Përshtatja dhe kontrolli social

Çdo kulturë zhvillon tipe të ndryshëm normash, që parashikojnë se çfarë konsiderohet sjellje e përshtatshme sipas asaj kulture dhe çfarë jo. Ato ndryshojnë nga fakti sesa të formalizuara janë, sa të rëndësishme janë për jetën sociale dhe çfarë lloj sanksionesh ju presin nëse i shkelni ato norma. Këto norma mund të përmblidhen në tre grupe kryesore:

  1. Traditat popullore janë një rutinë. Traditat popullore janë, zakonisht, marrëveshje të pashkruara të sjelljes. Kultura jonë parashikon që ne duhet t’i bëjmë disa gjëra në një mënyrë të caktuar, megjithëse ka dhe mënyra të tjera që mund të funksiononin po aq mirë. Për shembull, në ashensor shohim përpara në vend që të shohim prapa dhe pyetjes “Si jeni?” i përgjigjemi “Shumë mirë”. Shkelja e një tradite mund t’i shqetësojë pjesëtarët e tjerë të grupit (megjithëse shpeshherë ata nuk e kuptojnë pse shqetësohen), ndërsa shkelësit mund edhe të etiketohen e vihen në lojë, mund të shihen me inat e qortohen. Traditat popullore rrallëherë kthehen në ligje.
  2. Zakonet janë norma me një rëndësi të madhe morale dhe shihen si thelbësore për funksionimin e duhur të grupit. Ne duhet, absolutisht, të sillemi ose të mos sillemi në një mënyrë të caktuar. Mund ta shkelni një zakon duke sulmuar dikë ose duke folur keq për dikë tjetër. Shkelja e zakoneve i bën pjesëtarët e tjerë të grupit të tronditen, të zemërohen ose  të tremben, prandaj shkelësit e zakoneve konsiderohen si të këqij ose  imoralë. Zakonet shpesh kthehen në ligje.
  3. Tabutë janë gjëra të ndaluara, që shihen si thelbësore për mirëqenien e njerëzimit. Shkelja e një tabuje as mund të mendohet dhe as mund të kuptohet. Për shembull, Sigmund Frojdi e konsideronte tabunë e incestit – që njeriu nuk duhet të bëjë seks me fëmijët e vet – si themel të të gjitha shoqërive. Po të bënin seks prindërit me fëmijët e tyre, atëherë linjat e trashëgimisë, emri i familjes dhe transferimi i rregullt i pronësisë, do të bëheshin krejtësisht të pamundur. Tabutë janë aq të rëndësishme, saqë shumica e kulturave kanë vetëm fare pak të tilla. Në Shtetet e Bashkuara, për shembull, vrasja dhe sulmi ndaj tjetrit shkelin zakonet e jo tabutë. Shkelja e tabuve i bën të tjerët të ndiejnë neveri. Shkelësit e tyre konsiderohen të sëmurë, të këqij dhe të përçudnuar. Tabutë kthehen gjithmonë në ligje, me përjashtim të rasteve kur ato janë aq të papërfytyrueshme, saqë ligjvënësit nuk besojnë se dikush mund të arrinte t’i shkelte. Tabutë ndryshojnë nga kultura në kulturë dhe nga një periudhë kohe në tjetrën. Për njëqind vjet, dijetarët besonin se Charles Dodgson-i, ose Lewis Caroll-i (1832-1898), kishte pasur një interes romantik dhe ndoshta edhe seksual për vajzën 7-vjeçare, Alice Liddell, dhe se librat Liza në botën e çudirave dhe Nëpërmes pasqyrës i shkroi si një mënyrë për ta bërë për vete atë vajzë. Por në librin e saj të vitit 1999, Karoline Leach-i shqyrton të gjitha dokumentet e vjetra dhe del në përfundimin se Dodgson-i në të vërtetë kishte një lidhje me nënën e Lizës. Pas vdekjes së tij, motra e tij ishte aq e shqetësuar për ndonjë skandal, sa i manipuloi letrat e tij për t’u dukur sikur ai kishte interes për Lizën e jo për nënën e saj. Më 1898 pedofilia ishte shumë më pak tabu se një lidhje jashtëmartesore.

Mediat dhe “grupet e pazëshme” në Shqipëri

In Memoriam

Autor Gilman Bakalli

Të shumta janë studimet mbi komunikimin dhe përkatësinë gjinore. Të gjitha fokusohen tek mënyra se si gjinia ndikon gjuhën dhe dinamikën e saj në realitetin social. Ne do të fokusohemi tek njëra nga këto studiuese, Cheris Kramarae, profesoreshë e komunikimit dhe sociologjisë në universitetin Illinois. Kramarae beson se një karakteristikë kryesore e realitetit është natyra e tij linguistike dhe se fjalët dhe sintaksa e mesazheve strukturojnë mënyrën e të menduarit dhe të ndërvepruarit. Implikimet gjinore të gjuhës janë fokusi kryesor i Kramarae, e cila mendon se mesazhet njerëzore i trajtojnë femrat dhe meshkujt në mënyra të ndryshme. Asnjë eksperiencë njerëzore nuk i shpëton influencës linguistike. Edhe kategoritë mashkull e femër janë konstrukte linguistike. Me fjalë të tjera “jemi trajnuar të shohim dy sekse. Dhe më pas vazhdojmë të përpiqemi të shohim vetëm dy sekse”.

Kramarae jo vetëm që evidenton rëndësinë e gjuhës në interpretimin e eksperiencave, por edhe adreson dimensionin e pushtetit. Çdo sistem gjuhësor përmban elemente pushteti dhe ato që janë pjesë e sistemit linguistik dominant ka gjasa t’i kenë perceptimet, përjetimet dhe mënyrat e të shprehurit të inkorporuar në gjuhë. Në këtë rast, Kramarae mendon se gjuha angleze është një gjuhë meshkujsh (“man-made language”) dhe si e tillë ajo mishëron perspektivën mashkullore më tepër se atë femërore. Kramarae beson se gjuha është një konstrukt i krijuar nga burri dhe, si e tillë, i shërben krijuesit të saj:“Gjuha e një kulture specifike nuk i shërben njëlloj në mënyrë të barabartë, gjithë folësve të saj, sepse jo të gjithë folësit e saj kontribuojnë njëlloj në formulimin e saj. Gratë (dhe anëtarë të tjerë të nëngrupeve të varura sociale) nuk janë aq të lira dhe aq të afta sa burrat të thonë atë që dëshirojnë të thonë, kur dhe ku ato dëshirojnë ta thonë, sepse fjalët dhe normat për përdorimin e tyre janë formuluar nga grupi dominant, burrat”. (Kramarae, 58)

Sipas Kramarae, fjalët e grave merren me rezerva në shoqërinë tonë, mendimet e tyre zhvlerësohen dhe kur ato mundohen ta kapërcejnë këtë pabarazi, kontrolli mashkullor i komunikimit i vendos ato në një dizavantazh të dukshëm. Gratë kthehen kështu në një grup të pazëshëm (muted group). (studimi Kramarae bazohet në analizën e 60 filmave vizatimorë, mënyra se si portretizohen gratë në këto filma).Ideja e grave si një grup i pazëshëm është propozuar fillimisht nga antropologët e Oksfordit Edwn Ardener dhe Shirley Ardener. Në monografinë e tyre “Besimi dhe problemi i grave”, ai nënvizon tendencën e çuditshme të shumë etnografëve që pretendojnë se e kanë gjetur “kodin” e një kulture pa bërë as edhe një referencë direkte ndaj gjysmës së shoqërisë të përbërë nga gratë. (Griffin, 461). Etnografët justifikohen duke përmendur vështirësitë në lidhje me studimet në terren, sidomos vështirësitë për të përdorur gratë si informatore të një kulture të caktuar. Ardener e pranon këtë vështirësi, por u kujton kolegëve se sa e dyshimtë është puna e një antropologu, i cili shkruan mbi burrat e një fisi duke u bazuar vetëm në thëniet e grave. Fillimisht Ardener mendonte se kjo mungesë vëmendjeje ndaj eksperiencës së gruas ishte tipike për antropologjinë, por më pas ai konstatoi se ky jo artikulim buronte nga mungesa e pushtetit të një grupi, i cili ka një pozicion të poshtëm në hierarkinë sociale. Njerëzit me pak pushtet kanë vështirësi me artikulimin e perceptimeve të tyre. Sipas Ardener, “grupet e detyruara për të mos u artikuluar janë prezentë, por nuk mund të shquhen në gjuhën e strukturës dominante; si rezultat ato anashkalohen, bëhen të padukshme: thjesht vrima të zeza në universin e dikujt tjetër”. (Griffin, 470)

Natyrisht që grupet e pazëshme nuk janë të heshtura gjithmonë. Çështja është nëse njerëzit mund ta thonë atë çka duan ta thonë kur dhe aty ku duan ta thonë, apo “janë të detyruar t’i rakordojnë mendimet e tyre për t’u bërë më të kuptueshme në domenin publik”? Kramarae është e bindur se pozicioni i pushtetshëm i burrit në shoqëri garanton që mënyra publike e të shprehurit nuk është në favor të gruas. Ajo arsyeton se dallimi i përhershëm gjuhësor publik-privat është një mënyrë e përshtatshme për të ekzagjeruar diferencat gjinore dhe për të fiksuar sfera të ndara seksuale të aktivitetit. Brenda logjikës së kësaj dysheje, fjalët e grave zakonisht konsiderohen të përshtatshme brenda shtëpisë – si realitet i vockël i komunikimit ndërpersonal. Ky realitet privat në një farë mënyre konsiderohet si më pak i rëndësishëm se “bota e madhe” e debatit publik – një vend ku gjejnë pasqyrim fjalët e burrave. Kramarae pyet, “çfarë do ndodhte sikur të kishim një fjalë që do të lidhte komunikimin publik me atë privat”? nëse do ekzistonte një fjalë e tillë në fjalorin e secilit, përdorimi i saj do të krijonte idenë se të dyja sferat kanë të njëjtën vlerë dhe se ngjashmëritë midis burrit dhe gruas janë më të rëndësishme se dallimet mes tyre.

Pra, Kramarae përpiqet t’i heqë maskën një sistemi linguistik që synon mbytjen e zërit të gruas, duke krijuar terma specifik-gjinor përçmues për gruan, p.sh për llafazanërinë e pretenduar si tipike të saj. Ajo konstaton se ka dhjetëra e dhjetëra specifikime gjuhësore për ta paraqitur gruan si llafazane dhe shumë pak për ta zhvlerësuar llafazanërinë e burrave.Po ashtu edhe termat gjuhësorë për të përshkruar shthurjen seksuale të individit japin një panoramë të tillë: rreth 22 fjalë për të etiketuar sjelljen e shthurur të burrave (zhigolo, don zhuan, playboy etj) dhe mbi 22 etiketime për gratë e së njëjtës kategori. Duke qenë se shumica e studimeve mbi aktivitetin seksual tregojnë se janë burrat e jo gratë që ndërrojnë më shpesh partnerët seksualë, raporti i pabarabartë i termave gjuhësorë për të përshkruar sjelljen e gruas tregon i shërben interesit të burrave.

