Myslimanët e ruajtën dhe e përdorën Aristotelin në formën origjinale, në një kohë që greqishtja e kishte humbur statusin e saj si gjuhë ndërkombëtare. Por vetëm në kohën e Galileut, europianët filluan të kuptojnë se çfarë kishte thënë në të vërtetë Aristoteli në greqishten e tij të vjetër. Aristoteli, i latinizuar nga Thomas Aquinas, shndërrohet në lexuesin e projektit të krishterimit të librit të natyrës – gjuha që përdor Arsitoteli, në pjesën më të madhe, nuk është matematikë, të cilën Aristoteli e quante thjesht arti i mbledhjes dhe matjeve. Në të vërtetë, Aristoteli është kryesisht përgjegjës për etiketimin e ndjekësve të Pitagorës si “mistikë”, për shkak të domethënies metafizike që ata i bashkëngjitën matematikës.       

Një mënyrë e mirë për të kuptuar periudhën në të cilën ka jetuar Galileo – atë që Jacob Burckhardt dyshon ta quajë “Rilindje” – është të gjykojmë në termat e risynimit të Platonit për të riparuar dëmin, që Aristoteli i bën reputacionit të Pitagorës. Por kjo kërkon që “Rilindja” të përkthehet jo si rilindje, por si kujtesë. “Rilindja” sugjeron një përsëritje, si vizionet ciklike që prevalojnë në historinë e botës pagane – së cilës Aristoteli i dha justifikimin e tij “shkencor”, duke referuar ciklin e jetës së organizmit. Në të kundërt, “kujtesa” sugjeron një rikthim në fillim dhe një bërje së bashku të të të gjitha copëzave, edhe të atyre që mund të kenë humbur përgjatë rrugës. Kjo i përshtatet platonizimit kristian dhe ka qenë mbizotëruese përpara injektimit të Aristotelit në krishterim – ky i fundit doli në plan të parë në kohën e Rilindjes, ndonëse nga një hakmarrje teknologjike. Shoqërizimi që mungon është lidhja ndërmjet pikëpamjes distinktive të Platonit për dijen, si formë e kujtesës, anamnesis, dhe doktrinës njësoj distinktive të krishterë për gjendjen ku është humaniteti, ilustruar në dërdëllitjen e gjuhëve reciprokisht të pakuptueshme që kërkojnë të gjejnë ndonjë të kuptuar të rëndësishëm të përbashkët.    

Përgjithësisht jemi mësuar ta shoqërizojmë Rilindjen me zgjimin e interesit për studimin e gjuhëve të lashtësisë, përfshirë greqishten dhe hebraishten, të cilat ushqyen një reduktim gradual të pozicionit epistemik latin në periudhën moderne. Por studiuesit më ambiciozë të kohës panë edhe më thellë: një sistem disiplinimi të mendjes – artin e kujtesës – që mund të lejonte rigjallërimin e gjuhës origjinale të mendimit, logos-in, në të cilën në një farë mënyre a një tjetër kemi mundësi të hyjmë, ndoshta në simbolizmin e ëndrrës. Kjo gjuhë origjinale identifikohej, përgjithësisht, me matematikën, kuptuar jo në sensin e kufizuar praktik të Arsitotelit, por në termat e zgjeruar pitagorianë, si arti i të mundshmes – me gjasë, burimi i tërheqjes së Platonit për Pitagorën. Galileo ishte në të njëjtën gjatësi vale intelektuale. Por njësoj, ai mori shënim fatin e keq të rivalit të tij që dështoi për postin e shefit të katedrës së matematikës në Universitetin e Padovas, Giordano Bruno. Bruno fokusohet në potencialin e fshehtë të mendjes humane. Në atë kohë Bruno vlerësohet, përgjithësisht, si më pak i interesuar në të kuptuarin e natyrës në mënyrën si është, dhe më shumë në krijimin e një natyre të re, në mënyrë të tillë që mund të na bënte rivalë me Zotin. Për këtë ripozicionin metafizik e radikal të humanizmit, ai dhe librat e tij u dogjën në turrën e druve (Yates, 1966).

Galileo i shpëtoi fatit të Brunos me një përpjekje të mirë, duke e luftuar me besnikëri Aristotelin pikërisht në territorin e tij – të themi, duke ofruar një vlerësim më të mirë të natyrës, se sa na duket normalisht. Apeli i vetë Galileos për fuqitë e pashfrytëzuara të mendjes njerëzore u la në heshtje nga standardet e Brunos. Galileo thjesht i bëri më të mprehta metodat e analizës dhe të sintezës, zbatuar nga filozofët e mesjetës së vonë në eksperimentet e menduara që përshkruanin, tashmë plotësuar me një version të përmirësuar falë teknologjisë ekzistuese, teleskopit. Për të qenë të sigurt, kjo nuk ishte mjaftueshëm sa duhet për ta kursyer Galileon nga dënimi i Inkuizicionit Papal. Gjithsesi, Galileo ia doli ta shpëtojë jetën, ndonëse gjithë pjesën tjetër të jetës u detyrua ta kalojë në arrest shtëpie në Firence. Po në Firence, Galileo pati mundësinë të takohej me Thomas Hobbes, që në atë kohë njihej më shumë për shërbimet ndaj Francis Bacon, në rolin e sekretarit të tij personal. Bacon, një admirues protestant i Galileut, kishte kuturisuar të shtronte hipotezën se Zoti ka shkruar dy libra, ku në secilin prej tyre ofron perspektiva plotësuese për të njëjtin realitet. Titujt e librave janë “Natyra” dhe “Shkrimet e shenjta” (Harrison, 1998).

Për të qenë të sigurt duhet të shtojmë, se kjo përshtatej me vetë rolin e Bacon në oborrin e Mbretit të Anglisë, James I, ku pjesë e detyrave ishte jo vetëm rishikimi i versionit të parë anglisht të plotë të Biblës, por edhe hartimi i një plani strategjik për të gjykuar dhe vlerësuar çorganizimin e krishterimit. Sot është e lehtë ta ndash misionin e dyfishtë të Bacon në stilin e Stephen Jay Gould, pra edhe në “mos-mbivendosje të magjisë”, në përfundim të të cilit shkenca dhe feja konsiderohen si domene “të ndarë, por të barabartë”, edhe ta kujtosh ndarjen e vjetër raciale në ShBA, në formën e një eufemizmi, kryer në emër të trajtimit të barabartë përpara ligjit (Gould 1999). Dhe prapë mbetet një çështje që nuk bind, e papërshtatshme në gjykimin tonë: besimi i fuqishëm i Bacon se i gjithë njerëzimi u prish në çastin e “Rënies së Adamit”, ndryshe në çastin kur Eva dhe Adami humbën pafajësinë për të bërë mëkatin e parë. Kjo do të thotë, që “Natyra” dhe “Shkrimet e shenjta” nuk mund të harmonizohen lehtësisht, por kërkohet një metagjuhë, në gjendje t’i vendosë të dyja bashkë, në një dritë të ndryshme dhe më të qartë. Bacon beson se metoda e tij eksperimentale na ofron perspektivën e një metagjuhe të tillë, dhe është po ajo që kontrollon “idhujt e mendjes” – sikundër i quajti, në mënyrë të paharrueshme, kufizimet dhe paragjykimet e ndryshme të hulumtimit njerëzor ndërkohë që kërkojnë të njohin si “Natyrën”, ashtu edhe “Shkrimet e Shenjta”. Për më tepër, duke u rreshtuar në anën e Galileos dhe jo të Aristotelit në lidhje me matematikën, rrjedhojat e kësaj forme të re hulumtimi mund të prezantohen dhe të kuptohen sistematikisht dhe, në përfundim, të gjithë mund ta njohim gjendjen e dijes në çdo fushë dhe në çdo çast të dhënë.   

Kjo skenë e detajuar është me rëndësi për leksionet e Schrödinger, të cilat mund të përkufizohen si “Rilindja” e biologjisë, në kuptimin më të mirë të mundshëm, sikundër e kemi përshkruar edhe më lart. Schrödinger nuk ishte Bruno. Schrödinger ishte më shumë Galileo, se sa Bacon. Sepse njësoj si Galileo, tejkaloi jo vetëm dijet e tij personale, por edhe çfarë dihej shkencërisht në atë kohë. Për më tepër, Schrödinger nuk propozoi një metodologji tërësisht të re, por vetëm sugjeroi se ku mund të zbatohej, falë metaforave dhe eksperimenteve të mrekullueshëm që përshkroi. Dhe po njësoj me Galileon, të gjithë ata që dëgjuan dhe lexuan leksionet e Schrödingerit, ditën se çfarë të bënin për ta shndërruar vizionin e tij në realitet. Por ngjashmëritë nuk mbarojnë këtu! Sikundër pjesa më e madhe e ndjekësve të Galileos ishte protestante, jo katolike, edhe ndjekësit më të shumtë të Schrödinger nuk ishin nga radhët e profesionistëve të biologjisë, por të kimisë, fizikës – dhe edhe të matematikës. Ata nisën një revolucion molekular në biologji! Një “biologji molekulare” që kishte filluar të ushqehej që në fillimvitet 1930, nga drejtori për kërkimin shkencor pranë Fondacionit Rockefeller, matematikani Warren Weaver, i cili njihet më shumë për modelin Shannon-Weaver të informacionit, si edhe për mbështetjen për themelimin e Laboratorit të fizikës Cavendish, në Cambridge University, ku më vitet 1950 u zbulua struktura e dyfishtë helikoidale e DNA-së – që do të thotë shndërrimi i ëndrrës së Schrödinger-it në realitet.   

Njësoj si protestantët ndërmorën Revolucionin Shkencor të shekullit të shtatëmbëdhjetë, që Galileo e udhëhoqi intelektualisht, Fondacioni Rockefeller siguroi erërat e favorshme për anijet e revolucionit molekular, në të cilin figura e Schrödinger-it luajti të njëjtin rol me atë të Galileos. 

(Të plotë mund ta lexoni në libër. Së shpejti në librari!)

References

  • Bohr, N. (1933). ‘Light and Life’. Nature131: 421-53, 457-59.
  • Ceccarelli, L. (2001). Shaping Science with Rhetoric: The Cases of Dobzhansky, Schrödinger and Wilson. Chicago: University of Chicago Press.
  • Crick. F. (1994). The Astonishing Hypothesis: The Scientific Search for the Soul. New York: Charles Scribner’s and Sons.
  • Dawkins, R. (1996). Climbing Mount Improbable. New York: Norton.
  • Fuller, S. (2008). Dissent over Descent: Intelligent Design’s Challenge to Darwinism. Cambridge UK: Icon.
  • Fuller, S. (2011). Humanity 2.0: What It Means to Be Human Past, Present and Future. London: Palgrave.
  • Fuller, S. (2019). ‘The brain as artificial intelligence: Prospecting the frontiers of neuroscience’. AI & Society 34: 825-833.
  • Godfrey-Smith, P. (2014). Philosophy of Biology. Princeton: Princeton University Press.
  • Gould, S.J. (1999). Rocks of Ages. New York: Ballantine Books.
  • Harrison, P. (1998). The Bible, Protestantism and the Rise of Natural Science. Cambridge UK: Cambridge University Press.
  • Harrison, P. (2007). The Fall of Man and the Foundations of Science. Cambridge UK: Cambridge University Press.
  • Hsu, J. (2015). ‘How Much Power Will Quantum Computing Need?’ IEEE Spectrum (5 October) https://spectrum.ieee.org/tech-talk/computing/hardware/how-much-power-will-quantum-computing-need.
  • Muller, H.J. (1936). ‘Physics in the Attack on the Fundamental Problems of Genetics’. Scientific Monthly 44: 210-14.
  • Nadler, S. (2008). The Best of All Possible Worlds: A Story of God, Evil and Philosophers. New York: Farrar, Straus & Giroux.
  • Pauling, L. (1987). ‘Schrödinger’s Contribution to Chemistry and Biology’. In C.W. Kilmister, ed.,Schrödinger: Centenary Celebration of a Polymath. (Pp. 225-33). Cambridge UK: Cambridge University Press.
  • Penrose, R. (1989). The Emperor’s New Mind: Concerning Computers, Minds and the Laws of Physics. Oxford: Oxford University Press.
  • Schrödinger, E. (1944). What Is Life? The Physical Aspect of the Living Cell. Cambridge UK: Cambridge University Press.
  • Venter, C. (2012). ‘What Is Life? A Twenty-First Century Perspective’. Edge(12 July)https://www.edge.org/conversation/j_craig_venter-what-is-life-a-21st-century-perspective.
  • Yates, F. (1966). The Art of Memory. London: Routledge and Kegan Paul.

[1] Dëshiroj të falënderoj Valbona Nathanaili, nga Fondacioni “Henrietta Leavitt” që më kërkoi të shkruaja këtë parathënie, duke më mundësuar, në këtë mënyrë, të bëj së bashku copëza mendimesh që më ngacmonin prej kohësh.

Kadare në letrat e sotme franceze

Autor Prof. Asoc. Viola Isufaj

Kjo trajtesë përbëhet nga dy pjesë, që në pamje të parë mund të duket sikur nuk kanë shumë lidhje me njëra-tjetrën. Në një pikëvështrim më të gjerë, të dy pjesët kanë të bëjnë me rrezatimin e veprës së shkrimtarit shqiptar Ismail Kadare në botimet bashkëkohore në Francë, qoftë si rimarrje e një vepre të tij në vepra të tre autorëve të sotëm francezë, qoftë si shtjellim i romanit “Kush e solli Doruntinën” për nxënësit e kolegjeve të Francës.

Shtëpia e madhe botuese franceze Hachette ka botuar vitet e fundit serinë “Remix”,  në të cilën lexuesi njihet me vepra të autorëve bashkëkohorë të frymëzuara nga shkrimtarë të tjerë, zakonisht më të njohur, francezë apo të huaj. 

Në librin “Remix 2”, botim i vitit 2004, ndër autorët e huaj, vepra e të cilit është marrë si model, është Ismail Kadare me tregimin e tij “Përpara banjës”. Tre shkrimtarë të ditëve tona: Mathieu Riboulet, Vincent Brockvielle dhe Sophie Apert kanë shkruar dhe botuar tregimet e tyre nisur nga kjo vepër e autorit shqiptar.

Në tregimin e Kadaresë “Përpara banjës” bëhet një ritrajtim i vrasjes së Agamemnonit kurse tri tekstet e francezëve zbërthejnë tregimin e Kadaresë, gjetjet e tij.

Rasti tjetër është ai i romanit “Kush e solli Doruntinën”, gjithashtu të Kadaresë, botuar nga shtëpia tjetër, e njohur dhe autoritare, Larousse, një degë e Hachette Livre.

Është pikërisht kjo shtëpi që në mënyrë tradicionale boton libra për shkollat e të gjitha niveleve, në rastin konkret, për kolegjet e Francës. Sot romani Kush e solli Doruntinën gjendet në botimin e përgatitur nga Larousse, në koleksionin Classiques Contemporains, të klasikëve bashkëkohorë.

Prof. Asoc. Viola Isufaj

Këto botime kanë për qëllim t’u paraqesin nxënësve të kolegjeve franceze vepra të shkrimtarëve bashkëkohorë me emër-që kanë bërë emër ose që lenë gjurmë në historinë e letrave botërore të gjallë apo të vdekur, shkrimtarë të mirënjohur, francezë apo të huaj–ky është qëllimi i botimit të kolanës.

Dino Buxati, Ana Frank, Xhon Harvei, Bernard Klavel, Ismail Kadare e emra të tjerë autorësh klasikë shfaqen me veprat e tyre në këtë kolanë për nxënësit francezë. Është konceptuar kështu: përveç teksteve të autorëve në përputhje me programin mësimor, libri përfshin një aparat pedagogjik konciz mbi aspektet kryesore të veprës  dhe të autorit. Dhe Kush e solli Doruntinën del në libër më vete në këtë kolanë, me romanin e botuar brenda tij (me disa shkurtime) dhe pajisur me aparatin përkatës shpjegues për nxënësit. Si i tillë, ky roman dhe autori i tij renditet mes klasikësh të tjerë bashkëkohorë.

