Klasa dhe ndërgjegjja e rreme 

Klasa dhe ndërgjegjja e rreme. Analizë e ideve të Lucacs sipas George Ritzer & Jeffery Stepnisky

Shkëputur nga libri “Teoria sociologjike”, me autorë George Ritzer & Jeffery Stepnisky

Përktheu: Bojken Abazi

Ndërgjegjja e klasave është një term që i referohet sistemit të vlerave dhe besimeve që ndajnë ata individë të cilët ndodhen brenda të njëjtës klasë shoqërore. Lucacs shpjegoi qartë se ndërgjegjja e klasës nuk është as shuma dhe as mesatarja e ndërgjegjeve individuale. Në të kundërt, kjo ndërgjegje është prona e një grupi njerëzish që kanë një pozitë të ngjashme me njëri-tjetrin brenda sistemit të prodhimit. Ky këndvështrim e përqendron analizën tek ndërgjegjja e klasës borgjeze dhe, në veçanti, klasës proletare. Në veprën e Lucacs ekziston një lidhje e qartë midis pozitës objektive ekonomike, ndërgjegjes së klasës, dhe “mendimeve të vërteta psikologjike të njerëzve mbi jetën e tyre” (1922/1968:51). Në një sistem kapitalist, koncepti i ndërgjegjes së klasës nënkupton, apriori, një ndërgjegje të rreme. D.m.th. në përgjithësi, në një sistem kapitalist, klasat nuk kanë një koncept të qartë mbi interesat e vërteta të tyre. Për shembull, deri para fazës revolucionare, anëtarët e klasës proletare nuk kanë një ide të qartë mbi natyrën dhe nivelin e shfrytëzimit që ndodh ndaj tyre brenda sistemit kapitalist. Falsiteti i ndërgjegjes së klasës rrjedh nga pozita e klasës brenda strukturës ekonomike të shoqërisë: “Ndërgjegjja e klasës nënkupton një mosndërgjegjësim që individët kanë mbi pozitën e tyre relative, shoqërore, historike dhe ekonomike…. Falsiteti që nënkupton iluzioni i krijuar nga kjo situatë nuk është aspak subjektiv” (Lucacs, 1922/1968:52). Shumica e klasave shoqërore gjate rrjedhës së historisë kanë qenë të paafta për të tejkaluar ndërgjegjen e rreme dhe për pasojë të zhvillojnë një ndërgjegje të klasës. Megjithatë, pozita strukturore e proletariatit brenda sistemit kapitalist i krijon kësaj klase hapësirën e veçantë për të zhvilluar ndërgjegjen e klasës.

Aftësia për të zhvilluar ndërgjegjen e klasave është një veçori e shoqërive kapitaliste. Në shoqëritë që kanë ekzistuar para kapitalizmit një numër faktorësh e parandalonin zhvillimin e ndërgjegjes së klasave.

  1. Së pari, shteti ndikonte mbi shtresat shoqërore në mënyrë të pavarur nga ekonomia.
  2. Së dyti, ndërgjegjja e pozitës (prestigjit) shoqërore kishte prirjen ta maskonte ndërgjegjen e klasave (ekonomike). Për rrjedhojë, Lucacs arriti në përfundimin se “Për këtë arsye nuk ekzistonte asnjë pozitë brenda këtyre shoqërive jo-kapitaliste që do të mundësonte ndërgjegjësimin mbi bazat ekonomike të të gjitha marrëdhënieve shoqërore” (1922/1968:57).

Në dallim nga këto shoqëri, bazat ekonomike të kapitalizmit janë më të qarta dhe më të thjeshta. Mbase jo të gjithë njerëzit në shoqëritë kapitaliste janë të vetëdijshëm për efektet e këtyre bazave ekonomike, por të paktën qoftë dhe në mënyrë të pandërgjegjshme ata arrijnë t’i ndiejnë këto efekte. Si rrjedhojë, “ndërgjegjja e klasave arriti deri në atë pikë ku mund të fitonte ndërgjegjësimin” (Lucacs, 1922/1968:59). Në këtë fazë shoqëria shndërrohet në një fushë beteje ideologjike në të cilën ata që përpiqen ta fshehin ndarjen e shoqërisë në klasa vihen kundër atyre që përpiqen t’i ekspozojnë ato.

Lukacs i krahasoi klasat e ndryshme të shoqërisë kapitaliste nëpërmjet ndërgjegjes së klasave. Sipas Lukacs, borgjezia e vogël dhe fshatarët nuk mund të zhvillojnë një ndërgjegje klasore, për shkak të paqartësisë së pozitës së tyre strukturore në sistemin kapitalist. Nga që këto dy klasa janë mbetje të shoqërisë feudale, ato nuk janë të afta të zhvillojnë një ide të qartë mbi natyrën e kapitalizmit. Borgjezia e ka aftësinë për ta zhvilluar ndërgjegjen e klasës, por kjo klasë e përjeton këtë ndërgjegjësim vetëm në mënyrë pasive, pasi aftësia e kësaj klase kufizohet brenda nocionit të zhvillimit të kapitalizmit si diçka e jashtme që varet nga ligje objektive.

Proletariati e ka aftësinë për ta zhvilluar ndërgjegjen e vërtetë klasore dhe, ndërkohë që proletariati ndërgjegjësohet, borgjezia hidhet në mbrojtje. Lukacs refuzoi që ta shikonte proletariatin si një klasë e cila drejtohej nga forca të jashtme, pasi ai e konsideronte proletariatin një ndërtues aktiv i të ardhmes së tij. Në përplasjen midis borgjezisë dhe proletariatit, klasa borgjeze i zotëron të gjitha, armët intelektuale dhe organizative, ndërkohë që proletariati zotëron vetëm aftësinë, të paktën si fillim, për ta parë shoqërinë për atë që është në të vërtetë. Me vazhdimin e betejës, proletariati shndërrohet nga një “klasë në vetvete” në një “klasë për vetveten”, duke u ndërgjegjësuar për pozitën dhe misionin e tij. Me fjalë të tjera, “lufta e klasave duhet të ngrihet nga niveli i një nevoje ekonomike në një nivel ku qëllimet janë të qarta dhe ndërgjegjësimi i klasave është i efektshëm” (Lukacs, 1922/1968:76). Kur lufta arrin në këtë pikë, atëherë proletariati është i aftë të ndërmarrë ato veprime që do ta përmbysnin sistemin kapitalist.

Idetë e Lukacs-it përbëjnë një teori të larmishme sociologjike, megjithëse ato janë të lidhura ngushtë me nocionet marksiste. Ai u interesua për marrëdhëniet dialektike ndërmjet strukturave (kryesisht ekonomike) të kapitalizmit, sistemeve të ideve (në veçanti ndërgjëgjësimin e klasës), mendimit individual, dhe së fundmi, veprimit individual. Këndvështrimi i tij tejet teorik ndërtoi një urë lidhëse të rëndësishme midis deterministëve ekonomikë dhe marksistëve më bashkëkohorë.

Jetërsimi 

Lucacs e bëri të qartë që në fillim se ai nuk synonte të hidhte poshtë punën e marksistëve ekonomikë mbi jetërsimin, por thjesht t’i zgjeronte këto ide. Lucacs e nisi veprën e tij me konceptin marksist mbi mallrat, të cilin ai e karakterizoi si “problemin strukturor qendror të  shoqërisë kapitaliste” (1922/1968:83). Mallrat janë një marrëdhënie midis njerëzve, të cilët fillojnë të krijojnë besimin se mallrat zhvillojnë një formë të tyre objektive dhe një karakter të pavarur nga njerëzit. Në një shoqëri kapitaliste, në ndërveprimin e tyre me natyrën, njerëzit prodhojnë produkte dhe mallra të ndryshëm (si për shembull bukën, automjetet, filmat etj.). Megjithatë, njerëzit janë të prirur të harrojnë faktin se janë vetë ata që i prodhojnë dhe që u japin vlerë këtyre mallrave. Njerëzit fillojnë ta shikojnë vlerën si diçka që prodhohet nga një treg i pavarur nga vetë aktorët e këtij tregu. Fetishizmi i mallrave është një proces gjatë të cilit mallrave dhe tregut të tyre u jepet një ekzistencë objektive dhe e pavarur nga aktorët e shoqërisë kapitaliste. Koncepti i Marx-it mbi fetishizmin e mallrave përbënte edhe bazën e ideve të Lucacs-it mbi jetërsimin. Dallimi kryesor midis fetishizmit të mallrave dhe jetërsimit qëndron në shtrirjen e këtyre dy koncepteve. Ndërkohë që koncepti i parë kufizohet gjërësisht brenda sferës ekonomike, koncepti i dytë përdoret nga Lukacs për të gjitha fushat shoqërore, shtetin, ligjin, si dhe sektorin ekonomik. Për Lucacs, e njëjta dinamikë ekzistonte edhe për të gjithë sektorët e shoqërisë kapitaliste: njerëzit fillojnë të besojnë se strukturat sociale kanë jetën e tyre të pavarur dhe, për rrjedhojë, këto struktura fitojnë një karakter objektiv. Lukacs e përshkruan këtë proces si më poshtë:

“Në një shoqëri kapitaliste, njeriu përballet me një realitet të “krijuar” nga vetë ai (si klasë), një realitet që njeriut i shfaqët si diçka e huaj nga vetvetja; ai është tërësisht në mëshirën e “ligjeve” të këtij realitet. Aktiviteti i tij kufizohet në shfrytëzimin e zbatimit të parreshtur të disa prej këtyre ligjeve për të përmbushur interesat e tij personale (egoiste). Por edhe atëherë kur “vepron” për shkak të natyrës së këtyre rrethanave, njeriu mbetet thjesht objekti, dhe jo subjekti, i këtyre veprimeve.”  (Lukacs, 1922/1968:135)

Gjatë zhvillimit të ideve të tij mbi jetërsimin, Lukacs përdori edhe koncepte të marra nga Weber dhe Simmmel. Megjithatë, meqenëse jetërsimi ishte i ngulitur në teorinë marksiste, ai dukej vetëm si një problem i lidhur me kapitalizmin. Ndërkohë që Weber dhe Simmel e shikonin problemin e jetërsimit si e ardhmja e pashmangshme e njerëzimit.

Foto kryesore: Thanks to Bundesarchiv, Bild 183-15304-0097 / CC-BY-SA, CC BY-SA 3.0 de, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=5499985

 

Collapse: How societies choose to fail or succeed. Autor Jared Diamond

Collapse: How societies choose to fail or succeed: Revised Edition Autor Jared Diamond

Kolaps është zgjedhur si ‘Libri më i mirë i vitit’ nga ‘The Washington Post’, ‘The Boston Globe’, ‘Los Angeles Times’, ‘San Francisco Cronicle’, ‘The Economiser’ dhe ‘Discover Praise’.

Kanë thënë për librin:

The New York Times Book Review: I jashtëzakonshëm në erudicion dhe origjinalitet, imponues në aftësinë e tij për të lidhur pandemonium-in digjital të së tashmes me lulëzimin bujqësor, sot të shuar, të së kaluarës së largët.

Los Angeles Times: Lexuesit e kuptojnë që në faqen e parë se ky lexim do të jetë një udhëtim i gjatë. Asnjë lexues s’mund të ankohet që Diamond-i ka sjellë një grup shembujsh shumë të kufizuar kronologjikisht ose gjeografikisht. Diamond-i […] ka vizituar shumicën e vendeve të cituara në këtë libër, shpesh duke qëndruar për muaj ose vite dhe ato që shkruan për to dhe për popullsitë e tyre është e informuar dhe e ngjyrosur në atë mënyrë që të përfshin me këndvështrimet personale. Islandezët […] mësuan të përballen me realitetin dhe të përshtateshin me të jetuarit brenda limiteve të mjedisit të tyre. Jared Diamond ka shkruar një libër që do të na ndihmojë edhe ne të bëjmë të njëjtën gjë.

The Boston Globe: Me Kolaps, Jared Diamond-i ka shkruar një përshkrim tepër tërheqës për kolapsin e civilizimeve nëpër botë… Lexuesi nuk mund ta lëshojë nga dora këtë libër, pa e vrarë mendjen nëse edhe ne po ndjekim po atë rrugë ku kanë ecur edhe civilizimet e tjera që dështuan. Çdo lexues i Kolaps do ta mbyllë librin me bindjen se është koha për të ndërmarrë veprime konkrete për të shpëtuar planetin tonë.

Robert D. Kaplan, ‘The Washington Post’: Në një botë që vlerëson gazetarinë live, ndihet nevoja në rritje për autorë që të japin pamje të mëdha, si Jared Diamond, i cili mendon historikisht, por edhe nga ana hapësinore, përmes një sërë disiplinash, për t’u dhënë kuptim ngjarjeve që gazetarët mund të duket se po i mbulojnë në thellësi, por që në fakt nuk e arrijnë… Faleminderit qiellit që ekziston dikush i staturës së Diamond, i gatshëm për t’i thënë këto.

Newsweek: Diamond i bën të kaluarën dhe të tashmen të jenë sinjale paralajmëruese për të ardhmen.”

People: Duke ngërthyer historinë komplekse dhe shkencën në një prozë interesante, Diamond na kujton se, ata që e injorojnë historinë, janë të destinuar ta përsërisin atë.

The New York Times: Të marra së bashku, Armë, mikrobe dhe çelik dhe Kolaps përfaqësojnë një nga projektet më kuptimplota të nisura nga një intelektual i brezit tonë. Këta janë libra të mrekullueshëm: të jashtëzakonshëm në erudicion dhe origjinalitet, imponues në aftësinë për të lidhur pandemonium-in digjital të së tashmes me lulëzimin bujqësor, sot të shuar, të së kaluarës së largët. I kam lexuar të dy, duke menduar si mund të ishte letërsia, nëse çdo autor do të dinte kaq shumë, do të shkruante kaq qartë dhe do të formulonte argumente me kaq kujdes.”

Nature: Lexim esencial për çdokënd që nuk ka frikë të zhdukë iluzionet e veta, nëse kjo do të thotë se ata do të ecin drejt së ardhmes me sy të çelur.

San Jose Mercury News: Në çdo listë të mendjeve brilante sot në botë, Diamond-i gjendet në të.

Scientific American: Lexoje këtë libër. Do të të ndryshojë ty dhe do të të bëjë të mendosh.

James R. Karr, University of Washington: Në librin Armë, mikrobe dhe çelik, Jared Diamond udhëheq marshimin tonë nëpër historinë njerëzore, që fillon afro 15000 vjet më parë. Në veprën e tij brilante Kolaps, Diamond e vazhdon këtë udhëtim duke shqyrtuar, edhe në detaje, historinë magjepëse të shoqërive të ndryshme që zgjodhën të rrënohen ose të kenë sukses. Ngjarjet që kanë ndodhur gjatë gjithë historisë së njerëzimit, Diamond i lidh me ngjarjet në Ruanda dhe Australi, në Kinë dhe Montana, duke na paraqitur, në të njëjtën kohë, edhe mësime praktike për botën në të cilën jetojmë e cila, gjithmonë sipas autorit, ka nevojë të ripërkufizojë, sa më shpejt të jetë e mundur, progresin.

Rober H. Waterman, bashkëautor në librin “Në kërkim të ekselencës”: Në ishullin e vetmuar të Pashkëve njerëzit injoruan natyrën. Ata ndërtuan monumente të çuditshme në nderim të vetvetes, me synimin për të garantuar trashëgiminë në brezat e mëpasëm. Shoqëri të tjera kanë bërë e po vazhdojnë të bëjnë pak e shumë të njëjtën gjë. Në këtë libër të mrekullueshëm, hulumtues dhe të shkruar me kaq mjeshtëri, Jared Diamond jep në detaje forcat që i çuan në kolaps dhe na tregon çfarë duhet të bëjmë për të shmangur krizat. Nipërit e mbesat tona duhet të kenë besim tek ne, duhet të dinë të na lexojnë e të na kuptojnë.

Peter Bellwood, Universiteti Kombëtar i Australisë: Mesazhi elokuent dhe i formuluar me mençuri i Jared Diamond shkon përtej nostalgjisë për një botë të pashfrytëzuar dhe të virgjër. Ai shtjellon mësimin e arkeologjisë dhe historisë për rrënimin se gjërat mund të shkojnë keq për njerëzimin edhe nëse synimet janë të mira. Ky libër duhet të lexohet nga të gjithë ata që vërtet e kanë shqetësim gjendjen e sotme të shoqërisë njerëzore.