Sipas hipotezës së Sapir-Whorf, gjuha formon perceptimin tonë të realitetit. Duke u bazuar mbi këtë tezë, Kramarae sugjeron se gratë shpesh heshtin duke mos pasur një fjalor të njohur e të pranuar publikisht, nëpërmjet të cilit të përshkruanin eksperiencat e tyre. Ajo shprehet se “fjalë të injoruara vazhdimisht eventualisht mund jo vetëm të mos artikulohen më, por edhe të mos mendohen më. Pas një farë kohe, gratë e detyruara të mos artikulojnë, mund të vënë në dyshim vlefshmërinë e eksperiencave të tyre dhe bile edhe legjitimitetin e ndjenjave të tyre” (Kramarae, 78).Duke qenë se gratë janë verbalisht të pazëshme, ato reagojnë në forma të ndryshme. Ato mbështeten tek shprehitë jo verbale më tepër sesa burrat. Përveç kësaj gratë priren të shfaqin një larmi ekspresive që manifestohet në forma specifike gjuhësore jashtë sistemit dominant të burrave. Krijimi i formave alternative ekspresive është karakteristikë e të gjitha grupeve sociale të pazëshme. (shembull i praktikës gjatë kohës Underground Railroad me varjen në tel të jorganëve me modele të ndryshme për të orientuar skllevërit që kërkonin të arratiseshin). Një shembull bashkëkohor i kësaj që po themi është libri “Women Speak: The Eloquence of Women’s Lives” të Karen Foss dhe Sonja Foss, në te cilin analizohen format e ndryshme të komunikimit që gratë i përdorin përtej diskursit mashkullor dhe të domenit publik. Një shembull i ngjashëm vjen nga studimi i Helen Sterk, e cila ka analizuar ndër vite eksperiencat e lindjes nga perspektiva e nënës. Problemi që konstaton Sterk është që, edhe pse lindja është një eksperiencë thelbësisht femërore, për shumë gra, procesi i lindjes menaxhohet thjesht në mënyrë mjekësore, duke u dhënë atyre përshtypjen se thjesht po u hiqet diçka nga trupi. Gjuha e përdorur në këtë proces është kryesisht ajo e doktorit. Një proces, i cili reduktohet për mjekun në faktin biologjik se sa centimetër ka arritur dilatacioni i qafës së mitrës. Siç vë re Sterk, për gratë kjo gjuhë është krejtësisht e pamjaftueshme dhe ato i dëgjon të përsërisin vazhdimisht: “thjesht nuk mund ta shpjegoj se çfarë ndjeja!” (Sterk, 90)Kramarae arrin në konkluzionin se “për të marrë pjesë aktive në shoqëri, grave u duhet t’i transformojnë modelet e tyre në përshtatje të sistemit mashkullor të të shprehurit.” Si një gjuhë e dytë, ky proces përkthimi kërkon përpjekje të vazhdueshme aplikuese dhe e ruan vazhdimisht të gjallë dyshimin brenda gruas se mos ajo që ka thënë është thënë “ashtu siç duhet”. Më poshtë po paraqes tre raporte grash të suksesshme shqiptare në lidhje me vështirësitë e tyre për përkthimin e eksperiencave të tyre në gjuhën si produkt i burrave: e para një avokate, e dyta një specialiste e fjalimeve publike dhe e treta dekane në një universitet.

  • “kam mësuar të flas si burrë. flas ngadalë, peshoj fjalët, përdor analogji sportive. Kujdesem për paraqitjen, por një grua shumë tërheqëse ose një grua shumë shtëpiake ka një problem. Një burrë mund të jetë yll fare ose i shëmtuar, për të kjo nuk përbën asnjëherë problem. Më kanë thënë që jam avokatja më e respektuar dhe që ma kanë frikën në këtë kompani, por ky nuk është imazhi, me të cilin jetoj çdo ditë. Pas punës kthehem në shtëpi dhe bëj byreçka me vajzën.”
  • “grave u duhet të përgatiten mirë si në formë ashtu edhe përmbajtje. Unë e theksoj paraqitjen time femërore – bizhuteri, makiazh të fortë, zë të ngrohtë, të ëmbël. Kurse përmbajtjen ia përshtas burrave. Përgatitem me kujdes, e studioj mirë fjalimin, përdor imazhe nga realiteti i burrave. Gratë mësojnë të interesohen për çfarëdo që parapëlqejnë të flasin burrat, kurse burrat nuk janë të mësuar të tregojnë interesim për gjëra që u interesojnë burrave.”
  • (në mbledhjen e shoqatës kombëtare të dekanëve, ku nga 50 pjesëmarrës, vetëm 8 dekane ishin gra): “isha e heshtur. Nuk më pëlqente që isha aty. Nëse nuk komunikon sipas rregullave të burrave, je e padukshme. Folësit kryesorë ishin burra. Askush nuk dëgjonte, gjithkush e kishte mendjen tek prezantimi i vet. I gjithë takimi mbizotërohej nga konkurrenca dhe rivaliteti. Nuk guxoje të thoje “shiko po përjetoj një situatë shumë të vështirë, e keni provuar ndonjë herë”? vetëm kur u bëmë bashkë disa gra, munda ta diskutoja hapur eksperiencën time.

Si çdo formë e teorive kritike, teoria e Cheris Kramarae nuk mjaftohet thjesht me konstatimin e asimetrive të pushtetit. Qëllimi final është ndryshimi i sistemit linguistik mashkullor. Sipas Kramarae, reforma duhet të përfshijë fjalorë alternativë që e vendosin gruan në qendër dhe e shohin gjuhën nga perspektiva e saj. Ajo me kolegen e saj Teichler përpiluan një fjalor me 2500 fjalë për të ilustruar kreativitetin linguistik të gruas dhe për të demaskuar në një farë mënyre karakterin mashkullor të gjuhës.

Stili femëror

Teoria e stilit femëror, e sugjeruar fillimisht nga Karlyn Kohrs Campbell dhe e përpunuar më tej nga Bonnie J. Dow dhe Mari Boor Tonn, i shpien më tej përpjekjet e Kramarae për të kuptuar aspektet gjinore të gjuhës.Sipas teorisë ekziston një stil femëror që lidhet në zanafillë me atë që Campbell e quan craft learning (të mësuarit mbi bazën e zejes). (Littlejohn, 118). Me këtë term, Campbell nënkupton jo vetëm “zanatet” tradicionale të gruas që lidhen me qepjen, gatimin, kopshtarinë, por edhe ato emocionale si të ushqyerit, empatinë dhe arsyetimin mbi gjëra konkrete. Campbell sugjeron se, teksa ky stil nuk është ekskluzivisht i grave, ai lindi nga eksperiencat domestikale dhe, si i tillë është më personal në ton. “Një mënyrë e tillë ligjërimi është thellësisht personale (zanatet mësohen ballëpërballë nga një mjeshtër apo këshilltar), e cila mbështetet thellësisht në eksperienca personale, anekdota e shembuj të tjerë. Kjo mënyrë ligjërimi priret të jetë induktive dhe e strukturuar (zanatet mësohen pak nga pak, rast pas rasti, nga të cilat dalin përgjithësimet). Ajo fton audiencën për të qenë pjesëmarrëse duke përfshirë edhe procesin e verifikimit të përgjithësimeve apo të parimeve karshi eksperiencave individuale të audiencës. Anëtarët e audiencës adresohen si të barabartë, ku autoriteti fitohet dhe pranohet mbi bazën e eksperiencës.”

Njëra nga strategjitë e oratorëve të hershme gra ishte përdorimi i këtij stili për t’u shfaqur më “femërore” në arenën publike dhe gratë vazhduan të mësohen me këtë mënyrë komunikimi që korrespondonte me sferën private tradicionale të gruas.Bonnie J. Dow dhe Mari Boor Tonn e zgjeruan punën studimore mbi stilin femëror, duke sugjeruar se ky stil mbetet një strategji e suksesshme, me të cilën gratë bashkëkohore përpiqen të kenë akses në sistemin politik.Jane Blankenship dhe Deborah Robson hulumtuan diskursin publik të grave midis 1991 dhe 1994 për të verifikuar nëse mund të thuhet se ekziston një stil femëror në ligjërimin publik. Përfundimi i studimit të tyre pranon se ekziston në fakt një stil i tillë që karakterizohet nga 5 cilësi: 1) përvoja konkrete si bazë për gjykimin politik; 2) përfshirja dhe bashkimi; 3) zyra publike si vend “për të kryer punë”; 4) një qasje holistike në krijimin e politikave; 5) nxjerrja në plan të parë e legjislacionit të grave. Sipas Blankenship dhe Robson mbetet për t’u parë nëse stili femëror bën apo reflekton një diferencë në procesin e politikës publike.

Referenca

  • Foss, Karen, A. & Foss, Sonja, K. (1991). Women Speak: The Eloquence of Women’Lives. Long Grove, Illinois: Waveland Press.
  • Griffin, Emm, A. (2012). A First Look at Communication Theory. New York, NY: McGraw Hill.
  • Kramarae, Cheris. (2005). Muted Group Theory and Communication: Asking Dangerous Questions. Women & Language, 28(2), 55-61.
  • Littlejohn, Stephen, W. & Foss, Karen, A. (2008) Theories of Human Communication (9th Ed.). Thomson Wadsworth.
  • Sterk, Helen (1999). Who’s having this baby?: Perspectives on birthing. Michigan University Press.

MBI MPROJTJEN E TË DREJTAVE TË AUKTORËVE

DEKRET – LIGJË N. 538 DATË 24-9-1947 MBI MPROJTJEN E TË DREJTAVE TË AUKTORËVE

1. DISPOZITA TË PËRGJITHSHME

Neni 1 Veprat letrare, artistike dhe shkencore të shtetasve shqipëtar të botuara brënda ose jashtë Shqipërisë si edhe ato që nuk janë botuar fare, janë nënëmprojtjen  e posaçme të shtetit.

Janë në mprojtje të Shtetit edhe veprat e pabotuara të shtetasve të huaj që botohen për herë të parë ne Shqipëri.

Gjithashtu Shteti mpron dhe të drejtat e auktorëve të këtyre veprave.

Neni 2 Konsiderohen si vepra letrare artistike dhe shkencore të gjitha prodhimet në fushën e letarve, të artit dhe të shkencës, pa marrë para sysh mënyrën dhe formën e shprehjes si libra, broshura, artikuj dhe dorëshkrime; konferenca, fjalime dhe të tjera si këto; vepra dramatike, dramatiko-muzikale, koreografike dhe pantomime; vepra muzikale, vepra arkitekture, skulpture, grafike, pikture, litografie dhe të tjera si këto; llustracione dhe vepra kinematografike; harta gjeografike  plane, skica dhe vepra plastike që kanë lidhje me shkencën, gjeografinë, tipografinë, arkitekturën dhe me vepra fotografike, artistike e tjera.

Neni 3 Mprohen me këtë Dekret-ligjë si vepra artistike edhe të gjitha prodhimet artistike popullore.

Të drejtat e auktorit mi prodhimet artistike popullore i takojnë Shtetit.

Me këtë nuk ndalohet përdorimi i lirëi prodhimeve artistike popullore me qëllim përpunimi artistik ose shkencor.

Auktori që ka krijuar një vepër artistike ose shkencore, duke përdorur prodhime artistike popullore gëzon të gjitha të drejtat e auktorit mi këtë vepër.

Neni 4 Auktori i veprave letrare, artistike dhe shkencore gëzon, sipas kësaj Dekret-ligje, këto të drejta:

  • a) të drejtën e botimit, përpunimit, riprodhimit, çfaqjes, ekzekutimit dhe përkthimit të veprave të tij;
  • b) të drejtën e shpërblimit në të holla, kur botimi, përpunimi, riprodhimi, çfaqja, ekzekutimi dhe përkthimi i veprave te tij bëhet nga Shteti ose nga persona të tjerë;
  • c) të drejtën që të njihet si auktor i veprës dhe të drejtën që të mos lejojë ndryshimin ose përdorimin e padenjë të veprave të tij.

Neni 5 Auktori i veprës është ay që e ka bërë.

Kur një vepër është bërë me bashkëpunimin e dy ose më shumë personave (bashkëauktorë), të drejtat e auktorit i takojnë në mënyrë të pandarë gjithë bashkëpunëtorëve pavarësisht nëse vepra paraqet një tërësi të pandarë ose jo. Raportet në mes të bashkë-auktorëve rregullohen me marrëveshje.

Çdo bashkë-auktor gëzon të drejtat e auktorit në mënyrë indipendente mi punën e tij kur kjo ka vlerë artistike ose shkencore më vehte përveç kur me marrëveshje të përbashkët është caktuar ndryshe.

Neni 6 Mprohen sipas kësaj Dekret-ligje, përveç të drejtave të auktorit të veprës origjinale, dhe të drejtat e auktorit që ka bërë përkthimin, adoptimin, përpunimin dhe riprodhimin e eveprave origjinale si dhe të drejtat e auktorit që ka bërë koleksionin e këtyre veprave në qoftë se kjo është bërë me jejën e auktorit të veprave origjinale sipas kësaj Dekret-ligje.

Neni 7 Të drejtat e auktorit mi të gjithë veprën ose mi disa pjesë vetëm munt t’u transferohen tërësisht ose pjesërisht personave të tjerë fizikë ose juridikë për një kohëjo më shumë se dhjetë vjet.