Dhe siҫ thuhet në këtë libër të Laurousse-it, Kush e  solli Doruntinën-ofron rastin e një shpjegimi të dyfishtë: atë të autorit më të madh shqiptar të gjallë dhe atë të fytyrës së letërsisë shqipe.

Në këtë studim trajtohen këto dy raste, si një dëshmi e qartë, ndonëse ende në fillimet e saj, e pranisë së letërsisë shqipe në familjen e letrave europiane. E rëndësishme është se nuk kemi të bëjmë vetëm me vepra me interes lokal ekzotik, i cili mund të ketë nxitur zgjedhjen, por edhe me motive universale, si vrasja e Agamemnonit, trajtuar prej shekujve në letërsinë botërore. Trajtesa përqëndrohet në mënyrën sesi poetika e Kadaresë  krijon një marrëdhënie të veҫantë me një poetikë letrare tjetër, të huaj, ku vatra është letërsia shqipe dhe reflekset janë ato të letërsisë së përbotshme. Cila është specifika e kësaj marrëdhënieje?

Dhe duke dëshiruar që në ҫdo rast, të gjitha rrugët të na ҫojnë me dashuri drejt letërsisë, dhe vetëm drejt letërsisë, fokusohemi tek veҫanësitë e tregimit, prej nga dhe do t’ia fillojmë.

Për të studiuar remiksin, si prezantim i një mënyrë tjetër hapje të tekstit, i ruajtjes dhe i modifikimit të kodeve, nga qendra tek variacionet përpiqemi të shkojmë sa më në thellësi.

Le të mos harrojmë: Kadareja niset nga Eskili; bëhet fjalë për një burim të ndritshëm e të pashterrshëm: një vrasje barbare që ka ndodhur në fëmijërinë e njerëzimit, në shtëpinë e atridëve. Që britma të përshkojë tri mijëvjeҫarë e të vijë deri tek ne- është tregues i parë i tmerrit dhe i dhunës. Imazhi i kënaqësisë së mezipritur, prerë në mes dhe shkatërruar nga plaga e përgjakur, përshkon jo vetëm trupin e kryekomandantit mikenas, por edhe thelbin e gjithë përvojës teatrore dhe njerëzore.  

Shkrimtari shqiptar Ismali Kadare, të cilit, mesa duket, i ka lënë mbresë të thellë vdekja e Agamemnonit, ka kuptuar se fuqia e tragjedisë nuk qëndron aq tek vdekja, sa tek projektimi, mënyra e vdekjes, dhe kuptimet e saj. Zënia në kurth me pëlhurën-rrjetë,  me premtimin e rremë për kënaqësinë e dy trupave, që në fakt, përgatit goditjen fatale, është një ҫark që i ngrihet trupit dhe qenies. Kur shohim trupin e Agamemnonit të shembur përdhe, ndiejmë se egoja e tij është vrarë. Ja përse kjo është një vdekje e disafishtë.

Ismail Kadare e ka risjellë vdekjen e shumëfishtë të këtij personazhi në tregimin e tij Përpara banjës. Tregimi Përpara banjës i Ismail Kadaresë jep një vizion të ferrit të Agamemnonit që u gjend përsëri jashtë vaskës dhe u nis drejt saj, ashtu si miliona herët e tjera, për të përjetuar me ritme të ndryshme copëzën e fundit, gjithsej njëzet e dy sekonda, të jetës së tij. Do të thonim, së pari, karakteri fluid i mitit, së dyti stili unik i Eskilit, pothuajse metaforik -këto dhe vdekja e shumëfishtë e Agamemnonit janë ato që i sigurojnë Kadaresë liri të mjaftueshme të ndërtojë vizionin e tij për ngjarjen. Ndonëse thelbi i mitit mbetet i njëjtë, ndryshimet në përfaqësimin e tij: detajet dhe mënyra e përjetimit të vdekjes nga Agamemnoni si dhe një vizion origjinal i ferrit që e krijon Kadareja, dëshmojnë sesi miti mund të përshtatet nga një autor i veҫantë. Plani i vrasjes së Agamemnonit dhe moskuptimi i tij për goditjen vdekjeprurëse, brerja e ndërgjegjes dhe shembja pa lavdi janë fokusi i Kadaresë.

            Rrëfimi pafundësisht herë për atë që ka ndodhur një herë

Ne ndjehemi si të mbërthyer brenda një sekuence prej ëndrre njëzetedysekondëshe dhe njëkohësisht të pafundme, një film i shkurtër i shfaqur në ekran sipas teknologjisë më të fundit-kjo paraqitje “thërret” një teknikë rrëfimtare sa të ndërlikuar, aq dhe origjinale -ku rrëfehet në vetën e tretë pesë deri në pambarim herë (përmes disa mikrotregimeve) ajo që ka ndodhur një herë- duke zbuluar në çdo rrëfim detaje të reja për mënyrën e vrasjes.

Në këtë tregim të Kadaresë, duket sikur është bërë një skanim i aktivitetit të rritur të trurit të Agamemnonit në ҫastet e përpëlitjes së tij të fundit, duket sikur një aktivitet i matshëm truri (nëse do të mund ta thonim këtë) është regjistruar në atë segment të shkurtër që ndan jetën nga vdekja. Pastaj është letratrizuar.

Humbja graduale e aktivitetit të trurit të Agamemnonit ka ndodhur në orën e përafërt para vdekjes dhe zgjati  22 sekonda duke gjeneruar imazhe të gjalla dhe ndjenja.

Shumë krijime, në letërsi, teatër dhe kinematografi kanë ofruar përfaqësime të parajsës dhe ferrit. Ky vizion tek Përpara banjës bindës dhe aq kreativ, intrigues dhe i thellë, është një degëzim tjetër dhe një thellim i një koncepti mbi tejjetën: ҫdo  ferr dhe ҫdo parajsë  është personale, atë e krijon njeriu që vdes, ndërtuar nga realiteti që ata shohin çfarë duan të shohin, dhe as e burgosin as e çlirojnë veten brenda mendimeve të tyre-sepse refuzojnë të pranojnë ҫka u ka ndodhur.

Mendja e thërret disa herë skenën, pasi qëllimi nuk është vetëm hetimi, por edhe ndreqja, apo, thënë ndryshe, po hetohet një ngjarje me qëllim për ta ndrequr.

Kadareja duket se do t’i shkojë deri në fund për të matur thellësinë e kësaj përvoje-ëndërr; ai kërkon të realizojë edhe ndërtimin e shkallëve të kësaj përvoje.

Raportet midis rrëfimeve përsëritëse variojnë nga identiteti deri tek kundërshtia. Kaq të ndryshme janë funksionet e këtyre përsëritjeve: ato japin ndihmesë për të rindërtuar faktet (si në hetimin policor) e njëkohësisht për të vërtetuar se janë të pasakta: kështu, i njëjti personazh, Agamemnoni, mund të ketë shikime të ndryshme deri dhe kontradiktore për të njëjtin fakt: vdekjen e tij.

Rrëfimi është në kohën e shkuar dhe ndërthurja dhe ndërkëmbimi i elementeve të pesë rrëfimeve karakterizohet nga  një koherencë e brendshme. Është interesant ky ndërkëmbim elementesh dhe kjo koherencë e brendshme, -ajo është shprehje e letrarizuar e vizioneve të organizuara të nivelin më të lartë të njeriut kur është duke vdekur. Ka shkencëtarë që i cilësojnë përvojat e treguara nga njerëz që kanë kaluar në këto mesozona, si “përgjithësisht lucide” dhe “shumë të organizuara”. Për nga kjo natyrë e tyre, rrëfimtarit, herë në mënyrë të vetëdijshme e herë në mënyrë të pavetëdijshme, i duhet një rregull i tillë në organizimin e mikrorrëfimeve që përbëjnë tregimin.

Që përvoja është tërësisht lucide dhe e organizuar, përveҫ shqyrtimit të mësipërm të rrëfimit, ka edhe elemente të tjera që hedhin dritë mbi këtë rregullsi:                                                                     

Nëse kalojmë tek kategoria e zgjatjes; ajo realizohet në varësi sa të mimesis-it, e sa të lojës narrative që përgatitet të na zbulojë në fund të tregimit një të papritur mpirëse. Tregimet, nga i pari tek i treti kanë edhe një shtrirje të caktuar,- gjerësi tërësore të periudhës së treguar në mënyrë të përsëritur.

Ka një distancë mes kohës së historisë dhe kohës së diskursit- tregimi është përsëritës, ka një përcaktim dhe një frekuencë, një ritëm të shfaqjes së njësive përbërëse deri në paraqitjen e tretë. Ky tregim nuk mund të bëjë pa efekte të ritmit që shkaktohen nga ndryshimi i shpejtësisë.

Përkapim në këtë narrativë një konstante shpejtësie. Kjo konstante shfaqet deri në mikrotregimin e tretë, pastaj në të katërtin, shpejtësia bëhet e pafundme.

Mosdallimi ynë nëse është një rrëfimtar tjetër apo personazhi ai që po rrëfen-është përcjellje në teknikë të rrëfimtarisë e një ndjesie të të qenit të vdekur, e ngjashme me të qenit në jetë, një ndjesi se “shpirti” ka lënë trupin.

Moskuptimi ynë është moskuptimi i personazhit, i cili është duke u përpjekur për t’i dhënë kuptim përvojës së çuditshme që ka pasur në të gjallë të tij. Ndërsa po bie në gjumin e vdekjes dhe lëshon grahmën e fundit, nuk dihet, sa i vetëdijshëm është për botën e jashtme, ndërkohë që kalimi për në botën tjetër është i lidhur me halucinacione ëndërrimtare të gjalla.

Agamemnoni mban besimin deluzional se është në jetë. Ky çrregullim ka ndodhur si pasojë e traumës, gjatë goditjes me sëpatë.

Ajo që mund të rezultonte në ndjesi të fluturimit mbi trupin e vet a të dikujt tjetër, tek Agamemnoni shfaqet kështu: ai gjendet disa herë para banjës dhe pëson goditjen.  Kjo është ëndrra që sheh ai. Duket të jetë dikush a diҫka, një vetëdije jashtë trupit që sheh. Përvojat pranë vdekjes duket se përfshijnë elemente të cilat, sipas disa studiuesve, mund të shpjegohen nga një vetëdije jashtë trupit. Dhe është vetëdija (e Agamemnonit) jashtë trupit që po kundron.

Një pyetje tjetër e rëndësishme që lidhet me kundrimin në këtë rast është: ku instalohet “kundruesi”? Në banjë, në një cep të saj, në tavan, në këndin e sipërm; a mund të vijohet me shënimin ose dallimin e vendosjes së këtij kundruesi brenda koordinatash hapësinoro-kohore gjithnjë e më të sakta? Ashtu si përvojat pranë vdekjes përfshijnë përshtypjet e të qenit jashtë trupit të personit fizik si dhe transcendencën e barrierave të egos, dhe barrierave kohëhapësinore, ashtu në rastin e katër mikrotregimeve personazhi sheh objektet, por nuk sheh/kupton vendndodhjen e tij.Në rastin e paraqitjes së pestë është narratori-kundrues që e sheh/e di se ku ndodhet personazhi. Thënë ndryshe, kundruesi është i tillë si të shohë fizikisht skenën, si të rreket të kuptojë atë që po ndodh ose ka ndodhur. Në paragrafin e fundit, ai hedh mbi skenë “syrin e tij kritik”.Këndvështrimi perceptiv i këtij personazhi, nuk mbahet më gjatë se katër stade.

Sekuenca narrative e pestë dhe e fundit shenjon fillimin e tejkalimit të barrierave të egos. Agamemnoni e lexon ngjarjen sikur të ishte një tjetër, një person jashtë tij, jashtë historisë: nga imazhi që ka për ngjarjen Agamemnoni, kalohet teknjë rrëfimtar i gjithëdijshëm i cili njeh/shpall ferrin psikologjik të Agamemnon Atridit.

Ky ishte tregimi Përpara banjës i Ismail Kadaresë. Një tregim i shkurtër që falë gjetjes së tij, gati shter fushën e së mundshmes brenda pesë paragrafëve. Një sintetizim i tillë i aftësive krijuese bëhet shkas për shpalosjen e potencialeve që ky tekst ngërthen përmes tregimeve të shkrimtarëve francezë. Le të shohim tani strukturimin e zhvendosur të tekstit të Kadaresë, të shohim si ai tekst përhapet, të shohim shpërndarjen e domethënieve dhe mënyrave të rrëfimit në tekstet remiks të shkrimtarëve francezë.

Diku në kontinent, njeriu i sotëm

Mathieu Riboulet (Matjë Ribule), duke bërë një ritrajtim, kujdeset të nxjerrë në pah, anët më ekskluzive të tregimit të Kadaresë: sedrën e lënduar të personazhit dhe formën e rrëfimit.  Dhe vizioni i ferrit-si gjetje e Kadaresë del në pah me kujdes të veҫantë në tregimin e parë remiks, pikërisht atë nga Mathieu Riboulet.

Duke qenë historia e vrasjes në pabesi të një burri nga më arrogantët e të gjitha kohërave, është njëkohësisht historia e trandjeve më të mëdha e më të mundimshme të mendjes njerëzore-aspekt të cilin miti nuk e shpall, por e mbart brenda në domethëniet e shumta që ngërthen. Si të dojë të nxjerrë në pah pikërisht këtë mundësi të brendshme të mitit- të zbuluar dhe të zhvilluar prej Kadaresë- shkrimtari francez ndërton tregimin e tij. Ai përqendrohet pikërisht aty ku zë rrënjë ҫarja midis botës së burrit të vrarë dhe botës jashtë tij- që nuk është gjë tjetër në fakt, veҫse një pamje e sajuar e ҫarjes brenda përbrenda botës së atij vetë. Shkrimtari i ri bashkëkohor shpjegon me gjuhën e artit se kjo është gjetja e Kadaresë; thënë ndryshe, me tregimin e tij, që është dhe tregimi i parë i rikrijuar, na tregon sesi Kadareja fokusohet jo aq tek vrasja e pabesë, sa tek rrjedhojat që zbulimi i pabesisë ka për psikikën e trandur të Agamemnonit. 

Në momentin kur shohim se asgjë nuk ka ndryshuar në thelbin e historisë së vrasjes së Agamemnonit, veҫ është transformuar në historinë e një vrasjeje tjetër, ne kapim përkimin e të përgjithshmes me të veҫantën. Kështu ndodh që ngjarja zhvendoset diku në Francë; mes djallëzisë, dhunës dhe sensualitetit, takojmë njeriun e sotëm. Zëri që rrëfen tashmë është ai i një europiani të zakonshëm të ditëve tona, me inteligjencë mesatare, me jetë më se normale, një burrë si gjithë të tjerët; në mendimet e tij takojmë Marinë, gruan e pakënaqur; sëpata që qëlloi Agamemnonin atëbotë në Argos, tanimë është një tjetër armë e ftohtë që ka goditur një trup burri diku në kontinent.

Partneri i Marisë  është  një  burrë  i zakonshëm i ditëve tona dhe jo një  kryekomandant-kjo do të  thotë  se një kryekomandant është zhvlerësuar, i ka humbur madhështia, ai nuk bën më  dallim nga një  burrë  i zakonshëm. Marrëzia dhe tinëzia e femrës e ka goditur njëlloj si mbretin si burrin e rëndomtë, ose djallëzia e femrës dhe mungesa e të kuptuarit nga ana e tij, e ka kthyer në një burrë të rëndomtë.  Prandaj, Agamemnoni është shndërruar kësisoj në një burrë si gjithë të tjerët.

