New public management and the reform of education

European lessons for policy and practice

Edited by Helen M. Gunter, Emiliano Grimaldi, David Hall and Roberto Serpieri / Foreword Gary Anderson

First published 2016 by Routledge / ISBN: 978-1-138-83380-7 (hbk) / ISBN: 978-1-138-83381-4 (pbk) / ISBN: 978-1-315-73524-5 (ebk).

By Gary Anderson

Professor, Dept. of Administration, Leadership, and Technology Steinhardt School of Culture, Education, and Human Development, New York University.

Gary Anderson

Changes in the political economy since the mid-1970s until the present have been variously referred to as neoclassical, neoliberal, late capitalism, fast capitalism, and predatory capitalism. These macroeconomic changes have been accompanied by new forms of governance, new forms of management and, at the level of everyday neoliberalism, new subjectivities (Herr 2015). The chapters in this book take up primarily new forms of management, referred to as new managerialism or New Public Management (NPM). A central tenet of neoliberalism is to privatize and marketize society by transferring market principles to the public sector (Friedman 1962) and NPM is the way this is accomplished at the organizational and institutional levels. Analyses of NPM are in their infancy in the field of education for several reasons. Educational leadership and policy scholars tend to be isolated from scholars in public administration where it has received more attention. NPM also entered education in many countries through World Bank and OECD reports and private consultancies that too few educational researchers study. In some contexts, it snuck in relatively unnoticed at the level of practice. For instance, in the US educational administrators seemed enamoured of Total Quality Management, discourses of modernizing rigid public bureaucracies, and best sellers like Who Moved My Cheese? (Johnson 1998) and In Search of Excellence (Peters and Waterman 1982). With the possible exception of England, where these policies arguably began, there has been a dearth of nuanced analyses in education that move beyond fairly monolithic notions of privatization, marketization, or new governance.

By comparing the ways NPM has entered European countries in similar, but also idiosyncratic ways, this collection of studies provides a more nuanced way of understanding the global enactments of NPM, not as a list of characteristics, but as a series of discourses and practices that enter diverse contexts in diverse ways. As these chapters explore in detail, sometimes it remains mostly discourse; sometimes if becomes policy, but has little actual impact; and sometimes it brings about significant recontextualizations and restructurings at the economic, political, and cultural levels.

The challenge in some of these chapters – particularly the post-Communist and Nordic clusters – is to explain not NPM’s presence, but its relative absence. Or, paradoxically, as in the case of The Czech Republic, ‘NPM ideological premises have been selectively applied for labelling some policy prescriptions that took on un-NPM twists and turns in the reality of the implementation process and that might even have been implemented without NPM policy borrowing taking place’ (Veselý et al. in this volume).

Although I am not trained as a comparativist, it is tempting to make some observations about how these chapters inform our understanding of how NPM has entered countries on the other side of the Atlantic. In a recent special issue of Educational Policy Analysis Archives, we have explored similarities in how NPM is constructing new professional identities in England, Chile and the US, three countries that were early adopters of NPM (Anderson and Cohen 2015; Hall and McGinity 2015; Herr 2015; Montecinos et al. 2015; Mungal 2015).

We were more struck by the similarities across these three countries than the differences, in part because NPM has made such deep inroads into their educational systems. There is a tendency in the English-speaking academic world to mainly compare English-speaking countries, which are precisely those countries where NPM has found the most fertile ground. So chapters on non-English speaking European countries provide a fresh perspective on other ways that NPM has been taken up…

Content

Introduction

  • NPM and educational reform in Europe. Helen M Gunter, Emiliano Grimaldi, David Hall, Roberto Serpieri.

PART I The liberal state

  • England: Permanent instability in the European educational NPM ‘laboratory’.

PART II The social democratic state

  • Finland: NPM resistance or towards European neo-welfarism in education? Michael Uljens, Lili-Ann Wolff and Sara Frontini.
  • Governing by new performance expectations in Norwegian schools Guri Skedsmo and Jorunn Møller.
  • Reforming Swedish education through New Public Management and quasi-markets Nafsika Alexiadou and Lisbeth Lundahl.

PART III The administrative state

  • New Public Management in the French educational system: Between affirmation of the state and decentralised governance Jean-Louis Derout and Romuald Normand.
  • NPM and the Reculturing of the Italian Education System: The making of new fields of visibility Emiliano Grimaldi, Paolo Landri and Roberto Serpieri.
  • The dissemination and adoption of NPM ideas in Catalan education: A cultural political economy approach Antoni Verger and Marta Curran.