Marëveshja mi transferimin e tëdrejtave  të auktori duhet të bëhet me shkrim, ku të caktohen me saktësi natyra dhe konditat e gëzimit të të drejtave t’auktorit.

Të drejtat e auktorit nuk munt të jenë objekt ekzekutimi, por munt të jenë objekt ekzekutimi vetëm përfitimet patrimoniale që rrjedhin nga këto të drejta.

Neni 8 Kur auktori i veprës nuk gëzon të drejtat e auktorit, Shteti n’interes të përgithshëm, munt të marrë të drejtat e auktorit që përmenden ne pikat a) dhe b) të nenit 4 të kësaj Dekret-ligje, duke I paguar atij që gëzon sot një shpërblim të arësyeshëm.

Këtë vendim e jep Ministria e Arësimit.

Ministria e Arësimit cakton dhe shpërblimin që duhet t’i paguhet atij që gëzon të drejtat e auktorit, i cili përsa i takon shpërblimit munt t’ankohet nëGjykatën  e kartë.

II. KOHA E VAZHDIMIT TË TË DREJTAVE TË AUKTORIT

Neni 9 Të drejtat e auktorit i gëzon rregullisht auktori i veprës gjersa rron. Pas vdekjes së auktorit, këto të drejta i gëzon e shoqja saështë gjallë ose gjersa të martohet dhe fëmijët e tij gjersa të mbushin moshën 25 vjeç dhe kur këta nuk janë të t’aftë për punë gjersa vazhdon kjo paaftësi.

Kurtë drejtat e auktorit, sipas dispozitave të mësipërme, nuk i gëzojnë e shoqja ose fëmijët atëherë këto të drejta i gëzojnë prindërit gjersa rrojnë, ose nipërit gjer në moshën 25 vjeç në qoftë se këta kanë qenë në ngarkim të auktorit, ose gjyshja sat ë jenë gjallë.

Neni 10 Të drejtat e auktorit mi veprat fotografike dhe kinematografike si për auktorin ashtu edhe për trashëgimtarët  e tij ligjorë, nuk munt të zgjasin më shumë se pesë vjet; mi botimet periodike, kalendarët, antologjitë dhe të tjera si këto, e drejta e redaktorit mi gjithë botimin, ashtu edhe ajo e bashkëpunëtorëve mi punimet e veçanta që janë botuar për herë të parë në këto vepra nuk munt të zgjatin më shumë se pesëmbëdhjetë vjet.

Neni 11

Me kalimin e afateve të përmëndura në nenet 9 e 10 të kësaj Dekret-ligje, të drejtat e auktorit bëhen pasuri e përbashkët e popullit dhe I merr Shteti.

III. BOTIMI, PËRPUNIMI, RPRODHIMI, ÇFAQJA, EKZEKUTIMI DHE PËRKTHIMI

Neni 12 Ndalohet botimi dhe shumëzimi I vepravet letrare, artistike dhe shkencore pa lejën e atij që gëzon të drejtat e auktorit.

Trashëgimtarët e auktorit nuk kanë të drejtë të ndalojnë botimin, ekzekutimin dhe çfaqjen e veprave letrare, artistike dhe shkencore, por kanë të drejtën e shpërblimit.

Neni 13 Ndalohet përpunimi I veprave letrare, artistike dhe shkencore pa lejen e atij që gëzon të drejtat e auktorit.

Përounimi i një vepre nga një person tjetër dhe në një formë të re letrare dhe artistike krejt të ndryshme nga forma e parë (dramatizimi, etj.) munt të bëhet vetëm me pëlqimin e atij që gëzon të drejtat e auktorit me konditë që të ruhet karakteri i përmbajtjes së veprës dhe origjinaliteti I saj.

Ndalohet përpunimi, adaptimi, rregullimi muzikal etj. kur kjo nuk është tjetër gjë veçse riprodhimi i veprës origjinale ose shtrembërimii iveprës në frymë dhe stil.

Neni 14 Edhe pa lejen e atij që gëzon të drejtat e auktorit, por gjithmonë kundrejt një shpërblimi, munt të shfaqen dhe të ekzekutohen vepra dramatike, muzikore, dramatiko-muzikore, kinematografike, pantomime, koreografike, etj. në qoftë së këto janë botuar më parë.

Auktori ka të drejtë të mos lejojë që vepra e tij të çfaqet ose të ekzekutohet në një mënyrë të padenjë.

Si vepra të botuara në kuptim të kësaj Dekret-ligje konsiderohen veprat që më parë janë shtypur.

Neni 15

Veprat e shtetasve shqiptarë që janë botuar brënda ose jashtë Shtetit, si edhe veprat e shtetasve të huaj që janë botuar për herë të parë në Shqipëri munt të përkthehen në gjuhë të huaja vetëm me lejen e atij që gëzon të drejtat e auktorit mbi veprën origjinale.

Neni 16 Nuk konsiderohet si shkelje e të drejtave të auktorit:

  1. botimi dhe riprodhimi i një vepre letaret, artistike dhe shkencore për nevojat e arësimit;
  2. shtypja në të përkohëshme të fjalimeve që janë mbajtur në public;
  3. botimi i referateve, i veprat letare, artistike dhe shkencore të botuara, kur përmbajtja e këtyre veprave riprodhohet në një mënyrë origjinale;
  4. riprodhimi në gazetat dhe në revistat i artikujve që kanë karakter letrar dhe që janë shtypur në gazeta dhe në revista të tjera me konditë që riprodhimi të bëhet me njëherë pas botimit të pare;
  5. riprodhimii fotografive të ndryshme artistike, të ilustracioneve, viztimeve teknike, etj. që janë shtypur në gazetat dhe në revistat me konditë që riprodhimi të bëhet me njëherë pas botimit të pare;
  6. riprodhimii veprave te skulpturës me pikturë dhe anasjelltas;
  7. riprodhimii veprave artistike të ekspozuara në rrugët dhe në sheshet përveç kur riprodhimi I veprave skulpturale bëhet me kallëp;
  8. riprodhimii vepravet të skulpturës dhe të pikturës me anën e fotografisë në gazetat dhe në revistat përveç kur këtë e ndalon shprehimisht auktori;
  9. ekspozimii vepravet në ekspozitat publike përveç kur këtë e ndalon shprehimisht auktori;
  10. riprodhimii një vepre të botuar më parë që bëhet me qëllim perfekcionimi personal me konditë që riprodhimi të mos jetëi destinuar e i ekspozuar në publik;
  11. riprodhimii veprave artistike të artizanatit në punimin e prodhimeve industriale, zanati dhe punë shtëpiake me konditë që t’i paguhet një shpërblim atij që gëzon të drejtën e auktorit.
  12. Citimi literal i një pjese letrare, artistike ose shkencore nga vepra të botuara me konditë që citimi most ë jetë mëi gjatë se një e tretat e veprës nga e cila është nxjerrë.

Neni 17 Botimi, ekzekutimi, riprodhimi dhe përdorimi i veprave letrare, artistike dhe shkencore të përmëndura në nenin 16 të kësaj Dekret-ligje nuk formon një shkelje të të drejtave të auktorit në rast se shënohet në mënyrë të qartë auktori I veprës origjinale.

Ministria e Arësimit do të caktojë me udhëzime të veçanta kur përdorimi i një vepre letrare, artistike dhe shkencore nuk do të konsiderohet në kuptim të nenit 16 si shkelje e të drejtave tëauktorit si dhe kur i takon auktorit e drejta e shpërblimit me përjashtim të nr. 12 të nenit 16.

IV. DISPOZITA PENALE

Neni 18 Shkelja e të drejtave te auktorit të mprojtura me këtë Dekret-ligjë dënohet me gjobë gjer më 18.000 lekë ose me punë të detyruar gjer në tre muaj, përveç kur shkelja formon një faj tjetër më të rëndë.

Çështja e dëmshpërblimit që rjeth nga shkelja e të drejtave të auktorit do të zgjidhet sipas dispozitave të së drejtës civile.

Neni 19 Për gjykimin e fajeve të parashikuara nga paragrafi i parëi nenit të sipërm dhe të konflikteve që lindin në lidhje me të drejtat e auktorit është kompetente gjykata e Prefekturës.

Kompetenca tokësore caktohet sipas parimeve të përgjithëshme proceduriale.

Neni 20 Të drejtën e ngrehjes së padijes e ka ay që gëzon të drejtat e auktorit ose personi fizik ose juridik i autorizuar.

Lidhjet e auktorëve kanë të drejtë të ngrejnë padije edhe pa autorizim të posaçëm dhe të përfaqësojnë atë që gezon të drejtat e auktorit përpara gjykatave dhe organeve t’administratës shtetërore përveç kur auktori është çfaqur shprehimisht kondra ankimit.

V. DISPOZITA TË NDRYSHME

NENI 21 Kur të drejtat e auktorit i gëzon Shteti (nenet 3, 8 e 11 të kësaj Dekret-ligje) 50 për qind e të ardhurave nga këto të drejta shkojnë në arkën e Shtetit dhe përdoren për riprodhimin e jetës kulturale dhe artistike të vëndit dhe 50 për qind do të vihen në dispozicion të lidhjes përkatëse të shkrimtarëve për të ndihmuar dhe siguruar puntorët e kulturës.

Përqindjet e mësipërme të t’ardhuravet do të llogariten pasi të zbritet shpërblimi që Shteti detyrohet t’i paguajë atij që gëzon të drejtat e auktorit kur vepra është blerë në bazë të nenit 13 të kësaj Dekret-ligje.

Për nxjerrjen e administrimit e të ardhuravet të sipërme kujdeset Ministria e Arësimit.

Neni 22 Autorizohen lidhjet e auktorëvet që të kujdesen për realizimin e të drejtave tëauktorit duke ndihmuar për këtë auktorët ose ata qëi gëzojnë këto të drjëta. Gjithashtu këto lidhje me keshillat dhe propozimet e tyre ndihmojnë ministrinë e Arësimit ne organizimin dhe në zbatimin e mprojtjes së të drejtave tëauktorit që Shteti kryen në bazë të kësaj Dekret-ligje.

Neni 23 Me rregullore të ministrisë s’Arësimit do të vihen ne dispozita mbi rregullimin e raporteve në mes atyre që gëzojnë të drejtat e auktorit dhe personave që botojnë, përpunojnë riprodhojnë, çfaqin, eksekutojnë dhe përkthejnë veprat letrare, artistike dhe shkencore në lidhje me shpërblimin, përfitimin nga këto vepra dhe me konditat e këtij përfitimi.

Neni 24 Auktori i veprës letrare, artistike dhe shkencore, shtetas shqiptar, munt të botojë veprën e tij për herë të parë edhe jashtë Shqipërisë, por mbasi t’i ketë propozuar më parë Ministrisë s’Arësimit botimin e veprës së tij dhe ajo e ka refuzuar këtë, përndryshe humbet të drejtën e mprojtjes sipas kësaj Dekret-ligje dhe kur auktori boton veprën e tij jashtë Shtetit më qëllim të keq dhe për të dëmtuar interest e Shtetit dënohet penalisht.

Neni 25 Shteti ka të drejtë të ndalojë botimin e veprave shkencore kur botimi i këtyre veprave dëmton interest e mprojtjes së vëndit si dhe të marri të drejtat e auktorit të këtyre veprave pa marrë parasysh se kushi gëzon këto të drejta, po gjithmonë kundrejt nnjë shpërblimi.

Vendimi mi ndalimin e botimit e jep Qeveria mi propozimin e Ministrisë së Mbrojtjes kombëtare.

Neni 26 Të drejtat eauktorit të shtetasve të huaj mprohen sipas marrëveshjeve të lidhura me Shtetet e huaj.

Neni 27 Autorizohet Ministrija e Arësimit  që të nxjerrë rregullore dhe të japë udhëzime për zbatimin e kësaj Dekret-ligje.

VI. Dispozita të fundit

Neni 28 Kjo Dekret-ligjë zbatohet edhe për veprat letrare, artistike dhe shkencore që janë botuar para hymjes në fuqi të kësaj Dekret-ligje.