Dhe gjithë tregimi i Ribulesë riorganizohet mbi të njëjtën temë: atë të burrit të vrarë befasisht i cili nuk kupton çka ndodhi. Ai kërkon t’i japë një përmbajtje hendekut të moskuptimit i cili duket se nuk do të mbushet kurrë.

Thelbi që zbulohet në rreshtat e fundit të tregimit Përpara banjës të Kadaresë shfaqet që në rreshtat e parë të remiksit të Ribulesë, ҫdo natë vdes, po jo menjëherë.  Ribuleja na thotë sekretin e sapozbuluar të historisë së fshehtë, hedh dritë mbi enigmën që na ka munduar në tregimin e shkrimtarit shqiptar-do ta dime, pra, që në fillim se do të kemi rimarrje të panumërta gjatë gjithë kohës dhe ajo që do të rimerret kaq shumë herë është historia e të (mos)kuptuarit të vrasjes që na e tregon ky burrë i cili vdes vazhdimisht, i paaftë t’i hapë të gjitha dyert menjëherë.

Loja e tillë, e errët e ftohtë dhe frikësuese, rreng i pavetëdijes- është  kolona e Kadaresë që drejton rrëfimin e Ribulesë, që  kërkon  posaҫërisht prapë, këtë  formë  të  diegjezës. Situata e shumëfishuar na sjell edhe shumëfishimin e vuajtjeve të personazhit. Gjithashtu ky, një aspekt që shkrimtari francez e trashëgon dhe e vë në pah nga teknika e Kadaresë. Si Kadareja, ai përdor kuptimin ambig dhe fluid të vdekjes.

Përpos këtyre, ashtu si në tregimin e Kadaresë, ngjarja vetë sugjeron detaje: për ҫdo kthim prapa, del një detaj i ri, kështu shkrimtari frëng ndjek teknikën e autorit shqiptar e jep zbulimin e ngjarjes deri në fund. 

Në tregimin e Ribulesë rrëfehet vetëm në  vetën e parë  njëjës. Këtu thjeshtësohet rrëfimi krahasuar me atë të Kadaresë. Ribuleja, për të shmangur a shtjelluar ndërlikueshmërinë, ndryshe nga Kadareja, e rrëfen ngjarjen në vetën e parë duke e zbërthyer funksionin e rrëfyesit, si për të treguar më thjesht e më shkoqur se edhe tek tregimi i Kadaresë, sipas shumë gjasave, është personazhi i vrarë ai që flet dhe jo ndonjë tjetër.

Gjenialiteti i tij prekës është asgjësuar në krye të disa minutave në një grumbull mishi mbi kanape. Ajo çka ky autor frëng i shton aktit makabër është një shkrirje e trajtave të së llahtarshmes dhe skandalozes, një përftesë grotesku, që ngërthen përveçse një akt pabesie edhe një akt poshtërimi: personazhi i ditëve tona është kantandisur në një pirg mishi të butë mbi kanapenë e sallonit. Hyjmë kështu, në këtë tregim, në marrëdhëniet e groteskut, ironisë, kontestimit, oksimoronit- dhe vendi ku janë përqendruar e përleshen gjithë këto, është mendja e personazhit të vrarë.

Ai që ҫohej kundër vdekjes gjatë gjithë rrëfimit të tij, ai e pranon vdekjen më në fund, në fakt. Gjithë kohës ka bërë luftë për të mos e pranuar, prandaj thotë: vdekja është më e vështirë së lufta-ҫka do të thotë: që ta pranosh vdekjen e tillë, është më e vështirë se ҫdo luftë.

Ecim me Orestin drejt Homo Zone

Në tekstin e autorit të dytë frëng Brokvjel, shfaqet, i panjohshëm, Oresti: Oresti në Remiks 2  ka veshur një bluzë mëndafshi të zezë ngjitur pas trupit.Përshkrimi i tij na jep shenjë se në këtë tregim do të kemi të bëjmë me një trajtim tejet relativizuez:

Kodet e homosesksualëve në të cilat rrëshqet menjëherë rrëfimi duket sikur na largojnë përfundimisht nga konteksti i tregimit Përpara banjës të autorit shqiptar. Veҫse, deri në ҫ‘masë mund të shkojnë variacionet?

Shkrimtari francez Brokvjel ka prekur një potencial të aspektit psikologjik të Orestit, pasi anë të pashpalluara të paradigmës së tij duke qenë të zbatueshme në letërsi, mund të gjallërohen duke përfshirë shfaqje të ngjarjeve të munguara, misterioze, të rëndomta, që i rezistojnë të kuptuarit (dmth jo të gjitha mendjet i rrokin dot) dhe që janë të pranueshme në letërsi.

Veҫse asnjëherë Kadaresë nuk i ka interesuar një zhvillim i tezës për homoseksualitet të Orestit; në veprën e Kadaresë, në prirjen e tij krijuese ka një rikthim të ferrit dhe të skëterrës, në mënyrë të vazhdueshme e të përhershme,  ngjashëm si skëterra njëherë e një kohë, sipas koncepit apokaliptik.

Tendosja dhe ankthi, humnerimi i shpirtrave njërëzorë janë pjesë të botës së përshkruar në romanet e tij, e po kështu mbikëqyrja e ndëshkimi (më së shumti kur projektohen tiranitë), tmerri dhe llahtaria. Ky është projektimi tërësor i skëterre, i një mbretërie të vdekjes. 

Në tregimin e tij Përpara banjës jepet një kënd tjetër i Hadit-një pamje dhe një përjetim personal-dhe është ky kënd që modifikohet nga shkrimtari i dytë frëng, Vinsent Brokvjel për të na dhënë ferrin ekzistencial. Brokvjeli vetëm e përdor figurën e Orestit si një ndërmjetës, si një medium. Thënë ndryshe, figura e Orestit është në rend të dytë në tregimin remiks të Brokvjelit, pasi ajo vihet në funksion të kësaj përshtatjeje të shkrimtarit frëng apo të këtij “ushtrimi” që ai bën me variacionin e ferrit. Është një mënyrë që tregon sesi ferri i Kadaresë hedh hijet e tij, luhatjet e tij në fantazinë krijuese të shkrimtarit të huaj, sesi ky i fundit, tregon se ҫ’mund të ishte gjithashtu, një ferr. Për këtë arsye, ҫështja e mospërmendjes së emrit të Orestit në tregimin e Kadaresë humbet rëndësinë. Ose, për Brokvjelin, vizioni i ferrit që krijon Kadareja është më i rëndësishmi nga të gjithë aspektet e tjera të tregimit. Fiton epërsi, gjithashtu rrezatimi i teknikave narrative, kompozicionale, gjetjes tematike dhe përfytyrimeve të tregimit Përpara banjës në këtë tekst të dytë remiks.

Thënë më qartë: shkrimtarit francez Brokvjele i ka bërë përshtypje ferri i Kadresë. Ai krijon prej tregimit të Kadaresë një ferr tjetër, të prekshëm, konkret dhe ky është ferri i Orestit. Oresti vetë, nuk i duhet për shumëҫka, përveҫse për ta vënë në qendër të këtij ferri të ri. Në vend të zonës hyjnore, gjendemi në këtë Had, vendndodhja e të cilit jepet literalisht: nëntokë. Referencat janë konkrete.

Aty ҫdo gjë, që nga lëkurët e kanapeve e deri tek bimët është artificiale. Ndriҫimi,  po ashtu, është artificial, nuk ka grimë dielli, drita nuk depërton aty. Dhe në këtë botë tjetër të përposhtme, të sajuar nga njeriu, nuk është ndeshja e ndërgjegjes për krime të kryera në shtëpinë e Atridëve, që zhvillon një luftë të dhunshme, përkundrazi. Aty na shfaqet, një Hetero Zone dhe një Homo Zone. Oresti kalon nga një jetë në tjetrën. Kapërcimi ndërmjet dy gjendjeve që ndodh dy herë (nga aeroporti –nëntokë, në stacion të trenit dhe nga nëntoka në farmaci për t’u kthyer prapë nëntokë) e traumatizon atë, si të ketë kaluar përnjëmend në hapësirën e tejjetës, si të jetë kthyer për pak kohë në këtë botë dhe pastaj të ketë shkuar andej nga ishte nisur. Tregimi mbyllet me nëntokën dhe jo me dritën. Pra, mbetemi në këtë ferr, të cilin ashtu si Agamemnoni i Kadaresë, edhe ky personazh (që në botën antike do të ishte i biri, pra një pasardhës) e zgjedh vetë. Dhe ashtu si ati i tij i hershëm, Agamemnoni në tregimin e Kadaresë, zgjedh ta fshikullojë veten dhe t’i krijojë dhimbje parreshtur.

Oresti është një sadomazokist. Ne shohim në tregim një perversion ku njohja bëhet me forcë nëpërmjet dominimit seksual dhe nëpërmjet poshtërimit. Bota e poshtme është ajo e gjumit, e një lloji Hipnosi që pak e ndan nga vdekja, është skëterra nëntokësore ku dëgjohen dënesje dhe kuisje, ofshama dhe hungërima. Kështu, lënda rrëfimtare prodhon një lidhje me vdekjen dhe vuajtjet e vazhdueshme të saj; është një formë e vrasjes që bën sikur “vret” gjëra të tjera si vetmia, zvetënimi, aktualiteti i dhimbshëm. Është një ferr ekzistencial dhe një vetëvrasje ekzistenciale që del nga tregimi Përpara banjës i Ismal Kadaresë.

Fakti që Oresti i Brokvjelit kërkon të rikthehet në atë lloj skëterre për t’ia nisur nga  e para, tregon se kjo është një vdekje e vazhdueshme që shtillet në një cikël vicioz. Idenë e rrethit të mbyllur, e merr edhe atë, nga tregimi paraprijës, ai i Kadaresë ku Agamemnoni vuan në ciklin vicioz të torturave të nënndërgjegjes. Dhe ashtu si Agamemnoni i autorit shqiptar, Oresti i Brokvjelit kërkon të ekzekutohet vazhdimisht dhe në mënyrë të pambarimtë. Si përfundim, të dy tregimet e para remiks marrin dhe zhvillojnë nga tregimi i Kadaresë dhe një problem filozofik e psikologjik: vetëvrasjen dhe mazokizmin. Ky aspekt bëhet mbizotërues në tekstin e tretë remiks, atë të Sophie Apert –it (Sofi Aperit), nisur gjithashtu, nga tregimi i Kadaresë.

Narrativa e problemeve psikike dhe miti i Sizifit

Amargona, personazhi i Aperit, mendon që  nuk e meriton një  jetë të lumtur dhe këtu ka zënë fill një  fazë  ngatërresash në  kuzhinë, në  ambientin ku kalon më  shumë  kohë.

Si Agamemnoni i Kadaresë, edhe personazhi i Aperit rijeton eksperiencën disa herë, vetëm se eksperienca e saj është e ndryshme nga ajo e Agamemnonit. Dhe përsëri, si atij, (Agamemnonit) gjithҫka i përsëritet. Ajo bie në  këtë  vorbull nga e cila s’do të  dalë  kurrë-krejt si vorbulla marramendëse e personazhit të autorit shqiptar, të  cilit gjithashtu, ia ka ndjellë vetja. Agamemnoni s’ka patur kohë  të  mendojë  midis goditjes dhe rënies së  tij. E ka ndëshkuar veten që  të  mos ta ketë  kurrë këtë kohë, meqenëse kurrë nuk e ҫmoi në  të  gjallë  të  tij. Amargona, si për ironi, e ka gjithë kohën përpara, por nuk  ka kapacitetet për të kuptuar veten dhe mënyrën e ekzistencës së saj.

A ka këtu gjendje të rënduar psikologjike dhe psikike? Natyrisht që ka. I shoqi ka trajta idhullore- ajo rri me të, rri pranë tij se s’mund të ecë me hapat e veta, nuk ka kurajo, ndërkaq kërcënimi i mospasjes së dashurisë së tij është kërcënimi më i madh i gjallimit të saj; ajo ia heq vetë vetes çdo fuqi. Për këtë arsye, Amargona përjeton ndjesitë e së panjohurës, së frikshmes, të befasisë dhe horrorit në atmosferën e kuzhinës së saj. Ndërtimi i skenës është interesant, sidomos në mënyrën si ngrihen dhe si sfumohen prapë gjërat, për të njohur më pas një tmerr gjithnjë e më gllabërues. Kafsha e detit që ajo do të gatuajë, kalon nëpër disa momente rebelimi. Kur ngjarja rimerret nga e para nën përligjien se gruaja po rinis gatimin, kafsha e detit përparon. E pazonja dhe hutaqe Amargonë Tadier s’ia del t’i bëjë ballë kryengritjes së karavidhes. Kjo, në thelb, është groteske. Këto pamje që marrin ndjenjat e saj irracionale, ajo nuk i kupton.

Mënyra sesi ajo alarmohet shumë herë dhe pastaj po aq herë tërhiqet me ndjenja mosbesimi janë shprehja në narrativë e gjendjeve mendore dhe e reagimit të saj.

Në të gjitha rastet në mikrotregimet që përbëjnë këtë tekst të tretë remiks,  teknika narrative që zhvillohet është ajo e Ismail Kadaresë: pra, rrëfimi pafundësisht herë për atë që ndodhi një herë.

Në një moment të tregimit, siç ndodh në tregimin e Kadaresë, edhe këtu, bëhet lidhja e pjesëve të tij të ndryshme, ndonëse këtu pasqyrimi i objekteve është i turbullt dhe vëmendja e shpërndarë. Kur kinse bëhet i mundur diferencimi i ngacmuesve prej personazhit, duket sikur pasqyrimi i objekteve është i qartë dhe vëmendja e përqendruar:

Por ndryshe nga Agamemnoni i Kadaresë, personazhi i këtij tregimi të tretë, Amargonë Tadier, bën një pseudo të kuptuar, ndërkaq, natyra e kalimit nga një narrator që di po aq sa personazhi, tek narratori i gjithëdijshëm, bëhet si në tregimin e Kadaresë. Tek Kadareja ndodh kalimi tek narratori i gjithëdijshëm që pohon ferrin e personazhit (personazhi ka qenë në ferr gjithë kohës, por nuk e ka kuptuar!), ndërsa Amargonë Tardieja, nuk e rrok asnjëherë plotësisht dhe përfundimisht të kuptuarin. Nëse psikika ose mendja e njeriut është forma më e lartë e pasqyrimit të mjedisit rrethues dhe forma më e lartë e psikikës është vetëdija, këtë vetëdijë, personazhi i Aperit nuk e ka. 

Për shkak se Amargona vetë nuk e arrin të kuptuarin dhe nuk ka asnjëherë gjasë ta arrijë, në fund të tregimit të tretë remiks, nuk është vetëdija e saj që pohon por një narrator ekstradiegjetik.

Lloji i përsëritjes së frazave është pranë natyrës së përsëritjeve në tregimin e Kadaresë. Përpos ndërtimit në mikrotregime dhe llojit të përsëritjeve, përshkallëzimit rritës dhe zbulimi i një elementi të ri në çdo mikrotregim e avancimi që lidhet me të-janë elemente që merren edhe zhvillohen nga tregimi origjinal Përpara banjës.

Dy fjalë për pjesën e dytë: Doruntina në kolegjet franceze

Vepra e Kadaresë konsiderohet si klasike si ҫdo vepër madhore dhe e bukur që do të kishte kaluar provën e kohës, çdo vepër që do të përfaqësonte një karakter estetik të shfaqur dhe të pranuar si të tillë nga gjykimi i shekujve. Në këtë kuptim, vepra e Ismail Kadaresë, me përmasën e bukurisë dhe të madhështisë së saj është pranuar prej studiuesve dhe shkrimtarëve francezë si një vepër klasike, e tillë që i qëndron rreptësisë dhe pagabueshmërisë së kohës. Sipas tyre, ajo rri pranë veprave të shkrimtarëve të tjerë klasikë, si një nga veprat më të mira që mendja dhe shpirti i njeriut ka krijuar.