Louis Putterman, Universiteti Brown: Jared Diamond nuk ka asnjë rival në mënyrën e tij të shartimit të historisë me shkencën dhe me një prozë magjepëse. Në librin tij të ri që keni në dorë, mësimi që na servir nga katastrofat e mëparshme është nevoja urgjente për të shmangur shkrirjen globale të vetë civilizimit tonë.

Charles Redman, Universiteti shtetëror i Arizonës: Nëse shoqëritë e kaluara kaq të talentuara, të fuqishme dhe me kaq besim në vetvete nuk mundën të shmagnin rrënimet, si do të mundim t’ja dalim ne? Lexo këtë libër dhe do të mund të mbushesh me një fije shprese. Përmes krahasime të shkëlqyera, të nivelit më të lartë, me situatat e ditëve tona moderne, si dhe duke e fokusuar vëmendjen në zonat me kërcënim pothuaj të pashmangshëm, ky libër do të mund të ndryshojë ndoshta rrotën e historisë.

Bill Lewis, drejtor emeritus në Institutin Global McKinsey dhe autor i librit “Fuqia e produktivitetit”: Kjo histori gjithëpërfshirëse na tregon se mënyra si po trajtohet sot, në ditët tona, mjedisi në tokën tonë, është e njëjtë me mënyrën si e trajtuan shoqëritë e kaluara, të cilat u rrënuan. Nga ana tjetër, është një libër që të mbush me shpresë.

Paul R. Ehrlich, Universiteti i Stranford-it, bashkëautor në librin One with Nineveh: Për herë të parë në historinë e njerëzimit po përballemi me një kolaps global ekologjik. Në këtë moment tepër të rëndësishëm të historisë sonë, Diamond na fton të marrim një udhëtim fantastik për të parë civilizimet e kaluara, të cilat u përballën me të njëjtat kërcënime që na kanosen edhe ne sot. I shkruar me mjeshtëri dhe në vijimësi të klasikëve të mëparshëm, Shimpazeja e tretë dhe Armë, Mikrobe dhe çelikKolaps të imponohet me mprehtësinë me të cilën na tregon si mund të shmangim fatin e zymtë të shoqërive të kaluara që nuk mundën të tejkalojnë sfidat e tyre mjedisore.

Prelud dhe fugë vikinge

Collapse: How societies choose to fail or succeed. Revised Edition Autor Jared Diamond

Përkthyen: Besiana Lushaj, Tritan Verteniku, Artemis Luma 

Kolaps është zgjedhur si ‘Libri më i mirë i vitit’ nga ‘The Washington Post’, ‘The Boston Globe’, ‘Los Angeles Times’, ‘San Francisco Cronicle’, ‘The Economiser’ dhe ‘Discover Praise’.

 

Pjesë nga kapitulli VI Prelud dhe fugë vikinge [1]

Kur dëgjojnë fjalën “vikingë”, disa të pasionuar pas filmave që i përkasin brezit tim, kanë parasysh kryetarin Kirk Douglas, yll i filmit të paharrueshëm epik Vikingët, veshur me këmishën e ngrënë prej lëkure, zbukuruar me perçina, ndërsa u prin barbarëve të tij mjekëroshë nëpër udhëtime bastisjesh, përdhunimesh dhe vrasjesh. Pothuaj një gjysmë shekulli pasi e kam parë atë film, në një takim me një të mik të dashur kolegji, mundem ende ta përsëris me mend pjesën hapëse, në të cilën luftëtarët vikingë shembin portën e një kështjelle, ndërsa banorët dëfreheshin brenda saj pa dyshuar për asgjë; ulërimat e njerëzve pas shpërthimit viking dhe ndërsa i masakrojnë dhe pastaj Kirk Douglas që i lutet robinës së tij të bukur Janet Leigh t’ia ndezë dëshirën, duke bërë sikur gjoja po i kundërshton. Ka shumë të vërteta brenda këtyre imazheve të përgjakura: vikingët e terrorizuan vërtet Evropën mesjetare për disa shekuj me radhë. Në gjuhën e tyre (old norse), edhe vetë fjala víkingar do të thotë “bastisës/rrëmbyes”.

Por pjesë të tjera të historisë së vikingëve janë njëlloj romantike dhe më shumë domethënëse për këtë libër. Përveç se ishin piratët më të frikshëm, vikingët ishin fermerë, tregtarë, kolonizatorë dhe eksploratorët e parë evropianë të Atlantikut verior. Vendbanimet e themeluara prej tyre patën, të gjitha, fate të ndryshme. Vikingët që u vendosën në Evropën kontinentale dhe ishujt britanikë u shkrinë me popullsitë lokale dhe luajtën një lloj roli në formimin e disa shteteve-kombe, veçanërisht në Rusi, Angli dhe Francë. Kolonia e Vinlandit, që përfaqëson përpjekjen e parë evropiane për krijimin e ngulimeve në Amerikën Veriore, u braktis shpejt; kolonia e Groenlandës, për 450 vjet kufiri më i largët i shoqërisë evropiane, u zhduk; kolonia e Islandës vuajti për shumë shekuj, për të rilindur kohët e fundit si një nga shoqëritë më ndikuese në botë; edhe kolonitë e Orkney-t [Orknei], Shetland-it dhe Faeroe-s mbijetuan me pak vështirësi. Të gjitha ato koloni vikinge erdhën nga e njëjta shoqëri e lashtë: fatet e tyre të ndryshme u lidhën qartësisht me realitetin e mjediseve të ndryshme në të cilat  u gjendën.

Kështu, ekspansioni i vikingëve drejt perëndimit, përmes Atlantikut verior, ofron një eksperiment natyror, prej të cilit mund të nxjerrim mësime, siç nxorëm nga ekspansioni polinezian drejt lindjes, përmes Paqësorit. E vendosur brenda këtij eksperimenti të gjerë natyror, Groenlanda na ofron, më e pakta, këtë: vikingët atje takuan njerëz të tjerë, inuit-ët, përballja me problemet mjedisore e të cilëve ishte krejt ndryshe ajo e vikingëve. Kur ky eksperiment i vogël përfundoi, pesë shekuj më vonë, vikingët e Groenlandës kishin vdekur të gjithë nga të ftohtit, duke e lënë Groenlandën të pakontestuar në duart e inuitëve. Tragjedia e norsëve të Groenlandës (skandinavët e Groenlandës) ka brenda një mesazh shpresëdhënës: edhe në mjedise të vështira, kolapset e shoqërive njerëzore nuk janë të pashmangshme; varet nga mënyra si njerëzit zgjedhin të reagojnë.

Arsyet mjedisore të kolapsit i vikingëve të Groenlandës dhe luftërat e Islandës kanë paralele kolapset mjedisore të Ishullit të Pashkës dhe Mangarevas, të anasazi-ve, majave dhe shumë shoqërive të tjera paraindustriale. Gjithsesi, ne kemi përparësinë e të kuptuarit të kolapsit të Groenlandës, si dhe historinë e mundimshme të Islandës. Sidomos për Groenlandën dhe historinë e Islandës, zotërojmë dokumente të shkruara nga vetë ato shoqëri, ashtu si edhe partnerët e tyre të tregtisë  – dokumentime fragmentare deri në zhgënjim, por gjithsesi shumë më mirë se mungesa totale e përshkrimeve të dokumentuara, si në rastin e shoqërve të tjera paraindustriale. Anasazi-t vdiqën ose u shpërndanë dhe shoqëria e atyre pak ishullorëve të Pashkës që mbijetuan u transformua nga ndikimet e jashtme, kurse shumica e islandezëve modernë janë ende pasardhësit e drejtpërdrejtë të burrave vikingë dhe grave të tyre kelte (celtic), që ngritën të parët në fakt vendbanime njerëzore në Islandë. Veçanërisht shoqëritë evropiane mesjetare të krishtera, si ato të Islandës dhe norsëve të Groenlandës, që evoluan drejtpërdrejt në shoqëri moderne të krishtera evropiane. Prandaj, dimë të interpretojmë shumë më qartë rrënojat e kishave, artin e ruajtur dhe veglat e nxjerra arkeologjike nga toka, ndërkohë qëështë dashur të bëhen shumë interpretime për mbetjet arkeologjike të këtyre shoqërive të tjera.Për shembull, kur u gjenda për herë të parë brenda një hapjeje në murin perëndimor prej guri, të ruajtur në gjendje shumë mirë, të një ndërtese të ngritur rreth vitit 1300 e.s. në Hvalsey të Groenlandës, unë kuptova, nëpërmjet krahasimit me kishat kristiane në vende të tjera, se edhe kjo ndërtesë ishte një kishë kristiane, madje, një kopje pothuaj e saktë e një kishe në Eidfjord në Norvegji, dhe se hapja në murin perëndimor ishte e njëjta hyrje kryesore, si në kisha të tjera kristiane (fig. 15). Për kontrast, nuk mund të shpresojmë të kapim me kaq detaje kuptimin e statujave prej guri të Ishullit të Pashkës.

Fatet e vikingëve të Islandës dhe të Groenlandës tregojnë një histori edhe më komplekse, si rrjedhim edhe më të pasur në mësimet që mund të nxjerrim, në krahasim me historitë për fatin e Ishullit të Pashkës, të fqinjëve të Mangarevës, të anasazi-ve dhe majave. Të pesë grupet e faktorëve që kam diskutuar gjatë Prologut, kanë luajtur nga një rol. Vikingët dëmtuan mjedisin e tyre dhe vuajtën pasojat e ndryshimeve klimaterike, por edhe reagimet e tyre e vlerat kulturore specifike ndikuan mbi rezultatet historike. I pari dhe i treti ndër këta tre faktorë gjithashtu vepruan edhe në historitë e Pashkës dhe fqinjëve të Mangarevës, të tre vepruan për anasazi-t dhe majat, por si shtesë ishte tregtia me partnerë miqësorë, që luajti një rol thelbësor në historitë e Islandës dhe Groenlandës, ashtu si edhe për fqinjët e Mangarevës dhe anasazi-t, edhe pse nuk luajtën rol për Pashkën dhe majat. Së fundi, ndërmjet këtyre shoqërive, vetëm për vikingët e Groenlandës qe përcaktuese ndërhyrja armiqësore e të huajve (inuitëve). Kështu, nëse historitë e Pashkës dhe fqinjëve të Mangarevas janë ‘fuga’ që gërshetojnë së bashku respektivisht dy dhe tri tema,[2] si disa fuga të Johan Sebastian Bahut, edhe problemet e Islandës janë një fugë me temë katërshe [në katër variacione], ngjashëm me kompozimin madhështor të lënë përgjysmë, krijimi i tij i fundit i madh, Arti i fugës, të cilin Bahu u përpoq ta mbaronte deri në frymën e fundit. Vetëm rënia e Groenlandës na e jep idenë e asaj që tentoi të bënte Bahu, një fugë të plotë me temë pesëshe. Për këto arsye, shoqëritë vikinge do të prezantohen, në këtë kapitull dhe dy të tjerët pas këtij, si shembujt më të detajuar në libër: i dyti shembull përnga madhësia, ndër dy delet brenda boas sonë shtrënguese.[3]

Preludi i fugës së Islandës dhe Groenlandës ishte shpërthimi viking, që tronditi Evropën mesjetare pas vitit 793 p.e.s. nga Irlanda dhe Balltiku, deri në Mesdhe dhe Konstandinopojë. Kujtohuni se të gjithë elementet bazë të kulturës së Evropës mesjetare u ngritën përgjatë 10000 viteve paraardhëse, pranë Gjysmëhënës Pjellore,[4] forma gjeografike e të cilës përfaqëson sot Azinë jugperëndimore nga Jordania në veri në juglindje me Turqinë dhe lindje Iranin. Nga ai rajon erdhën të korrat e para të botës dhe kafshët e para shtëpiake dhe transporti me rrota, mjeshtëria e koperit, e më pas bronxit dhe hekurit dhe ngritja e fshatrave dhe qyteteve, prijësave dhe mbretërve dhe feve të organizuara. Të gjitha këto elemente gradualisht nisën të shpërndaheshin dhe të transformonin Evropën nga juglindja deri në veriperëndim, duke nisur me ardhjen e agrokulturës në greqi nga Anatolia rreth viteve 7000 p.e.s., Skandinavia, cepi më i largët evropian nga Gjysmëhëna Pjellore, ishte pjesa e fundit e Evropës që do të transformohej dhe ku agrokultura mbërriti vetëm rreth vitit 2500 p.e.s. Ajo ishte gjithashtu cepi më i largët ndaj ndikimit të qytetërimit roman: ndryshe nga zonat e Gjermanisë moderne, tregtarët romanë nuk arritën kurrë deri atje, ata nuk i ndanë asnjëherë kufijtë me Perandorinë Romake. Kështu, deri në Mesjetë, Skandinavia mbeti moçali i Evropës.

E megjithatë, ajo zotëronte dy nga burimet natyrore me përparësi, që prisnin të shfrytëzoheshin: peliçet dhe lëkurat e kafshëve të pyllit, lëkura e fokave, dylli i çmuar i bletëve, si mallra luksi që importoheshin në pjesën tjetër të Evropës; së dyti (në Norvegji ashtu si Greqi), kishte një bregdet të thyer, që e bën udhëtimin nëpërmjet detit potencialisht më të shpejtë se udhëtimi në tokë, gjë që i ofron shumë të mira atyre që dinë të zhvillojnë teknikat e lundrimit. Deri në Mesjetë, skandinavët kishin vetëm anije me rrema, pa vela. Teknologjia e anijeve me vela nga Mesdheu mbërriti më në fund në Skandinavi rreth vitit 600 p.e.s, në kohën kur ngrohja klimaterike dhe shpikja e plugimit të përparuar të tokës nxitën prodhimin ushqimor, si dhe një rritje të popullsisë së Skandinavisë. Në Norvegji, shumica e territorit është i thepisur dhe malor, prandaj vetëm 3% e hapësirës së saj tokësore mund të përdoret për agrokulturë; kjo tokë e punueshme po vihej gjithnjë e më shumë nën trysninë e shtimit të numrit të popullsisë rreth vitit 700 p.e.s., sidomos në Norvergjinë perëndimore. Me pakësimin e mundësive për të ngritur ferma të reja pranë shtëpive të tyre, popullsia në rritje e Skandinavisë nisi ekspansionin e saj përtej detit. Menjëherë pas ardhjes së velave, skandinavët nisën të ndërtonin anije të shpejta me vela, me bark të cekët, që ishin ideale për t’i dërguar eksportet e tyre të luksit tek blerësit të etur për to në Evropë dhe Britani. Ato anije i çuan deri përtej oqeanit, por ishin të afta edhe të ndalonin në çdo breg të cekët, ose të hidhnin spirancën buzë një lumi, pa u kufizuar nga numri i pakët i porteve të thella detare.

Për skandinavët e Mesjetës, ashtu si edhe për lundërtarë të tjerë në historinë njerëzore, tregtia i hapi rrugën kusarisë. Pasi skandinavët e parë hartuan itineraret për tregtarët e pasur, të cilët i paguanin me lëkura, argjend dhe flori, vëllezërit e vegjël dhe ambiciozë të këtyre tregtarëve kuptuan se mund të kishin të njëjtin argjend dhe flori, por pa paguar për të. Anijet e përdorura për tregti, mund edhe të lundronin duke përshkruar të njëjat rrugë detare për të sulmuar papritur qytetet detare ose gjatë brigjeve të lumenjve, përfshirë edhe qytete në brendësi të tokës, larg brigjeve lumore. Skandinavët u bënë kështu vikingët ose ndryshe “rrënuesit”. Anijet vikinge dhe marinarët e tyre u bënë shumë më të shpejta se anijet e tjera evropiane dhe mund të largoheshin gjithnjë pa u kapur nga anijet e ngadalta të lokalëve, Evropa nuk tentoi kurrë të bënte kundërsulme të atdheun e vikingëve, për të shkatërruar bazat e tyre. Tokat që sot janë Norvegji dhe Suedi, nuk ishin atëherë të njësuara nën ndonjë mbret, por të ndara ndërmjet prijësve ose mbretër të vegjël, të etur për të pasur sa më shumë të ardhura nga jashtë, me anë të të cilave do të tërhiqnin dhe shpërblenin ata që e ndiqnin. Prijësit që humbnin nga betejat kundër prijësve të tjerë në shtëpinë e tyre, ishin sidomos të motivuar të provonin fatin përtej detit.