PART IV The post-communist state

  • New Public Management in Czech education: From the side road to the highway? Arnošt Veselý, Jan Kohoutek, Stanislav Štech.
  • Elements of New Public Management in the context of the Hungarian education system, 1990–2010 Anna Imre and Ágnes Fazekas.
  • New Head teacher roles following the decentralization of Romanian education Ana-Cristina Popescu.

Conclusion

  • NPM and the dynamics of education policy and practice in Europe Helen M Gunter, Emiliano Grimaldi, David Hall, Roberto Serpieri.

Arsimi nuk pret Nga Valbona Nathanaili

“Protesta për plotësimin e 8 kërkesave bazë” e studentëve të universiteteve publike detyroi politikën të dëgjojë dhe të fillojë të kuptojë se çfarë bëhet në universitete! Por analiza e zhvillimeve në arsim këta vitet e fundit dhe në përgjithësi e gjithë arsimit pas viteve ’90, tregon se politika në arsim ka qenë shumë politike dhe pak profesionale në hartimin e politikave, tepër ndëshkuese e përjashtuese dhe aspak bashkëpunuese e shpërblyese me ekspertët. E njëjta analizë më detyron të dyshoj në shkallën e sinqeritetit dhe vullnetit për të ndryshuar realisht gjendjen. Gjithsesi, falë këtyre protestave, shpresoj që ky reflektim të jetë më pak politik dhe më shumë profesional.

Një nga rrjedhojat e kësaj politike në politikat e arsimit të lartë ka qenë masivizimi. Nëse flasim në terma absolutë sa i takon numrit të të regjistruarve, vetëm gjatë periudhës 2004-2012, kemi këto shifra: në vitin akademik 2004-2005, numri i studentëve që u regjistruan në një institucion të arsimit të lartë, publik e privat, ishte 63 257, ndërkohë që në vitin akademik 2011-2012, numri i studentëve të regjistruar shkoi në 160 839, që do të thotë se brenda një periudhe shtatëvjeçare numri është rritur me 97 582 studentë!

Por masivizimi i arsimit të lartë nuk duhet të na trembë! Ky lloj masivizimi përputhet me objektivat e OSBE-së e të BE-së. Shqipëria është pjesëmarrëse në “Hapësirën Europiane të Arsimit të Lartë” dhe të gjitha dokumentet dhe komunikatat ministrore e theksojnë këtë kërkesë. Në argumentin “pro” masivizimit të arsimit të lartë, duhet theksuar se shoqëria ka vetëm përfitim, sepse është një shërbim që na çon përpara. Akoma, masivizimi i arsimit të lartë është fakt pothuaj në të gjithë botën. Shteti dhe universitetet, bashkë dhe veç e veç, ndërmarrin një mijë e një politika e nisma për t’i bërë të rinjtë e të vjetrit pjesë të sistemit arsimor dhe të mësuarit përgjatë gjithë jetës. Pra, askush nuk duhet të dyshojë se arsimi i lartë është masivizuar. Ajo që vihet në pikëpyetje është sa cilësor është ai. Pasojat kanë qenë dramatike në cilësinë e edukimit në këtë nivel në Shqipëri, sepse ka qenë një masivizim spontan, kaotik, i pakontrolluar e i pashoqëruar me një legjislacion korrekt e kërkesa të forta. Sepse janë bërë politika të këqija!

Së pari,

  • sepse masivizimi i arsimit të lartë u shoqërua me një masivizim edhe të institucioneve publike që e ofronin këtë shërbim. Në vitin 1992-1993, me vendim qeverie, të gjitha Institutet (Elbasan, Shkodër, Gjirokastër e Korçë) u shndërruan, brenda ditës, në universitete, ndonëse programet dhe, bashkë me to, edhe diplomat, ishin krejtësisht të ndryshme nga ato që ofronte Universiteti i Tiranës, në përmbajtje dhe emërtesë. Një vit më vonë, më 1994, në Vlorë hapet Universiteti Teknologjik i Vlorës. Numrit të pakontrolluar të institucionet publike i shtohen universitetet private. Në vitin 2002 shfaqen universitetet e para private, që fillimisht vërtet janë të profilizuara dhe pak (vetëm pesë), por në vitin 2009 numri i tyre shkon në 34. Brenda një periudhe vetëm shtatëvjeçare, shënojnë një rritje me 85.3%. Për të njëjtën periudhë, nga të profilizuar, shndërrohen gjithnjë e më të përgjithshëm, duke ofruar programe që shtriheshin pothuaj në të gjitha fushat e dijes, një lloj copy-paste institucional në shkallë kombëtare. Por me defekte! Sepse kërkoheshin pedagogë, dekanë e rektorë, doktorë shkencash, profesorë të asociuar e profesorë!