           

Në kolanën e Larousse-t, për nxënësit e kolegjeve të Francës, teksti i çdo vepre shoqërohet me shënime, me fjalorin dhe me analiza që ndërpresin leximin për të tërhequr vëmendjen dhe për të theksuar aspektet më të rëndësishme të saj.

Para se të diskutohet me nxënësit vepra Kush e solli Doruntinën, bëhet një prezantim i autorit dhe i kontekstit (shqiptar, në këtë rast) në të cilin ai është vendosur, bëhet një prezantim i veprës, flitet për rëndësinë e  saj dhe si ka ndikuar në letërsi. Jepen në mënyrë esenciale të dhëna mbi vlerën dhe veçanësinë e veprës, mbi të gjitha, pse duhet lexuar kjo vepër.

Romani i përkthyer nga Jusuf Vrioni, i botuar me shkurtime, është pajisur me shënime dhe komentuar nga Alain Migé, profesor universitar. Që të thellohet leximi, jepen çelësat e leximit, një prezantim i veprimit dhe i personazheve, temave dhe së fundmi jepen fragmente të ndryshme tekstore të shkëputura nga romani në fjalë. Këto fragmente pranëvihen me tekste të tjera të ngjashme me regjistrin, diskursin e atij fragmenti të shkëputur (të tekstit bazë, romanit Kush e solli Doruntinën). Pranëvëniet bëhen siç do ta shohim, në bazë të aspektit letrar mbizotërues, përshkrimit, dialogut etj. Në fund të romanit, fjalimi i kapiten Stresit është pranëvënë në këtë tekst shkollor me tri diskurse të famshme të natyrës politike. Ai është pranëvënë dhe krahasuar me diskursin e famshëm të Robespierit gjatë revolucionit francez,  (ndonëse roli politik i të cilit ishte kundërthënës, talenti për të shkruar dhe për mbajtur fjalime nuk është vënë ndonjëherë në dyshim); me fjalën impresionuese të Damillavile-it në Enciklopedinë e shek XVII, (i pari fjalor i madh modern) si dhe fjalën ngjethëse të revolucionarit Camille Desmoulins, që, i dënuar nga regjimi i terrorit të Robespierit, do të ekzekutohej në gijotinë. 

Në lidhje me Kush e solli Doruntinën është konceptuar një rubrikë tjetër, e cila përmbyll këtë libër për nxënësit dhe përbëhet nga: Bibliografi si dhe Filmografi ku jepen përkatësisht zërat bibliografikë dhe vëniet në ekran apo në skenë të romanit në fjalë dhe të romaneve të tjera të Kadaresë.

Titujt e rubrikave shfaqen nën emrin përmbledhës Dosja edhe në pjesën e pasme të kopertinës. Po në pjesën e pasme, ka një përmbledhje të shkurtër e të bukur të romanit. Hyjmë brenda këtij teksti. Është teksti intergral i romanit që zë pjesën kryesore të volumit të librit. Për të lexuar më mirë veprën, në rubrikën me të njëjtin titull, jepet “karta e identitetit të autorit”, disa pika referimi kryesore, jepen piketa kronologjike për t’u thelluar më tej e për të shkuar drejt identitetit të veprës. Për të njohur autorin, të dhënat organizohen në paragrafë të thukët e të saktë që përbëhen nga: vitet e formimit, suksesi dhe censura, të shkruash nën diktaturë, lavdia dhe mërgimi. Pas këtij zbërthimi, në ngjyrë më të errët e më të theksuar është nxjerrë në pah: Të mbajmë mend. Vijohet me: Një roman policor, Fantastikja dhe Një roman shqiptar për t’u zbuluar; Një roman universal dhe humanist. Për të kaluar më në fund tek: Romani dhe analizat e çdo kapitulli në librin për nxënësit

Aparati pedagogjik është vendosur i shpërndarë në çdo kapitull, në varësi të karakteristikave të posaçme që dalin në pah pikërisht në çdo kapitull. Kështu, nxënësi shkon kapitull më kapitull për t’u thelluar e për të kuptuar me pyetjet që nxisin nxënësit për të shkuar në shtresat më të thella kuptimore të tekstit-pyetje që janë njëkohësisht dhe çelësa të leximit.

            Në vend të përfundimeve

Tregimet remiks ndërtuar prej shkrimtarëve bashkëkohorë francezë dhe trajtimin e Doruntinës në kolegjet franceze i sollëm së bashku këtu për shkak të disa fijeve lidhëse të përbashkëta. Sikur të mbeteshim vetëm në aspekte të fillëve tematikë, do të ishte shumë pak. Veҫ luftës dhe vdekjes, ajo ҫka i solli bashkë Doruntinën me tregimet remiks këtu është rrezatimi i letërsisë shqipe në letërsi të tjera, pranëvënia me tekste të letrave të përbotshme, pjesë e një dialogu të madh njerëzor. Ne sapo e pamë një dëshmi të dyfishtë: atë të ndikimit nga tregimi Përpara banjës dhe atë të mësimdhënies së Doruntinës. Në rastin e dytë, letërsia e propozuar synon bazën kulturoro-shpirtërore të një brezi të tërë. Dhe në këtë mbyllje, nëse flasim edhe pak për dialogun e madh njerëzor, nuk mund të mos shtonim -siç do të thoshte Paul Bénichou[1]-se mu në këtë komunikim të pashterrshëm, fitimtar të vendeve dhe kohërave, afirmohet zotësia e përgjithshme e letërsisë.

            …                                                           

Nuk dimë asgjë për atë çast kur Ismail Kadare ka përjetuar fanepsjen e kalërimit të motrës me vëllanë mbi kalë. Për shumë arsye rrënjëthellë, prej aty, do të ketë marrë udhë ideja e romanizimit të baladës shqiptare. Në Shqipërinë e mbetur vetëm, pa aleatë, autori ka nisur të projektojë këtë vepër.  

Një ditë romani është përfunduar së shkruari.

Dhe atë ditë është shkruar për botën.


[1]Une Communication inépuisable, Mélanges sur l’oeuvre de Paul Bénichou, Paris, Gallimard1995

Sfida e lidershipit të sotëm – përfshirja qytetare

Burimi: Carolin J. Lukensmeyer, Lars Hasselbald Torres ( 2006). Public Manager. Potomac: (35), 3:26-31.     

Përfshirja e qytetarëve është pjesë e një bashkësie idesh demokratike – aspekt i kulturës tonë politike – që përfshin pjesëmarrjen e publikut, përfshirjen e publikut, demokracinë me pjesëmarrje, demokracinë me konsultime dhe qeverisjen me bashkëpunim. Këto terma i dallon qëllimi, gama dhe teknika e pjesëmarrjes, por të gjitha mbështeten në besimin se qytetarët kanë të drejtë të marrin pjesë në vendimet që ndikojnë në jetën e tyre.

Politikat dhe programet e pjesëmarrjes së qytetarëve duhet të reflektojnë besnikërinë ndaj këtij parimi, si dhe t’i ftojnë qytetarët të përfshihen në zhvillimin e politikave dhe aktivitetet vendimmarrëse.

Aktivitetet për pjesëmarrjen e qytetarëve kanë si bosht gjashtë qëllime kryesore:

  1. Të informojnë dhe edukojnë publikun mbi çështje të rëndësishme të politikave.
  2. Të përmirësojnë vendimet e qeverisë, duke përcjellë më shumë informacion nga shtetasit tek vendimmarrësit.
  3. T’u japin mundësinë shtetasve t’i modifikojnë dhe në raste të caktuara të përcaktojnë politikat publike.
  4. Të legjitimojnë vendimet e qeverisë, duke siguruar që zëri i atyre që preken prej tyre të dëgjohet, të analizohet dhe të trajtohet.
  5. Të përfshijnë qytetarët në monitorimin e rezultateve të politikave, për të bërë vlerësimin e tyre.
  6. Të përmirësojnë cilësinë e jetës publike duke ringjallur besimin dhe nxitur përfshirjen e qytetarëve në jetën publike.

Në çastin kur pjesëmarrja e qytetarëve në marrjen e vendimeve për politikat e shtetit hyri në epokën e saj moderne, qeverisë i kërkohet gjithë e më shumë të mbajë një pozicion më aktiv në përfshirjen e qytetarëve në shpërndarjen e shërbimeve – ndonëse aktivistët e demokracisë janë të mendimit se vetëm kjo nuk mjafton.

Si rrjedhojë e këtyre influencave, roli i pjesëmarrjes së qytetarëve po ritheksohet si një mjet për të përmirësuar cilësinë dhe legjitimitetin e veprimeve të qeverisë.

  • Një prej pikave më të fuqishme të përfshirjes së qytetarëve është se e nxjerr qeverinë nga roli i vjetër i mediatorit apo transmetuesit të informacionit tek njerëzit, ndryshe nga lart-poshtë.

Sot, në shekullin e njëzet e një, po e shohim shtetin në një rol të ri, në rolin e atij që thërret publikun. Për të përmbushur këtë rol, agjencitë publike duhet të përshtatin politikat ekzistuese dhe proceset administrative, si dhe të mbështesin mekanizma të rinj kombëtarë për të shkëmbyer informacionin, për të nxitur praktikat dhe për të vlerësuar rezultatet e përfshirjes së shtetasve në mënyrë që rezultatet të vijnë gjithnjë duke u përmirësuar.

  • Zëri i publikut nuk duhet të kumbojë si një element i vetëm në një projekt, por duhet të jetë tingulli tek i cili bashkohen të gjithë elementët e projektit.

Në cilësinë e atij që mbledh qytetarët, shteti duhet të përpiqet të krijojë “këtë kumbim gjithëpërfshirës”.

  

Përshtatja dhe kontrolli social

Çdo kulturë zhvillon tipe të ndryshëm normash, që parashikojnë se çfarë konsiderohet sjellje e përshtatshme sipas asaj kulture dhe çfarë jo. Ato ndryshojnë nga fakti sesa të formalizuara janë, sa të rëndësishme janë për jetën sociale dhe çfarë lloj sanksionesh ju presin nëse i shkelni ato norma. Këto norma mund të përmblidhen në tre grupe kryesore:

  1. Traditat popullore janë një rutinë. Traditat popullore janë, zakonisht, marrëveshje të pashkruara të sjelljes. Kultura jonë parashikon që ne duhet t’i bëjmë disa gjëra në një mënyrë të caktuar, megjithëse ka dhe mënyra të tjera që mund të funksiononin po aq mirë. Për shembull, në ashensor shohim përpara në vend që të shohim prapa dhe pyetjes “Si jeni?” i përgjigjemi “Shumë mirë”. Shkelja e një tradite mund t’i shqetësojë pjesëtarët e tjerë të grupit (megjithëse shpeshherë ata nuk e kuptojnë pse shqetësohen), ndërsa shkelësit mund edhe të etiketohen e vihen në lojë, mund të shihen me inat e qortohen. Traditat popullore rrallëherë kthehen në ligje.
  2. Zakonet janë norma me një rëndësi të madhe morale dhe shihen si thelbësore për funksionimin e duhur të grupit. Ne duhet, absolutisht, të sillemi ose të mos sillemi në një mënyrë të caktuar. Mund ta shkelni një zakon duke sulmuar dikë ose duke folur keq për dikë tjetër. Shkelja e zakoneve i bën pjesëtarët e tjerë të grupit të tronditen, të zemërohen ose  të tremben, prandaj shkelësit e zakoneve konsiderohen si të këqij ose  imoralë. Zakonet shpesh kthehen në ligje.
  3. Tabutë janë gjëra të ndaluara, që shihen si thelbësore për mirëqenien e njerëzimit. Shkelja e një tabuje as mund të mendohet dhe as mund të kuptohet. Për shembull, Sigmund Frojdi e konsideronte tabunë e incestit – që njeriu nuk duhet të bëjë seks me fëmijët e vet – si themel të të gjitha shoqërive. Po të bënin seks prindërit me fëmijët e tyre, atëherë linjat e trashëgimisë, emri i familjes dhe transferimi i rregullt i pronësisë, do të bëheshin krejtësisht të pamundur. Tabutë janë aq të rëndësishme, saqë shumica e kulturave kanë vetëm fare pak të tilla. Në Shtetet e Bashkuara, për shembull, vrasja dhe sulmi ndaj tjetrit shkelin zakonet e jo tabutë. Shkelja e tabuve i bën të tjerët të ndiejnë neveri. Shkelësit e tyre konsiderohen të sëmurë, të këqij dhe të përçudnuar. Tabutë kthehen gjithmonë në ligje, me përjashtim të rasteve kur ato janë aq të papërfytyrueshme, saqë ligjvënësit nuk besojnë se dikush mund të arrinte t’i shkelte. Tabutë ndryshojnë nga kultura në kulturë dhe nga një periudhë kohe në tjetrën. Për njëqind vjet, dijetarët besonin se Charles Dodgson-i, ose Lewis Caroll-i (1832-1898), kishte pasur një interes romantik dhe ndoshta edhe seksual për vajzën 7-vjeçare, Alice Liddell, dhe se librat Liza në botën e çudirave dhe Nëpërmes pasqyrës i shkroi si një mënyrë për ta bërë për vete atë vajzë. Por në librin e saj të vitit 1999, Karoline Leach-i shqyrton të gjitha dokumentet e vjetra dhe del në përfundimin se Dodgson-i në të vërtetë kishte një lidhje me nënën e Lizës. Pas vdekjes së tij, motra e tij ishte aq e shqetësuar për ndonjë skandal, sa i manipuloi letrat e tij për t’u dukur sikur ai kishte interes për Lizën e jo për nënën e saj. Më 1898 pedofilia ishte shumë më pak tabu se një lidhje jashtëmartesore.

Mediat dhe “grupet e pazëshme” në Shqipëri

In Memoriam

Autor Gilman Bakalli

Të shumta janë studimet mbi komunikimin dhe përkatësinë gjinore. Të gjitha fokusohen tek mënyra se si gjinia ndikon gjuhën dhe dinamikën e saj në realitetin social. Ne do të fokusohemi tek njëra nga këto studiuese, Cheris Kramarae, profesoreshë e komunikimit dhe sociologjisë në universitetin Illinois. Kramarae beson se një karakteristikë kryesore e realitetit është natyra e tij linguistike dhe se fjalët dhe sintaksa e mesazheve strukturojnë mënyrën e të menduarit dhe të ndërvepruarit. Implikimet gjinore të gjuhës janë fokusi kryesor i Kramarae, e cila mendon se mesazhet njerëzore i trajtojnë femrat dhe meshkujt në mënyra të ndryshme. Asnjë eksperiencë njerëzore nuk i shpëton influencës linguistike. Edhe kategoritë mashkull e femër janë konstrukte linguistike. Me fjalë të tjera “jemi trajnuar të shohim dy sekse. Dhe më pas vazhdojmë të përpiqemi të shohim vetëm dy sekse”.