Bastisjet e vikingëve nisën papritur në 8 qershor 793 p.e.s., me një sulm në manastirin e pasur, por të pambrojtur, të ishullit Lindisfarne, bregdeti verilindor anglez. Që këtej e tutje, bastisjet vazhduan çdo verë, kur detet ishin më të qetë dhe më të përshtatshëm për lundrim, derisa, pas disa vitesh, vikingët nuk bezdiseshin më të ktheheshin në shtëpitë e tyre në vjeshtë, në vend të kësaj, ndërtuan vendbanime dimërore në brigje të caktuara, në mënyrë që të nisnin bastisjet sa më parë në pranverën tjetër. Këto fillesa, nisën të formonin një miks strategjish të  alternuara për të grumbulluar para, që vareshin nga fuqitë relative të anijeve vikinge dhe njerëzve të caktuar. Me rritjen e numrit të vikingëve ndaj numrit relativ të banorëve lokalë, metodat kaluan nga tregti paqësore në kërkesa për haraç, në këmbim të premtimit se nuk do t’i bastisnin, gjatë plaçkitjes dhe tërheqjes dhe arritën kulmin me pushtimin dhe themelimin e shteteve vikinge përtej detit.

Vikingë nga pjesë të ndryshme të Skandinavisë u nisën të plaçkisnin popullsitë e tjera në drejtime të ndryshme.  Ata nga zona e Suedisë e sotme, të quajtur Varangian, lundruan në lindje në Detin Balltik, duke u ngjitur nëpër lumenjtë që rridhnin nga Rusia në Detin Balltik, vazhduan në jug për të arritur burimet e Vollgës dhe lumenjve të tjerë që rridhnin në Detin e Zi dhe atë Kaspik, bënë tregti me perandorinë e pasur bizantine dhe themeluan principatën e Kievit, që u bë paraardhësja e shtetit modern rus. Vikingët nga Danimarka e sotme shkuan në perëndim drejt brigjeve veriperëndimore të Evropës dhe brigjeve lindore të Anglisë, u ngjitën lumenjve të Rinit dhe Loerit, u vendosën në derdhjet e tyre dhe në Normandi dhe Bretanjë, themeluan ligjin e shtetit danez, në lindje të Anglisë dhe dukatin e Normandisë në Francë, si dhe rrethuan bregun atlantik të Spanjës, për të hyrë në Mesdhe drejt Gjilbraltarit, me synin që të bastisnin Italinë. Vikingët nga Norvegjia e sotme lundruan për në Irlandë dhe në veri dhe perëndim të bregut britanik, duke themeluar qendra të mëdha tregtare në Dublin. Në secilën hapësirë në Evropë ku u vendosën, vikingët u martuan me pjesëtarë të popullsisë vendase, duke u asimiluar brenda saj dhe kjo është arsyeja pse gjuhët skandinave dhe vendbanimet e njohura skandinave jashtë Skandinavisë u zhdukën me kalimin e kohës. Vikingët suedezë u shkrinë me popullsinë ruse, ata danezë me popullsinë angleze, ndërsa ata që u vendosën në Normandi, gjithashtu e lanë gjuhën e tyre norse dhe nisën të flisnin frëngjisht. Gjatë procesit të asimilimit, fjalët në skandinavisht, ashtu si edhe gjenet, u thithën në teksturën e popullsive uniforme. Për shembull, anglishtja moderne i detyron asaj fjalët “awkward” [o:kuard] “die” [dai], “egg” [eg’], “skirt” [skwrt’]  dhe një dyzinë fjalësh të tjera të përditshme të marra nga pushtuesit skandinavë.

Gjatë këtyre rrugëtimeve nëpër tokat e pabanuara të Evropës, shumë anije vikinge u shtynë jashtë itinerarit nëpër veriun e oqeanit Antlantik, i cili, në ato kohë me mot të ngrohtë, ishte zbrazur nga akulli në det; riformimi i mëvonshëm i akullit u kthye në pengesë për lundrimin e anijeve, gjë që ndikoi në fatin e kolonisë së norsëve të Groenlandës, ashtu si për fatin e transoqeanikut “Titanik”. Duke humbur me ato anije vikingët zbuluan dhe u vendosën në toka të panjohura më parë nga evropianët ose ndonjë popullsi tjetër: në ishujt e pabanuar Faeroe disa kohë pas vitit 800 p.e.s. dhe në Islandë, rreth vitit 870 p.e.s.; rreth 980-tës në Groenlandë, në atë kohë e zënë vetëm lart, në veri nga pasardhësit e amerikanëve autoktonë të inuitëve, të njohur si popullsia dorset; kurse në vitin 1000 p.e.s Vinland-in, një hapësirë eksplorimi që përfshinte Newfoundland, gjirin e St. Lorencit, mundet edhe disa zona bregdetare të verilindjes në Amerikën e Veriut, mbushur plot me amerikanë vendas, prania e të cilëve i detyroi vikingët të iknin vetëm pas një dekade.

Bastisjet e vikingëve në Evropë ranë pasi vendet e sulmuara përvetësuan teknika mbrojtëse, shoqëruar kjo edhe nga rritja e pushtetit të mbretërve anglezë dhe francezë si dhe forcimi i perandorit gjerman; ndërkohë vetë mbreti i Norvegjisë nisi të ushtronte pushtetin mbi oborrin e prijësve të tij të pakontrollueshëm, duke i nxitur t’i drejtonin përpjekjet për formimin e një shteti të respektueshëm tregtar. Në kontinent, francezët i larguan vikingët nga lumi i Senës në vitin 857 p.e.s., fituan kundër tyre në një betejë të madhe në Louvain të Belgjikës së sotme, në vitin 891 era jonë dhe i përjashtuan nga Bretanja në vitin 939 të erës sonë. Në ishujt britanikë vikingët u nxorën jashtë nga Dublini në vitin 902 e.s., kurse mbretëria e tyre daneze në Angli u shpërbë në vitin 954 të erës sonë, edhe pse pastaj u rivendos përmes bastisjeve të pandërprera gjatë viteve 980 deri 1016 të erës sonë. Viti 1066, i famshëm për betejen e Hastings-it, në të cilën Uilliami i Normandisë [William of Normandy] i udhëhoqi pasardhësit frëngjishtfolës të plaçkitësve të dikurshëm vikingë të pushtonin Anglinë, mund të shënohet edhe si fundi i bastisjeve të vikingëve. Arsyeja pse Uilliami arriti ta mundte mbretin anglez Harold në Hastings, në bregun juglindor të Anglisë, më 14 tetor, ishte thjesht sepse Haroldi dhe ushtarët e tij ishin tej mase të lodhur. Ata patën bërë rreth 220 milje në jug për vetëm tri javë, pasi kishin mundur ushtrinë e fundit vikinge, duke vrarë mbretin e tyre në Stamford Bridge [Ura Stamford], në qendër të Anglisë, më 25 shtator. Pas kësaj, mbretëritë skandinave evoluan në shtete normale, që bënin tregti me vendet e tjera të Evropës dhe, në disa raste, përfshiheshin në luftëra, që ishin ndryshe nga plaçkitjet e vazhdueshme të dikurshme. Norvegjia mesjetare u bë e njohur jo për plaçkitësit e saj të frikshëm, por për eksportin e merlucit të tharë.

Nën dritën e historisë që tregova, si mund ta shpjegojmë pse vikingët i lanë shtëpitë e tyre duke rrezikuar jetën nëpër beteja ose mjedise kaq të vështira, si ishte Groenlanda? Pas qëndrimit mijëvjeçar në Skandinavi, duke e lënë në paqe pjesën tjetër të Evropës, pse u zhvillua aq shpejt ekspansioni i tyre, duke kulmuar në vitin 793 dhe pse do të mbërrinte pastaj në një ndalim total, tre shekuj më vonë? Në secilin prej ekspansioneve historike mund të ngrihet pyetja nëse u shkaktuan si një “detyrim” (rritja e popullsisë dhe mungesa e shanseve brenda vendit), si një “joshje” (mundësi të mira dhe hapësira boshe për t’u kolonizuar përtej detit) apo të dyja. Shumë prej valëve të ekspansionit janë nxitur nga kombinim i “detyrim-joshjeve”, kjo është e vërtetë edhe për vikingët: ata i detyroi rritja e popullsisë dhe konsolidimi i pushtetit mbretëror në atdhe, si dhe i joshën vendet e reja të pabanuara për t’u vendosur, por edhe drejt atyre të banuara, gjithsesi toka të pambrojtura dhe të pasura për grabitje. Në mënyrë të ngjashme, emigrimi evropian në Amerikën Veriore arriti kulmin në vitet e 1800-ës dhe fillimi i 1900-ës, pikërisht si kombinim i “detyrim-joshjes”: rritja e popullsisë, zija e bukës dhe shtypja politike në Evropë i shtynë emigrantët jashtë vendit të tyre, ndërsa mundësia për të pasur një tokë bujqësore me pjellori të pakufishme, si dhe mundësitë ekonomike, i tërhoqën drejt Shteteve të Bashkuara dhe Kanadasë.

Lidhur me arsyen pse forca shtyj/tërheq ndryshoi në mënyrë aq të papritur pas vitit 793 e.s., nga joatraktive në atraktive dhe më pas pushoi së ndikuari po aq shpejt, rreth vitit 1066, vikingët janë një shembull i mirë për atë që është quajtur si procesi vetëkatalizues. Në kimi, termi katalizë do të thotë përshpejtimi i një reaksioni kimik nga përbërës të shtuar, siç mund të jetë një enzimë. Disa procese kimike prodhojnë një produkt, i cili vepron gjithashtu edhe si katalizator; pra, përshpejtimi i reaksionit nis nga asgjëja dhe pastaj zhduket, ndërsa fiton cilësitë e një produkti të ri, katalizimi dhe përshpejtimi i reaksionit prodhon edhe më shumë produkt të ri, i cili i jep edhe më shumë shpejtësi reaksionit. Për një reaksion të tillë zinxhir, të quajtur vetëkatalizim, shembull primar është shpërthimi i një bombe atomike: në një masë kritike të neuroneve të uraniumit, bërthama ndahet duke u veçuar në bërthama të tjera uraniumi, që lëshojnë energji, plus edhe më shumë neurone, të cilat përsëri ndajnë më shumë bërthama.

Në mënyrë të ngjashme, nga ekspansioni vetëkatalizues i një popullsie njerëzore, përfitimet e para (si risitë teknologjike) u sjellin njerëzve përfitime ose zbulime, të cilat në këmbim nxisin më shumë njerëz të kërkojnë përfitime dhe zbulime, që sjellin më shumë përfitime dhe zbulime, duke nxitur edhe më shumë njerëz të ikin nga vendi, deri sa njerëzit të mbushin gjithë zonën në dispozicion me këto përparësi dhe, në këtë pikë, ekspansioni vetëkatalizues pushon së katalizuari veten dhe e nxjerr energjinë jashtë. Dy ngjarje specifike nisën veprimin zinxhir të vikingëve: bastisja e vitit 730 p.e.s. në manastirin Lindisfarne, prej të cilës nxorrën një fitim të majmë, i cili vitin pasardhës nxiti pasurimin nëpërmjet bastisjeve të tjera; si dhe zbulimi i ishujve Faeroe, të përshtatshme për të rritur dele, që shpuri në zbulimin e Islandës më të madhe dhe më të largët dhe, më pas, ende më e madhe dhe e largët Groenlanda. Vikingët që ktheheshin në shtëpi me fitimet ose që tregonin për ishujt e pasur për të krijuar vendbanime, i vunë flakën imagjinatës së vikingëve të tjerë, të cilët u nisën në kërkim të edhe më shumë fitimeve dhe ishujve të pabanuar. Shembuj të tjerë të ekspansioneve vetëkataklitike përfshijnë ato të polinezianëve të lashtë drejt lindjes në oqeanin Paqësor, në fillim të viteve 1200 p.e.s. dhe të portugezëve e spanjollëve nëpër botë, në fillim të viteve 1400, sidomos pas “zbulimit” të Botës së Re nga Kolombi, në vitin 1492.

Po ashtu si ekspansionet polineziane portugeze/spanjolle, edhe ai i vikingëve nisi të ftohet, kur të gjitha hapësirat lehtësisht të arritshme nga anijet e tyre ose ishin toka të sulmuara ose ishin kolonizuar për një kohë dhe, kur vikingët që ktheheshin në shtëpi, pushuan së treguari historitë përrallore për toka të pambrojtura ose të pabanuara përtej detit.  Ashtu siç ndezën reaksionin zinxhir të vikingëve dy ngjarjet specifike, dy ngjarje të tjera simbolizojnë shuarjen e tij. Njëra ishte beteja e Stamford Bridge [Ura Stemford], në vitin 1066, që i bashkëngjitej një serie të gjatë humbjesh për vikingët, të cilat treguan kotësinë e organizimit të sulmeve të mëtejshme. Shkak tjetër ishte braktisja e detyruar e kolonisë më të largët vikinge, Vinland, rreth vitit 1000, vetëm pas një dekade. Dy sagat e ruajtura norse tregojnë shprehimisht se Vinlandi u braktis pas luftimeve me popullsinë e dendur të amerikanëve vendas, shumë më e lartë në numër për t’u mundur nga disa vikingë të aftë për të kaluar Atlantikun me anijet e atyre kohërave. Me Faeroes, Islandën dhe Groenlandën, tashmë plotësisht të mbushura me vendbanime vikinge, me përvojën e Vinland-it, një territor i vështirë dhe i rrezikshëm, si dhe pa zbulime të ndonjë ishulli të ri në Atlantik, vikingët arritën në pikën kur pionerët që rrezikonin jetën në të stuhishmin Atlantik Verior nuk sillnin më shpërblime për t’u përshendetur.

Kur në tokat përtej detit emigrantët kolonizojnë një atdhe të ri, stil i zakonshëm jetese bëhen disa rregulla korporatash, të njëjta me ato që kanë praktikuar edhe në vendin nga erdhën: “kapitali kulturor” i njohurive, i besimeve, i mënyrës së jetesës dhe organizimi social i sjellë nga vendi i tyre i origjinës. Kjo ndodhte sidomos në rastet kur pushtonin një tokë fillimisht të pabanuar, ose të banuar, por nga njerëz me të cilët kolonizatorët kishin shumë pak kontakte. Edhe sot, në Shtetet e Bashkuara, ku emigrantëve të rinj u duhet të përqasin me një numër më të madh organizimesh etnike amerikane, secili grup emigrantësh ende ruan karakteristikat e veta të veçanta. Për shembull, brenda qytetit tim, Los Anxheles, ka një ndryshim të madh ndërmjet vlerave kulturore, niveleve të edukimit, angazhimeve dhe shëndetit të grupeve të vona të emigrantëve, si vietnamezët, iranianët, meksikanët dhe etiopianët. Grupime të ndryshme kanë pasur vështirësi të ndryshme për t’u përshtatur me shoqërinë amerikanë, pjesërisht në varësi të mënyrës së jetësës që ata kanë të trashëguar.

[1]Në original: “The Viking Prelud and Fugues”: termat “prelud” dhe “fugë” janë marrë nga fusha e muzikës. Preludi: hyrja triumfale në një poemë muzikore, para se të fillojë subjekti; fuga: kontrapunkt kompozicional në të cilin një melodi e shkurtër ose frazë (subjekti) futet ndërmjet pjesës së parë dhe asaj pasuese, duke e rimarrë temën e pjesës së parë në një nivel krejt tjetër (shën.përkth.).

[2]Vazhdon përdorimi i termave muzikore: këtu ‘tema’ [problematika] shpjegon analogjinë kuptimore dhe stilistike të titullit të kapitullit (shën.përkth.).

[3] Në origjinal, “our boa constrictor”: autori luan këtu me afërsinë auditive/vizive dhe semantike ndërmjet fjalëve constrictor (shtrëngues)dhe constructor (ndërtues, strukturues), duke iu rikthyer herëpashere mjeteve stilistike me të cilat e ka ndërtuar imazhin/strukturën që në fillim të librit (shën.përkth.).

[4] Në origjinal, “Fertile Crescent”: trevat pjellore të gjysmëhënës (islame), zonë me pjellori të lartë në Lindjen e Afërt, që shtrihet ndërmjet lumenjve Tigër dhe Eufrat, si një gjysmërreth nga Izraeli deri në Gjirin Persik, ku lulëzuan qytetërimet sumere, babilone, asiriane, fenikse dhe hebreje.