Neni 29 Kjo Dekret ligje hyn në fuqi 10 ditë pas shpalljes në “Gazetën Zyrtare dhe për aprovim do t’i paraqitet Kuvëndit Popullor në sesionin e tij të ardhëshëm.

Tiranë, më 24 Shtator 1947

PRESIDIUMI I KUVËNDIT POPULLOR I

REPUBLIKËS POPULLORE TË SHQIPËRISË

  • SEKRETARI     (Sami Baholli) d. v.  
  • PRESIDENTI (Dr. Omer Nishani) d. v.

“Gjithë puna në jetë është të kesh horizont” Maks Velo

Refleksion nga Valbona Nathanaili

Kam pasur fatin e mirë ta njoh personalisht Maks Velon në kohën kur isha drejtore e Shtëpisë Botuese të Universitetit Europian të Tiranës. Duhet të ketë qenë viti 2013, ndoshta, kur e kam takuar për herë të parë. Kisha dëgjuar shpesh për të. Po vendosja kontaktet me bashkëpunëtorët për botimet, jo vetëm si autorë, përkthyes dhe redaktorë, por edhe pjesëmarrës me kontribute të ndryshme, për të shkruar një parathënie apo për të qenë pjesë e një paneli për promovimin e librave. Maks Velo plotësonte listën e gjatë me kërkesa. Ishte intelektuali që e donin dhe e vlerësonin të gjithë. Ishte nga ata intelektualë që u përndoqën në kohën e diktaturës, që mbijetuan dhe, më kryesorja, shfaqen me një prodhimtari të jashtëzakonshme pas viteve ‘90, sikur duan të vënë në vend kohën e humbur. Ndoshta kjo ka qenë arsyeja kryesore edhe që nuk u angazhua në politikë, duke i bërë një nder të madh vendit, sepse na la trashëgimi një vepër me shumë dimensione.

Ndërkohë, më kërkoi ta njoftoja sa herë kisha promovime libri dhe vinte shpesh. Jo gjithnjë fliste, por mjaftonte prania e tij, për të pasur një lloj qetësie për rezultatin. Më dërgonte ndonjë mesazh të shkurtër të shkruar, kur botonte ndonjë artikull, për ta lexuar, ose më ftonte në ekspozitat që hapte. E-mailin e përdorte shumë rrallë. Maksi fliste me të njëjtin zë pasionant edhe në biseda të zakonshme. Të drejtohej gjithnjë në numrin shumës, ishte shumë i sjellshëm dhe i respektuar. Dhe të shihte gjithnjë në sy kur bashkëbisedoje!

Por vetëm pas tre vitesh, më 2016, kur vendosi të botojë një libër me ne, kontaktet dhe takimet u bënë më të shpeshta. Dhe bisedat më të gjata. Ndonjëherë edhe personale. Ndër njerëzit që vazhdonte të adhuronte ishte i vëllai.

Sa i takon librit, bëhet fjalë për “Klubin Karavasta”. Lamë takimin dhe erdhi në zyrë. Kaluan pyetjet e para, kryesisht detaje teknike. I pranoi të gjitha, dhe dukej në shqetësimin për të pritur pyetjen e radhës, që mesa dukej nuk ishte ajo që i interesonte. Derisa sa mbërritëm aty ku kishte shqetësimin e vërtetë: mos hiqni asnjë fjalë nga teksti; anën grafike të kopertinës ta zgjedh vetë; ta shtyp në një shtypshkronjë tjetër, nga ato që më rekomanduat Ju.

Sigurisht që ia plotësuam të gjitha Maksit! Por po i shpjegoj më me hollësi kërkesat e veçanta të tij.

Mos hiq asnjë fjalë nga teksti. Në atë kohë, Maks Velo kishte një problem për të drejtën e autorit për librin “Klubi Karavasta”. Mbi bazën e romanit ishte realizuar një vepër tjetër artistike, për të cilën ishte në konflikt me autorët. Pavarësisht se në këtë botim të ri kishte shtuar edhe një pjesë të dytë, këmbëngulja, pikërisht për shkak të kësaj arsye, ishte që në pjesën e parë të mos kishte asnjë fjalë të ndryshuar. Ndërkohë, mund të shtoj që dialekti që përdorte ndihej më shumë në të shkruar se në të folur. 

Anën grafike dhe kopertinën ta zgjedh vetë. Të dyja shtëpitë botuese, edhe UET Press, edhe MAPO, kishin një kopertinë pak a shumë formale. Domethënë botimet tona “thërrisnin”, që larg, që ishin “UET”, por te Maksi bëmë përsëri një përjashtim. Gjë e rrallë në fakt! Pak autorë e kishin këtë fat. Në kopertinë është një pelikan, që e ka vizatuar po vetë dhe i njëjti model, me ndryshime të vogla në pozicion dhe numër, është edhe në një a dy skica që gjenden brenda në libër, në krye të pjesëve.

Ta shtyp në një shtypshkronjë tjetër nga ato që më rekomanduat Ju. Më duket se libri u shtyp diku afër UET-it, një zgjedhje që bazohej në bashkëpunime të mëparshme të suksesshme.

Më 11 tetor 2016 më dërgoi, me e-mail, tekstin e librit, në word. Më 5 nëntor të vitit 2016 u bë promovimi i parë i librit, në hollin e UET, ku bënim zakonisht promovimet e librave. Por organizuam edhe një të dytë, te 15 katëshi, këtë radhë në prani të Kryeministrit, miku i tij, që nuk mundi të ishte i pranishëm në promovimin e parë.

Ndonjëherë një piktor, në pikturën e tij të madhe, ose një poet, në një poemë të gjatë, paraqet një karakter të pavarur dhe pa shumë pretendime, i cili mund të jetë vetvetja. Në rastin e Maks Velos dhe librit “Klubi Karavasta”, vetvetja e tij është Andrea. Në ditarin që mban Andrea, gjejmë një lloj autobiografie të shkurtër të jetës së tij, në dy epokat kryesore të prodhimtarisë si artist dhe arkitekt, në diktaturë dhe demokraci, shoqëruar me vlerësime të shumta për secilën prej tyre. Shkurtimisht, nga ditari i Andreas, lexojmë se marrëdhëniet që ka pasur me diktaturën, i pasqyron në ndjenjën e lumturisë, duke u shprehur, se në atë sistem, lumturia ishte e njëtrajtshme, po aq edhe ushqimi, veshja, festat e arti. Më pas rreshton edhe disa simbole të asaj kohe, si shishja e qumështit dhe radhët. “Më vitin 1973 u përndoq dhe u burgos nga regjimi i kohës, për cilësinë ‘ndryshe’ të arkitekturës e artit” – shkruan në një njoftim për shtyp, për ndarjen nga jeta të Maks Velos, Shoqata e Arkitektëve të Shqipërisë. Në libër, autori shprehet: “Nuk ka më vend për ëndrrën e gjeniut, e të veçantit, e aventurierit, se do bëj çudira. E vetmja çudi që nuk e kisha llogaritur ish vuajtja”.

Por jo më pak e zhgënjen demokracia: “Demokracia e ndërron stafin. Po këtu te ne nuk lëvizin. Janë si ujë kënete, nuk i shkul dot… Shqipëria është si ato makinat e bëra me pjesë nga marka të ndryshme. Kur ecën kërcet.” (Klubi “Karavasta”)

Hera e fundit që jemi takuar duhet të ketë qenë përpara dy vitesh, në Universitetin e Arteve, në premierën e Simfonisë “Skënderbeu”, të kompozitorit Aleksandër Peçi, “Mjeshtër i Madh”. Aty në, hollin e Universitetit të Arteve, njoha edhe pasionin e dashurinë e tij për muzikën.

“Gjithë puna në jetë është të kesh horizont” – shkruan Maks Velo. Por horizontin më të madh që ka pasur, ka qenë ai i qytetarit të përgjegjshëm! Ikja e Maks Velos është një humbje për vendin.  

COVID-19: “Strategji, politika dhe përditësime” nga Leidon Shapo

  • Në një bashkëbisedim me Leidon Shapo, me dy synime: 1. Çfarë mund të bëhet më shumë në Shqipëri në lidhje me strategjinë në luftën kundër COVID-19; 2. Sjelljen e mendimit shkencor, nga një profesionist i fushës (dhe nga data 6 prill 2020, edhe në grupin mbështetës “COVID-19 Hub Response”, në luftën kundër COVID-19 në Mbretërinë e Bashkuar) për tri çështje kryesore: sistemin tonë imunitar, vaksinat e fëmijërisë dhe llojet e maskave që mund të përdorim.
Leidon Shapo

Leidon Shapo ka kryer studimet e larta për Mjekësi, në Universitetin e Mjekësisë, Tiranë, Shqipëri. Më pas ka kryer studimet Master në “Shëndet Publik”, pranë “London School of Hygiene and Tropical Medicine”, Londër, Mbretëri Bashkuar. Shapo ka qenë pjesë e grupit të vëzhgimit pranë “Institutit të Shëndetit Publik”, Tiranë, gjatë epidemive të kolerës (1994) dhe poliomielitit (1997-1998), që u përhapën në disa zona të vendit. Nga viti 1998 jeton dhe punon në Londër. Pjesë e karrierës në ishull kanë qenë detyrat si kërkues shkencor, përgjegjës për strategjitë në lidhje me shëndetin publik dhe hartimin e politikave shëndetësore, në disa autoritete lokale londineze. Ka punuar si kërkues shkencor pranë “The London School of Hygiene & Tropical Medicine”, si dhe është angazhuar, në të njëjtin rol, pranë “Primary Care Trusts”, pjesë e “Shërbimit Kombëtar të Shëndetit” në Angli. Në periudhën 2000-2001 ka qenë në Shqipëri, në kuadër të një projekti për studimin e diabetit në popullatë, bashkëpunim me “London School of Hygiene and Tropical Medicine”, financuar nga “Welcome trust”. Aktualisht punon pranë Bashkisë së Southwark (South East London), në Departamentin e Shëndetit Publik, ku drejton programin e integrimit të kujdesit shëndetësor dhe atij social.

  • V. Nathanaili: Z. Shapo, ju keni ndjekur me vëmendje situatën e pandemisë COVID-19 në Shqipëri, si dhe jeni prononcuar për shumë nga mediat vizive të vendit, kombëtare dhe lokale, duke sjellë jo vetëm përvoja dhe ide të çmuara, por duke luajtur edhe një rol pozitiv me frymën e kurajës dhe të besimit që transmetoni. Mund t’i bëni një analizë strategjisë që po përdorin autoritetet në Shqipëri në përballjen me COVID 19? Çfarë do ju propozonit më shumë?

Leidon Shapo: Si specialist i shëndetit publik, megjithëse i përfshirë jo direkt në përgjigjen anti-Covid deri më 5 prill 2020 (në Mbretërinë e Bashkuar, në pararojë gjendet ekipi i mbrojtjes së shëndetit; personalisht, nga data 6 prill 2020, do të jem pjesë e grupit mbështetës “COVID-19 Hub Response”), e kam ndjekur nga afër këtë pandemi, që në fillesë të saj. Jam, padyshim, shumë më i informuar për ecurinë e sëmundjes (përhapjen, rastet/fatalitetet) dhe masat e marra në Mbretërinë e Bashkuar. Por në të njëjtën kohë, kam ndjekur me shqetësim dhe jam informuar edhe për ngjarjet në atdhe, duke e fokusuar vëmendjen në dy faktorë kryesorë: si po ecën kurba dhe masat e marra nga autoritetet.

Duhet të pohoj, fillimisht, se nuk kam në dispozicion gjithë të dhënat që do i jepnin analizës dhe vlerësimit të strategjisë petkun shkencor, kaq të nevojshëm për një rast të tillë, por në vija të përgjithshme mendoj, se në rastin e Shqipërisë, është ndjekur strategjia e duhur. Mendoj, po ashtu, se janë marrë në konsideratë, me objektivitet, mundësitë reale që ka sistemi shëndetësor në vend për t’u përballur me një situatë të këtyre përmasave. Pra, faktori i parë – dhe në këndvështrimin tim themelori –  është niveli, cilësia dhe kapacitetet e sistemit shëndetësor, përfshirë shëndetin publik në vend. 