Kramarae jo vetëm që evidenton rëndësinë e gjuhës në interpretimin e eksperiencave, por edhe adreson dimensionin e pushtetit. Çdo sistem gjuhësor përmban elemente pushteti dhe ato që janë pjesë e sistemit linguistik dominant ka gjasa t’i kenë perceptimet, përjetimet dhe mënyrat e të shprehurit të inkorporuar në gjuhë. Në këtë rast, Kramarae mendon se gjuha angleze është një gjuhë meshkujsh (“man-made language”) dhe si e tillë ajo mishëron perspektivën mashkullore më tepër se atë femërore. Kramarae beson se gjuha është një konstrukt i krijuar nga burri dhe, si e tillë, i shërben krijuesit të saj:“Gjuha e një kulture specifike nuk i shërben njëlloj në mënyrë të barabartë, gjithë folësve të saj, sepse jo të gjithë folësit e saj kontribuojnë njëlloj në formulimin e saj. Gratë (dhe anëtarë të tjerë të nëngrupeve të varura sociale) nuk janë aq të lira dhe aq të afta sa burrat të thonë atë që dëshirojnë të thonë, kur dhe ku ato dëshirojnë ta thonë, sepse fjalët dhe normat për përdorimin e tyre janë formuluar nga grupi dominant, burrat”. (Kramarae, 58)

Sipas Kramarae, fjalët e grave merren me rezerva në shoqërinë tonë, mendimet e tyre zhvlerësohen dhe kur ato mundohen ta kapërcejnë këtë pabarazi, kontrolli mashkullor i komunikimit i vendos ato në një dizavantazh të dukshëm. Gratë kthehen kështu në një grup të pazëshëm (muted group). (studimi Kramarae bazohet në analizën e 60 filmave vizatimorë, mënyra se si portretizohen gratë në këto filma).Ideja e grave si një grup i pazëshëm është propozuar fillimisht nga antropologët e Oksfordit Edwn Ardener dhe Shirley Ardener. Në monografinë e tyre “Besimi dhe problemi i grave”, ai nënvizon tendencën e çuditshme të shumë etnografëve që pretendojnë se e kanë gjetur “kodin” e një kulture pa bërë as edhe një referencë direkte ndaj gjysmës së shoqërisë të përbërë nga gratë. (Griffin, 461). Etnografët justifikohen duke përmendur vështirësitë në lidhje me studimet në terren, sidomos vështirësitë për të përdorur gratë si informatore të një kulture të caktuar. Ardener e pranon këtë vështirësi, por u kujton kolegëve se sa e dyshimtë është puna e një antropologu, i cili shkruan mbi burrat e një fisi duke u bazuar vetëm në thëniet e grave. Fillimisht Ardener mendonte se kjo mungesë vëmendjeje ndaj eksperiencës së gruas ishte tipike për antropologjinë, por më pas ai konstatoi se ky jo artikulim buronte nga mungesa e pushtetit të një grupi, i cili ka një pozicion të poshtëm në hierarkinë sociale. Njerëzit me pak pushtet kanë vështirësi me artikulimin e perceptimeve të tyre. Sipas Ardener, “grupet e detyruara për të mos u artikuluar janë prezentë, por nuk mund të shquhen në gjuhën e strukturës dominante; si rezultat ato anashkalohen, bëhen të padukshme: thjesht vrima të zeza në universin e dikujt tjetër”. (Griffin, 470)

Natyrisht që grupet e pazëshme nuk janë të heshtura gjithmonë. Çështja është nëse njerëzit mund ta thonë atë çka duan ta thonë kur dhe aty ku duan ta thonë, apo “janë të detyruar t’i rakordojnë mendimet e tyre për t’u bërë më të kuptueshme në domenin publik”? Kramarae është e bindur se pozicioni i pushtetshëm i burrit në shoqëri garanton që mënyra publike e të shprehurit nuk është në favor të gruas. Ajo arsyeton se dallimi i përhershëm gjuhësor publik-privat është një mënyrë e përshtatshme për të ekzagjeruar diferencat gjinore dhe për të fiksuar sfera të ndara seksuale të aktivitetit. Brenda logjikës së kësaj dysheje, fjalët e grave zakonisht konsiderohen të përshtatshme brenda shtëpisë – si realitet i vockël i komunikimit ndërpersonal. Ky realitet privat në një farë mënyre konsiderohet si më pak i rëndësishëm se “bota e madhe” e debatit publik – një vend ku gjejnë pasqyrim fjalët e burrave. Kramarae pyet, “çfarë do ndodhte sikur të kishim një fjalë që do të lidhte komunikimin publik me atë privat”? nëse do ekzistonte një fjalë e tillë në fjalorin e secilit, përdorimi i saj do të krijonte idenë se të dyja sferat kanë të njëjtën vlerë dhe se ngjashmëritë midis burrit dhe gruas janë më të rëndësishme se dallimet mes tyre.

Pra, Kramarae përpiqet t’i heqë maskën një sistemi linguistik që synon mbytjen e zërit të gruas, duke krijuar terma specifik-gjinor përçmues për gruan, p.sh për llafazanërinë e pretenduar si tipike të saj. Ajo konstaton se ka dhjetëra e dhjetëra specifikime gjuhësore për ta paraqitur gruan si llafazane dhe shumë pak për ta zhvlerësuar llafazanërinë e burrave.Po ashtu edhe termat gjuhësorë për të përshkruar shthurjen seksuale të individit japin një panoramë të tillë: rreth 22 fjalë për të etiketuar sjelljen e shthurur të burrave (zhigolo, don zhuan, playboy etj) dhe mbi 22 etiketime për gratë e së njëjtës kategori. Duke qenë se shumica e studimeve mbi aktivitetin seksual tregojnë se janë burrat e jo gratë që ndërrojnë më shpesh partnerët seksualë, raporti i pabarabartë i termave gjuhësorë për të përshkruar sjelljen e gruas tregon i shërben interesit të burrave.

Sipas hipotezës së Sapir-Whorf, gjuha formon perceptimin tonë të realitetit. Duke u bazuar mbi këtë tezë, Kramarae sugjeron se gratë shpesh heshtin duke mos pasur një fjalor të njohur e të pranuar publikisht, nëpërmjet të cilit të përshkruanin eksperiencat e tyre. Ajo shprehet se “fjalë të injoruara vazhdimisht eventualisht mund jo vetëm të mos artikulohen më, por edhe të mos mendohen më. Pas një farë kohe, gratë e detyruara të mos artikulojnë, mund të vënë në dyshim vlefshmërinë e eksperiencave të tyre dhe bile edhe legjitimitetin e ndjenjave të tyre” (Kramarae, 78).Duke qenë se gratë janë verbalisht të pazëshme, ato reagojnë në forma të ndryshme. Ato mbështeten tek shprehitë jo verbale më tepër sesa burrat. Përveç kësaj gratë priren të shfaqin një larmi ekspresive që manifestohet në forma specifike gjuhësore jashtë sistemit dominant të burrave. Krijimi i formave alternative ekspresive është karakteristikë e të gjitha grupeve sociale të pazëshme. (shembull i praktikës gjatë kohës Underground Railroad me varjen në tel të jorganëve me modele të ndryshme për të orientuar skllevërit që kërkonin të arratiseshin). Një shembull bashkëkohor i kësaj që po themi është libri “Women Speak: The Eloquence of Women’s Lives” të Karen Foss dhe Sonja Foss, në te cilin analizohen format e ndryshme të komunikimit që gratë i përdorin përtej diskursit mashkullor dhe të domenit publik. Një shembull i ngjashëm vjen nga studimi i Helen Sterk, e cila ka analizuar ndër vite eksperiencat e lindjes nga perspektiva e nënës. Problemi që konstaton Sterk është që, edhe pse lindja është një eksperiencë thelbësisht femërore, për shumë gra, procesi i lindjes menaxhohet thjesht në mënyrë mjekësore, duke u dhënë atyre përshtypjen se thjesht po u hiqet diçka nga trupi. Gjuha e përdorur në këtë proces është kryesisht ajo e doktorit. Një proces, i cili reduktohet për mjekun në faktin biologjik se sa centimetër ka arritur dilatacioni i qafës së mitrës. Siç vë re Sterk, për gratë kjo gjuhë është krejtësisht e pamjaftueshme dhe ato i dëgjon të përsërisin vazhdimisht: “thjesht nuk mund ta shpjegoj se çfarë ndjeja!” (Sterk, 90)Kramarae arrin në konkluzionin se “për të marrë pjesë aktive në shoqëri, grave u duhet t’i transformojnë modelet e tyre në përshtatje të sistemit mashkullor të të shprehurit.” Si një gjuhë e dytë, ky proces përkthimi kërkon përpjekje të vazhdueshme aplikuese dhe e ruan vazhdimisht të gjallë dyshimin brenda gruas se mos ajo që ka thënë është thënë “ashtu siç duhet”. Më poshtë po paraqes tre raporte grash të suksesshme shqiptare në lidhje me vështirësitë e tyre për përkthimin e eksperiencave të tyre në gjuhën si produkt i burrave: e para një avokate, e dyta një specialiste e fjalimeve publike dhe e treta dekane në një universitet.

  • “kam mësuar të flas si burrë. flas ngadalë, peshoj fjalët, përdor analogji sportive. Kujdesem për paraqitjen, por një grua shumë tërheqëse ose një grua shumë shtëpiake ka një problem. Një burrë mund të jetë yll fare ose i shëmtuar, për të kjo nuk përbën asnjëherë problem. Më kanë thënë që jam avokatja më e respektuar dhe që ma kanë frikën në këtë kompani, por ky nuk është imazhi, me të cilin jetoj çdo ditë. Pas punës kthehem në shtëpi dhe bëj byreçka me vajzën.”
  • “grave u duhet të përgatiten mirë si në formë ashtu edhe përmbajtje. Unë e theksoj paraqitjen time femërore – bizhuteri, makiazh të fortë, zë të ngrohtë, të ëmbël. Kurse përmbajtjen ia përshtas burrave. Përgatitem me kujdes, e studioj mirë fjalimin, përdor imazhe nga realiteti i burrave. Gratë mësojnë të interesohen për çfarëdo që parapëlqejnë të flasin burrat, kurse burrat nuk janë të mësuar të tregojnë interesim për gjëra që u interesojnë burrave.”
  • (në mbledhjen e shoqatës kombëtare të dekanëve, ku nga 50 pjesëmarrës, vetëm 8 dekane ishin gra): “isha e heshtur. Nuk më pëlqente që isha aty. Nëse nuk komunikon sipas rregullave të burrave, je e padukshme. Folësit kryesorë ishin burra. Askush nuk dëgjonte, gjithkush e kishte mendjen tek prezantimi i vet. I gjithë takimi mbizotërohej nga konkurrenca dhe rivaliteti. Nuk guxoje të thoje “shiko po përjetoj një situatë shumë të vështirë, e keni provuar ndonjë herë”? vetëm kur u bëmë bashkë disa gra, munda ta diskutoja hapur eksperiencën time.

Si çdo formë e teorive kritike, teoria e Cheris Kramarae nuk mjaftohet thjesht me konstatimin e asimetrive të pushtetit. Qëllimi final është ndryshimi i sistemit linguistik mashkullor. Sipas Kramarae, reforma duhet të përfshijë fjalorë alternativë që e vendosin gruan në qendër dhe e shohin gjuhën nga perspektiva e saj. Ajo me kolegen e saj Teichler përpiluan një fjalor me 2500 fjalë për të ilustruar kreativitetin linguistik të gruas dhe për të demaskuar në një farë mënyre karakterin mashkullor të gjuhës.

Stili femëror

Teoria e stilit femëror, e sugjeruar fillimisht nga Karlyn Kohrs Campbell dhe e përpunuar më tej nga Bonnie J. Dow dhe Mari Boor Tonn, i shpien më tej përpjekjet e Kramarae për të kuptuar aspektet gjinore të gjuhës.Sipas teorisë ekziston një stil femëror që lidhet në zanafillë me atë që Campbell e quan craft learning (të mësuarit mbi bazën e zejes). (Littlejohn, 118). Me këtë term, Campbell nënkupton jo vetëm “zanatet” tradicionale të gruas që lidhen me qepjen, gatimin, kopshtarinë, por edhe ato emocionale si të ushqyerit, empatinë dhe arsyetimin mbi gjëra konkrete. Campbell sugjeron se, teksa ky stil nuk është ekskluzivisht i grave, ai lindi nga eksperiencat domestikale dhe, si i tillë është më personal në ton. “Një mënyrë e tillë ligjërimi është thellësisht personale (zanatet mësohen ballëpërballë nga një mjeshtër apo këshilltar), e cila mbështetet thellësisht në eksperienca personale, anekdota e shembuj të tjerë. Kjo mënyrë ligjërimi priret të jetë induktive dhe e strukturuar (zanatet mësohen pak nga pak, rast pas rasti, nga të cilat dalin përgjithësimet). Ajo fton audiencën për të qenë pjesëmarrëse duke përfshirë edhe procesin e verifikimit të përgjithësimeve apo të parimeve karshi eksperiencave individuale të audiencës. Anëtarët e audiencës adresohen si të barabartë, ku autoriteti fitohet dhe pranohet mbi bazën e eksperiencës.”

Njëra nga strategjitë e oratorëve të hershme gra ishte përdorimi i këtij stili për t’u shfaqur më “femërore” në arenën publike dhe gratë vazhduan të mësohen me këtë mënyrë komunikimi që korrespondonte me sferën private tradicionale të gruas.Bonnie J. Dow dhe Mari Boor Tonn e zgjeruan punën studimore mbi stilin femëror, duke sugjeruar se ky stil mbetet një strategji e suksesshme, me të cilën gratë bashkëkohore përpiqen të kenë akses në sistemin politik.Jane Blankenship dhe Deborah Robson hulumtuan diskursin publik të grave midis 1991 dhe 1994 për të verifikuar nëse mund të thuhet se ekziston një stil femëror në ligjërimin publik. Përfundimi i studimit të tyre pranon se ekziston në fakt një stil i tillë që karakterizohet nga 5 cilësi: 1) përvoja konkrete si bazë për gjykimin politik; 2) përfshirja dhe bashkimi; 3) zyra publike si vend “për të kryer punë”; 4) një qasje holistike në krijimin e politikave; 5) nxjerrja në plan të parë e legjislacionit të grave. Sipas Blankenship dhe Robson mbetet për t’u parë nëse stili femëror bën apo reflekton një diferencë në procesin e politikës publike.

Referenca

  • Foss, Karen, A. & Foss, Sonja, K. (1991). Women Speak: The Eloquence of Women’Lives. Long Grove, Illinois: Waveland Press.
  • Griffin, Emm, A. (2012). A First Look at Communication Theory. New York, NY: McGraw Hill.
  • Kramarae, Cheris. (2005). Muted Group Theory and Communication: Asking Dangerous Questions. Women & Language, 28(2), 55-61.
  • Littlejohn, Stephen, W. & Foss, Karen, A. (2008) Theories of Human Communication (9th Ed.). Thomson Wadsworth.
  • Sterk, Helen (1999). Who’s having this baby?: Perspectives on birthing. Michigan University Press.

MBI MPROJTJEN E TË DREJTAVE TË AUKTORËVE

DEKRET – LIGJË N. 538 DATË 24-9-1947 MBI MPROJTJEN E TË DREJTAVE TË AUKTORËVE

1. DISPOZITA TË PËRGJITHSHME

Neni 1 Veprat letrare, artistike dhe shkencore të shtetasve shqipëtar të botuara brënda ose jashtë Shqipërisë si edhe ato që nuk janë botuar fare, janë nënëmprojtjen  e posaçme të shtetit.

Janë në mprojtje të Shtetit edhe veprat e pabotuara të shtetasve të huaj që botohen për herë të parë ne Shqipëri.

Gjithashtu Shteti mpron dhe të drejtat e auktorëve të këtyre veprave.

Neni 2 Konsiderohen si vepra letrare artistike dhe shkencore të gjitha prodhimet në fushën e letarve, të artit dhe të shkencës, pa marrë para sysh mënyrën dhe formën e shprehjes si libra, broshura, artikuj dhe dorëshkrime; konferenca, fjalime dhe të tjera si këto; vepra dramatike, dramatiko-muzikale, koreografike dhe pantomime; vepra muzikale, vepra arkitekture, skulpture, grafike, pikture, litografie dhe të tjera si këto; llustracione dhe vepra kinematografike; harta gjeografike  plane, skica dhe vepra plastike që kanë lidhje me shkencën, gjeografinë, tipografinë, arkitekturën dhe me vepra fotografike, artistike e tjera.

Neni 3 Mprohen me këtë Dekret-ligjë si vepra artistike edhe të gjitha prodhimet artistike popullore.

Të drejtat e auktorit mi prodhimet artistike popullore i takojnë Shtetit.

Me këtë nuk ndalohet përdorimi i lirëi prodhimeve artistike popullore me qëllim përpunimi artistik ose shkencor.

Auktori që ka krijuar një vepër artistike ose shkencore, duke përdorur prodhime artistike popullore gëzon të gjitha të drejtat e auktorit mi këtë vepër.