Jared Diamond është profesor gjeografie në Universitetin e Kalifornisë, në Los Anxheles. Ai e nisi karrierën shkencore në fiziologji dhe u shtri në biologjinë e evolucionit dhe në biogjeografi. Është zgjedhur në Akademinë Kombëtare të Arteve dhe të Shkencës, si dhe në Shoqërinë Filozofike Amerikane. Ndërmjet çmimeve të shumta, dr. Diamond mban Medaljen Kombëtare të Shkencës, çmimin “Tyler” ‘Për arritje mjedisore’, Çmimin e Japonisë “Cozmos”, një ‘Fellouship’ nga Fondacioni ‘MacArthur’ dhe Çmimin ‘Lewis Thomas’, që e nderon shkencëtarin si artist. Ai ka botuar më shumë se dyqind artikuj në revistat “Discover”, “Natural History”, “Nature” dhe “Geo”. Ndër librat e tij të mëparshëm mund të përmenden Seksi i tretëdhe Shimpazeja e tretë. Libri i tij më i fundit, Armë, mikrobe dhe hekur, është vlerësuar me çmimin “Pulitzer”.

Ideja e drejtësisë Amartya Sen

Hyrje ose “Një qasje për drejtësinë” Nga Amartya Sen

Përkthyen Valbona Nathanaili, Tritan Verteniku

Rreth dy muaj e gjysëm përpara sulmit mbi Bastijën në Paris, që efektivisht shënoi fillimin e Revolucionit Francez, oratori dhe filozofi politik Edmund Burke, deklaroi përpara Parlamentit britanik, në Londër: ‘Ka ndodhur një ngjarje për të cilën është e vështirë të flitet dhe e pamundur të qëndrohet në heshtje’. Kjo ndodhi më 5 Maj 1789. Fjala e Burkes kishte nënkuptime të tjera, përveç sulmit të Bastijës. Rasti kishte lidhje me akuzat ndaj Warren Hastings, që në atë kohë komandonte fushatën në British East India, për vendosjen e rregullit britanik në Indi dhe që filloi me shënimin e fitores në betejën e Plassey (23 qershor 1757).

Kur akuzonte Warren Hastings, Burke i drejtohej ‘ligjeve të përjetshme të drejtësisë’ – të cilat sikurse Burke pretendonte – ishin ‘dhunuar’ nga Hastings. Pamundësia e të qendruarit në heshtje rreth një subjekti të caktuar është një fenomen që lidhet me shumicën e rasteve të padrejtësive të dukshme, të cilat na tërbojnë në mënyrë të atillë, sa vështirë të tregohet me fjalë. Akoma, çdo lloj analize ndaj padrejtësisë kërkon, patjetër, një artikulim të qartë dhe shqyrtim të arësyeshëm.

Në fakt Burke i gjeti fjalët e duhura duke folur me elokuencë jo vetëm për një veprim të gabuar të Hastings, por për shumë të tillë, gjë që vazhdoi me paraqitjen e mjaft arësyeve të qarta për akuzimin e Hastings dhe të natyrës së rregullit britanik në Indi:

  • Unë akuzoj zotin Warren Hastings për krime të rënda dhe sjellje të ulëta.
  • Unë e akuzoj në emër të gjithë popullit të Britanisë së Madhe të bashkuar në këtë Parlament, sepse ka tradhëtuar besimin e dhënë nga ky Parlament.
  • Unë e akuzoj në emër të gjithë popullit të Britanisë së Madhe, sepse ka njollosur nderin kombëtar që duhet ta mbronte.
  • Unë e akuzoj në emër të gjithë popullit Indian, sepse ka dhunuar ligjet e të drejtat e tij dhe sepse ka shkatërruar pronat e ka shkretuar krejt vendin
  • Unë e akuzoj në emër të ligjeve të përjetshme të drejtësisë – që i ka dhunuar.
  • Unë e akuzoj në emër të vetë natyrës njerëzore, të cilën e ka poshtëruar, plagosur dhe shtypur për të dy gjinitë e njerëzve, të çdo moshe, pozite dhe gjendje shoqërore e jetese.

Kuptohet që argumenti kryesor këtu është arsyeja për të akuzuar Warren Hastings dhe zgjidhja është duke i dhënë një grusht të fortë. Në të vërtetë, Burke paraqet një tërësi arësyesh të qarta për akuzën e tij dhe, sikundër do të shprehem më poshtë në këtë punim, përdor të ashtuquajturën ‘terren shumice’, që është përdorimi i linjave të ndryshme të dënimit pa kërkuar emërues të përbashkët të vlerave të tyre të afërta. Nënteksti në këtë rast është, nëse duhet të biem dakord, apo jo, për një linjë specifike censure të një konsensusi të arësyeshëm mbi diagnozën e një padrejtësie që duhet ndrequr sa më shpejt. Ajo që është e rëndësishme të vërehet këtu, si diçka kryesore për idenë e drejtësisë, lidhet me faktin se mund të kemi një sens të fortë padrejtësie në nivele të ndryshme dhe të mos biem dakord për një nivel të caktuar, si arësyeja mbizotëruese për diagnozën e padrejtësisë.

Ndoshta një ilustrim më imediat dhe më bashkëkohor i kësaj pikëpamje të përgjithshme mbi pasojat e përbashkëta, mund të jepet kur marrim në konsideratë një ngjarje të kohëve të fundit lidhur me vendimin e qeverisë së ShBA për sulmin ndaj Irakut në vitin 2003. Ka mënyra të ndryshme kur gjykohen vendime të këtij lloji, por çështja këtu qendron në mundësinë që një numër argumentesh të qarta e të larmishme të çojnë në të njëjtin konkluzion, – në këtë rast se politika e zgjedhur nga koalicioni i drejtuar nga ShBA për fillimin e luftës në Irak ishte e gabuar.

Nuk po komentoj këtu ashpërsinë faktike të pretendimeve të Burkes, por vetëm qasjen e tij të përgjithshme kur paraqet bazat e shumta për akuzën. Tezat e veçanta të Burkes rreth pabesisë personale të Hastings ishin deri diku jo shumë të drejta për Hastings. Për habi të madhe, Burke kishte mbrojtur më parë mashtruesin Robert Clive, i cili ishte më tepër përgjegjës për shkeljen e ligjeve në Indi në kohën e sundimit të Kompanisë – në një kohë kur Hastings u përpoq të kryente diçka për zbatimin e ligjeve dhe rregullit (si duke marrë masa njerëzore për administrimin e Kompanisë, gjë që ishte lënë krejt pas dore më parë). Unë i kam diskutuar këto ngjarje historike gjatë një fjale përkujtimore në London City Hall, me rastin e 250 vjetorit të betejës së Plassey (‘Importance of Plassey’), në qershor 2007. Leksioni u publikua në një version të gjerë si ‘Imperial Illusions: India, Britain and the wrong lessons’, The New Republic, December 2007.

Konsiderojini argumentet e ndryshme që janë paraqitur, secili me arsyen e tij, si kritika të vendimit për të luftuar në Irak.

  1. Së pari, konkluzioni se pushtimi ishte një gabim bazohet nga domosdoshmëria e një miratimi global, veçanërisht nga Kombet e Bashkuara, përpara se një vend të drejtojë ushtrinë e tij ndaj një vendi tjetër.
  2. Një argument i dytë lidhet me rëndësinë e të qenit të mirëinformuar, për shembull me faktin nëse kishte apo jo armë të shkatërrimit në masë në Irak përpara se të fillonte sulmi, pasi nëse do të kishte kjo do të shkaktonte shfarosjen ose largimin e shumë njerëzve.
  3. Një argument i tretë ka të bëjë me demokracinë si ‘qeveri nëpërmjet diskutimit (duke përdorur frazën e vjetër të John Stuart Mill, por që është përdorur më parë nga Walter Bagehot) dhe me përqëndrimin mbi rëndësinë politike që merr mosinformimi i duhur që iu servir njerëzve amerikanë duke thënë se Sadam Huseini kishte lidhje me sulmet e Al- Qaedas, gjë që e bëri më të vështirë vlerësimin e duhur të vendimit për fillimin e luftës.
  4. Argumenti i katërt e sheh problemin themelor ndryshe nga të tjerët që thamë më sipër, thjesht nga pasojat që vijnë pas ndërhyrjes ushtarake: a do të sillte paqe dhe rregull në vendin e pushtuar, ose në Lindjen e Mesme, ose në botë dhe, a do të mund të reduktonte rrezikun e dhunës globale dhe të terrorizmit apo do t’i shtonte më shumë ato?

Sigurisht që janë paraqitur argumente dhe në favor të pushtimit. Një prej tyre lidhej me besimin se Sadam Huseini ishte përgjegjës për terrorizmin e 11 shtatorit dhe një argument tjetër lidhej me supozimin se ai ishte i lidhur krejtësisht me Al- Qaedan. Asnjë nga këto nuk rezultoi i drejtë. Është e vërtetë që Huseini ishte një diktator brutal, por ka dhe shumë të tjerë të tillë në gjithë botën.

Të gjitha këto janë konsiderata serioze dhe përfshijnë preokupime të ndryshme vlerësuese.Për më tepër, asnjëra prej tyre nuk mund të cilësohet si e parëndësishme kur çmohen veprime të këtij lloji. Por, në përgjithësi, ato nuk të çojnë në të njëjtin konkluzion. Nëse thuhet, si në këtë shembull specifik, se të gjitha kriteret e qendrueshme të çojnë në të njëjtën diagnozë të një gabimi të madh, atëhere del qartë konkluzioni specifik pa patur nevojë për përcaktimin e prioriteteve relative që i shtohen këtyre kritereve. Reduktimi arbitrar i parimeve të shumta dhe potencialisht konfliktuale vetëm në një të tillë, duke i copëtuar të gjitha krieteret e tjera të vlefshme, nuk është në fakt parakusht për arritjen e konkluzioneve të shëndosha e të dobishme mbi atë që duhet bërë. Kjo zbatohet po aq shumë në teorinë e drejtësisë sa dhe në çdo pjesë tjetër të disiplinës së arësyes praktike.

Politika e politikës së jashtme të ShBA Rosati & Scott

Politika e politikës së jashtme të ShBA

Autorë: Jerel Rosati & James Scott

Fifth edition/ Wadsworth, Cengage Learning: 2011, 2007, 2004.

Politika e politikës së jashtme të Shteteve të Bashkuara është komplekse, e çrregullt dhe plot kontradikta. Ajo është mjaft politike dhe ka të bëjë me të mirën, të keqen dhe të shëmtuarën. Shpesh politika është e mërzitshme, e megjithatë është interesante, madje ndonjëherë edhe tërheqëse. Ajo është e rëndësishme për Shtetet e Bashkuara, për jetët e amerikanëve, po aq sa për pjesën tjetër të botës dhe shumicën e qytetarëve të saj. Edhe pse për një të huaj ajo mund të konsiderohet e mistershme e deri-diku tepër e ndërlikuar, politika e jashtme e Shteteve të Bashkuara duhet të jetë e kapshme për të gjithë, pavarësisht ligjërimit erudit të akademikëve e specialistëve së bashku me stereotipet politike të thjeshtëzuara e simbolikës që shpesh mbizotëron mes analistëve, praktikantëve, gazetarëve dhe politikanëve. Të tilla janë arsyet dhe sfidat që do të gjeni në këtë libër.

Gjithashtu, zhvillimet e shumta nëpër botë dhe brenda shoqërisë amerikane katër dekadat e fundit kanë shtuar kriticizmin e procesit të kuptimit të politikës së jashtme amerikane. Lufta e Vietnamit, përfundimi i standardit të arit, Watergate, detanta, embargo e naftës, kriza e pengjeve në Iran, buxheti i fryrë federal dhe deficiti tregtar, shpërbërja e Bashkimit Sovjetik dhe rrënimi i komunizmit në Evropën Lindore, fundi i Luftës së Ftohtë, Lufta e Gjirit Persik dhe, më pranë kujtesës së përbashkët, sulmet e 11 Shtatorit 2001, lufta kundër terrorizmit që pasoi – janë disa prej zhvillimeve që sugjerojnë nevojën për të analizuar dhe kuptuar politikën e jashtme amerikane. Ky libër ka si qëllim të paraqesë thelbin e politikës së jashtme amerikane në kuadrin e ngjarjeve historike, nëpërmjet këtyre objektivave:

  1. Të sigurojë njohuri dhe informacion të kuptueshëm, të arritshëm e interesant për lexuesit. Shumë libra janë të mbingarkuar me qëllime enciklopedike dhe me zhargon të rënduar. Por nga këndvështrimi studimor një gjë e tillë mund të rezultojë pa rendiment.
  2. Të jetë i kuptueshëm dhe arrijë të hapë debat të gjerë rreth qeverisë, shoqërisë dhe kontekstit historik e ndërkombëtar. Përveç njohurive të përgjithshme për presidentin dhe Kongresin, pjesa më e madhe e studiuesve i njohin fare pak institucionet kryesore dhe administratën e politikës së jashtme, si Këshillin e Sigurisë Kombëtare, Departamentin e Shtetit dhe komunitetin e inteligjencës. Për këtë arsye këto institucione janë analizuar në thellësi. Libri hedh dritë edhe mbi institucione të tjera që shpesh injorohen, si ushtria, administrata e ekonomisë së jashtme, gjykatat, qeverisja e shteteve dhe ajo lokale si dhe kultura politike në Uashington. Duke qenë se edhe studentët mund të kenë mungesa në njohuritë e tyre rreth shoqërisë amerikane dhe rolit historik të ShBA në arenën ndërkombëtare, edhe këto dy tema meritojnë të analizohen. Shumica e teksteve akademike nënvlerësojnë rolin e opinionit publik, kulturës dhe ideologjisë politike, ushtrimin e të drejtave të njeriut, politikat elektorale dhe lobingjet, si dhe ndikimin e medias në procesin e politikës së jashtme. Ata lënë gjithashtu mënjanë mënyrat sesi ndikojnë mjedisi ndërkombëtar dhe ndryshimet në rolin historik të ShBA në këtë mjedis në politikën e saj qeveritare dhe të brendshme. Bazat për të kuptuar politikën e jashtme të ShBA mund të krijohen vetëm duke integruar këto tre perspektiva: kontekstin historik dhe ndërkombëtar, qeverisjen dhe shoqërinë amerikane.
  3. Të analizojë sesi funksionon politika e jashtme amerikane. Kjo arrihet përmes disa pyetjeve që kanë zgjuar veçanërisht interesin e studiuesve: Cili ka qenë modeli historik dominues i vazhdimësisë dhe ndryshimit në procesin e politikës së jashtme përgjatë kohërave? Si ka ndikuar fundi i Luftës së Ftohtë dhe sulmet terroriste të 11 Shtatorit 2001? Deri në ç’masë ka qenë i aftë presidenti të menaxhojë dhe drejtojë politikën e jashtme? Si ka evoluar tensioni i përhershëm mes sigurisë kombëtare dhe demokracisë?
  4. Të sigurojë një pasqyrim të plotë të politikës, si pjesë e rëndësishme në procesin e formësimit të politikës së jashtme. Shumë pak libra arrijnë të rrokin “realitetin” dhe natyrën dinamike të politikës. Në këtë kontekst, është e rëndësishme të përfitosh jo vetëm njohuri bazë mbi institucione me peshë dhe procesin politikëbërës, por edhe një vlerësim mbi mënyrat sesi këta përbërës operojnë mjedisin politik. Për të kuptuar praktikën e politikës së jashtme të Shteteve të Bashkuara, studiuesit duhet ta ndjejnë dhe të përfshijnë nocionin e politikës – në qeverisje dhe shoqëri. Ata duhet të njohin lojtarët, mënyrën sesi ata operojnë, ndërveprojnë, përplasen, fitojnë, bashkëpunojnë dhe humbasin. Kështu, studentët duhet të njihen me bindjet dhe personalitetet që dominojnë politikën amerikane, po aq sa edhe gjuhën e politikës. Një gjë e tillë do të tërheqë vëmendjen dhe interesin e tyre dhe do t’u hapë dyert për të kuptuar pushtetin dhe simbolikën në një proces tepër politik, kompleks, kundërshtues dhe i ngatërruar në një vend si Shtetet e Bashkuara me popullsi prej 270 milionë banorë.
  5. Qëllimi final i këtij libri është integrimi i teorisë dhe praktikës në mënyrë që studentët të shtyhen drejt mendimit analitik dhe teorik. Koncepte dhe përqasje teorike të ndryshme (si teoria e paqes demokratike) janë prezantuar në faza të caktuara të librit në mënyrë që të harmonizohet dhe kuptohet materiali i trajtuar, si dhe të theksohet rëndësia e mendimit konceptual në rrugën e të kuptuarit. Kjo është vendimtare në parandalimin e problemit që mund të ndodhë nëse jepet informacion i tepërt pa mjetet e nevojshme analitike që i lejojnë studentëve nxënien dhe të kuptuarit e këtij teksti. Ndryshe nga shumë libra të tjerë akademikë, shpeshherë unë paraqes përqasjet më të rëndësishme teorike pasi ngre kontekstin, në mënyrë që studentët të çmojnë vlerat e teorisë në analizën e procesit të politikës së jashtme.