Më pas do rendisja, mbylljen e shpejtë të kufijve me vendin fqinj, Italinë, që karakterizohej nga një numër tejet i lartë rastesh me infektim COVID-19 dhe përhapjeje të shpejtë në popullatë (sidomos në Veri). Kjo masë u shoqërua me dy të tjera po aq të dobishme: fillimisht karantinimin dhe, menjëherë më pas, edhe ndalimin e hyrje-daljeve të emigrantëve dhe vizitorëve mes dy vendeve – masë e detyrueshme dhe shumë e dobishme, për të cilën gjej rastin të përshëndes kolegët për shpejtësinë e vendimmarrjes.

Si faktor të tretë, përsëri shumë të rëndësishëm, në rrjedhojë logjike të dy të parëve, si dhe të situatës në vend dhe botë, do rendis masat e izolimit të rastit, karantinimit, ndjekjes përmes testimeve (‘gjurmimi’ i rasteve), distancimi social dhe gjithë masat parandaluese që rekomandoi Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSh). Të gjitha bashkë bënë një koktej që po jep rezultat.

Dua të theksoj: Duhet të ndiqen me bindje dhe përgjegjshmëri qytetare masat e izolimit dhe të distancimit social! Janë të vetmet masa dhe më të sigurtat që kemi për momentin, që na ndihmojnë në rrafshimin e kurbës. Në të kundërt, do kemi vetëm përshpejtim të transmetimit të infeksionit dhe gjendje të rënduar (rasti i Shkodrës, raportuar në media datë 5 prill 2020).

Çështja “teste”! Megjithëse kurba epidemike në Shqipëri po ecën në trajektore lineare (jo eksponenciale, si në  Itali, Spanjë, Mbretërinë e Bashkuar, ShBA etj.) dhe gjendja duket nën kontroll, kjo pandemi ka nxjerrë në  dritë shumë të panjohura. Për të qenë sa më i sinqertë, dhe korrekt në vlerësimet që po bëj, dua të hap një parantezë: kjo pandemi na ka bërë shpesh të gëlltisim, dhe këtu mund të përfshijë gjithë komunitetin shkencor, edhe ndonjë këshillë a sugjerim që kemi thënë më parë! Në vijim, padyshim që numri i rasteve të rënda që kërkojnë shtrim në spital nuk mund të manipulohet, por gjithsesi, për të ditur përhapjen dhe numrat reale në popullatë, edhe në Shqipëri duhet ndjekur shembulli se si po punohet në vendet e tjera të botës: kërkohen më shumë teste dhe ndjekje rastesh. Në Mbretërinë e Bashkuar janë bërë mbi 167,000 testime. Nga të dhënat, 1 në 5 veta të testuar ka dalë pozitiv për C-19. Në Shqipëri ky raport është diku në 8 deri në 9 testime për të kapur 1 pozitiv! Testi i PCR kërkon kohë dhe stade për të dhënë përgjigje, dhe na tregon nëse personi është i infektuar apo jo. Ndërsa, nëse i ka mbetur imunitet pas kalimit të sëmundjes, këtë e jep testi anti-gen që duhet të fillojë dhe aty së shpejti.

Numri i testeve për 100,000 banorë është një tjetër tregues, se sa teste bëhen dhe çfarë rezultatesh merren.

Së fundmi, duke marrë parasysh masat e marra, kurbën epidemike, modelimin e rasteve (ku jemi në lidhje me fqinjët e tjerë dhe sa larg në distancë kohore kundrejt pikut Italian) mund të përftohet një panoramë më e plotë se si do të eci kjo pandemi dhe kur do mund të themi se duhet të relaksohen masat edhe në Shqipëri.

  • V. Nathanaili: Sa teste në ditë, minimalisht, mendoni se duhet të bëhen në rastin e Shqipërisë, me synimin për të krijuar një kampion, në gjendje të na tregojë jo vetëm hartën e plotë të shpërndarjes, por edhe shpejtësinë e shpërndarjes. Kemi nevojë të kemi një situatë të përgjithshme të situatës, për t’i dhënë një përmasë tjetër karantinimit dhe izolimit.

Leidon Shapo: Testi ka si mjet kryesor “Tamponin naso-faringeal” (shkurt për lexuesin). Numri i testeve të bëra varion nga vendi në vend. Koreja e Jugut ka bërë mbi  4,000 teste për 1 milion banorë; Gjermania, gjithashtu, ka aplikuar modelin ‘test-test-test’ me 70,000 – 80,000 teste/ditë; në Mbretërinë e Bashkuar janë bërë rreth 7500 në ditë (ditët e fundit: 31/03 – 2/04) dhe po shkohet drejt 10,000 teste në ditë, për të kapur 750,000 teste në total në muaj deri në fund të prillit. Targeti është rreth 25 000 teste / ditë në javët në vijim (deri në fund të muajit). Edhe në Shqipëri numri i testeve të realizuara po rritet, bazuar në udhëzimet e Organizatës Botërore të Shëndetësisë, si dhe të vendeve në pararojë të kërkimit e hulumtimit shkencor!

Qasja ‘test-test-test’ nuk duhet kuptuar thjesht si numër, pra sa më shumë aq më mirë! Sigurisht, ka rëndësi edhe numri absolut, sepse na tregon nivelin e prirjes së popullatës, si dhe është faktor sepse përshpejton përgjigjen në masa për ata që rezultojnë pozitivë me COVID-19. Testet na kanë dhënë një mësim: sa më shumë kryejmë, aq më shumë zbulojmë, që do të thotë se panorama e trajektores epidemike dhe projeksionet për ecurinë e saj bëhen më të qarta. E kundërta është përsëri e vërtetë: sa më pak kryhen, aq më shumë mungesa kemi në të dhënat, aq më e vështirë, në mos edhe e pamundur bëhet modeli matematikor i ecurisë dhe, kuptohet, edhe parashikimet. Por duhet pasur parasysh që testi, që na shërben për të parë/detektuar praninë e virusit, ka 30% fallco-negativitet, dhe ka raste që kërkohen më shumë se 1 test për të vënë diagnozën COVID-19 dhe, në rrjedhojë shkon shumë gjatë! 

Ndërkohë, duhet theksuar se më shumë rëndësi ka kombinimi i këtyre testeve (PCR, polymerase chain reaction) me testet anti-gen, për të parë se kush ka krijuar imunitet. Në rastin e Shqipërisë, janë mundësitë reale për të bërë teste të kësaj natyre, po aq sa edhe ndjekja dhe hetimi i rasteve.

Kujdes, hetimi i rasteve nënkupton identifikimin dhe testimin e personave që kanë qenë në kontakt të ngushtë me pacientin që ka dalë pozitiv nga testi, përfshirë fillimisht familjarët dhe, më pas, edhe më gjerë, sa më shumë kontakte. Ky hetim duhet kryer sa më shpejt, që në ditët/javët e para të shenjave klinike.

  • V. Nathanaili: Në rastin e një gripi të zakonshëm stinor, nga raportimet, duket se një rol të rëndësishëm luan sistemi imunitar i yni, si qenie njerëzore: disa njerëz e marrin dhe të tjerë jo, dhe po ashtu, disa vuajnë më pak dhe të tjerë më shumë. Sa i takon sistemit imunitar, kemi arsye të mendojmë, se e njëjta mbrojtje na ndihmon edhe në këtë përballje me COVID-19?

Leidon Shapo: Sistemi ynë imunitar është një dhuratë natyrore, tejet i sofistikuar, dhe që përsoset gjithnjë e më shumë. Ekzistenca jonë ka qenë gjithnjë një bashkëveprim me mjedisin dhe mikroorganizmat që na rrethojnë. Dhe gjithnjë kemi ditur të ecim dhe dalim triumfues nga një fazë në një tjetër të zhvillimit. Komuniteti shkencor ka studiuar dhe kuptuar diferencat që kemi në përgjigjen imunitare ndaj patogjeneve të ndryshëm. Falë këtyre studimeve dhe përpjekjeve mijëvjeçare, mund të pohojmë me siguri për mënyrën se si reagon ky sistem në kategori specifike të popullatës, ndaj viruseve specifikë. Disa nga këto, për shembull moshat e vjetra, personat me probleme shëndetësore kronike, ata që janë nën trajtim për sëmundje të rënda, apo edhe me problemin e dobësimit të imunitetit duhet të  mbrohen më shumë se të tjerët: kjo është këshilla e parë që japin të gjithë mjekët, jo vetëm për gripin sezonal, por e kanë shtrirë edhe për rastin e kësaj  pandemie. Ndërkohë, ky është vetëm hapi i parë, sepse ky virus jo vetëm është ende i panjohur (megjithëse njohuritë po shtohen dita-ditës), por është edhe më i egër se sa pararendësit.

Nga të dhënat, në nivel botëror (për herë të parë kemi paraqitjen e të dhënave për të njëjtën çështje në kohë reale dhe të arritshme për të gjithë) është konstatuar se popullata e shëndetshme, të  paktën baza e piramidës (rastet asimptomatike dhe të lehta) duken se krijojnë mbrojtje. Se çfarë nivele-mbrojtjeje krijohen, dhe sa do jetë kohëzgjatja e kësaj lloj përgjigjeje imunitare, këtë do e tregojë dhe vërtetojë koha dhe kërkimet shkencore, si dhe futja në lojë e testeve anti-gen për të parë përgjigjen imunitare.

  • V. Nathanaili: Në lidhje me maskat? Këshilla praktike? Një shall i zakonshëm (duhet përkufizuar se çfarë është “i zakonshëm”), mendoni se na mbron? Kapuçi? Dorezat e zakonshme të dimrit, vlejnë? Nëse po, si mund t’i kthejmë në shumë-përdorimshme.

Leidon Shapo: Maska N95 ka treguar se është më e efektshmja gjatë kësaj pandemie. Të dhënat nga disa studime tregojnë që virusi ka raste që mund të shpërndahet edhe në një distancë prej 6-8 metra. Maskat e thjeshta mund të përdoren kur shkojmë për të bërë pazar duke ruajtur distancën prej 2 metra. Me shumë pak mundim, gjenden shumë sajte on-line që ofrojnë këshilla praktike se si mund të mbrohemi, përfshirë edhe përgatitjen e një shalli të zakonshëm (brenda pak minutash) për të luajtur rolin e maskës. Gjithsesi, duhet theksuar se këto lloj masash mbrojtëse janë të  pa-testuara dhe duke ditur rezistencën dhe kohën aktive të jetesës së virusit në sipërfaqe të ndryshme, duhet me patjetër të marrim masa sa më të sigurta paraprake (përfshirë edhe ato të higjienës personale që nuk po i përsëri më!) që OBSH publikoi që në fillesat e kësaj pandemie.

  • V. Nathanaili: Një teori, ndër shumë të tjera që po qarkullojnë në rrethet shkencore, është se vaksina kundër TB që shumë vende (veçanërisht ato në Europën Lindore) e kanë pjesë të vaksinimit të detyrueshëm për fëmijët, ka qenë një faktor që ka luajtur rol pozitiv në përballjen me COVID-19. Si kanë përparuar studimet në lidhje me të?

Leidon Shapo: Vaksina e BCG (Bacillus Calmette- Guerin), e njohur botërisht dhe që prej viteve 1967/68 e aplikuar edhe në Shqipëri, si dhe në vende të tjera të Europes, është përdorur në luftën kundër tuberkulozit (TB). Vaksina ka treguar 70 – 80 % efektshmëri në rastet apo format e rënda të TB, siç është meningiti tuberkular tek fëmijët, por është më pak e efektshme në parandalimin e formave respiratore, të cilat janë edhe prezantimet më të shpeshta të TB tek të rriturit.

Para disa ditësh, ka filluar të testohet në disa vende, si një mënyrë e shpejtë (në pritje të vaksinës për COVID-19), për të parë nëse do të japë ndonjë mbrojtje, të paktën për punonjësit e vijës së parë të frontit dhe më pas edhe më gjerë.