Së dyti,

  • krahasuar me vendet e rajonit ka një ndryshim të ndjeshëm. Numri i studentëve të regjistruar në një institucion të arsimit të lartë duket vërtet i madh në terma absolutë, por nëse e llogarisim në raport me numrin e përgjithshëm të popullsisë, koeficenti është më i vogël. Nga ana tjetër, numri i universiteteve/një mijë banorë në Shqipëri është shumë herë më i madh se ai i vendeve të rajonit. Këtu mund të bëhen disa deduksione: masivizimi në Shqipëri i arsimit të lartë ka vend për nxitje me politika mbështetëse; një pjesë e mirë e të rinjve zgjedhin të arsimohen jashtë vendit, kryesisht ata më të mirët, dhe ne nuk bëjmë asgjë për t’i mbajtur; hapja pa kriter e universiteteve dhe funksionimi i mëtejshëm i tyre në kundërshtim me logjikën e një institucioni të tillë, që kërkon dy boshte: mësimdhënie cilësore e kërkim shkencor.

Deduksioni i fundit: “hapja pa kriter e universiteteve”, – është çelësi për fillimin e argumentit për përmirësim!

Për shembull, çfarë kuptimi ka që Universiteti “Aleksandër Moisiu” në Durrës ka ndryshuar pothuaj krejtësisht synimin fillestar për të cilin u hap, – të qenit i profilizuar, – ndërkohë që sot ofron programe të ngjashme me shumë universitete të tjera, private e publike, një pjesë e të cilëve janë dy hapa larg, në Tiranë! Nga faqja on-line e universitetit mund të vlerësosh lehtësisht edhe cilësinë e programeve që ofrohen, si dhe të kërkimit shkencor që zhvillohet. Duke u ndalur te kërkimi shkencore, konstatohet se puna shkencore në këtë universitet udhëhiqet nga 31 objektiva, ndërkohë që të gjithë manualët e pedagogjisë rekomandojnë të punohet me jo më shumë se 4-5 objektiva. Nga 31 objektivat shkencorë që listohen, në objektivin nr. 31 lexon:

“Pasqyrimi i aktiviteteve në kohë reale në faqen zyrtare të UAMD-së dhe i organizatave e institucioneve partnere, si dhe mediatizimi i aktiviteteve dhe gjithë veprimtarisë së UAMD-së në të gjitha format e mundshme (media, media sociale, web-e), për rritjen e impaktit, propogandimin e ofertës UAMD, si dhe për rritjen e imazhit publik të Universitetit “Aleksandër Moisiu”.

Sigurisht që një universitet duhet të pretendojë më shumë se një shkollë e mesme! Ky është qëllimi pse funksionojnë. Hulumtimi në rubrikat e tjera të kërkimit shkencor nuk ofron më shumë! Biblioteka digjitale e Universitetit “Aleksandër Moisiu” përbëhet nga punimet e studentëve të nivelit master, si dhe leksione të skanuara të disa pedagogëve, ndërsa qendra kërkimore ekziston si koncept. Por universiteti ka tagrin të japë edhe gradën shkencore “Doktor” – në faqe gjenden të publikuara 3 punime doktorature!

Në garën e reduktimit të kërkimit shkencor në aktivitete nuk mbetet prapa as Universiteti i Gjirokastrës!

Analiza e faqeve on-line të universiteteve të tjera jep të njëjtën pamje sa i takon cilësisë. Në Fakultetin e Shkencave të Natyrës (UT), Departamenti i Fizikës, puna shkencore është vetëm si rubrikë, gjithë hapësira tjetër është bosh (dt. 23.12.2018).

Përsëri nga faqet on-line, një universitet ka fakultet sportiv, por e vetmja fushë sporti është parkingu rreth ndërtesës; një tjetër ka fakultet për përgatitjen e teknikëve në fushën e imazherisë mjekësore, por përgjegjësi i departamentit jep psikologji!

Universitete të tillë janë thjesht “grabitqarë”. Mburren se kanë shumë studentë! Mburren se kanë shumë programe! Por grabisin të ardhurat, grabisin shpresën, grabisin ëndrrat tona për një shoqëri të mirë. Janë arsyeja pse largohen të rinjtë. 