Pjesë nga libri

“Lufta kundër Drogës” e Administratës Amerikane

Gjatë presidencës Reagan, prioritet kryesor i administratës amerikane u deklarua “lufta kundër drogës”. Që atëherë, është luftuar në plan kombëtar dhe ndërkombëtar, duke u përqendruar në kontrollin e furnizimit me narkotikë në tre nivele të tregtisë ndërkombëtare të drogës. Eva Bertram, Morris Blachman, Kenneth Sharpe dhe Peter Andreas, në librin e tyre me titull ‘Politika e luftës kundër drogës’ shprehen se agjencitë amerikane të antidrogës goditën:

  1. Burimin prej nga vinte droga, duke bërë presion mbi qeveritë e huaja për të eliminuar prodhimin e kokainës, hashashit dhe marijuanës, si dhe për të goditur infrastrukturën që transformonte bimët narkotike në heroinë ose kokainë.”
  2. Goditën drogën që vinte në kufijtë ose gjatë itinerarit për në ShBA, duke përdorur patrullimet nga ajri, toka, deti dhe oficerët e doganave.
  3. Në bashkëpunim me policinë në nivel lokal organizuan luftën kundër  drogës brenda ShBA, duke u përpjekur të lokalizojnë, arrestojnë dhe çojnë për ndjekje penale çdo shitës e shpërndarës droge.

“Administrata e luftës kundër drogës e nisi ekzistencën e saj në vitin 1914, si një zyrë e vogël në Departamentin e Thesarit (që më pas u shndërrua në Zyrën e Kontrollit të Pijeve Alkoolike dhe Narkotikëve), që kontrollonte në vazhdimësi për të siguruar që shitja e ilaçeve me përmbajtje kokaine dhe heroine të realizohej vetëm nga doktorët dhe farmacistët.” – përpjekja e parë për të kufizuar përdorimin e këtyre ilaçeve dhe narkotikëve. Nxjerrja jashtë ligjit e më shumë drogave, bëri që administrata e lidhur me këtë luftë të zgjerohej. Deri në vitet ‘960, administrata e kontrollit mbi drogat ishte një sipërmarrje e vogël, me më pak se 100 agjentë.

I pari që nisi transformimin e saj në një “kompleks kontrolli të narkotikëve” ishte Presidenti Nikson. Në vitet ‘980, Presidenti Reagan kërkonte afro 30 milionë USD / vit nga Kongresi për të vendosur kontroll mbi prodhimin dhe transportin e drogës në Amerikën Latine, Azinë juglindore dhe jugperëndimore. Gjatë presidencës së Bush Sr., lufta kundër drogës mori përmasa të tjera brenda dhe jashtë vendit, ndërkohë që burime edhe më të mëdha iu akorduan përpjekjeve ndërkombëtare për të kontrolluar narkotikët. Gjatë fundit të viteve 90’, në kohën e presidentit Clinton, buxheti total për programet kundër drogës në plan kombëtar dhe ndërkombëtar,  arriti në 15 miliardë USD në vit, ndërkohë që ka pësuar rritje të konsiderueshme në kuadër të luftës kundër terrorizmit të Bush Jr. Sot, lufta kundër drogës ka krijuar një administratë të madhe.

Agjencitë tradicionale për sigurinë kombëtare dhe agjencitë me orientim kryesisht më shumë në drejtim të problematikës brenda vendit, po përfshihen në luftën kundër drogës, ku kryqëzohen politika e jashtë dhe ajo e brendshme. Në vitin 2002, agjencitë e Departamentit të Drejtësisë, Thesarit dhe Mbrojtjes ishin më aktivet dhe përfitonin pjesën më të madhe të buxhetit anti-drogë.

Drug Enforcement Administration (DEA), pjesë e Departamentit të Drejtësisë, është agjenci lider në luftën kundër drogës, me një buxhet që i kalon 1 miliardë USD, 3,000 agjentë specialë dhe 6,000 nëpunës në më shumë se 170 zyra të shpërndara në ShBA dhe 48 shtete të huaja. Megjithatë, “në Departamentin e Drejtësisë, në vitin 1993, DEA ishte vetëm një prej 15 agjencive ose programeve që lidheshin me luftën kundër drogës… FBI ndërmerrte investigime brenda grupeve të organizuara të trafikut të drogës. Shërbimi i Emigracionit dhe Natyralizimit gjurmonte e kapte kontrabandistë droge dhe ilegalë në kufijtë amerikanë. Shërbimi Marshall i ShBA, mori fonde për sigurinë gjyqësore, transportimin dhe ndalimin e të burgosurve, ndjekjen e të arratisurve dhe menaxhimin e pronave të konfiskuara. Zyra e Burgjeve siguronte kujdesin në burgje ndaj të dënuarve federalë për drogë dhe të burgosurve të tjerë në të gjithë vendin, ndërtonte dhe kujdesej për infrastrukturën e burgjeve.”

Të paktën shtatë agjenci në Departamentin e Thesarit, angazhohen në luftën kundër drogës. Shërbimi Doganor i ShBA, ka për detyrë zbulimin dhe ndalimin e çdo lloj trafiku droge nga ajri, toka dhe deti. Edhe Shërbimi i Brendshëm i Taksave është i përfshirë: roli i tij është “të identifikojë dhe të ndalojë të ardhurat e prodhuara nga droga, si dhe të pengojë dhe zbulojë –përmes investigimit, ndjekjes dhe konfiskimit– organizatat më të mëdha të drogës në vend, si dhe atyre që pastrojnë paratë e nxjerra nga droga”.

Departamentit të Mbrojtjes i takon pjesa tjetër më e madhe e buxhetit në kuadër të luftës kundër drogës. “Për të realizuar misionin e tij të luftës kundër drogës, Pentagoni krijoi tre grupe të ndërhyrjes së shpejtë të përbashkëta. Komanda e Mbrojtjes së Hapësirës Ajrore të Amerikës së Veriut, e cila ishte krijuar fillimisht për të gjurmuar bombarduesit dhe raketat sovjetike, shfrytëzon tashmë 50 për qind të kohës së saj për të zbuluar shpërndarësit e drogës. Komanda Jugore e ShBA (SOUTHCOM) në Panama u riorganizua për të goditur trafikun e drogës në Amerikën Latine; detyrë e saj ishte stërvitja e forcave të sigurisë panameze për operacione anti-drogë”. Garda Kombëtare “është e përfshirë në fushata ndalimi dhe shfarosjeje në 54 shtetet e ShBA; garda kontrollon dërgesat, patrullon kufijtë, realizon kontrolle të herë pas hershme ajrore, shkatërron marijuanën e kultivuar dhe u huazon eksperiencën dhe pajisjet e saj agjencive për mbrojtjen e ligjit”.

Zyra e Departamentit të Shtetit për Trafiqet Ndërkombëtare të Drogës dhe ajo e Çështjeve Ligjore financon ndihmën ndërkombëtare për forcimin e ligjit dhe çrrënjosjen e aktivitetit kriminal. Agjencia për Zhvillim Ndërkombëtar siguron asistencë për programet. Roja Bregdetare, pjesë e Departamentit të Transportit, godet shpërndarës droge në itinerarin detar, Administrimi i Aviacionit Federal ndihmon në identifikimin e “trafikimit në rrugë ajrore, duke përdorur radarët dhe avionët e survejimit për të gjurmuar lëvizjet e dyshimta të mjeteve në fluturim”.

Në Departamentin e Brendshëm, Zyra e Menaxhimit Tokësor ka si detyrë shkatërrimin e bimëve narkotike në një sipërfaqe prej 270 milion akrash tokë publike nën kontrollin e saj. Shërbimi Kombëtar i Parqeve dhe Shërbimi i Peshkimit, Florës dhe Faunës janë të përfshirë në luftën kundër prodhimit dhe shpërndarjes së drogës në territorin e gjerë që mbulojnë. Në Departamentin e Bujqësisë, Shërbimi Pyjor është gjithashtu i përfshirë në luftën kundër drogës, në territorin që ka nën juridiksion – 156 pyje kombëtare dhe një sipërfaqe prej 191 milionë akrash. Shërbimi Kërkimor Bujqësor prodhon herbicide për shkatërrimin e bimëve të paligjshme narkotike, kryesisht kokainës. Përtej ekzekutivit, “sistemi i madh gjyqësor në nivel federal, shtetesh dhe lokal i jep një dimension kompleks luftës kundër drogës”.

Gjatë viteve, presidentët janë përpjekur të koordinojnë dhe menaxhojnë luftën kundër drogës dhe administratën e përfshirë në këtë luftë. Presidentë të ndryshëm, kanë krijuar mjaft agjenci. Në vitin 1998 Zyra e Politikës për Kontrollin Kombëtar të Narkotikëve u krijua për të koordinuar dhe për t’i dhënë koherencë pafundësisë së agjencive administrative –rreth 50 departamente, agjenci dhe zyra– pjesë të luftës kundër drogës. Drejtori i kësaj zyre, i ashtuquajturi “cari i drogës”, emërohet nga presidenti me konsensusin e Senatin.

Mes kësaj morie agjencish ekziston një lloj decentralizimi administrativ. Krijimi i Departamentit të Sigurisë së Atdheut dhe transferimi i disa prej agjencive të mësipërme në departamente të tjera, kanë komplikuar edhe më shumë këtë sistem tepër kompleks administrativ. Megjithatë, administrata zbaton politika duke zhvilluar programe në varësi të misioneve organizative, strukturave dhe nën-kulturave individuale, e karakterizojnë. Kështu, edhe pse presidenti luftës kundër drogës i ka kushtuar vëmendje të veçantë në axhendën e qeverisë dhe shoqërisë amerikane, administrata e stërmadhe e bën të vështirë arritjen e suksesit.

Jerel Rosati has been a Professor of International Studies and Political Science at the University of South Carolina since 1982. His areas of specialization are international relations, American politics, and the theory and practice of foreign policy, focusing on the United States policymaking process, decision-making theory & bureaucratic politics, and the psychological study of political leaders and human cognition. His scholarly and intellectual interests include American history, the Vietnam War and the sixties, the dynamics of world politics and global change, and the rise and decline of civilizations. He has educated and taught hundreds of academics, practitioners and policy-oriented personnel in acquiring post-baccalaureate degrees and certificates all over the world as a Professor, Visiting Scholar, and Fulbright with the support of host institutions and often the Educational and Cultural Affairs Bureau (ECA) of the U.S. Department of State.

 

Reforma shkollore nga brenda jashtë. Politika, praktika dhe performanca Autor Richard F. Elmore

Reforma shkollore nga brenda jashtë. Politika, praktika dhe performanca Autor Richard F. Elmore

Përktheu Valbona Nathanaili

Sa më shumë përpiqemi t’i ndryshojnë gjërat, aq më shumë mbeten të njëjta

Pjesë nga parathënia

Testi më i mirë i një kërkimi shkencor, si i çdo analize, është koha: sa aktual, sa vlera mbart e transmeton jo vetëm për kohën në të cilën u shkrua, por edhe për të ardhmen. Lexuesit e këtij vëllimi do të kenë mundësinë të japin gjykimet e tyre për esetë e përfshira – të cilat u përkasin një dekade reformë arsimore – se sa e plotësojnë standardin e mësipërm. Gjatë mbledhjes së pjesëve të këtij mozaiku, gjithmonë kam pasur kujdes të paraqes para lexuesit vetëm ato shkrime që trajtojnë problemet më të rëndësishme të kësaj periudhe transformimesh dramatike e thelbësore. Plus ça change, plus c’est la même chose*. Kjo është tema e vazhdimësisë dhe e ndryshimit në peizazhin e reformës arsimore, si dhe e veprës sime për këtë tematikë, të cilën kisha dëshirë t’ua bëja me dije në këto fjalë të shkurtra paraprijëse.

Punën time studimore e kam përqendruar në fushën e arsimit, sepse besoj që është një mënyrë e mirë për të kontribuar në mirëqenien e fëmijëve tanë e të gjithë shoqërisë. Për fat të keq, studimi i organizimit dhe politikave në arsim, nuk të mbush me optimizëm. Shpesh të duket sikur je në mitologjinë greke, të sjell ndër mend Sizifin dhe dënimin që iu dha: të ngjiste lart, në kodër, një shkëmb të rëndë, i cili sapo arrinte në majë, i rrëzohej nga duart e çdo gjë riniste përsëri e përsëri nga fillimi. Edhe reforma arsimore është një sipërmarrje e ngjashme: e shohim si rrokulliset nga maja ku e kemi çuar me aq mundim, për të rinisur përsëri nga e para, me gjeneratën tjetër të reformës. Në perspektivën time rreth mundësive të përmirësimit në shkallë të gjerë të arsimit publik, puna që bëhej në distriktin #2 ndikoi jo pak, duke lënë gjurmë në orientimin e mëtejshëm të kërkimeve të mia. Duke parë mësues e fëmijë që punonin së bashku, me mjete për t’u admiruar, në klasat e distriktit #2, më risolli edhe një herë në mendje arsyet se pse vendosa të bëhesha arsimtar. Përvoja më ka ndërgjegjësuar lidhur me fuqinë e madhe që ka ndikimi ynë në jetën e fëmijëve. Është gjë e bukur kur punojmë me ndershmëri e gjallëri dhe përqendrohemi në çështjet më të rëndësishme të punës sonë mësimore. Një frymëzim i tillë vazhdon të ushqejë optimizimin tim në këtë punë, ndonëse jo gjithmonë është i dukshëm në ato që shkruaj.

Esetë e paraqitura në këtë libër materializojnë një pozicion të veçantë analitik, i cili karakterizon gjithë veprimtarinë e punën time si akademik. Një pozicion i tillë mund të shprehet më së miri përmes tezës se “problemet e sistemit janë problemet e njësive të tij më të vogla”. Një tezë e tillë vepron në dy drejtime: efektet e politikave përcaktohen, në një shkallë shumë të rëndësishme, nga kushtet dhe rrethanat që krijohen e janë të pranishme çdo ditë në mjedisin shkollor e në klasë; së dyti, politikëbërësit kanë shumë për të mësuar nga jeta e shkollës dhe e klasës, lidhur me hartimin dhe zbatimin e politikave të mira. Duke vazhduar më tej, reforma shkollore duhet të ndodhë “nga brenda jashtë”. Ky pohim ka qenë një parim i mirë udhëheqës gjatë gjithë punës sime kërkimore shkencore për shkrimin e këtij libri, i qartë e pa mëdyshje, që me nisjen e shkrimit të këtyre radhëve.

 PËRMBAJTJA

Përhapja e reformës në shkallë të gjerë përmes praktikave të mira të shkollimit / Ndërtimi i një strukture të re për lidershipin shkollor/ Mbushja e hendekut ndërmjet standardeve dhe arritjeve. Imperativi për zhvillim profesional në arsim / Kur troket përgjegjësia, a do të jetë dikush që do të duhet të përgjigjet? / Ndërhyrja e pagarantuar / Ndryshime dhe përmirësime në reformën arsimore / Të bësh gjënë e duhur, të dish të bësh gjënë e duhur. Problemi i shkollave që kanë dështuar dhe përgjegjshmëria bazuar në performancë

 Kanë thënë për librin

Sandra Feldman, President nderi i American Federation of Teachers. Dick Elmore na udhëheq drejt një strategjie të qartë e të kuptimtë, që lidh politikën arsimore me ndryshimin në procesin e mësimit. Ai kërkon standarde, motive dhe mbështetje profesionale, që duhet t’i shtohen një sistemi koherent, sepse “mësuesit duhet të ndjejnë se ekzistojnë disa arsye që i detyrojnë të ndryshojnë mësimdhënien e tyre dhe se rezultatet e nxënësve janë prova direkte më e mirë”. Kjo po që është thelbi i çështjes.

Robert B. Schwartz, Ish-President, lektor, Harvard Graduate School of Education: Në dekadën e fundit, në punën time me politikëbërës dhe praktikantë, jam mbështetur përsëri e përsëri në këto ese të Elmore. Ky vëllim do të gjejë zbatim në kurset e mia mbi politikën arsimore.