Shkencëtarët kanë vënë re, se kjo vaksinë ka treguar shenja se mund të bëjë më shumë se thjesht ngritje imuniteti kundër TB: ajo prevenon vdekjet foshnjore nga shkaqe të ndryshme dhe redukton ndjeshëm incidencën e infeksioneve respiratore. Është një vaksinë që duket se ‘trajnon’ sistemin tonë imunitar, si të njohë dhe përgjigjet më mirë ndaj një vargu infeksionesh, përfshirë viruse dhe bakterie. Në shumë vende kanë filluar të ndërmerren një sërë provash klinike dhe besoj se shumë shpejt, përgjigjet e marra do na japin një ide më të qartë për efektin e saj në luftën ndaj COVID-19. Ndërkohë, duhet pasur në vëmendje që efekti i BCG në TB është afro 60-70% dhe testi i tuberkulinës (Mantoux test) na tregon se sa të mbrojtur jemi. Në bazë të rezultateve të Mantoux – që do të thotë se nëse dilte negative – kjo vaksinë përsëritej në disa mosha në Shqipëri.

  • V. Nathanaili: Faleminderit z. Shapo dhe suksese në misionin tuaj fisnik, që nga nesër merr një përmasë edhe më të shumëfishtë!

Shkolla pa ngjyra

Autor: Johan Galtung Shqip: Valbona Nathanaili

Shkëputur nga libri “Transendencë dhe transformim”

Ishte viti 1958. Në Charlottesville, Virginia, qytetin e Thomas Jefferson, një herë e një kohë simbol i të resë dhe i pavarësisë së SHBA-së, gjendja ishte shumë e tendosur, në prag të shpërthimit. Gjykata e Lartë, më 17 maj 1954, kishte dhënë vendimin se shkollat e ndara, veçan për të bardhët nga njerëzit me ngjyrë, nuk mund të ishin kurrë të barabarta, ndaj kishte urdhëruar pranimin e të gjithë fëmijëve në Jug, pavarësisht ngjyrës që kishin, në të njëjtat shkollat publike “me të gjithë shpejtësinë e mundshme”.

Sa “e mundshme”, e ndau popullsinë në tre grupe kryesore, secili me synimet e veta:

  • Afrikano-amerikanët: Vendimi i Gjykatës së Lartë është ligj i tokës, integrim!
  • Integracionalistët e bardhë: Vendimi i Gjykatës së Lartë është ligj i tokës, integrim!
  • Segregacionistët e bardhë: Jo këtu, jo tani, jo në këtë mënyrë: ne nuk jemi gati! Veçim!

Kështu lindi një konflikt, me tri palë dhe dy synime, si dhe me një pjesë të mirë të popullsisë, si zakonisht, ulur matanë gardhit në pritje. Njerëzit e bardhë u organizuan në “Këshillin e marrëdhënieve njerëzore” dhe në “Këshillin e qytetarëve të bardhë për të drejtat qytetare dhe liritë individuale”. I pari, integracionistët, për të krijuar më shumë bashkim, për të krijuar kushte që fëmijët me ngjyrë të ndiqnin shkollat e të bardhëve, që edhe pse mund t’i kishin te dera e shtëpisë, nuk pranoheshin; i dyti, segregacionistët, për të ruajtur distancën, izolimin dhe të shtynte të paevitueshmen sa më shumë të ishte e mundur.

Por kishte edhe një ndryshim tjetër ndërmjet dy grupeve të bardhë. Integracionalistët ishin më së shumti imigrantë të ardhur nga Veriu, intelektualë, por pa rrënjë lokale. Segregacionistët ishin fermerë, njerëz të zakonshëm, por që jetonin në Jug për breza. Për ta, qyteti ishte i tyre, integracionalistët ishin imigrantë, ndërsa njerëzit me ngjyrë, që një herë e një kohë kishin qenë të nevojshëm, tani konsideroheshin të panevojshëm dhe deri diku, edhe si të rrezikshëm, e keqja e qytetit.

Veçojmë edhe një përjashtim: Sara Patton Boyle, studente, ndonëse anëtare e një prej familjeve të para të Virxhinias, shkruan një artikull në mbrojtje të integrimit. Për më tepër, vajza ishte një super-aktiviste e kësaj ideje. Pranë dritares së saj, Klu-Kluks-Klani dogji një natë një kryq në shenjë paralajmërimi.

Një hije e rëndë qëndronte mbi qytet: konflikti. Ndjenja e kujtime të fuqishme skllavërie e rebelimi, lufte civile, fitoreje e pushtimi e bënin situatën edhe më të turbullt.

Segregacionistët urrenin idenë e humbjes së një tjetër lufte civile. Ata zgjodhën të luftonin me avokatë dhe me lloj-lloj mënyrash të tjera, shpesh edhe dinake, vetëm si e si të zgjasnin sa më shumë ndarjen dhe veçimin e të mos kapitullonin pa luftë.

Integracionalistët provuan, jo pa probleme, të bëheshin një model i mirë për marrëdhëniet ndërmjet të bardhëve dhe të zinjve, të tregonin se nuk kishin aspak frikë nga afërsia. Askush nuk guxoi të dilte publikisht e të shprehte opinionin e tij, të trembur prej shpërthimit të ndonjë dhune. Pozicioni i segregacionistëve ishte ilegjitim, edhe i paligjshëm pas vendimit të Gjykatës së Lartë. Mosbindja mund të sillte ndërhyrjen e forcave federale. Pozicioni i të tjerëve ishte legjitim, edhe i njohur, por mund të sillte dhunë nga poshtë. Vërtet problemi ishte i zezakëve, por ata nuk kishin pushtet në asnjë nivel. Të gjithë ishin në pritje. Në pritje ishin vetë të zinjtë, ndonëse kishin filluar të organizoheshin në Nju York, duke krijuar “Shoqatën kombëtare për përparimin e njerëzve me ngjyrë”, me shtrirje nga Atlanta në Xhorxhia. Në pritje, prej vitesh, ishte edhe vetë Gjykata e Lartë. Dhe tani, papritur, kishte ardhur koha të kalohej në veprime konkrete.

Segregacionistët ishin të vetmit që vepruan me transendencë, pa dhunë: ata organizuan shkollat private, ku studionin vetëm fëmijët e bardhë. Të studiuarit e fëmijëve në këto shkolla ishte, sipas tyre, shumë më mirë se “ekspozimi ndaj përzierjes me fëmijët e tjerë” në shkollat publike. Kjo zgjidhje ishte vetëm për ata që kishin para mjaftueshëm, si dhe për ithtarët e racizmit. Të tjerët, me të ardhura më të pakta si dhe jo shumë të bindur në racizmin e tyre, kapitulluan.

Ndihmesa e autorit të këtij libri synonte t’i bënte të ndërgjegjshëm grupet për ekzistencën e njeri-tjetrit dhe, nëpërmjet studimit të opinionit publik, të tregonte se njerëzit e shihnin integrimin si të paevitueshëm, se asnjë nuk donte dhunë dhe se shkollat private ishin një zgjidhje e pranueshme për situatën, edhe nëse shiheshin si të përkohshme.

Zgjidhjet vijnë ndonjëherë andej nga nuk e pret. Segregacionistët shiheshin si njerëz super të rreptë, me as më të voglën dëshirë për të lëshuar. Por ata e tejkaluan konfliktin, duke e çuar situatën në një realitet të ri: hapën shkollat private.

Tani mund të pyesim: sa e suksesshme ishte e gjitha kjo? Kjo alternativë lindi në realitetin amerikan dhe u diskutua gjatë në debate të ndryshme. Të pasurit, që çuan fëmijët e tyre në shkollat private, kërkuan nga shteti amerikan që të njiheshin këto shkolla dhe të gëzonin të gjitha të drejtat si edhe shkollat e tjera.

Në kryqëzimet e hekurudhave franceze, shpesh mund të shohësh një tabelë të tillë paralajmëruese: “Un train peut en cacher un autre” (Treni që vjen mund të fshehë një tjetër). Një tren që vjen nga e djathta, mund të të tërheqë vëmendjen e të harrosh të shohësh trenin tjetër që vjen nga e majta. Kënaqësia e kalimit të shpejt e të sigurt të kryqëzimit, sepse rruga duket e lirë, mund të jetë shumë e shkurtër.

Një konflikt mund të fshehë një tjetër që sapo lind. Një reaksion mund të jetë “le të merremi me konfliktin tjetër kur të marrë formë të plotë, ka kohë”. Ne nuk mund të vonojmë transendencën/transformimin e një konflikti, sepse mund të ndiqet nga një tjetër. Nëse bëhemi tepër të fiksuar pas idesë se shoqëria funksionon si një makineri e fuqishme, mund të paralizohemi, sa të mos kemi dëshirën për të trazuar gjë apo të themi “këtu çdo gjë duhet pastruar nga themelet”. Dhe mund të mos jemi të aftë të bëjmë apo të mos kemi kurajën për të bërë. Më mirë të jemi të ndërgjegjshëm për rrezikun dhe të provojmë me pak profilaksi, se sa të paralizohemi e të presim si komunistët për revolucionin botëror apo kristianët për zbritjen e Mesias.

Charlottesville vuajti pasojat e “injorancës së shumëfishtë”, injorancë në lidhje me ndryshimet e të sjellit të njerëzve, si dhe të një frike të ekzagjeruar. Të dhënat e opinionit, të vëna në dispozicion të publikut nga autori mbi ndarjen, i shërbyen njëkohësisht dëshirës së njerëzve për ta zgjidhur çështjen në mënyrë paqësore, inkurajuan bashkimin. Nëse në të dhënat do të flisnim për urrejtje dhe përgatitje për dhunë, ato mund të kishin ndikuar negativisht e të shërbenin si një shkëndijë për lindjen e dhunës

Njëqind gjuhët e një fëmije

Përgatiti: Valbona Nathanaili

Në Italinë e Veriut, në Reggio Emilia, në fillimvitet 1960, kemi lindjen e një metode të jashtëzakonshme për edukimin e fëmijëve parashkollorë. E njohur aktualisht si “Filozofia e edukimit të Reggio-s”, programet e ndërtuara mbi bazën e parimeve të saj i shikojnë fëmijët si intelektualë kureshtarë, plot me burime dhe potenciale për zhvillim. Kurrikula është e orientuar nga fëmija; mësuesi zhvillon ato leksione që diktohen nga interesi i fëmijës. Mjedisit të shkollës i kushtohet një rëndësi shumë e madhe dhe perceptohet si instrument thelbësor në procesin e nxënies. Hapësira e dhomës së mësimit është e organizuar si një studio: një pjesë i kushtohet skenës, ku vihen pjesë dramatike të ndryshme, më pas janë tavolinat e punës, si dhe disa qoshe shumë-funksionale, ku fëmijët ndërveprojnë, zgjidhin probleme dhe mësojnë të komunikojnë sa më mirë.         

Kopshtet bazuar në “Qasjen Reggio” shpenzojnë shumë kohë në arte, nisur nga besimi se fëmijët kanë aftësinë të mësojnë “simbole linguistike” të shumëfishta nëpërmjet vizatimit, teatrit me kukulla, dramës dhe formave të tjera të artit që eksplorojnë talentet në të gjitha mënyrat, sipas të cilave ne, humanët, mund të mësojmë. Këto parime i gjejmë edhe në një poezi të Loris Malaguzzi, themeluesit të kësaj qasje.

Njëqind gjuhët e një fëmije

  • Nga Loris Malaguzzi (23 shkurt 1920-30 janar 1994)
  • Shqip: Valbona Nathanaili

Fëmija

përbëhet nga njëqind.

Fëmija

ka njëqind gjuhë,

njëqind duar,

njëqind mendime,

njëqind mënyra të menduari

të luajturi dhe të foluri.

Njëqinda është gjithnjë njëqind

mënyra të dëgjuari,

të habituri, të dashuruari,

njëqind gëzime

të kënduari dhe të kuptuari.

Njëqind botë

për të zbuluar,

Njëqind botë

Për të shpikur dhe ëndërruar.

Fëmija ka

njëqind gjuhë,

(dhe qindra e qindra të tjera)

kur i vjedhin nëntëdhjetë e nëntë.

Shkolla dhe kultura

I ndajnë kokën nga trupi

Dhe i thonë:

Mendo pa kokë,

Bëj pa duar,

Dëgjo dhe mos fol,

Kupto pa u gëzuar,

Dashuro dhe magjepsu

Vetëm për Pashkë dhe Krishtlindje.

Dhe i thonë:

zbulo botën që e kemi zbuluar!  