Së treti,

  • cilësia e dobët me të cilën vijnë studentët nga një nivel i mëparshëm arsimor. Faktori kryesor është reduktimi i gjimnazeve nga katër në tre klasë, me arsyetimin që një klasë e bën në sistemin nëntëvjeçar. Por mësuesit e ciklit nëntëvjeçar nuk janë të aftë të përballojnë atë nivel dijesh që kërkon gjimnazi. Kjo ndikoi në thjeshtëzimin në maksimum të kurrikulës së gjimnazit, sepse edhe nga ky nivel nxënësit vinin me boshllëqe.

Pyetjet që mund të shtrohen janë shumë. Zinxhiri nga një nivel edukimi në një tjetër nuk funksionon. Gjithsesi, duke mbetur në arsimin e lartë, dhe në vijim të argumenteve sa më sipër, mund të fillojmë me një pyetje të thjeshtë: Pse duhan mbajtur kaq shumë universitete publike? Përpos të tjerave, kaq shumë shpenzime buxheti për të mbajtur rektorë e zëvendës rektorë? Është mirë që disa universitete të mbyllen (si emra) dhe t’u bashkëngjiten atyre te të cilët ekziston mundësia se mund të ribëhen. Po ashtu, një ide e mirë është edhe profilizimi për disa universitete të tjera publike, në varësi të vendndodhjes gjeografike.

Një vështirësi tjetër në funksionimin e cilësisë është edhe legjislacioni aktual e vendime të ndryshme nxjerrë në funksion të tij. Sepse në ligjin aktual për arsimin e lartë, Nr. 80/2015, ndonëse është më i mirë se i mëparshmi, fryma dhe nene të veçanta nuk na ndihmojnë të përmirësojmë gjendjen bazuar në të, ose ndryshe ligji nuk nxit ndryshime pozitive në arsimin publik.

Nga ligji, vendosja e theksit te ekselenti që vjen nga shkolla e mesme nuk e zgjeron suksesin e shoqërisë, sepse ekselentë të tillë rrallë dalin jashtë modeleve të paracaktuara sociale dhe rrallë lulëzojnë jashtë mjediseve inkurajues të njohur. Këta individë mund të na bëjnë të ëndërrojmë, por tullat i vendos masa dhe kemi nevojë që këto tulla të zënë vend mirë. Për më tepër, vlerësimi dhe shndërrimi në kult i aftësive dhe meritës, në pedagogji, njihet si një lloj “evolucioni negativ” i shoqërisë dhe etiketohet si justifikim për të qenë indiferent ndaj fëmijëve që u takojnë shtresave në nevojë, si dhe për mungesën e veprimeve dhe masave që i lënë në nivelin ku janë.

Vendosja e theksit në të gjithë diskursin e pas-protestës nuk duhet të jetë te ekselenti që vjen nga shkolla e mesme, sepse vazhdoj të këmbëngul që mesatarja e shkollës së mesme na tregon se janë të mirë, por jo sa të mirë do të jenë, por duhet të jetë te ekselenti që prodhon universiteti, pra studenti në dalje. Kjo është vlera e shtuar e universitetit dhe ky është universiteti i mirë.

Bazuar në këtë ligj nuk mund të shkojmë përtej tetë pikave që kërkuan studentët këtë dhjetor dhe gjasat janë të kemi një protestë të ngjashme vetëm disa muaj më vonë!

Bëjmë dot universitet të mirë? Kjo kërkon politika të mira dhe ekspertë të mirë! Arsimi duhet shpallur emergjencë kombëtare, të paktën për një periudhë katërvjeçare! Sepse arsimi nuk pret… dhe jo vetëm arsim i lartë!

Kodi i etikës në sektorin publik në Shtetet e Bashkuara të Amerikës

24 Nëntor 2018

Sipas filozofisë, institucionet dhe agjencitë publike ngrihen mbi vlerat sociale që mbart shoqëria. Për këtë arsye, këto institucione dhe organizata publike udhëhiqen më tepër nga parimet etike krahasuar me kompanitë private, të cilat mbështeten në filozofinë e fitimit. Nga ana tjetër, duhet theksuar se institucionet publike kanë, në themel, ato parime etike që kanë lidhje me kontekstin (natyrën e punës) që ka organizata. Për shembull, një qendër për fëmijë me aftësi të kufizuara udhëhiqet nga parimi i mosdiskriminimit ndaj tyre.

Rregullat etike në sektorin publik në ndryshim nga rregullat etike në sektorin privat kanë si qëllim t’i shërbejnë vlerave të një shoqërie.