Marshall S. Smith, Drejtor i programit arsimor pranë fondacionit The William and Flora Hewlett, dhe ish nënsekretar shteti i ShBA për arsimin: Professor Elmore merr në dorë e shqyrton çështjet më të rëndësishme që shqetësojnë arsimin – përmirësimin e mësimdhënies, problemin e përhapjes në shkallë të gjerë, menazhimin e performancës përmes përgjegjshmërisë. Analiza e tij e matur ofron një të kuptuar të thellë dhe, në të njëjtën kohë, edhe shpresë për të ardhmen tonë.

Pjesë nga parathënia

Në botën e analizave politike, batica dhe zbatica e çështjeve politike – shkencëtarët e politikave përgjithësisht e quajnë cikli i të qenit në vëmendje – përgjithësisht procedojnë me intervale tre deri në pesëvjeçarë. Shumë rrallë një çështje e vetme politike tërheq vëmendjen e politikëbërësve për një periudhë më të gjatë se ajo e cituar më lart; shumë rrallë politikëbërësit angazhohen edhe më tej në çështje për të cilat është miratuar fatura e vlerës dhe ka filluar faza e zbatimit. Duket se, vetëm për reformën arsimore, nuk mund të zbatohet ky parim i sjelljes politike. Shtetet jo vetëm kanë mbështetur, me një shkallë të lartë angazhimi e përfshirjeje reformën arsimore, që me zanafillën e saj, fillimet e viteve ‘980, por ato po përpiqen që reforma shkollore të shtrihet deri në shkollë e klasë si dhe të përshtatin sistemet shtetërorë në mënyrë që të jenë në gjendje t’u përgjigjen strategjikisht shkollave e sistemeve shkollore.

 Pjesë nga libri

Krijo struktura që promovojnë përvetësimin e praktikave të reja dhe sisteme stimuli që i mbështesin ato

Përgjithësisht refomatorët bënë supozime pothuaj jorealiste e shumë heroike mbi atë se çfarë është në gjendje të bëjë një qenie njerëzore dhe, më pas, i shtrinë në të gjithë masën e mësuesve. Cremin na paraqet vëzhgimin sa më poshtë rreth arsimit progresiv: Që me fillimet e tij, progresivizmi e vuri mësuesin në një rol pothuaj të pamundur: të ishte mjeshtër në përvetësimin e aftësive; të zotëronte saktësisht njohuritë; pedant në shkencën e pedagogjisë; i gatshëm dhe i hapur për vlerësim social. Është vështirë të thuhet se do të mund të gjenim diku ndonjë ekzemplar të tillë… hendeku ndërmjet realitetit dhe idealit që krijuan ishte i tmerrshëm (1961, fq. 168).

Nga ana tjetër, reformatorët e kurrikulës duket se e ngritën punën e tyre mbi supozimin se, nëse mësuesve u japim një përmbajtje që dukshëm është superiore mbi atë ekzistuese, atëherë ata (mësuesit) do përdorin kurrikulën e re dhe do të kërkojnë të mësojnë atë që u nevojitet për të bërë një mësimdhënie ndryshe. Ajo që nuk u morr parasysh nga një pikëpamje e tillë, ishte modeli i veçantë se si mësuesit angazhohen me synim mësimin e përdorimit të metodave të reja që lidhen me mësimdhënien. Sipas Fullan dhe Miles: “Ndryshimet kërkojnë përfshirjen e procesit të mësimnxënies dhe…të gjitha ndryshimet duhet të kuptohen dhe të lenë shije të mirë si diçka e re” (1992, f. 749). Ndërkohë që njohja jonë nuk është shumë e thellë lidhur me këtë subjekt, ajo që do themi sa më poshtë ja vlen vërtet të duartrokitet: mësuesit kanë shumë më tepër dëshirë të mësojnë direkt, nëpërmjet vëzhgimit të praktikave, sprovave dhe gabimeve që ndodhin në klasën e tyre, se sa nga përshkrime abstrakte mbi modelet e reja të mësimdhënies; ndryshimi i praktikave të mësimdhënies, edhe për mësuesit më të devotshëm, kërkon një kohë të gjatë dhe cikle të ndryshme sprovash dhe gabimesh; mësuesit duhet të ndjejnë se ekzistojnë arsye të forta për t’u imponuar një mësimdhënie ndryshe, ku faktori kryesor duhet të jetë fakti se përmes një të mësuari të tillë nxënësit arrijnë të përvetësojnë më mirë; mësuesve u nevojiten mendime nga burime të besueshëm, të besueshëm për ta, nëse nxënësit po i nxënë më mirë ato që po u mësohen.

Këto janë kushtet që shoqërojnë mësimin e çdo praktike të re dhe të komplikuar. Akoma, përpjekjet e reformatorëve rrallë, për të mos thënë kurrë, nuk i kanë parasysh kushte të tilla kur hartojnë strategjitë për përhapjen e reformës në shkallë të gjerë. Mësuesit shpesh flaken diku, në grupe me diskutime të gjata lidhur me zbatimin e kurrikulës së re e që bëhen për më tepër, larg mjedisit të tyre: klasës. Pjesë e aktivitetit të grupit është përfshirja e mësuesve në hartimin e mësimeve model e më pas, këto modele të ndërtuar në grup, mësuesit duhet t’i zbatojnë kur të kthehen në klasën e tyre. Mësuesve rrallë u kërkohet të gjykojnë nëse praktika të tilla do të mund të realizohen realisht në klasat e tyre, nëse mund të konvertohen në veprime konkrete në klasë dhe aq më shumë, të ftohen për të bashkëpunuar si bashkautorë në krijimin e modeleve të reja. Vlerësimet që mësuesit marrin zakonisht për efektet e punës së tyre, janë në formën e rezultateve të testeve të përgjithshëm dhe që nuk kanë as lidhjen më të vogël me objektivat specifikë të mësimdhënies të re. Me fjalë të tjera, kushtet në të cilat u kërkohet mësuesve të përfshihen në modele të reja mësimdhënie, nuk mbartin asnjë nga këto lloj marrëdhënie, cilado qofshin kërkesat se si këto praktika të reja dhe komplekse do të duhet të zbatohen me sukses. Për pasojë, pse do të dëshironte dikush të ndryshonte mësimdhënien, kur bëhet fjalë për kushte të tilla?

Parakushti kryesor që duhet të vendoset kur duam të zgjidhim problemin e shkallës së përhapjes së reformës, është të insistojmë se reforma do të dijë të shpjegojë kuptimin e ndryshimit të praktikës, se si qeniet njerëzore do të mësojnë të bëjnë gjëra ndryshe, të konkretizuara këto në një teori të veçantë. Aktualisht, janë pak, në mos vetëm ndonjë, teori e mirë konceptuar që plotëson këto kërkesa, ndonëse më sipër kam trajtuar disa. Për më tepër, teori të tilla duhet të kenë kuptim për individin dhe institucionin, të përputhen me normat e tyre. Kështu, nëse i kërkoni një mësuesi të ndryshojë mënyrën se si sillet me nxënësin dhe marrëdhëniet që krijon me kolegët, atëhere stimujt që veprojnë në nivel institucional duhet të riforcojnë dhe promovojnë këto kërkesa. Inkurajimi dhe përfshirja, mundësia për të përvetësuar njohuritë më të fundit në shkencë, koha për t’u fokusuar në kërkesat që shtrojnë detyrat e reja, koha për të vëzhguar të tjerët që po i zbatojnë ato, të gjitha këto janë mënyra që sugjerojmë të bëhen pjesë e mjedisit të stimujve që duhen vendosur në një organizatë me synim reflektimin ndaj kërkesave që shtron mësimi.

Këto katër parime themelore strukturojnë shkëputjen nga strategjitë e reformave të mëparshme në shkallë të gjerë. Nuk ka gjasa që mësuesit ose shkollat do të përgjigjen ndaj emergjencës së përdorimit të praktikave të reja, në një mënyrë ndryshe nga ajo që i janë përgjigjur në të kaluarën, nëse këto praktika nuk legjitimohen me norma që burojnë larg mjedisit në të cilin mësuesi punon në jetën e përditshme. Nuk ka gjasa që praktikat e suksesshme të mund të riprodhojnë vetveten spontanisht, vetëm sepse janë të suksesshme, në mungesë të strukturave dhe proceseve bazuar në teori të qarta se si do të ndodhë ky riprodhim. Dhe përsëri nuk ka gjasa që mësuesit do të jenë të suksesshëm në përvetësimin e praktikave të reja, nëse institucioni në të cilin punon nuk do të ketë një plan të qartë të punës që bën çdo njeri si dhe të mënyrës së shpërblimit të secilës prej tyre.

Secili nga këto parime mund të jetë një objektiv i shkëlqyer për studime dhe praktika të mëtejshme. Madhështia e detyrës na sugjeron se nuk duhet të presim të shohim menjëherë përvetësimin e praktikave të reja premtuese në shkallë të gjerë. Gjithashtu, na ndërgjegjëson se progresi do të vijë nëpërmjet një njohje të qartë se problemet e përhapjes në shkallë të gjerë i kanë rrënjët thellë në normat kulturore e stimujt që përdorin intitucionet dhe nuk mund të zgjidhen me ndryshime të thjeshta në politikat e drejtimit apo këshilla e paralajmërime nga njerëz të ngopur në para. Çështja e shtrirjes së reformës në shkallë të gjerë dhe të praktikave të mira të arsimimit, kërkon asgjë më pak se krijimin dhe riprodhimin e kujdesshëm të alternativave mbi rregullimin e funksionimit të institucioneve ekzistuese dhe të strukturave të stimujve që funksionojnë në to.

Richard F. Elmore është Professor Gregory AnrigEducational Lidership në “Harvard Graduate School of Education” dhe kërkues i avancuar në “Consortium for Policy Research in Education (CPRE)”, një grup universitetesh të angazhuar në kërkime shkencore mbi politikën arsimore lokale dhe shtetërore, themeluar nga Departamenti Amerikan i Shtetit. Së fundmi ka mbajtur disa pozicione në Departamentin e Shëndetit, Arsimit dhe Mirëqenies në ShBA, si dhe në zyrën e arsimit, ShBA. Kërkimet e Elmore fokusohen në ndikimin që politikat federale, shtetërore dhe lokale kanë në shkolla dhe klasa. Fusha kryesore e interesit të tij janë përgjegjshmëria, zgjedhjet e shkollës, ristrukturimi i shkollës dhe si ndryshimet në mësimdhënie dhe mësimnxënie ndikojnë në shkollën si organizatë.

Botime (listuar pjesërisht):

  • 2003 The New Accountability: High Schools and High Stakes Testing (në bashkëpunim me M. Carnoy dhe L. Santee Siskin);
  • 1996 Restructuring the Classroom: Teaching, Learning, and School Organization (bashkautorë P. Peterson dhe S. McCarthey);
  • 1996 Who Chooses, Who Loses? Culture, Institutions, and the Unequal Effects of School Choice (në bashkëpunim me B. Fuller dhe G. Orfield).
  • 1990 Restructuring Schools: The Next Generation of Educational Reform.

Rafti në bibliotekë: Shkenca shoqërore. Arsim. Reforma.

Pasojat e modernitetit. Autor Anthony Giddens

Pasojat e modernitetit. Autor Anthony Giddens

Përkthyen Fatos Tarifa, Valbona Nathanaili, Blerjana Bino

Botuesi: UET Press Faqe: 209 ISBN 978-99956-39-67-9 Viti i botimit: prill 2013

Synopsis

Në veprën e tij “Pasojat e modernitetit”, Anthony Giddens jep një këndvështrim tejet tërheqës e të ri rreth natyrës së modernitetit, si dhe të marrëdhënieve të veçanta që ai arrin të krijojë me format shoqërore tradicionale. Që nga koha e sociologëve klasikë, Giddens shquhet për mënyrën si e përthith gjithë traditën e mendimit në këtë fushë dhe si arrin të ‘luajë’ me teori të ndryshme, duke i vënë përballë njëra-tjetrës dhe përdorur si mjet në formësimin e argumentit të tij. Baza e veprës së tij është jo vetëm e gjithë tradita e krijuar, por edhe punët e mëparshme

Pikëpamjet që shtjellon Giddens në këtë vepër mund të formulohen në këto pyetje dhe në përgjigjet e tyre respektive: Cila është origjina e modernitetit? Cila është natyra e modernitetit? Cilat janë pasojat e modernitetit? A është tejkaluar shoqëria moderne dhe a është zëvendësuar ajo nga një shoqëri postmoderne? Për të zhvilluar një përshkrim sa më të qenësishëm të natyrës së modernitetit, autori përqendrohet në temat e sigurisë versus rrezikut dhe të besimit versus riskut. Për të, zhvillimi i institucioneve shoqërore moderne ka krijuar mundësi shumë më të mëdha tek qeniet njerëzore për të gëzuar një ekzistencë më të sigurt dhe jetesë më të vlerësueshme se në çdo lloj tjetër sistemi para-modern. Por moderniteti mbart, gjithashtu, edhe një anë të errët, e cila zë një vend të rëndësishëm në shekullin e tanishëm dhe që lidhet me natyrën periodike degraduese të veprave moderne industriale, me rritjen e totalitarizmit, kërcënimin për shkatërrimin e mjedisit dhe zhvillimet shqetësuese të fuqive ushtarake dhe armatimeve. Sot, Giddens konsiderohet si një figurë e një rëndësie të jashtëzakonshme dhe është shndërruar në një ikonë për shumë sociologë në mbarë botën; ndjekësit e mendimit të tij e konsiderojnë gjerësisht si një klasik të ri. Vlerësohet shumë për kritikën ndaj pozitivizmit në shkencat sociale dhe ndaj postmodernizmit, për rëndësinë që i kushton agjencisë sociale dhe për besimin në të ardhmen.

Për të zhvilluar një përshkrim sa më të qenësishëm të natyrës së modernitetit, autori përqendrohet në temat e sigurisë versus rrezikut dhe të besimit versus riskut. Moderniteti është një “thikë me dy presa”. Zhvillimi i institucioneve shoqërore moderne ka krijuar mundësi shumë më të mëdha tek qeniet njerëzore për të gëzuar një ekzistencë më të sigurt dhe jetesë më të vlerësueshme se në çdo lloj tjetër sistemi para-modern. Por moderniteti mbart, gjithashtu, edhe një anë të errët, e cila zë një vend të rëndësishëm në shekullin e tanishëm dhe që lidhet me natyrën periodike degraduese të veprave moderne industriale, me rritjen e totalitarizmit, kërcënimin për shkatërrimin e mjedisit dhe zhvillimet shqetësuese të fuqive ushtarake dhe armatimeve.

Herbert Lindenberger, Stanford University

 Përmbajtja

Ndërprerja e modernitetit/ Siguria dhe rreziku, besimi dhe risku / Sociologjia dhe moderniteti/ Moderniteti, koha dhe hapësira / Çrrënjosja / Besimi / Refleksiviteti i modernitetit / Modernitet apo post-modernitet? / Përmbledhje / Dimensionet institucionale të modernitetit / Globalizimi i modernitetit / Dy perspektiva teorike / Dimensionet e globalizimit / Besimi dhe moderniteti / Besimi në sistemet abstrakte / Besimi dhe ekspertiza / Besimi dhe siguria ontologjike / Para-modernia dhe modernia / Sistemet abstrakte dhe transformimi i intimitetit / Besimi dhe marrëdhëniet personale / Besimi dhe identiteti personal / Risku dhe rreziku në botën moderne / Risku dhe siguria ontologjike / Reagimet përshtatëse / Një fenomenologji e modernitetit / Ç’aftësimi dhe riaftësimi në jetën e përditshme  / Kundërshtimet ndaj post-modernitetit / Udhëtimi me “juggernaut”  / Realizmi utopik  / Orientimet e ardhshme: Roli i lëvizjeve shoqërore  / Post-moderniteti  / A është moderniteti një projekt perëndimor? / Shënimet përmbyllëse

Pjesë nga libri

“Pse ndarja e kohës nga hapësira është kaq e rëndësishme për dinamizmin e jashtëzakonshëm të modernitetit?”