Dhe në njëqind

i vjedhin nëntëdhjetë e nëntë

Dhe i thonë:

që loja dhe puna,

realiteti dhe fantazia,

shkenca dhe imagjinata,

qielli dhe toka,

arsyeja dhe ëndrra,

janë gjëra

që nuk shkojnë bashkë.

I thonë, me pak fjalë:

se njëqinda nuk ekziston!

Fëmija thotë:

Në asnjë mënyrë! Njëqinda? Ja ku është!

Mësuesit që punojnë sipas “Qasjes Reggio”, e ndërtojnë vitin shkollor mbi bazën e projekteve, që ndërtohen në terma afatgjatë dhe afatshkurtër, nëpërmjet të cilave fëmijët nxiten të bëjnë zbulime sipas perspektivës së tyre, mësojnë të ngrenë hipoteza dhe si të bashkëpunojnë me njëri-tjetrin – të gjitha në kontekstin e kurrikulës, e cila ngjan shumë me një lojë. Projektet afatshkurtra shtrihen për një periudhë njëjavore, ndërsa ato afatgjata përmbyllen në fund të vitit shkollor. Mësuesit janë në rolin e udhëheqësit të kërkimit shkencor për fëmijën: i ndihmojnë të eksplorojnë sa më shumë, se çfarë u pëlqen dhe intereson. Nxënia është një proces dypalësh: mësues e fëmijë mësojnë nga njëri-tjetri.  

Në këto dy dekadat e fundit, shkollat e Reggio-s kanë marrë vëmendje të konsiderueshme nga shumë vende, të cilët po përpiqen të përshtatin sistemet e tyre të edukimit për fëmijët parashkollorë sipas kësaj qasje. Aktualisht, në ShBA janë afro tridhjetë shtete që përdorin “Qasjen Reggio”. Kopshtet e Reggio-s kanë fituar edhe shumë çmime, si “LEGO Prize” dhe “Hans Christian Andersen”, si dhe një çmim nga Fondacioni “Kohl”.

COVID-19: Distancimi social, karantinimi dhe izolimi

Si mund ta thyejmë zinxhirin e përhapjes të sëmundjes dhe të kontribuojmë në rrafshimin e kurbës / Disa përkufizime të përgjithshme

Përgatiti Valbona Nathanaili

Mbështetur në artikullin “What is social distancing and how can it slow the spread of COVID-19?” nga Katie Pearce (Lexo këtu: https://hub.jhu.edu/2020/03/13/what-is-social-distancing/)

COVID-19 e ka vënë gjithë botën përpara një sfide të jashtëzakonshme. Numri i njerëzve që kanë humbur jetën pas rënies në kontakt me virusin dhe infektimin prej tij është i papërballueshëm për dhimbjen njerëzore. Ndërsa pritet dalja e vaksinës, mjekimet e propozuara deri tani kanë qenë të ndryshme. Duket se propozimi më i mirë për kurimin e COVID-19, për momentin, është ai që vjen nga “Johns Hopkins University”: përdorimi i plazmës së pacientëve që kanë mundur të shërohen nga COVID-19. Sipas propozimit, kur shëroheni nga një sëmundje, në gjak mbeten antitrupat që e kanë luftuar, një parim që shfrytëzohet edhe në prodhimin e vaksinës. Gjaku që mund të dhurojnë pacientët e shëruar, i cili pas një përpunimi të thjeshtë në laborator reduktohet në plazëm, mund të përdoret si ilaç, jo vetëm për terapi për të sëmurët, por edhe për ata që janë të ekspozuar ndaj saj. Sipas autorëve, është shumë i sigurt – pohojnë – dhe e njëjta strategji është përdorur edhe në Kinë. Në ndihmën kineze për Italinë përfshihen edhe 90 ton plazëm!  (Lexo këtu: https://hub.jhu.edu/2020/03/13/covid-19-antibody-sera-arturo-casadevall/

Ndërkohë, masat kryesore që propozohen për parandalimin e shpërndarjes së COVID-19 janë distancimi social, larja e duarve, izolimi dhe karantina.

1. Çfarë është distancimi social dhe si mund ta ngadalësojmë shpërndarjen e COVID-19?

Për të ngadalësuar shpërndarjen e COVID-19 inkurajohet praktimi i masës së “distancimit social”.

Çfarë është distancimi social?

Distancimi social është bashkësia e masave që merren në interes të shëndetit të publikut. Distancimi social synon të parandalojë njerëzit e sëmurë të kontaktojnë me njerëzit e shëndetshëm, në funksion të reduktimit të mundësive për shpërndarjen e sëmundjes. Pjesë e këtyre masave janë anulimi i aktiviteteve që kërkojnë pjesëmarrje të grupeve të njerëzve, mbyllja e hapësirave publike, si dhe nxitja e individëve për të shmangur grumbullimet e turmat.

Në këtë periudhë fundmarsi 2020, synimi i distancimit social është ngadalësimi i pandemisë dhe thyerja e zinxhirit të përhapjes së virusit, me synim reduktimin e shansit që infeksionin ta marrin grupet e popullatës me risk të lartë, si dhe të peshës mbi sistemin shëndetësor. Ekspertët e përshkruajnë si “rrafshimi i kurbës”, që referon suksesin e mundshëm që kanë masat e distancimit social për të parandaluar valët e sëmundjes që mund të mbingarkojnë sistemin e kujdesit shëndetësor. Kjo do të thotë më pak njerëz të sëmurë, më pak njerëz që kanë nevojë të hospitalizohen dhe më pak nevojë për ventilatorë!

Si mund të praktikohet distancimi social?

  • 1. Qëndro jashtë mjediseve ku mblidhen njerëz;
  • 2. Shmang grumbullimet;
  • 3. Ruaj një distancë, të paktën 2 metra, sa herë është e mundur;
  • 4. Mos u përqafo, mos puth – kurseji për një kohë të dytë, më të shëndetshme!
  • 5. Mos praktiko përshëndetjen tradicionale me shtrëngim dore;
  • 6. Kujdes kur kollitesh dhe teshtin – mbaj gjithnjë një paketë me shami letre një-përdorimshe.

Qëndro në shtëpi është emëruesi i përbashkët që kemi gjetur për të mirën e gjithsecilit, sepse ndikon në thyerjen e zinxhirit të përhapjes së virusit.

Thënë ndryshe, masat janë apel për të blerë kohë, kohë për vete që të mos sëmuresh, ndërkohë që:

  • mjekësia, në Shqipëri, të përcaktojë protokollin e kujdesit mjekësor në shtëpi për personat që shfaqin simptomat e infektimit me COVID-19;
  • mjekësia përpiqet të zbulojë vaksinën,
  • pandemia vjen duke u reduktuar;
  • ata që kanë më shumë nevojë t’i drejtohen spitalit.  

Mbajtja e distancës prej jo më pak se 2 metra është veçanërisht shumë e rëndësishme kur dikush demonstron shenja sëmundjeje, për shembull kollë, teshtima apo ethe.

Pothuaj gjithë bota ka marrë masa të ngjashme sa i takon distancimit social:

  • Janë mbyllur të gjitha shkollat e sistemit arsimor, përfshirë edhe universitet. Të gjitha institucionet kanë kaluar në sistemin on-line.
  • Në qytete janë anuluar të gjitha aktivitetet sociale, si ato sportive e festive, kulturore e artistike.
  • Janë anuluar konferencat
  • Janë ndërprerë shumë shërbime
Figurë: Rrafshimi i kurbës së shfaqjes së rasteve me COVID-19

2. Larja e duarve dhe si mund ta ngadalësojmë shpërndarjen e COVID-19?

Krahas distancimit social, një masë tjetër e domosdoshme është larja, si duhet, e duarve, për të mbrojtur jo vetëm veten, por edhe të tjerët përreth jush, sepse virusi mund të shpërndahet edhe nga njerëz që nuk shfaqin simptoma.

Mos prit që të të njoftojnë se dikush në komunitetin tuaj është sëmurë! Tregohu i përgjegjshëm dhe merri masat vetë. Ndihmo në thyerjen e shpërndarjes së virusit! Sillu sikur personi që keni përballë e ka virusin!

Sa herë hyni në shtëpi lani duart. Sa herë uleni për të ngrënë apo duhet të prekni ushqime, lani më parë duart. Sa herë ndihmoni një person potencial për ta marrë sëmundjen, veçanërisht moshat e larta dhe me patologji kronike serioze, lani duart!

Sapuni dhe alkooli janë në gjendje të shkatërrojnë këtë lloj virusi.

Virusi transmetohet nëpërmjet kontaktit, ose nëse spërkalat e një të sëmuri që teshtin a kollitet përpara jush iu bien në fytyrë, të cilat mund të depërtojnë lehtësisht në trup nëpërmjet gojës, hundës dhe syve.

Më të rrezikuarit janë: ata që pinë duhan, të sëmurët me zemër dhe diabet, me sistem imunitar të dobësuar apo ata që vuajnë nga sëmundjet e mushkërive, si dhe personat që janë në të 80t.

Është shumë e rëndësishme të kuptohet serioziteti i situatës. Është shumë e rëndësishme të ndryshojmë mënyrën e të sjellit në këtë periudhë.

Metoda të tjera për të kufizuar shpërndarjen e sëmundjes

3. Izolimi dhe si mund ta ngadalësojmë shpërndarjen e COVID-19?

Izolimi do të thotë veçimi i një personi, ose një personi për të cilin kemi informacion, ose një person për të cilin kemi arsye të besojmë, se është infektuar ose infektues për ata që nuk janë të infektuar, me synim parandalimin e përhapjes së sëmundjes. Izolimi mund të jetë vullnetar ose i detyruar nga autoritetet e shëndetit publik ose qeveria.

4. Karantina dhe si mund ta ngadalësojmë shpërndarjen e COVID-19?

Karantina, në përgjithësi, kupton ndarjen e një personi ose të një personi që kemi arsye të besojmë se ka qenë i ekspozuar ndaj një sëmundjeje ngjitëse, me synim parandalimin e mundshëm të përhapjes së sëmundjes.

Në rastin e COVID-19 rekomandohet që kjo periudhë të jetë jo më e vogël se 14 ditë, gjatë së cilës monitorohet shfaqja e simptomave.

Mbyllja e shkollave dhe mësimi on-line

Nga Valbona Nathanaili

Kanë filluar mësimet on-line me nxënësit e RSH, si zgjidhje për të vazhduar vitin shkollor. E njëjta zgjidhje po zbatohet edhe në botë! Aplikacione ka shumë dhe një pjesë janë shfrytëzuar më së miri edhe te ne.

Por përveç entuziazmit që po eksperimentojmë një metodë të re në një masë të madhe fëmijësh, përveç faktit që po ndërtojmë një protokoll të ri pune për raste emergjencash, përveç ruajtjes së kanaleve të komunikimit fëmijë-shkollë, përveç zënies së ditës së fëmijëve me aktivitete të orientuara dhe të kontrolluara, ju ftoj t’i bashkoheni shqetësimit po të mbarë botës: është një zgjidhje shumë e diskutueshme, dhe e përkohshme, sepse (janë një mijë e një arsye, por kam përmbledhur disa):

  • Mësimi on-line nuk ka as cilësinë, as efektin, as vlerën dhe as nuk e zëvendëson mësimin në klasë.
  • Mësimi on-line mund të zhvillohet vetëm për një përqindje shumë të vogël të popullsisë, kryesisht në qendrat e qyteteve dhe për familje me një status të caktuar ekonomik dhe familjar. Për pjesën tjetër të popullsisë, zëvendësimi me mësim edhe më pak formal, sikundër janë transmetimi në televizion i orëve të ndryshme mësimore, vetëm na e shton shqetësimin për cilësinë e shkollimit dhe bindjen për të gjetur zgjidhje sa më të mira në kushtet e dhëna.
  • Jo të gjithë mësuesit kanë mundësi ta zhvillojnë një mësim të tillë.
  • Mund të ketë edhe problema të tjera që mund të dalin gjatë rrugës, sikundër ishte provimi me “what’s up” që ishte menduar të bëhej në disa shkolla, raportuar nga media (për të qarë apo për të qeshur).

Mësimi on-line është një zgjidhje që duhet ta shfrytëzojmë sa më mirë (nuk funksionon më qasja “me gjasme” si kemi vepruar deri tani! Nuk ka “me gjasme shkollë”).