Neni 4 Auktori i veprave letrare, artistike dhe shkencore gëzon, sipas kësaj Dekret-ligje, këto të drejta:

  • a) të drejtën e botimit, përpunimit, riprodhimit, çfaqjes, ekzekutimit dhe përkthimit të veprave të tij;
  • b) të drejtën e shpërblimit në të holla, kur botimi, përpunimi, riprodhimi, çfaqja, ekzekutimi dhe përkthimi i veprave te tij bëhet nga Shteti ose nga persona të tjerë;
  • c) të drejtën që të njihet si auktor i veprës dhe të drejtën që të mos lejojë ndryshimin ose përdorimin e padenjë të veprave të tij.

Neni 5 Auktori i veprës është ay që e ka bërë.

Kur një vepër është bërë me bashkëpunimin e dy ose më shumë personave (bashkëauktorë), të drejtat e auktorit i takojnë në mënyrë të pandarë gjithë bashkëpunëtorëve pavarësisht nëse vepra paraqet një tërësi të pandarë ose jo. Raportet në mes të bashkë-auktorëve rregullohen me marrëveshje.

Çdo bashkë-auktor gëzon të drejtat e auktorit në mënyrë indipendente mi punën e tij kur kjo ka vlerë artistike ose shkencore më vehte përveç kur me marrëveshje të përbashkët është caktuar ndryshe.

Neni 6 Mprohen sipas kësaj Dekret-ligje, përveç të drejtave të auktorit të veprës origjinale, dhe të drejtat e auktorit që ka bërë përkthimin, adoptimin, përpunimin dhe riprodhimin e eveprave origjinale si dhe të drejtat e auktorit që ka bërë koleksionin e këtyre veprave në qoftë se kjo është bërë me jejën e auktorit të veprave origjinale sipas kësaj Dekret-ligje.

Neni 7 Të drejtat e auktorit mi të gjithë veprën ose mi disa pjesë vetëm munt t’u transferohen tërësisht ose pjesërisht personave të tjerë fizikë ose juridikë për një kohëjo më shumë se dhjetë vjet.

Marëveshja mi transferimin e tëdrejtave  të auktori duhet të bëhet me shkrim, ku të caktohen me saktësi natyra dhe konditat e gëzimit të të drejtave t’auktorit.

Të drejtat e auktorit nuk munt të jenë objekt ekzekutimi, por munt të jenë objekt ekzekutimi vetëm përfitimet patrimoniale që rrjedhin nga këto të drejta.

Neni 8 Kur auktori i veprës nuk gëzon të drejtat e auktorit, Shteti n’interes të përgithshëm, munt të marrë të drejtat e auktorit që përmenden ne pikat a) dhe b) të nenit 4 të kësaj Dekret-ligje, duke I paguar atij që gëzon sot një shpërblim të arësyeshëm.

Këtë vendim e jep Ministria e Arësimit.

Ministria e Arësimit cakton dhe shpërblimin që duhet t’i paguhet atij që gëzon të drejtat e auktorit, i cili përsa i takon shpërblimit munt t’ankohet nëGjykatën  e kartë.

II. KOHA E VAZHDIMIT TË TË DREJTAVE TË AUKTORIT

Neni 9 Të drejtat e auktorit i gëzon rregullisht auktori i veprës gjersa rron. Pas vdekjes së auktorit, këto të drejta i gëzon e shoqja saështë gjallë ose gjersa të martohet dhe fëmijët e tij gjersa të mbushin moshën 25 vjeç dhe kur këta nuk janë të t’aftë për punë gjersa vazhdon kjo paaftësi.

Kurtë drejtat e auktorit, sipas dispozitave të mësipërme, nuk i gëzojnë e shoqja ose fëmijët atëherë këto të drejta i gëzojnë prindërit gjersa rrojnë, ose nipërit gjer në moshën 25 vjeç në qoftë se këta kanë qenë në ngarkim të auktorit, ose gjyshja sat ë jenë gjallë.

Neni 10 Të drejtat e auktorit mi veprat fotografike dhe kinematografike si për auktorin ashtu edhe për trashëgimtarët  e tij ligjorë, nuk munt të zgjasin më shumë se pesë vjet; mi botimet periodike, kalendarët, antologjitë dhe të tjera si këto, e drejta e redaktorit mi gjithë botimin, ashtu edhe ajo e bashkëpunëtorëve mi punimet e veçanta që janë botuar për herë të parë në këto vepra nuk munt të zgjatin më shumë se pesëmbëdhjetë vjet.

Neni 11

Me kalimin e afateve të përmëndura në nenet 9 e 10 të kësaj Dekret-ligje, të drejtat e auktorit bëhen pasuri e përbashkët e popullit dhe I merr Shteti.

III. BOTIMI, PËRPUNIMI, RPRODHIMI, ÇFAQJA, EKZEKUTIMI DHE PËRKTHIMI

Neni 12 Ndalohet botimi dhe shumëzimi I vepravet letrare, artistike dhe shkencore pa lejën e atij që gëzon të drejtat e auktorit.

Trashëgimtarët e auktorit nuk kanë të drejtë të ndalojnë botimin, ekzekutimin dhe çfaqjen e veprave letrare, artistike dhe shkencore, por kanë të drejtën e shpërblimit.

Neni 13 Ndalohet përpunimi I veprave letrare, artistike dhe shkencore pa lejen e atij që gëzon të drejtat e auktorit.

Përounimi i një vepre nga një person tjetër dhe në një formë të re letrare dhe artistike krejt të ndryshme nga forma e parë (dramatizimi, etj.) munt të bëhet vetëm me pëlqimin e atij që gëzon të drejtat e auktorit me konditë që të ruhet karakteri i përmbajtjes së veprës dhe origjinaliteti I saj.

Ndalohet përpunimi, adaptimi, rregullimi muzikal etj. kur kjo nuk është tjetër gjë veçse riprodhimi i veprës origjinale ose shtrembërimii iveprës në frymë dhe stil.

Neni 14 Edhe pa lejen e atij që gëzon të drejtat e auktorit, por gjithmonë kundrejt një shpërblimi, munt të shfaqen dhe të ekzekutohen vepra dramatike, muzikore, dramatiko-muzikore, kinematografike, pantomime, koreografike, etj. në qoftë së këto janë botuar më parë.

Auktori ka të drejtë të mos lejojë që vepra e tij të çfaqet ose të ekzekutohet në një mënyrë të padenjë.

Si vepra të botuara në kuptim të kësaj Dekret-ligje konsiderohen veprat që më parë janë shtypur.

Neni 15

Veprat e shtetasve shqiptarë që janë botuar brënda ose jashtë Shtetit, si edhe veprat e shtetasve të huaj që janë botuar për herë të parë në Shqipëri munt të përkthehen në gjuhë të huaja vetëm me lejen e atij që gëzon të drejtat e auktorit mbi veprën origjinale.

Neni 16 Nuk konsiderohet si shkelje e të drejtave të auktorit:

  1. botimi dhe riprodhimi i një vepre letaret, artistike dhe shkencore për nevojat e arësimit;
  2. shtypja në të përkohëshme të fjalimeve që janë mbajtur në public;
  3. botimi i referateve, i veprat letare, artistike dhe shkencore të botuara, kur përmbajtja e këtyre veprave riprodhohet në një mënyrë origjinale;
  4. riprodhimi në gazetat dhe në revistat i artikujve që kanë karakter letrar dhe që janë shtypur në gazeta dhe në revista të tjera me konditë që riprodhimi të bëhet me njëherë pas botimit të pare;
  5. riprodhimii fotografive të ndryshme artistike, të ilustracioneve, viztimeve teknike, etj. që janë shtypur në gazetat dhe në revistat me konditë që riprodhimi të bëhet me njëherë pas botimit të pare;
  6. riprodhimii veprave te skulpturës me pikturë dhe anasjelltas;
  7. riprodhimii veprave artistike të ekspozuara në rrugët dhe në sheshet përveç kur riprodhimi I veprave skulpturale bëhet me kallëp;
  8. riprodhimii vepravet të skulpturës dhe të pikturës me anën e fotografisë në gazetat dhe në revistat përveç kur këtë e ndalon shprehimisht auktori;
  9. ekspozimii vepravet në ekspozitat publike përveç kur këtë e ndalon shprehimisht auktori;
  10. riprodhimii një vepre të botuar më parë që bëhet me qëllim perfekcionimi personal me konditë që riprodhimi të mos jetëi destinuar e i ekspozuar në publik;
  11. riprodhimii veprave artistike të artizanatit në punimin e prodhimeve industriale, zanati dhe punë shtëpiake me konditë që t’i paguhet një shpërblim atij që gëzon të drejtën e auktorit.
  12. Citimi literal i një pjese letrare, artistike ose shkencore nga vepra të botuara me konditë që citimi most ë jetë mëi gjatë se një e tretat e veprës nga e cila është nxjerrë.

Neni 17 Botimi, ekzekutimi, riprodhimi dhe përdorimi i veprave letrare, artistike dhe shkencore të përmëndura në nenin 16 të kësaj Dekret-ligje nuk formon një shkelje të të drejtave të auktorit në rast se shënohet në mënyrë të qartë auktori I veprës origjinale.

Ministria e Arësimit do të caktojë me udhëzime të veçanta kur përdorimi i një vepre letrare, artistike dhe shkencore nuk do të konsiderohet në kuptim të nenit 16 si shkelje e të drejtave tëauktorit si dhe kur i takon auktorit e drejta e shpërblimit me përjashtim të nr. 12 të nenit 16.

IV. DISPOZITA PENALE

Neni 18 Shkelja e të drejtave te auktorit të mprojtura me këtë Dekret-ligjë dënohet me gjobë gjer më 18.000 lekë ose me punë të detyruar gjer në tre muaj, përveç kur shkelja formon një faj tjetër më të rëndë.

Çështja e dëmshpërblimit që rjeth nga shkelja e të drejtave të auktorit do të zgjidhet sipas dispozitave të së drejtës civile.

Neni 19 Për gjykimin e fajeve të parashikuara nga paragrafi i parëi nenit të sipërm dhe të konflikteve që lindin në lidhje me të drejtat e auktorit është kompetente gjykata e Prefekturës.

Kompetenca tokësore caktohet sipas parimeve të përgjithëshme proceduriale.

Neni 20 Të drejtën e ngrehjes së padijes e ka ay që gëzon të drejtat e auktorit ose personi fizik ose juridik i autorizuar.

Lidhjet e auktorëve kanë të drejtë të ngrejnë padije edhe pa autorizim të posaçëm dhe të përfaqësojnë atë që gezon të drejtat e auktorit përpara gjykatave dhe organeve t’administratës shtetërore përveç kur auktori është çfaqur shprehimisht kondra ankimit.

V. DISPOZITA TË NDRYSHME

NENI 21 Kur të drejtat e auktorit i gëzon Shteti (nenet 3, 8 e 11 të kësaj Dekret-ligje) 50 për qind e të ardhurave nga këto të drejta shkojnë në arkën e Shtetit dhe përdoren për riprodhimin e jetës kulturale dhe artistike të vëndit dhe 50 për qind do të vihen në dispozicion të lidhjes përkatëse të shkrimtarëve për të ndihmuar dhe siguruar puntorët e kulturës.

Përqindjet e mësipërme të t’ardhuravet do të llogariten pasi të zbritet shpërblimi që Shteti detyrohet t’i paguajë atij që gëzon të drejtat e auktorit kur vepra është blerë në bazë të nenit 13 të kësaj Dekret-ligje.

Për nxjerrjen e administrimit e të ardhuravet të sipërme kujdeset Ministria e Arësimit.

Neni 22 Autorizohen lidhjet e auktorëvet që të kujdesen për realizimin e të drejtave tëauktorit duke ndihmuar për këtë auktorët ose ata qëi gëzojnë këto të drjëta. Gjithashtu këto lidhje me keshillat dhe propozimet e tyre ndihmojnë ministrinë e Arësimit ne organizimin dhe në zbatimin e mprojtjes së të drejtave tëauktorit që Shteti kryen në bazë të kësaj Dekret-ligje.

Neni 23 Me rregullore të ministrisë s’Arësimit do të vihen ne dispozita mbi rregullimin e raporteve në mes atyre që gëzojnë të drejtat e auktorit dhe personave që botojnë, përpunojnë riprodhojnë, çfaqin, eksekutojnë dhe përkthejnë veprat letrare, artistike dhe shkencore në lidhje me shpërblimin, përfitimin nga këto vepra dhe me konditat e këtij përfitimi.

Neni 24 Auktori i veprës letrare, artistike dhe shkencore, shtetas shqiptar, munt të botojë veprën e tij për herë të parë edhe jashtë Shqipërisë, por mbasi t’i ketë propozuar më parë Ministrisë s’Arësimit botimin e veprës së tij dhe ajo e ka refuzuar këtë, përndryshe humbet të drejtën e mprojtjes sipas kësaj Dekret-ligje dhe kur auktori boton veprën e tij jashtë Shtetit më qëllim të keq dhe për të dëmtuar interest e Shtetit dënohet penalisht.

Neni 25 Shteti ka të drejtë të ndalojë botimin e veprave shkencore kur botimi i këtyre veprave dëmton interest e mprojtjes së vëndit si dhe të marri të drejtat e auktorit të këtyre veprave pa marrë parasysh se kushi gëzon këto të drejta, po gjithmonë kundrejt nnjë shpërblimi.

Vendimi mi ndalimin e botimit e jep Qeveria mi propozimin e Ministrisë së Mbrojtjes kombëtare.

Neni 26 Të drejtat eauktorit të shtetasve të huaj mprohen sipas marrëveshjeve të lidhura me Shtetet e huaj.

Neni 27 Autorizohet Ministrija e Arësimit  që të nxjerrë rregullore dhe të japë udhëzime për zbatimin e kësaj Dekret-ligje.

VI. Dispozita të fundit

Neni 28 Kjo Dekret-ligjë zbatohet edhe për veprat letrare, artistike dhe shkencore që janë botuar para hymjes në fuqi të kësaj Dekret-ligje.

Neni 29 Kjo Dekret ligje hyn në fuqi 10 ditë pas shpalljes në “Gazetën Zyrtare dhe për aprovim do t’i paraqitet Kuvëndit Popullor në sesionin e tij të ardhëshëm.

Tiranë, më 24 Shtator 1947

PRESIDIUMI I KUVËNDIT POPULLOR I

REPUBLIKËS POPULLORE TË SHQIPËRISË

  • SEKRETARI     (Sami Baholli) d. v.  
  • PRESIDENTI (Dr. Omer Nishani) d. v.

“Gjithë puna në jetë është të kesh horizont” Maks Velo

Refleksion nga Valbona Nathanaili

Kam pasur fatin e mirë ta njoh personalisht Maks Velon në kohën kur isha drejtore e Shtëpisë Botuese të Universitetit Europian të Tiranës. Duhet të ketë qenë viti 2013, ndoshta, kur e kam takuar për herë të parë. Kisha dëgjuar shpesh për të. Po vendosja kontaktet me bashkëpunëtorët për botimet, jo vetëm si autorë, përkthyes dhe redaktorë, por edhe pjesëmarrës me kontribute të ndryshme, për të shkruar një parathënie apo për të qenë pjesë e një paneli për promovimin e librave. Maks Velo plotësonte listën e gjatë me kërkesa. Ishte intelektuali që e donin dhe e vlerësonin të gjithë. Ishte nga ata intelektualë që u përndoqën në kohën e diktaturës, që mbijetuan dhe, më kryesorja, shfaqen me një prodhimtari të jashtëzakonshme pas viteve ‘90, sikur duan të vënë në vend kohën e humbur. Ndoshta kjo ka qenë arsyeja kryesore edhe që nuk u angazhua në politikë, duke i bërë një nder të madh vendit, sepse na la trashëgimi një vepër me shumë dimensione.