Së pari, kjo lidhet me kushtin kryesor të proceseve të çrrënjosjes, analizuar shkurtimisht më poshtë. Ndarja e kohës nga hapësira dhe formatimi i tyre në dimensione të standardizuara “të zbrasëta” të normalizuara, shkëputi lidhjet ndërmjet aktivitetit shoqëror dhe “rrënjosjes” së tij në veçantitë e kontekstit të prezencës. Institucionet e çrrënjosura zgjeruan shumë distancimin kohë-hapësirë dhe, në të njëjtën kohë, për të pasur këtë ndikim, u mbështetën në koordinimin e kohës me hapësirën. Ky fenomen shërbeu për të ofruar mundësi të shumëfishta ndryshimi nëpërmjet çlirimit nga shtrëngesat e traditës dhe praktikave lokale.

Së dyti, kjo ecuri solli përftimin dhe përdorimin e mekanizmave që kanë të bëjnë me tiparin dallues të jetës shoqërore moderne: organizimin racionalizues. Organizimet (përfshirë shtetet moderne) mund të kenë ndonjëherë cilësi statike, inerciale, të cilat Weber i asocioi me burokracinë, por ndërkohë ato kanë zakonisht një dinamizëm që bie ndesh shumë me rendet paramoderne. Organizimet moderne janë në gjendje të lidhin bashkësitë lokale me ato globale në nivele të pakonceptueshme për shoqëritë tradicionale çka sjell, rrjedhimisht, që këto organizime të ndikojnë jetën e miliona njerëzve në mbarë botën.

Së treti, historia radikale që i bashkëngjitet modernitetit mbështetet mbi modelin e “futjes” në kohë dhe në hapësirë, gjë që nuk ndodhte në civilizimet e mëparshme. “Historia”, si shumatorja sistematike e së shkuarës dhe që na ndihmon në formësimin e së ardhmes, e ka fillesën e parë të madhe me shfaqjen e hershme të shteteve agrarë, por që zhvillimi i institucioneve moderne i dha një shtysë të re thelbësore. Një sistem i standardizuar datimi, tashmë i njohur universalisht, na ofron një përmbledhje të njësisë së kaluar, megjithëse shumë nga “historitë” që e përbëjnë atë mund të jenë subjekt për interpretime kundërshtuese. Për më tepër, marrja si e mirëqenë e kartografimit të përgjithshëm të globit, bën që njësia e së shkuarës të merret një për të gjithë botën; koha dhe hapësira rikombinohen për të formuar një kornizë historiko-botërore të qartë të veprimit dhe përvojës.

 Çfarë është paraja?

Ekonomistët nuk kanë qenë asnjëherë të aftë të pranojnë një përgjigje të përbashkët për këtë pyetje. Sidoqoftë, shkrimet e Keynes japin ndoshta përgjigjen më të mirë mbi fillesën e shpjegimit të kësaj pyetje. Keynes tërheq vëmendjen kur kërkon të theksojë tiparin e dallueshëm të parasë nëpërmjet një analize rigoroze, falë së cilës vepra e tij ndahet nga versionet neoklasike të mendimit ekonomik, në të cilat, sikundër shprehet Leon Walras, “paraja nuk ekziston”. Pikë së pari Keynes dallon paranë si llogari nga paraja si përdorim. Në format e saj të hershme, paraja identifikohet me huadhënien dhe huamarrjen. Kështu, projektimi i “komoditetit-para” është hapi i parë në rrugën e transformimit si mjet shkëmbimi në një ekonomi bazuar në para. Tranzicioni thelbësor i saj nis atëherë kur pranimi i debitit zëvendësohet me komoditete, që u japin udhë një sistemi transaksionesh. Ky “pranim spontan debiti” mund të lëshohet nga çdo bankë dhe përfaqëson “paratë e bankës”. Para banke është njohja e një borxhi privat, ndërkohë që përdorimi i këtij koncepti përhapet gjerësisht në këtë mënyrë. Kjo formë e lëvizjes së parave ndoshta përfshin ndërhyrjen e shtetit, i cili vepron si një garantues i vlerës së tyre. Vetëm shteti (ku këtu kemi parasysh shtetin-komb modern) është në gjendje të shndërrojë shkëmbimet (shitblerjet) e borxheve private sipas një mënyre standarde të pagesës, që do të thotë balancimi i borxhit dhe i kredive në lidhje me një numër të papërcaktuar shitblerjesh apo shkëmbimesh. Kështu, paraja, sipas modelit të saj të zhvillimit, pikëtakohet në termat e kredisë dhe borxhit, ku të gjitha këto përcaktime kanë të bëjnë me një shumësi të shitblerjeve (shkëmbimeve) të përhapura gjerësisht. Kjo është arseja se pse Keynes e lidh kaq ngushtë paranë me kohën.[3] Paraja është një model i lehtësimit, i cili mundëson sigurimin e mjeteve për lidhjen midis kredisë dhe borxhit, në rrethanat kur është e pamundur shitblerja (shkëmbimi) e menjëhershme e mallrave. Ne mund të themi se paraja është mjet i distancimit të kohë-hapësirës. Ndikimet që shfaq paraja në hapësirë përshkruhen nga Simmel, si vijon:

Roli i parasë shoqërohet nga distanca hapësinore që ekziston midis individit dhe pozicionit të saj… Vetëm në rastet kur fitimi i një sipërmarrjeje merr një formë, e cila mund të përçohet lehtë në çfarëdolloj vendi tjetër, vetëm atëherë ai (fitimi) i garanton pronës dhe pronarit një shkallë të lartë të pavarësisë nëpërmjet ndarjes së tyre hapësinore, me fjalë të tjera vetëlëvizshmëri. Pushteti i parasë mundëson lidhjen e distancës ndërmjet pronarit dhe kapitalit të tij, deri aty sa secili prej tyre mund të ndjekë rregullat e përdorimit dhe të zgjerimit në një shkallë shumë më të lartë lirie, sesa në kohën kur pronari dhe kapitalet e tij ishin në marrëdhënie të dyanshme tejet të drejtpërdrejta, pra, kur çdo angazhim ekonomik ishte thjesht personal.

“Struktura dialektore e shqipes. Një qasje e re” Autor Akademik Bahri Beci

“Struktura dialektore e shqipes. Një qasje e re” Autor Akademik Bahri Beci

Recensues: Gianni BELLUSCIO

476 f. ISBN 978-9928-190-82-6  Çmimi 1500 lekë Botues: UET Press

Tiranë, shtator 2016

Fjalë çelës: 1. Gjuhë shqipe 2. Dialektologji 3. Studime

Vepra e akademik B. Beci “Struktura dialektore e shqipes” analizon, në mënyrë kritike, në dritën e të dhënave të ADGJSH-së, dukuritë fonetike, gramatikore dhe leksikore të vlerësuara në studimet e derisotme si tipare dalluese të shqipes dialektore, njësitë dialektore të pranuara në këto studime (dialektet, nëndialektet, grupet e të folmeve etj.), si edhe tiparet e vlerësuara prej autorëve të tyre si dalluese për këto njësi.

Libri ka tri pjesë themelore

Në pjesën e parë, shqyrtohen dukuritë dialektore të shqipes, vihen përballë të dhënat e punimeve të derisotme me të dhënat e ADGJSH-së dhe, mbi këtë bazë, parashtrohen pikëpamjet e përfundimet tona.

Në pjesën e dytë, pasi shqyrtohen në mënyrë kritike pikëpamjet e derisotme për strukturën dialektore të shqipes, jepet pikëpamja jonë për këtë problematikë.

Në pjesën e tretë, shqyrtohen në mënyrë kritike pikëpamjet e derisotme për tiparet dalluese të njësive dialektore të shqipes dhe në vijim jepen për secilën nga njësitë dialektore të pranuar prej nesh tiparet dalluese.

Pra, në këtë libër, përveç të dhënave të reja për veçoritë fonetike, gramatikore dhe leksikore dialektore të shqipes dhe shtrirjes territoriale të tyre, parashtrohet edhe një ndarje e re e strukturës dialektore të saj.

Libri u drejtohet të gjithë atyre që janë të interesuar të njohin dukuritë dialektore të shqipes, strukturën a njësitë dialektore të saj, si edhe tiparet e tyre dalluese. Kuptohet që punimi, në radhë të parë, u drejtohet specialistëve që merren me studimin e dialekteve të shqipes, studentëve, po edhe gjithë të tjerëve që janë të interesuar për të njohur strukturën dialektore të shqipes.

Për të shënuar shtrirjen territoriale të dukurive dialektore, por jo njësitë dialektore të pranuara prej nesh, kemi përdorur emërtimet: të folmet e Shqipërisë së Veriuttë folmet e Shqipërisë së Juguttë folmet veriore të Shqipërisë së Veriut, të folmet qendrore të Shqipërisë së Veriut, të folmet jugore të Shqipërisë së Veriut; të folmet veriore të Shqipërisë së Jugut, të folmet jugore të Shqipërisë së Jugut etj. Në citimet nga autorët e derisotëm për shtrirjen territoriale të dukurive dialektore janë ruajtur emërtimet e përdorura prej tyre.

Në vijim të librit, emërtimet për njësitë dialektore janë të lidhura, ose në varësi, të ndarjes dialektore të propozuar.

Sipas autorit:

  1. Pjesa më e madhe e gjurmimeve në terren dhe e studimeve monografike, përfshirë edhe pesë variantet e tekstit të dialektologjisë shqiptare të botuara nga J. Gjinari (Gjinari 1963; 1969; 1975; 1988; 1989) janë hartuar e botuar në periudhën e monizmit, pra, në kushtet kur këndvështrimi në të gjitha fushat e jetës diktohej nga politika dhe pushteti i kohës në Shqipëri, pra, në kushtet e mungesës së lirisë akademike.

Duke gjykuar vetëm nga problemet e përgjithshme të trajtuara në veprat e mësipërme,  bëhet e qartë se dialektologjia shqiptare ka qenë e orientuar tërësisht drejt literaturës lindore apo ruse. Tërësia e problemeve të trajtuara në pjesët teorike të këtyre teksteve, si edhe autorët të cilëve u referohet, flasin për një orientim tërësisht lindor (Gjinari 1963: 7-20; 1969, 1-35; 1975: 1-32).[1]

Në variantin e botuar më 1988 nga Gjinari, autori nuk i drejtohet më literaturës lindore ose specifikisht asaj ruse, po asaj perëndimore. Në këtë variant citohen, për herë të parë, dy autorë perëndimorë, përkatësisht J. Fourquet dhe J. Séguy (Gjinari 1988: 9-34).

Në dy variantet e hartuara po nga ai, në bashkëpunim me Gj. Shkurtajn, pas zhvillimeve demokratike, përkatësisht më 1997,  2000 (ribotuar më 2003, 2009 dhe 2013) vihet re një kthesë e plotë drejtë literaturës perëndimore (Gjinari, Shkurtaj 1997: 2013).[2]

Në këto botime vihet re fillimi i një kthese edhe në parashtrimin dhe klasifikimin e të dhënave dialektore. Thelbi i ndryshimit pas vitit 1988 është përpjekja për ndryshimin, jo të kritereve të studimit të dukurive dialektore të shqipes, po të kritereve të paraqitjes dhe klasifikimit të të dhënave dialektore. Pra, në parashtrimin e dukurive dialektore kalohet nga një paraqitje dhe klasifikim tradicional në një klasifikim mbi bazën e kritereve funksionale a strukturore, çka e ka ndërlikuar më shumë përshkrimin dhe klasifikimin e dukurive dialektore të shqipes, duke e bërë të papranueshëm, për të mos thënë të gabuar. Janë të njëjtat dukuri fonetike e gramatikore, po të përshkruara e të klasifikuara deri në vitin 1988 me një terminologji tradicionale, kurse, duke filluar nga viti 1988, dukuritë fonetike përshkruhen e klasifikohen me një terminologji funksionale a strukturore, kurse dukuritë morfologjike me një terminologji tradicionale (Gjinari 1988: 37-63, 65-94). Në variantin e tekstit të botuar më 1989, dukuritë fonetike, po edhe ato morfologjike, përshkruhen e klasifikohen me një terminologji funksionale a strukturore (Gjinari 1989: 92-263). Në variantet e tekstit të “Dialektologjisë shqiptare” të botuara më 1997 dhe 2000 (ribotuar më 2003, 2009 dhe 2013) dukuritë fonetike përshkruhen e klasifikohen me një terminologji funksionale a strukturore, kurse dukuritë morfologjike, me një terminologji tradicionale (Gjinari & Shkurtaj, 1997: 109-137- 140-173; 2013: 175-204, 207-343).

Mjafton edhe kaq për të kuptuar që shkenca shqiptare, po edhe studimet për të folmet e gjuhës shqipe ose më konkretisht hartuesit e teksteve të dialektologjisë, kanë qenë nën ndikimin e ideologjisë së kohës. Të gjitha këto nuk kanë kaluar pa ndikim në nivelin e trajtimit, jo vetëm të problematikës teorike, po edhe të përshkrimit e klasifikimit të dukurive konkrete të shqipes dialektore.

  1. Materialet dialektore të mbledhura në periudhën 1944- 1990 për shqipen dialektore kanë problemet e tyre: janë mbledhur gjatë një periudhë relativisht të gjatë kohe (kryesisht në periudhën ndërmjet viteve 50-80); janë mbledhur nga specialistë të ndryshëm, në pak raste edhe nga jo specialistë; janë mbledhur kryesisht mbi bazën e pyetësorit të hartuar nga S. Floqi dhe të pyetësorit të ADGJSH-së; për studimet monografike materialet janë mbledhur nga disa subjekte për çdo pikë, kurse ato për ADGJSH-në janë mbledhur nga një subjekt i vetëm për çdo pikë, kryesisht të moshës mbi 50 vjeç.

Materialet e mbledhura nuk janë të plota, pra, për dukuri të caktuara ose fshatra të caktuara mungojnë të dhënat, edhe kur janë “të plota”, nuk janë plotësisht të krahasueshme. Po kështu nuk mund të thuhet se materialet e mbledhura janë plotësisht të sakta. Vetëm materialet e regjistruara me magnetofon (të tilla ka për shumë të folme) kanë sigurinë dhe mundësinë e një riverifikimi në të ardhmen, kjo vlen sidomos për të dhënat e ADGJSH-së të cilat janë regjistruar tërësisht për secilën pikë të ADGJSH-së.

  1. Mund të pohohet pa frikë se gabojmë se tek ne ka munguar një formim teorik i specializuar në fushën e dialektologjisë. Në studimet përgjithësuese të derisotme për dukuritë dialektore të shqipes dhe strukturën e saj dialektore (kam parasysh kryesisht variantet e tekstit të dialektologjisë) janë trajtuar kryesisht probleme të dialektologjisë së përgjithshme të gjurmuara andej këtej, fillimisht në literaturën ruse dhe vitet e fundit në atë perëndimore, por pa lidhje direkte me problemet konkrete të analizës, vlerësimit e interpretimit të të dhënave dialektore të shqipes dhe të strukturës dialektore të saj.
  2. Konceptimi dhe hartimi edhe i ADGJSH-së është bërë në periudhën e monizmit, pra, siç thamë, në kushtet e mungesës së lirisë akademike në Shqipëri.

Kërkohej që “Hetimi dhe studimi i dialekteve të shqipes të bëhej sipas një metode të përcaktuar e të vetme të mbështetur në metodologjinë e gjuhësisë marksiste (…).” (Gjinari 1989: 18-19), që Atlasi të “përshkohej tej e ndanë nga metodologjia marksiste-leniniste, ashtu si edhe gjithë gjuhësia jonë” (Gjinari 1988: 33). Se çfarë do të thoshte kjo në praktikën e punës për hartimin e ADGJSH-së është e vështirë të kuptohet.

E vërteta është se kërkohej që atlasi të kishte si model përvojën e gjeografisë gjuhësore lindore dhe, më konkretisht, “Atlasin e të folmeve të gjuhës ruse” (Avanesov 1957), po edhe ato të bullgarishtes (Stojkov-Bernštejn: 1964; Stojkov1966) që ishin mbështetur në përvojën ruse. Po a ishin studimet tona dialektologjike të tilla që lejonin zbatimin e përvojës lindore në këtë fushë në hartimin e Atlasit të gjuhës shqipe? Pra, a ishte e mundur të zbatohej në kushtet tona metoda e gjeografisë lindore dhe konkretisht ajo ruse në atë kohë? Përgjigja do të ishte, jo.