1. Sa i takon mësimit on-line, këtë periudhë, duhet hequr dorë nga kurrikula standarde dhe të jetë një më fleksibël. Të gjithë e kuptojmë se arritjet akademike të fëmijëve, gjatë kësaj periudhe, edhe po çaluan pak, më e rëndësishme është shëndeti i tyre mendor. Në këtë drejtim, të shtohen edhe kurse a programe që kanë lidhje me shëndetin mendor, biseda e trajnime me psikologë etj.

2. Është zgjidhje e menduar jo mirë, zbatimi, në mënyrë uniforme, në gjithë Shqipërinë, i të njëjtës strategji vazhdimi të mësimit. Vetëm në se janë marrë masat që çdo fëmijë ka një kompjuter dhe lidhje internet në shtëpi!!!! Përndryshe, vendi duhet skanuar dhe ndarë në zona, dhe vendimmarrja të jetë gjeografike.

3. Viti shkollor jo vetëm nuk duhet të mbyllet sikundër është parashikuar që në shtator, por nuk ka pse të mbyllet në të njëjtën datë për të gjithë vendin (pa përjashtim, as matura dhe as klasat e nënta që kanë provime në fund), por në varësi të gjendjes.

4. Identifikimin e të gjitha OJF-ve që operojnë në rrethe për t’iu bashkuar përpjekjeve të bashkive dhe drejtorive arsimore për shpërndarjen e materialeve mësimore (tekste, libra, fletore, lapsa, ushqime… ) në familjet pa të ardhura dhe në ato ku mësimi on-line është një ëndërr në diell.

ÇFARË ËSHTË JETA?

MENDJA DHE MATERIA & SHËNIME AUTOBIOGRAFIKE

ERWIN SCHRODINGER / Shqip: Valbona NATHANAILI

Parathëniet për botimin shqip: Steve Fuller /Valbona Nathanaili

ÇFARË ËSHTË JETA? ASPEKTI FIZIK I QELIZAVE TË GJALLA

Bazuar në leksionet, mbajtur nën kujdesin e “Dublin Institute for Advanced Studies”, Trinity College, Dublin, më shkurt 1943

Në kujtim të prindërve të mi

Hyrje

Një shkencëtar supozohet të ketë njohuri të thella dhe të plota, të përftuara teorikisht dhe praktikisht, për një disiplinë të caktuar, dhe, në rrjedhojë, në përgjithësi nuk presim të flasë apo të shkruajë për një çështje në të cilën nuk është mjeshtër. Një pohim i tillë njihet si çështje e detyrimit fisnik. Për synimin e këtij libri, kërkoj faljen tuaj për heqjen dorë nga termi fisnik, nëse kemi një të tillë, dhe në rrjedhojë të çlirohem edhe nga detyrimi përkatës. Arsyet janë sa më poshtë:

Nga të parët tanë kemi trashëguar dëshirën e etur për dije të njehsuar dhe gjithëpërfshirëse. Ndërsa vetë emri që u kemi dhënë institucioneve më të larta të të nxënit na kujton, se që nga koha e antikitetit dhe në vijim, përgjatë gjithë shekujve, aspekti universal ka qenë ai dhe vetëm ai që i kemi dhënë kredite të plota. Por përhapja, në gjerësi dhe thellësi, e degëve të shumëllojshme të dijes përgjatë një dhe dyqind viteve të fundit, na ka vënë përballë një dilemë të çuditshme. Qartësisht e dimë që kemi filluar, vetëm tani, të mbledhim material të besueshëm nga shkenca të ndryshme për t’i përzier së bashku dhe marrë, në total, atë që njohim si të tërë. Por nga ana tjetër, është bërë pothuaj e pamundur për një mendje të vetme të komandojë, plotësisht, më shumë se një porcion të vogël, të specializuar, të saj.

Nuk shoh tjetër shpëtim nga kjo dilemë (në dëshirën që, së paku, synimi të mos na humbasë), përveç se disa nga ne duhet të ndërmarrin nismën e sintezës së fakteve dhe të teorive – ndonëse janë dije të fituara nga të tjerët dhe disa prej tyre janë edhe jo të plota – edhe pse me riskun e të dukurit budalla.

Kaq shumë fjalë për ndjesën time!

Vështirësitë e gjuhës nuk janë të papërfillshme. Gjuha amtare e një personi është veshja që i rri më bukur atij. Asnjë njeri nuk ndihet i qetë, nëse gjuha e tij nuk kuptohet dhe, për këtë arsye, duhet zëvendësuar me një të re. Falenderimet e mia shkojnë për Dr. Inkster (Trinity College, Dublin), Dr. Padraig Browne (St. Patrick’s College, Maynooth) dhe së fundmi, por jo më pak i rëndësishmi, për z. S. C. Roberts. Kanë pasur shumë vështirësi të përshtasnin veshjen e re gjuhësore në të folurën time. Por vështirësitë janë shtuar akoma më shumë nga vetë unë, që padashje, kam shmangur veshjen e re, në favor të modës sime ‘origjinale’. Për të gjitha ato fjalë që u kanë mbijetuar përpjekjeve dashamirëse të miqve të mi, hesapet duhen bërë me mua dhe jo me ta.

Kemi menduar që, në përgjithësi, titujt e seksioneve të jenë një lloj përmbledhjeje e përmbajtjes, ndërsa teksti i çdo Kreu duhet lexuar in continuo.

E.S. / Dublin / Shtator, 1944

Homo liber nulla de re minus quam de morte cogitat; et ejus sapientia non mortis sed vitae meditatio est. SPIN0ZA’S Ethics, Pt IV, Prop. 67.

(Nuk ka asgjë tjetër, për të cilën një njeri i lirë mendon më pak se sa vdekja! Mençuria është të ndërmjetësojmë për jetën, jo për vdekjen!)

KREU I / Qasja e fizikës klasike ndaj subjektit

Cogito ergo sum (Mendoj, pa jam) DESCARTES

KARAKTERI I PËRGJITHSHËM DHE SYNIMI I NJË HULUMTIMI

Ky libër i vogël ka lindur nga një kurs leksionesh publike, mbajtur nga një fizikan teorik përpara një audience me afro katërqind pjesëmarrës, të cilët nuk hoqën dorë nga ndjekja, edhe pse u paralajmëruan që në krye se subjekti-lëndë ishte i vështirë, nga ato që nuk e kanë termin popullor, edhe pse një nga armët më të frikshme, deduksioni matematik, vështirë se do të përdorej. Arsyeja e mospërdorimit nuk ishte se lënda ishte aq e thjeshtë sa mund të shpjegohej edhe pa matematikë. Përkundrazi, ishte shumë përfshirëse për të qenë plotësisht e arritshme vetëm me matematikë. Një karakteristikë tjetër, e cila shërbeu, së paku, për të nxitur një lloj popullariteti, ishte synimi i lektorit për të qartësuar një ide fundamentale, e cila qëndron në kufirin ndërmjet biologjisë dhe fizikës, si për biologun, ashtu edhe për fizikanin.

Sot për sot, pavarësisht shumëllojshmërisë së temave të përfshira, e gjithë sipërmarrja është në funksion të përçimit të vetëm një ideje – një koment i vogël për një çështje të madhe dhe të rëndësishme. Me synimin për të mos humbur fokusimin, është e dobishme të parashtrojmë një plan, shkurtimisht, që në krye të herës.

Pyetja e madhe dhe e rëndësishme, si dhe shumë e debatuar, është:

  • Si është e mundur, që ngjarje që marrin jetë, në hapësirë dhe kohë, në kufijtë e një organizmi të gjallë, të studiohen nga fizika dhe kimia?

Një përgjigje paraprake, që ky libër i vogël do të përpiqet të parashtrojë dhe formulojë, mund të përmblidhet si më poshtë:

  • Paaftësia e dukshme, e fizikës dhe e kimisë së sotme, për të studiuar ngjarje të tilla, nuk është aspak arsye për të dyshuar se ato nuk mund të studiohen nga këto shkenca.

FIZIKA STATISTIKE / DIFERENCAT THELBËSORE NË STRUKTURË

Do të ishte një vërejtje tepër e parëndësishme, nëse pohimi i mësipërm do të ishte vetëm në funksion të shpresës së arritjes në të ardhmen, çfarë nuk është arritur në të shkuarën. Në fakt, kuptimi është shumë më tepër pozitiv, që do të thotë se paaftësia, deri në momentin që flasim, vërtet duhet marrë në konsideratë.

Gjithsesi sot, falë punës së palodhur të biologëve, kryesisht të atyre të gjenetikës, përgjatë tridhjetë a dyzet viteve të fundit, kemi mundësinë të njohim mjaft rreth strukturës materiale të organizmave dhe funksioneve të tyre, të pohojmë dhe të themi me saktësi pse, fizikanët dhe kimistët e ditëve të sotme, mund të mos e dinë se çfarë ndodh në hapësirën dhe kohën e një organizmi të gjallë.

Rregullsia e atomeve në pjesët më vitale të një organizmi, po aq sa edhe bashkëveprimi ndërmjet këtyre rregullsive ndryshojnë, në mënyrë thelbësore, nga rregullsitë e atomeve të cilët fizikanët dhe kimistët i kanë pasur objekt të eksperimenteve dhe kërkimit shkencor teorik. Ndërsa diferenca, që unë sapo e cilësova si thelbësore, është e llojit që mund të duket lehtësisht e thjeshtë për cilido, përveç se për një fizikan, që është tërësisht i ngjizur me dijen se ligjet e fizikës dhe të kimisë janë tërësisht statistikorë. Pikërisht për shkak të pikëpamjes statistikore, strukturat e pjesëve vitale të organizmave të gjalla ndryshojnë kaq tërësisht nga çdo pjesë tjetër e lëndës që ne, fizikanët dhe kimistët, kemi mundur të menaxhojmë në laboratorët tanë, apo edhe në trurin tonë, ndërsa jemi ulur e punojmë përballë tavolinës së punës. Është pothuaj në kufijtë e të pamendueshmes që ligjet dhe rregullsitë që kemi zbuluar, të ndodhë që të zbatohen, menjëherë, në sjelljen e sistemeve, struktura e të cilëve nuk shfaq atë në të cilën këto ligje dhe rregullsi bazohen.

Nga jo-fizikanët nuk pritet të kapin – jo më të vlerësojnë domethënien e – diferencës në ‘strukturën statistikore’ formuluar në termat aq abstraktë që sapo i përdora. Për t’i dhënë pohimit ngjyra dhe jetë, më lejoni të them që tani se çfarë do të shpjegohet pak më vonë me më shumë detaje, domethënë, se pjesa më esenciale e një qelize të gjallë – fibra kromozotike – në mënyrë shumë të përshtatshme mund të quhet kristal aperiodik. Deri më tani, në fizikë jemi marrë vetëm me kristale periodikë. Për mendjen e një fizikani modest, këto të fundit, janë objekte shumë interesantë dhe të komplikuar, sepse përbëjnë një nga strukturat lëndore më komplekse dhe të mrekullueshme nëpërmjet të cilave natyra e pajetë shpalos misteret e saj. Por që nëse i krahasojmë me kristalet periodikë, duken shumë të parashikueshëm dhe të mërzitshëm. Diferenca në struktura është e njëjtë me atë që ekziston ndërmjet një letre muri, në të cilën modeli përsëritet e përsëritet në mënyrë të mërzitshme me të njëjtën periodë, dhe një kryevepre zbukurimi, të themi një modeli të Rafaelit, i cili jo vetëm nuk e përmban budallallëkun e përsëritjes, por shpalos një dizajn të ndërlikuar, koherent dhe plot kuptim, projektuar nga Mjeshtri i Madh.

Kur them, se falë hulumtimeve të bëra, kristalet periodikë kanë një nga strukturat me komplekse, kam në mendje pikërisht një fizikan. Në fakt, kimia organike, duke studiuar molekula gjithnjë e më komplekse, i është afruar shumë më tepër, në mendimin tim, ‘kristalit aperiodik’, që është mbartësi i jetës. Në rrjedhojë, çudia është që kimia organike ka bërë, tashmë, kontribute të mëdha dhe të rëndësishme sa i takon problemit të jetës, aty ku fizikanët kanë bërë pothuaj asgjë.