Ndërkohë, më kërkoi ta njoftoja sa herë kisha promovime libri dhe vinte shpesh. Jo gjithnjë fliste, por mjaftonte prania e tij, për të pasur një lloj qetësie për rezultatin. Më dërgonte ndonjë mesazh të shkurtër të shkruar, kur botonte ndonjë artikull, për ta lexuar, ose më ftonte në ekspozitat që hapte. E-mailin e përdorte shumë rrallë. Maksi fliste me të njëjtin zë pasionant edhe në biseda të zakonshme. Të drejtohej gjithnjë në numrin shumës, ishte shumë i sjellshëm dhe i respektuar. Dhe të shihte gjithnjë në sy kur bashkëbisedoje!

Por vetëm pas tre vitesh, më 2016, kur vendosi të botojë një libër me ne, kontaktet dhe takimet u bënë më të shpeshta. Dhe bisedat më të gjata. Ndonjëherë edhe personale. Ndër njerëzit që vazhdonte të adhuronte ishte i vëllai.

Sa i takon librit, bëhet fjalë për “Klubin Karavasta”. Lamë takimin dhe erdhi në zyrë. Kaluan pyetjet e para, kryesisht detaje teknike. I pranoi të gjitha, dhe dukej në shqetësimin për të pritur pyetjen e radhës, që mesa dukej nuk ishte ajo që i interesonte. Derisa sa mbërritëm aty ku kishte shqetësimin e vërtetë: mos hiqni asnjë fjalë nga teksti; anën grafike të kopertinës ta zgjedh vetë; ta shtyp në një shtypshkronjë tjetër, nga ato që më rekomanduat Ju.

Sigurisht që ia plotësuam të gjitha Maksit! Por po i shpjegoj më me hollësi kërkesat e veçanta të tij.

Mos hiq asnjë fjalë nga teksti. Në atë kohë, Maks Velo kishte një problem për të drejtën e autorit për librin “Klubi Karavasta”. Mbi bazën e romanit ishte realizuar një vepër tjetër artistike, për të cilën ishte në konflikt me autorët. Pavarësisht se në këtë botim të ri kishte shtuar edhe një pjesë të dytë, këmbëngulja, pikërisht për shkak të kësaj arsye, ishte që në pjesën e parë të mos kishte asnjë fjalë të ndryshuar. Ndërkohë, mund të shtoj që dialekti që përdorte ndihej më shumë në të shkruar se në të folur. 

Anën grafike dhe kopertinën ta zgjedh vetë. Të dyja shtëpitë botuese, edhe UET Press, edhe MAPO, kishin një kopertinë pak a shumë formale. Domethënë botimet tona “thërrisnin”, që larg, që ishin “UET”, por te Maksi bëmë përsëri një përjashtim. Gjë e rrallë në fakt! Pak autorë e kishin këtë fat. Në kopertinë është një pelikan, që e ka vizatuar po vetë dhe i njëjti model, me ndryshime të vogla në pozicion dhe numër, është edhe në një a dy skica që gjenden brenda në libër, në krye të pjesëve.

Ta shtyp në një shtypshkronjë tjetër nga ato që më rekomanduat Ju. Më duket se libri u shtyp diku afër UET-it, një zgjedhje që bazohej në bashkëpunime të mëparshme të suksesshme.

Më 11 tetor 2016 më dërgoi, me e-mail, tekstin e librit, në word. Më 5 nëntor të vitit 2016 u bë promovimi i parë i librit, në hollin e UET, ku bënim zakonisht promovimet e librave. Por organizuam edhe një të dytë, te 15 katëshi, këtë radhë në prani të Kryeministrit, miku i tij, që nuk mundi të ishte i pranishëm në promovimin e parë.

Ndonjëherë një piktor, në pikturën e tij të madhe, ose një poet, në një poemë të gjatë, paraqet një karakter të pavarur dhe pa shumë pretendime, i cili mund të jetë vetvetja. Në rastin e Maks Velos dhe librit “Klubi Karavasta”, vetvetja e tij është Andrea. Në ditarin që mban Andrea, gjejmë një lloj autobiografie të shkurtër të jetës së tij, në dy epokat kryesore të prodhimtarisë si artist dhe arkitekt, në diktaturë dhe demokraci, shoqëruar me vlerësime të shumta për secilën prej tyre. Shkurtimisht, nga ditari i Andreas, lexojmë se marrëdhëniet që ka pasur me diktaturën, i pasqyron në ndjenjën e lumturisë, duke u shprehur, se në atë sistem, lumturia ishte e njëtrajtshme, po aq edhe ushqimi, veshja, festat e arti. Më pas rreshton edhe disa simbole të asaj kohe, si shishja e qumështit dhe radhët. “Më vitin 1973 u përndoq dhe u burgos nga regjimi i kohës, për cilësinë ‘ndryshe’ të arkitekturës e artit” – shkruan në një njoftim për shtyp, për ndarjen nga jeta të Maks Velos, Shoqata e Arkitektëve të Shqipërisë. Në libër, autori shprehet: “Nuk ka më vend për ëndrrën e gjeniut, e të veçantit, e aventurierit, se do bëj çudira. E vetmja çudi që nuk e kisha llogaritur ish vuajtja”.

Por jo më pak e zhgënjen demokracia: “Demokracia e ndërron stafin. Po këtu te ne nuk lëvizin. Janë si ujë kënete, nuk i shkul dot… Shqipëria është si ato makinat e bëra me pjesë nga marka të ndryshme. Kur ecën kërcet.” (Klubi “Karavasta”)

Hera e fundit që jemi takuar duhet të ketë qenë përpara dy vitesh, në Universitetin e Arteve, në premierën e Simfonisë “Skënderbeu”, të kompozitorit Aleksandër Peçi, “Mjeshtër i Madh”. Aty në, hollin e Universitetit të Arteve, njoha edhe pasionin e dashurinë e tij për muzikën.

“Gjithë puna në jetë është të kesh horizont” – shkruan Maks Velo. Por horizontin më të madh që ka pasur, ka qenë ai i qytetarit të përgjegjshëm! Ikja e Maks Velos është një humbje për vendin.  

COVID-19: “Strategji, politika dhe përditësime” nga Leidon Shapo

  • Në një bashkëbisedim me Leidon Shapo, me dy synime: 1. Çfarë mund të bëhet më shumë në Shqipëri në lidhje me strategjinë në luftën kundër COVID-19; 2. Sjelljen e mendimit shkencor, nga një profesionist i fushës (dhe nga data 6 prill 2020, edhe në grupin mbështetës “COVID-19 Hub Response”, në luftën kundër COVID-19 në Mbretërinë e Bashkuar) për tri çështje kryesore: sistemin tonë imunitar, vaksinat e fëmijërisë dhe llojet e maskave që mund të përdorim.
Leidon Shapo

Leidon Shapo ka kryer studimet e larta për Mjekësi, në Universitetin e Mjekësisë, Tiranë, Shqipëri. Më pas ka kryer studimet Master në “Shëndet Publik”, pranë “London School of Hygiene and Tropical Medicine”, Londër, Mbretëri Bashkuar. Shapo ka qenë pjesë e grupit të vëzhgimit pranë “Institutit të Shëndetit Publik”, Tiranë, gjatë epidemive të kolerës (1994) dhe poliomielitit (1997-1998), që u përhapën në disa zona të vendit. Nga viti 1998 jeton dhe punon në Londër. Pjesë e karrierës në ishull kanë qenë detyrat si kërkues shkencor, përgjegjës për strategjitë në lidhje me shëndetin publik dhe hartimin e politikave shëndetësore, në disa autoritete lokale londineze. Ka punuar si kërkues shkencor pranë “The London School of Hygiene & Tropical Medicine”, si dhe është angazhuar, në të njëjtin rol, pranë “Primary Care Trusts”, pjesë e “Shërbimit Kombëtar të Shëndetit” në Angli. Në periudhën 2000-2001 ka qenë në Shqipëri, në kuadër të një projekti për studimin e diabetit në popullatë, bashkëpunim me “London School of Hygiene and Tropical Medicine”, financuar nga “Welcome trust”. Aktualisht punon pranë Bashkisë së Southwark (South East London), në Departamentin e Shëndetit Publik, ku drejton programin e integrimit të kujdesit shëndetësor dhe atij social.

  • V. Nathanaili: Z. Shapo, ju keni ndjekur me vëmendje situatën e pandemisë COVID-19 në Shqipëri, si dhe jeni prononcuar për shumë nga mediat vizive të vendit, kombëtare dhe lokale, duke sjellë jo vetëm përvoja dhe ide të çmuara, por duke luajtur edhe një rol pozitiv me frymën e kurajës dhe të besimit që transmetoni. Mund t’i bëni një analizë strategjisë që po përdorin autoritetet në Shqipëri në përballjen me COVID 19? Çfarë do ju propozonit më shumë?

Leidon Shapo: Si specialist i shëndetit publik, megjithëse i përfshirë jo direkt në përgjigjen anti-Covid deri më 5 prill 2020 (në Mbretërinë e Bashkuar, në pararojë gjendet ekipi i mbrojtjes së shëndetit; personalisht, nga data 6 prill 2020, do të jem pjesë e grupit mbështetës “COVID-19 Hub Response”), e kam ndjekur nga afër këtë pandemi, që në fillesë të saj. Jam, padyshim, shumë më i informuar për ecurinë e sëmundjes (përhapjen, rastet/fatalitetet) dhe masat e marra në Mbretërinë e Bashkuar. Por në të njëjtën kohë, kam ndjekur me shqetësim dhe jam informuar edhe për ngjarjet në atdhe, duke e fokusuar vëmendjen në dy faktorë kryesorë: si po ecën kurba dhe masat e marra nga autoritetet.

Duhet të pohoj, fillimisht, se nuk kam në dispozicion gjithë të dhënat që do i jepnin analizës dhe vlerësimit të strategjisë petkun shkencor, kaq të nevojshëm për një rast të tillë, por në vija të përgjithshme mendoj, se në rastin e Shqipërisë, është ndjekur strategjia e duhur. Mendoj, po ashtu, se janë marrë në konsideratë, me objektivitet, mundësitë reale që ka sistemi shëndetësor në vend për t’u përballur me një situatë të këtyre përmasave. Pra, faktori i parë – dhe në këndvështrimin tim themelori –  është niveli, cilësia dhe kapacitetet e sistemit shëndetësor, përfshirë shëndetin publik në vend. 

Më pas do rendisja, mbylljen e shpejtë të kufijve me vendin fqinj, Italinë, që karakterizohej nga një numër tejet i lartë rastesh me infektim COVID-19 dhe përhapjeje të shpejtë në popullatë (sidomos në Veri). Kjo masë u shoqërua me dy të tjera po aq të dobishme: fillimisht karantinimin dhe, menjëherë më pas, edhe ndalimin e hyrje-daljeve të emigrantëve dhe vizitorëve mes dy vendeve – masë e detyrueshme dhe shumë e dobishme, për të cilën gjej rastin të përshëndes kolegët për shpejtësinë e vendimmarrjes.

Si faktor të tretë, përsëri shumë të rëndësishëm, në rrjedhojë logjike të dy të parëve, si dhe të situatës në vend dhe botë, do rendis masat e izolimit të rastit, karantinimit, ndjekjes përmes testimeve (‘gjurmimi’ i rasteve), distancimi social dhe gjithë masat parandaluese që rekomandoi Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSh). Të gjitha bashkë bënë një koktej që po jep rezultat.

Dua të theksoj: Duhet të ndiqen me bindje dhe përgjegjshmëri qytetare masat e izolimit dhe të distancimit social! Janë të vetmet masa dhe më të sigurtat që kemi për momentin, që na ndihmojnë në rrafshimin e kurbës. Në të kundërt, do kemi vetëm përshpejtim të transmetimit të infeksionit dhe gjendje të rënduar (rasti i Shkodrës, raportuar në media datë 5 prill 2020).

Çështja “teste”! Megjithëse kurba epidemike në Shqipëri po ecën në trajektore lineare (jo eksponenciale, si në  Itali, Spanjë, Mbretërinë e Bashkuar, ShBA etj.) dhe gjendja duket nën kontroll, kjo pandemi ka nxjerrë në  dritë shumë të panjohura. Për të qenë sa më i sinqertë, dhe korrekt në vlerësimet që po bëj, dua të hap një parantezë: kjo pandemi na ka bërë shpesh të gëlltisim, dhe këtu mund të përfshijë gjithë komunitetin shkencor, edhe ndonjë këshillë a sugjerim që kemi thënë më parë! Në vijim, padyshim që numri i rasteve të rënda që kërkojnë shtrim në spital nuk mund të manipulohet, por gjithsesi, për të ditur përhapjen dhe numrat reale në popullatë, edhe në Shqipëri duhet ndjekur shembulli se si po punohet në vendet e tjera të botës: kërkohen më shumë teste dhe ndjekje rastesh. Në Mbretërinë e Bashkuar janë bërë mbi 167,000 testime. Nga të dhënat, 1 në 5 veta të testuar ka dalë pozitiv për C-19. Në Shqipëri ky raport është diku në 8 deri në 9 testime për të kapur 1 pozitiv! Testi i PCR kërkon kohë dhe stade për të dhënë përgjigje, dhe na tregon nëse personi është i infektuar apo jo. Ndërsa, nëse i ka mbetur imunitet pas kalimit të sëmundjes, këtë e jep testi anti-gen që duhet të fillojë dhe aty së shpejti.

Numri i testeve për 100,000 banorë është një tjetër tregues, se sa teste bëhen dhe çfarë rezultatesh merren.

Së fundmi, duke marrë parasysh masat e marra, kurbën epidemike, modelimin e rasteve (ku jemi në lidhje me fqinjët e tjerë dhe sa larg në distancë kohore kundrejt pikut Italian) mund të përftohet një panoramë më e plotë se si do të eci kjo pandemi dhe kur do mund të themi se duhet të relaksohen masat edhe në Shqipëri.

  • V. Nathanaili: Sa teste në ditë, minimalisht, mendoni se duhet të bëhen në rastin e Shqipërisë, me synimin për të krijuar një kampion, në gjendje të na tregojë jo vetëm hartën e plotë të shpërndarjes, por edhe shpejtësinë e shpërndarjes. Kemi nevojë të kemi një situatë të përgjithshme të situatës, për t’i dhënë një përmasë tjetër karantinimit dhe izolimit.

Leidon Shapo: Testi ka si mjet kryesor “Tamponin naso-faringeal” (shkurt për lexuesin). Numri i testeve të bëra varion nga vendi në vend. Koreja e Jugut ka bërë mbi  4,000 teste për 1 milion banorë; Gjermania, gjithashtu, ka aplikuar modelin ‘test-test-test’ me 70,000 – 80,000 teste/ditë; në Mbretërinë e Bashkuar janë bërë rreth 7500 në ditë (ditët e fundit: 31/03 – 2/04) dhe po shkohet drejt 10,000 teste në ditë, për të kapur 750,000 teste në total në muaj deri në fund të prillit. Targeti është rreth 25 000 teste / ditë në javët në vijim (deri në fund të muajit). Edhe në Shqipëri numri i testeve të realizuara po rritet, bazuar në udhëzimet e Organizatës Botërore të Shëndetësisë, si dhe të vendeve në pararojë të kërkimit e hulumtimit shkencor!

Qasja ‘test-test-test’ nuk duhet kuptuar thjesht si numër, pra sa më shumë aq më mirë! Sigurisht, ka rëndësi edhe numri absolut, sepse na tregon nivelin e prirjes së popullatës, si dhe është faktor sepse përshpejton përgjigjen në masa për ata që rezultojnë pozitivë me COVID-19. Testet na kanë dhënë një mësim: sa më shumë kryejmë, aq më shumë zbulojmë, që do të thotë se panorama e trajektores epidemike dhe projeksionet për ecurinë e saj bëhen më të qarta. E kundërta është përsëri e vërtetë: sa më pak kryhen, aq më shumë mungesa kemi në të dhënat, aq më e vështirë, në mos edhe e pamundur bëhet modeli matematikor i ecurisë dhe, kuptohet, edhe parashikimet. Por duhet pasur parasysh që testi, që na shërben për të parë/detektuar praninë e virusit, ka 30% fallco-negativitet, dhe ka raste që kërkohen më shumë se 1 test për të vënë diagnozën COVID-19 dhe, në rrjedhojë shkon shumë gjatë! 