Atlasi i gjuhës ruse, po edhe ato të gjuhës bullgare, që do të shërbenin si bazë e Atlasit të gjuhës shqipe, bazoheshin në materiale që ishin përshkrime relativisht të plota të shtresës tradicionale të së folmes. Në këto atlase hartografohej fenomeni gjuhësor si hallkë e plotë, si element i sistemit gjuhësor. Pra, rusët në përgatitjen e atlasit të tyre ishin mbështetur në përshkrime relativisht të plota të shtresës tradicionale të të folmeve dhe i shihnin dukuritë dialektore si pjesë e sistemit gjuhësor, kurse ne do ta përgatitnim ADGJSH-në duke u mbështetur në materiale të mbledhura sipas një pyetësor të hartuar posaçërisht për ADGJSH-në dhe që “pretendonte” të ndiqte dukuritë dialektore në sistem, po që në të vërtetë ndiqte vetëm tiparet dalluese fonetike e morfologjike të tyre.

E themi këtë sepse pyetësori i ADGJSH-së ka në bazë a në themel pyetësorin e S. Floqit, që ndiqte tiparet fonetike e morfologjike dalluese të të folmeve të shqipes, jashtë çdo lidhjeje me vlerën funksionale të tyre dhe sistemin fonetik e morfologjik të tyre. Po ta gjykojmë pyetësorin e ADGJSH-së nga përmbajtja e tij, del se nuk ndiqen, siç pretendohet, dukuritë në sistem, po tiparet dalluese, po edhe kjo nuk bëhet në mënyrë konsekuente.

Këtu duhet shtuar që “Me përjashtim të tri pikave në Kosovë (Hogosht, Cërnicë dhe Trestenik) e të tri pikave në Mal të Zi (Pikal, Tuz dhe Arbënesh), të dhënat për gjithë pikat e tjera të ADGJSH-së në Kosovë, Maqedoni e Mal të Zi dhe Çamëri janë mbledhur tek informues të ardhur në Shqipëri në kohë të ndryshme prej atyre trevave. Për një numër pikash nuk u gjendën subjekte dhe mbetën në hartat e “Atlasit” pa të dhëna (numri përkatës i tyre është futur në katror me ngjyrë gri). Për të plotësuar sadopak këtë boshllëk në zonën e Kosovës dhe të Maqedonisë u shtuan tri pika afër disave nga ato për të cilat nuk u gjetën subjekte, pikat 31A, 48A, 104A (shih: Gjinari, Beci, Shkurtaj, Gosturani 2007/I: 22).

Në këto rrethana përpjekjet tona në këtë libër për të arritur në përfundime shkencore, nuk mund të vlerësohen si përfundimtare, po si një synim për të shmangur, aq sa është e mundur, mangësitë e trajtimeve përgjithësuese të derisotme në këtë fushë, po edhe për të krijuar kushtet për një përqasje të re ndaj kësaj problematike me interes për të njohur jo vetëm gjendjen e sotme të strukturës dialektore të gjuhës shqipe, po edhe historinë e formimit të saj.

[1] Autorët rus që citohen më 1963 janë R. J. Avanesov, J. V. Stalin, V. M. Zhirmunskij, po edhe F. Engels. Më 1969 citohen J. Avanesov dhe K. Marks – F. Engels. Më 1975 citohet vetëm K. Marksi dhe F. Engels.

[2] Autorët të cilëve u referohen janë S. Pop, J. Hauset, J. Fourquet, J. Séguy, J. Jud e K. Jaberg, G. B. Pellegrini, I. Baumer, F. P. Filin, J. Marray (Gjinari & Shkurtaj, 1997); M. A. Borodina, M. Cortelazzo, U. Moseri, C. Crassi, U. Weinreich, W. Labov, I. Horzog, J. Fourquet, J. Séguy, C. Grassi, G. B. Pellegrini, I. Baumer, F. P. Filin, S. Pop (Gjinari & Shkurtaj, 2013).

 

Refleksione rreth librit Rruga e mundimshme e shkollës shqipe Nga Aleko Minga 

Refleksione rreth librit Rruga e mundimshme e shkollës shqipe. Çështje, politika & veprimtari në fushën e arsimit, 1912-1944,

me autor Dr. Valbona Nathanaili 

Nga Aleko Minga 

Merita për përparimin e shkollës shqipe nuk i takon një brezi, apo një periudhe të caktuar në këta një qind vjet. Çdo brez ka kontributin e vet të vyer në këtë visar trashëgimie. Meritojnë respekt dhe nderim personalitetet që kanë pasur barrën e drejtimit, të cilët me vizionin dhe vendimet e marra, i kanë dhënë kahun e duhur dhe impulsin e nevojshëm zhvillimit. Por një vlerësim akoma më të madh meritojnë mësuesit, për përkushtimin dhe sakrificat në kryerjen e misionit të tyre fisnik.

Respekti vërtet i ndjerë dhe i përligjur buron nga njohja, prandaj çdo vepër që na ndihmon të thellojmë dhe të saktësojmë këtë njohje është e mirëpritur. Në këtë prizëm e shoh veprën e hartuar nga Valbona Nathanaili, si një ndihmesë të çmuar dhe, vetë botimin nga UET Press, një tjetër ofertë interesante për publikun e gjerë.

Arkivat, kjo kujtesë e materializuar e shtetit, gjithmonë ngjallin kërshëri, prandaj e shfletova me emocion kopjen e librit që do të shkonte për botim, aq më tepër sepse kishte të bënte me një periudhë për të cilën informacioni ka qenë jo në masën e duhur dhe, për më tepër, hera-herës i servirur jo drejtpërdrejt nga materiale burimore, por përmes interpretimesh paragjykuese.

Valbona Nathanaili ka bërë një zgjedhje të qëlluar që, punën e saj të kujdesshme qëmtuese, e ka përqendruar në harkun kohor të viteve 1912-1944, duke na ofruar materialin dokumentar që gjendet në Arkivin Qendror të Shtetit për problematikat dhe politikat në fushën e arsimit, në fondin e dikastereve të arsimit, të cilët kanë pasur përgjegjësinë shtetërore kryesore. Për mendimin tim, ka vepruar drejt që spektrin e ka zgjeruar për të përfshirë edhe aktivitete të tjera, për të pasqyruar, sa ka qenë e mundur, realizimin e tyre praktik në përditshmërinë reale.

Parashtrimi i suksesshëm i dokumentacionit s’mund të kryhej pa një punë këmbëngulëse, që kërkonte jo vetëm durim dhe qëndresë, por edhe pasionin e një hulumtuesi të formuar. I ka ushqyer këto cilësi të saj dashuria e hershme, interesi i gjallë dhe përkushtimi me të cilin ka ushtruar për vite mësuesinë. Por në punën që mori përsipër ka ndikuar për mirë formimi i saj në shkencat e sakta, që stërvitin disa mekanizma intelektualë, si dhe logjikën e kërkesat për të qenë i saktë, koherent, sistematik e rigoroz ndaj vetes. Kjo i ka dhënë dorë për të realizuar (po e përmend për të plotësuar idenë) synimin që i kishte vënë vetes “për të pastruar, edhe sado pak, nga shtrembërimet që i është bërë e vazhdon t’i bëhet jo vetëm veprimtarisë, por edhe disa prej figurave që e kanë udhëhequr arsimin në këtë periudhë”, po të përdorim fjalët e saj.

Kriteri kronologjik dhe i ngjashmërive në problematika e zhvillime e përligj plotësisht ndarjen e periudhës 1912-1944 në disa nën-periudha. Autorja është e vetëdijshme se ekzistojnë edhe materiale të tjera arkivore që mund të plotësonin mozaikun e arsimit, por në çdo punë, po nuk u ndoq një radhë, ekziston rreziku të mos shohësh pyllin prej drurëve. Për këtë arsye, përqendrimi parësor në fondet e Ministrisë së Arsimit, ishte filli i Ariadnës për të mos humbur në labirint. Plotësimet e nevojshme do të duhet të realizohen dora-dorës, në “kohë të vet”.

Libri që merrni në dorë ofron një material mirë të mjaftueshëm për meditim vetjak dhe për të krijuar një ide e përfytyrim relativisht të saktë për procesin e zhvillimit të arsimit në periudhën e parë e mjaft të trazuar, por edhe interesante, që zu fill më 1912 dhe u mbyll më 1944.

Ndaj meriton të përgëzohet Valbona Nathanaili për këtë nismë dhe për frytin e angazhimit serioz që investoi për realizimin e saj.

Rruga e mundimshme e shkollës shqipe Autor Valbona Nathanaili

Rruga e mundimshme e shkollës shqipe. Çështje, politika & veprimtari në fushën e arsimit, 1912-1944

Autor Valbona Nathanaili (monografi)

Me parathënie nga Prof. Dr. Aleko Minga

Botues: UET Press, Çmimi në librari 1200 lekë, 330 faqe, formati 230 x 275 m, ISBN 978-9928-190-68-0 Botimi i parë, 7 mars 2016

Libri shoqërohet me një dokumentacion shumë të pasur, faksimile dokumentash, bibliografi, indeks emrash (731 emra), indeks vendesh dhe indeks tematik.

Libri përbëhet nga pesë kre, të ndarë mbi bazën e parimit kronologjik dhe të ngjashmërive në zhvillim. Kreu i parë përfshin periudhën 1912-1920, nga shpallja e Pavarësisë deri në kongresin e Lushnjës. Kjo periudhë shënon fillimin ligjor dhe formal të shtetit shqiptar, gjatë së cilës ndërrohen pesë qeveri dhe vetë epiqendra e shtetit zhvendoset nga Vlora, në Durrës dhe, më tej, në Shkodër. Ministri më jetëgjatë është Luigj Gurakuqi, i pranishëm në këtë post, herë në rolin e Ministrit dhe herë në atë të delegatit të arsimit në 3 qeveri, me një kohëzgjatje, në total, me më shumë se 5 vjet, ose 71.5% të kohës në drejtim (nga 7 vjet që zgjat gjithë kjo periudhë). Të gjitha këto qeveri e kanë shtrirjen e ndikimit dhe të pushtetit të tyre në hapësira më të vogla se ato të shtetit të njohur dhe kemi kapërcim strukturash nga shtet i lirë dhe i pavarur, në principatë dhe nën pushtim. Zgjedhja e Luigj Gurakuqit në krye të punëve të arsimit në 3 qeveri, formalisht dhe parimisht krejt të ndryshme nga njëra-tjetra, i ka shtuar kësaj periudhe vlerat dhe kontributet në fushën e arsimit kombëtar. Periudha më e konsoliduar në arritje në fushën e arsimit është ajo nën pushtimin austro-hungarez, – vështirë ta artikulosh, por e drejtë ta pranosh.
Kreu i dytë përfshin periudhën 1920-1925, kohë në të cilën shteti shqiptar shtrihet pothuaj në të gjithë territorin që është edhe sot. Ky kre fillon me kongresin e Lushnjës e qeverinë e dalë prej tij dhe mbyllet me shpalljen e Shqipërisë Republikë. Një nga figurat më të spikatura të kësaj kohe është Sotir Peci, në postin e Ministrit të Arsimit në qeverinë e dalë nga kongresi i Lushnjës dhe më vonë përsëri, në qeverinë e drejtuar nga Iliaz Vrioni, 11 korrik 1921 – 16 tetor 1921, ndonëse aktiviteti dhe përfshirja e tij në fushën e arsimit evidentohen që më vitin 1909, me hapjen e shkollës normale të Elbasanit.
Kreu i tretë përfshin periudhën 1925-1939, kohë në të cilën Shqipëria është nën drejtimin e Ahmet Zogut. Pavarësisht formës që ka shteti këtë periudhë, fillimisht republikë dhe më vonë monarki, është periudha më e konsoliduar në drejtim të zhvillimit të arsimit, sepse jo vetëm ka vijimësi dhe pothuaj çdo veprimtari është e dokumentuar, por për herë të parë merr formë një nga reformat më të mëdha në fushën e arsimit, ajo e luftës kundër analfabetizmit. Abdurrahman Dibra, Hil Mosi dhe Mirash Ivanaj janë nga personalitetet më të spikatura të kësaj periudhe. Kontributet e tyre, ndërmjet të tjerave, lidhen me krijimin e legjislacionit të shkollës, krijimin e një sistemi të vetëm shkollor në të gjithë vendin, me programe e tekste krejtësisht të konsoliduara, si dhe me përpjekjet për zgjerimin e sistemit shkollor në të gjitha nivelet.
Në dy kretë e fundit, zhvillimi i arsimit bëhet në kushtet e pushtimit: kreu katërt përfshin periudhën 1939-1943, kur vendi gjendet nën pushtimin italian, ndërsa kreu i katërt përfshin periudhën 1943-1944, kur vendi gjendet nën pushtimin gjerman. Ernest Koliqi është një nga ministrat e arsimit në periudhën e pushtimit të Shqipërisë që ka qëndruar për një kohë më të gjatë në këtë post.
Secili nga kretë copëzohet në periudha më të vogla, të njëjta me ato të qeverive përkatëse, ndërsa aktiviteti i vetë qeverisë fokusohet vetëm në fushën e arsimit. Në rastin e punës dhe aktivitetit të kryer nga ministria e arsimit nën pushtimin italian dhe atë gjerman, është paraqitur në vijimësi, pa e ndarë punën dhe aktivitetin e një qeverie nga një tjetër, sepse ministrat nuk kanë pasur funksion politikëbërës dhe, për më tepër, koha e qëndrimit në detyrë ka qenë relativisht e shkurtër.
Kur është parë e nevojshme, trajtimi i punës dhe veprimtarisë së ministrisë së arsimit paraprihet me një analizë të shkurtër të sfondit historik e politik, pjesë e së cilës ka qenë kjo veprimtari. Më tej, struktura e ndërtimit të përmbajtjes ndjek të njëjtën formë: çështje dhe problematika që lidhen me arsimin, raportime dhe çështje nga rrethet, statistika dhe të dhëna për shkollat e mësuesit, botime në fushën e arsimit, kryesisht tekste shkollore të hartuara e miratuara nga kjo ministri, emërime dhe në detyrë. Disa nga ligjet dhe rregulloret e hartuara dhe të miratuara janë paraqitur të plota, duke i kushtuar kujdes paraqitjes së tyre me të njëjtën gjuhë të përdorur. Një vëmendje e veçantë i është kushtuar shkollave të hapura nga të huajt dhe shkollave të minoriteteve, duke u ndalur jo vetëm në marrëdhëniet që janë ndërtuar me shtetin shqiptar, por edhe në të dhëna konkrete dhe statistika.
Përmbajtja e librit ndjek veprimtarinë e Ministrisë së Arsimit dhe pasqyron aktivitetin e kryer në zonat që përfshin shteti, si në qeveritë e para, kur shteti shtrihet në vetëm disa nga qytetet e sotme, ashtu edhe në qeveritë e fundit, kur pjesë e Shqipërisë janë edhe Kosova e Tetova. Për disa qeveri, veprimtaria e të cilave ka qenë shumë e kufizuar në kohë, nga një ditë në disa muaj, është mjaftuar vetëm evidentimi i tyre, më shumë për statistikë, se për punën e kryer. Për shumë nga ministrat e arsimit është paraqitur edhe një përmbledhje e jetëshkrimit dhe veprimtarisë së tyre si individë, jo vetëm ajo në detyrën e titullarit të ministrisë së arsimit.

Ndër çështjet që trajtohen në libër: Administrimi i shkollave, hartimi i programeve lëndore, hapja e shkollave te reja, sigurimi i kuadrit arsimor, kualifikimi i mësuesve, inspektimi i shkollave, çështja e botimit të librave mesimore, frekuentimi i rregullt i shkollave prej nxënësve, lufta kundër analfabetizmit, disiplina në shkolla, fillimi i botimit të revistave arsimore, vleresimi i nxënësve, ndalimi i mesimeve private (1919), ndarja e shkollës nga feja, shkollat e huaja dhe minoritetet, ngritja e bibliotekave shkollore, ruajtja e traditës dhe vlerave kombëtare, sistemi i akordimit të bursave për nxënësit, zhvillimi i arsimit profesional, zhvillimi fizik dhe artistik i nxënësve, pagat e mesuesve, mësimi në burgje etj.

Pjesë e librit janë jetëshkrimet e Luigj Gurakuqi, Mihal Turtulli, Sotir Peci, Kristo Floqi, Hil Mosi, Rexhep Mitrovica, Kristo Dako, Aleksander Xhuvani (si zv. ministër i arsimit dhe i pranishëm në organet drejtuese të ministrisë pothuaj gjatë gjithë periudhës 1916-1944),Stavro Vinjau (si zv. ministër i arsimit në qeverinë e Fan Nolit), Koço Kotta, Petro Poga (zv. ministër i arsimit), Xhafer Ypi, Abdurrahman Dibra, Mirash Ivanaj, Nush Bushati dhe Ernest Koliqi.