Ndërkohë, duhet theksuar se më shumë rëndësi ka kombinimi i këtyre testeve (PCR, polymerase chain reaction) me testet anti-gen, për të parë se kush ka krijuar imunitet. Në rastin e Shqipërisë, janë mundësitë reale për të bërë teste të kësaj natyre, po aq sa edhe ndjekja dhe hetimi i rasteve.

Kujdes, hetimi i rasteve nënkupton identifikimin dhe testimin e personave që kanë qenë në kontakt të ngushtë me pacientin që ka dalë pozitiv nga testi, përfshirë fillimisht familjarët dhe, më pas, edhe më gjerë, sa më shumë kontakte. Ky hetim duhet kryer sa më shpejt, që në ditët/javët e para të shenjave klinike.

  • V. Nathanaili: Në rastin e një gripi të zakonshëm stinor, nga raportimet, duket se një rol të rëndësishëm luan sistemi imunitar i yni, si qenie njerëzore: disa njerëz e marrin dhe të tjerë jo, dhe po ashtu, disa vuajnë më pak dhe të tjerë më shumë. Sa i takon sistemit imunitar, kemi arsye të mendojmë, se e njëjta mbrojtje na ndihmon edhe në këtë përballje me COVID-19?

Leidon Shapo: Sistemi ynë imunitar është një dhuratë natyrore, tejet i sofistikuar, dhe që përsoset gjithnjë e më shumë. Ekzistenca jonë ka qenë gjithnjë një bashkëveprim me mjedisin dhe mikroorganizmat që na rrethojnë. Dhe gjithnjë kemi ditur të ecim dhe dalim triumfues nga një fazë në një tjetër të zhvillimit. Komuniteti shkencor ka studiuar dhe kuptuar diferencat që kemi në përgjigjen imunitare ndaj patogjeneve të ndryshëm. Falë këtyre studimeve dhe përpjekjeve mijëvjeçare, mund të pohojmë me siguri për mënyrën se si reagon ky sistem në kategori specifike të popullatës, ndaj viruseve specifikë. Disa nga këto, për shembull moshat e vjetra, personat me probleme shëndetësore kronike, ata që janë nën trajtim për sëmundje të rënda, apo edhe me problemin e dobësimit të imunitetit duhet të  mbrohen më shumë se të tjerët: kjo është këshilla e parë që japin të gjithë mjekët, jo vetëm për gripin sezonal, por e kanë shtrirë edhe për rastin e kësaj  pandemie. Ndërkohë, ky është vetëm hapi i parë, sepse ky virus jo vetëm është ende i panjohur (megjithëse njohuritë po shtohen dita-ditës), por është edhe më i egër se sa pararendësit.

Nga të dhënat, në nivel botëror (për herë të parë kemi paraqitjen e të dhënave për të njëjtën çështje në kohë reale dhe të arritshme për të gjithë) është konstatuar se popullata e shëndetshme, të  paktën baza e piramidës (rastet asimptomatike dhe të lehta) duken se krijojnë mbrojtje. Se çfarë nivele-mbrojtjeje krijohen, dhe sa do jetë kohëzgjatja e kësaj lloj përgjigjeje imunitare, këtë do e tregojë dhe vërtetojë koha dhe kërkimet shkencore, si dhe futja në lojë e testeve anti-gen për të parë përgjigjen imunitare.

  • V. Nathanaili: Në lidhje me maskat? Këshilla praktike? Një shall i zakonshëm (duhet përkufizuar se çfarë është “i zakonshëm”), mendoni se na mbron? Kapuçi? Dorezat e zakonshme të dimrit, vlejnë? Nëse po, si mund t’i kthejmë në shumë-përdorimshme.

Leidon Shapo: Maska N95 ka treguar se është më e efektshmja gjatë kësaj pandemie. Të dhënat nga disa studime tregojnë që virusi ka raste që mund të shpërndahet edhe në një distancë prej 6-8 metra. Maskat e thjeshta mund të përdoren kur shkojmë për të bërë pazar duke ruajtur distancën prej 2 metra. Me shumë pak mundim, gjenden shumë sajte on-line që ofrojnë këshilla praktike se si mund të mbrohemi, përfshirë edhe përgatitjen e një shalli të zakonshëm (brenda pak minutash) për të luajtur rolin e maskës. Gjithsesi, duhet theksuar se këto lloj masash mbrojtëse janë të  pa-testuara dhe duke ditur rezistencën dhe kohën aktive të jetesës së virusit në sipërfaqe të ndryshme, duhet me patjetër të marrim masa sa më të sigurta paraprake (përfshirë edhe ato të higjienës personale që nuk po i përsëri më!) që OBSH publikoi që në fillesat e kësaj pandemie.

  • V. Nathanaili: Një teori, ndër shumë të tjera që po qarkullojnë në rrethet shkencore, është se vaksina kundër TB që shumë vende (veçanërisht ato në Europën Lindore) e kanë pjesë të vaksinimit të detyrueshëm për fëmijët, ka qenë një faktor që ka luajtur rol pozitiv në përballjen me COVID-19. Si kanë përparuar studimet në lidhje me të?

Leidon Shapo: Vaksina e BCG (Bacillus Calmette- Guerin), e njohur botërisht dhe që prej viteve 1967/68 e aplikuar edhe në Shqipëri, si dhe në vende të tjera të Europes, është përdorur në luftën kundër tuberkulozit (TB). Vaksina ka treguar 70 – 80 % efektshmëri në rastet apo format e rënda të TB, siç është meningiti tuberkular tek fëmijët, por është më pak e efektshme në parandalimin e formave respiratore, të cilat janë edhe prezantimet më të shpeshta të TB tek të rriturit.

Para disa ditësh, ka filluar të testohet në disa vende, si një mënyrë e shpejtë (në pritje të vaksinës për COVID-19), për të parë nëse do të japë ndonjë mbrojtje, të paktën për punonjësit e vijës së parë të frontit dhe më pas edhe më gjerë.

Shkencëtarët kanë vënë re, se kjo vaksinë ka treguar shenja se mund të bëjë më shumë se thjesht ngritje imuniteti kundër TB: ajo prevenon vdekjet foshnjore nga shkaqe të ndryshme dhe redukton ndjeshëm incidencën e infeksioneve respiratore. Është një vaksinë që duket se ‘trajnon’ sistemin tonë imunitar, si të njohë dhe përgjigjet më mirë ndaj një vargu infeksionesh, përfshirë viruse dhe bakterie. Në shumë vende kanë filluar të ndërmerren një sërë provash klinike dhe besoj se shumë shpejt, përgjigjet e marra do na japin një ide më të qartë për efektin e saj në luftën ndaj COVID-19. Ndërkohë, duhet pasur në vëmendje që efekti i BCG në TB është afro 60-70% dhe testi i tuberkulinës (Mantoux test) na tregon se sa të mbrojtur jemi. Në bazë të rezultateve të Mantoux – që do të thotë se nëse dilte negative – kjo vaksinë përsëritej në disa mosha në Shqipëri.

  • V. Nathanaili: Faleminderit z. Shapo dhe suksese në misionin tuaj fisnik, që nga nesër merr një përmasë edhe më të shumëfishtë!

Shkolla pa ngjyra

Autor: Johan Galtung Shqip: Valbona Nathanaili

Shkëputur nga libri “Transendencë dhe transformim”

Ishte viti 1958. Në Charlottesville, Virginia, qytetin e Thomas Jefferson, një herë e një kohë simbol i të resë dhe i pavarësisë së SHBA-së, gjendja ishte shumë e tendosur, në prag të shpërthimit. Gjykata e Lartë, më 17 maj 1954, kishte dhënë vendimin se shkollat e ndara, veçan për të bardhët nga njerëzit me ngjyrë, nuk mund të ishin kurrë të barabarta, ndaj kishte urdhëruar pranimin e të gjithë fëmijëve në Jug, pavarësisht ngjyrës që kishin, në të njëjtat shkollat publike “me të gjithë shpejtësinë e mundshme”.

Sa “e mundshme”, e ndau popullsinë në tre grupe kryesore, secili me synimet e veta:

  • Afrikano-amerikanët: Vendimi i Gjykatës së Lartë është ligj i tokës, integrim!
  • Integracionalistët e bardhë: Vendimi i Gjykatës së Lartë është ligj i tokës, integrim!
  • Segregacionistët e bardhë: Jo këtu, jo tani, jo në këtë mënyrë: ne nuk jemi gati! Veçim!

Kështu lindi një konflikt, me tri palë dhe dy synime, si dhe me një pjesë të mirë të popullsisë, si zakonisht, ulur matanë gardhit në pritje. Njerëzit e bardhë u organizuan në “Këshillin e marrëdhënieve njerëzore” dhe në “Këshillin e qytetarëve të bardhë për të drejtat qytetare dhe liritë individuale”. I pari, integracionistët, për të krijuar më shumë bashkim, për të krijuar kushte që fëmijët me ngjyrë të ndiqnin shkollat e të bardhëve, që edhe pse mund t’i kishin te dera e shtëpisë, nuk pranoheshin; i dyti, segregacionistët, për të ruajtur distancën, izolimin dhe të shtynte të paevitueshmen sa më shumë të ishte e mundur.

Por kishte edhe një ndryshim tjetër ndërmjet dy grupeve të bardhë. Integracionalistët ishin më së shumti imigrantë të ardhur nga Veriu, intelektualë, por pa rrënjë lokale. Segregacionistët ishin fermerë, njerëz të zakonshëm, por që jetonin në Jug për breza. Për ta, qyteti ishte i tyre, integracionalistët ishin imigrantë, ndërsa njerëzit me ngjyrë, që një herë e një kohë kishin qenë të nevojshëm, tani konsideroheshin të panevojshëm dhe deri diku, edhe si të rrezikshëm, e keqja e qytetit.

Veçojmë edhe një përjashtim: Sara Patton Boyle, studente, ndonëse anëtare e një prej familjeve të para të Virxhinias, shkruan një artikull në mbrojtje të integrimit. Për më tepër, vajza ishte një super-aktiviste e kësaj ideje. Pranë dritares së saj, Klu-Kluks-Klani dogji një natë një kryq në shenjë paralajmërimi.

Një hije e rëndë qëndronte mbi qytet: konflikti. Ndjenja e kujtime të fuqishme skllavërie e rebelimi, lufte civile, fitoreje e pushtimi e bënin situatën edhe më të turbullt.

Segregacionistët urrenin idenë e humbjes së një tjetër lufte civile. Ata zgjodhën të luftonin me avokatë dhe me lloj-lloj mënyrash të tjera, shpesh edhe dinake, vetëm si e si të zgjasnin sa më shumë ndarjen dhe veçimin e të mos kapitullonin pa luftë.

Integracionalistët provuan, jo pa probleme, të bëheshin një model i mirë për marrëdhëniet ndërmjet të bardhëve dhe të zinjve, të tregonin se nuk kishin aspak frikë nga afërsia. Askush nuk guxoi të dilte publikisht e të shprehte opinionin e tij, të trembur prej shpërthimit të ndonjë dhune. Pozicioni i segregacionistëve ishte ilegjitim, edhe i paligjshëm pas vendimit të Gjykatës së Lartë. Mosbindja mund të sillte ndërhyrjen e forcave federale. Pozicioni i të tjerëve ishte legjitim, edhe i njohur, por mund të sillte dhunë nga poshtë. Vërtet problemi ishte i zezakëve, por ata nuk kishin pushtet në asnjë nivel. Të gjithë ishin në pritje. Në pritje ishin vetë të zinjtë, ndonëse kishin filluar të organizoheshin në Nju York, duke krijuar “Shoqatën kombëtare për përparimin e njerëzve me ngjyrë”, me shtrirje nga Atlanta në Xhorxhia. Në pritje, prej vitesh, ishte edhe vetë Gjykata e Lartë. Dhe tani, papritur, kishte ardhur koha të kalohej në veprime konkrete.

Segregacionistët ishin të vetmit që vepruan me transendencë, pa dhunë: ata organizuan shkollat private, ku studionin vetëm fëmijët e bardhë. Të studiuarit e fëmijëve në këto shkolla ishte, sipas tyre, shumë më mirë se “ekspozimi ndaj përzierjes me fëmijët e tjerë” në shkollat publike. Kjo zgjidhje ishte vetëm për ata që kishin para mjaftueshëm, si dhe për ithtarët e racizmit. Të tjerët, me të ardhura më të pakta si dhe jo shumë të bindur në racizmin e tyre, kapitulluan.

Ndihmesa e autorit të këtij libri synonte t’i bënte të ndërgjegjshëm grupet për ekzistencën e njeri-tjetrit dhe, nëpërmjet studimit të opinionit publik, të tregonte se njerëzit e shihnin integrimin si të paevitueshëm, se asnjë nuk donte dhunë dhe se shkollat private ishin një zgjidhje e pranueshme për situatën, edhe nëse shiheshin si të përkohshme.

Zgjidhjet vijnë ndonjëherë andej nga nuk e pret. Segregacionistët shiheshin si njerëz super të rreptë, me as më të voglën dëshirë për të lëshuar. Por ata e tejkaluan konfliktin, duke e çuar situatën në një realitet të ri: hapën shkollat private.

Tani mund të pyesim: sa e suksesshme ishte e gjitha kjo? Kjo alternativë lindi në realitetin amerikan dhe u diskutua gjatë në debate të ndryshme. Të pasurit, që çuan fëmijët e tyre në shkollat private, kërkuan nga shteti amerikan që të njiheshin këto shkolla dhe të gëzonin të gjitha të drejtat si edhe shkollat e tjera.

Në kryqëzimet e hekurudhave franceze, shpesh mund të shohësh një tabelë të tillë paralajmëruese: “Un train peut en cacher un autre” (Treni që vjen mund të fshehë një tjetër). Një tren që vjen nga e djathta, mund të të tërheqë vëmendjen e të harrosh të shohësh trenin tjetër që vjen nga e majta. Kënaqësia e kalimit të shpejt e të sigurt të kryqëzimit, sepse rruga duket e lirë, mund të jetë shumë e shkurtër.

Një konflikt mund të fshehë një tjetër që sapo lind. Një reaksion mund të jetë “le të merremi me konfliktin tjetër kur të marrë formë të plotë, ka kohë”. Ne nuk mund të vonojmë transendencën/transformimin e një konflikti, sepse mund të ndiqet nga një tjetër. Nëse bëhemi tepër të fiksuar pas idesë se shoqëria funksionon si një makineri e fuqishme, mund të paralizohemi, sa të mos kemi dëshirën për të trazuar gjë apo të themi “këtu çdo gjë duhet pastruar nga themelet”. Dhe mund të mos jemi të aftë të bëjmë apo të mos kemi kurajën për të bërë. Më mirë të jemi të ndërgjegjshëm për rrezikun dhe të provojmë me pak profilaksi, se sa të paralizohemi e të presim si komunistët për revolucionin botëror apo kristianët për zbritjen e Mesias.

Charlottesville vuajti pasojat e “injorancës së shumëfishtë”, injorancë në lidhje me ndryshimet e të sjellit të njerëzve, si dhe të një frike të ekzagjeruar. Të dhënat e opinionit, të vëna në dispozicion të publikut nga autori mbi ndarjen, i shërbyen njëkohësisht dëshirës së njerëzve për ta zgjidhur çështjen në mënyrë paqësore, inkurajuan bashkimin. Nëse në të dhënat do të flisnim për urrejtje dhe përgatitje për dhunë, ato mund të kishin ndikuar negativisht e të shërbenin si një shkëndijë për lindjen e dhunës