KODI I ETIKËS NË SEKTORIN PUBLIK TË SHBA

Shoqata Amerikane e Administratës Publike në Shtetet e Bashkuara të Amerikës është institucion që i shërben përmirësimit dhe zhvillimit të proceseve administrative në administratën publike amerikane. Kjo shoqatë ka përgjegjësi në nxitjen e profesionalizmit dhe rritjen e  përgjegjësisë ndaj parimeve etike që përfaqësohen në shërbimet publike.

Si përfundim, ne anëtarët e Shoqatës Amerikane të Administratës Publike i angazhohemi në zbatimin e parimeve të mëposhtme.

Do t’i shërbejmë interesit publik. Do t’i shërbejmë interesit të opinionit publik, përtej atij vetjak.

  •  Ne, anëtarët e Shoqatës Amerikane të Administratës Publike betohemi se:
  1. Do të ushtrojmë autoritet për të nxitur interesin publik.
  2. Do të kundërshtojmë të gjitha format e diskriminimit dhe të ngacmimit, si dhe do të promovojmë veprime motivuese dhe nxitëse.
  3. Do të njohim dhe mbështesim të drejtën që ka opinioni publik për të pasur informacion mbi administratën publike (atë sektor që ka lidhje me të)
  4. Do të përfshijmë qytetarët dhe opinionin publik në vendimmarrje që ka të bëjë me politikat publike që i prekin direkt ata.
  5. Do të demonstrojmë dashamirësi, korrektësi, drejtësi, ndershmëri dhe optimizëm ndaj opinionit publik dhe qytetarëve të vendit.
  6. Do t’i ofrojmë përgjigje opinionit publik në mënyrë të plotë, të qartë dhe të kuptueshme.
  7. Do të asistojmë dhe ndërmjetësojë qytetarët për çështjet që lindin mes tyre dhe hallkave administrative.
  8. Do të jemi të gatshëm të marrim vendime dhe pse mund të jenë në favor të pakicës (jo tepër popullore si vendime).

Do të respektojmë Kushtetutën dhe Ligjin

 Do të respektojmë, mbështesim dhe zbatojmë ato ligje dhe akte normative përcaktuar nga detyrat dhe përgjegjësitë e organizatave publike, punonjësve e këtyre institucioneve, si dhe pjesëtarëve të shoqërisë.

  • Ne, anëtarët e Shoqatës Amerikane të Administratës Publike do të jemi të përkushtuar:
  1. Të kuptojmë dhe të zbatojmë ato ligje dhe akte normative që lidhen me punën e përditshme.
  2. Të punojmë për të ndryshuar ose modifikuar ato rregulla të cilat janë jo produktive.
  3. Të minimizojmë, madje deri në eliminim, format diskriminuese dhe të paligjshme.
  4. Të parandalojmë të gjitha format e keqmenaxhimit të fondeve publike, duke ngritur struktura të fuqishme kontrolli fiskal, si dhe duke mbështetur veprimet investigative financiare dhe auditet periodike.
  5. Të respektojmë dhe të mbrojmë informacionin e klasifikuar si sekret.
  6. Të lehtësojmë dhe të inkurajojmë aktivitetet e legjitimuara të qeverisë, si dhe të mbrojmë të drejtat e punonjësve në administratën publike.
  7. Të promovojmë parimet kushtetuese të barazisë, korrektësisë, ndershmërisë, përgjegjshmërisë dhe përfaqësimit, gjithnjë në shërbim të mbrojtjes së të drejtave qytetareve.

Do të shfaqim integritet personal

Do të manifestojmë standarde sa më të larta në të gjitha hallkat e administratës, për t’i transmetuar opinionit publik siguri dhe besim në shërbimet publike.

  • Ne, anëtarët e Shoqatës Amerikane të Administratës Publike betohemi:
  1. Të jemi të ndershëm dhe të mos komprometojmë këto vlera për përfitime vetjake ose avancime në karrierë.
  2. T’i japim gjithsecilit atë që meriton në punë, pra gjithsecili të marrë vlerat dhe meritat që takon.
  3. Të evitojmë konfliktet e interesit dhe fenomene të tjera negative, si për shembull nepotizmin, shpërdorimin e fondeve publike, si dhe marrjen e ryshfeteve.
  4. Të tregojmë respekt ndaj eprorëve, vartësve, kolegëve dhe opinionit publik.
  5. Të marrim përgjegjësinë për gabimet që bëjmë në punën e përditshme.

Do të promovojmë një administratë etike

Të forcojmë aftësitë organizuese, me qëllim që të kemi një administratë etike, efektive dhe korrekte në shërbim ndaj publikut.

  • Ne, anëtarët e Shoqatës Amerikane të Administratës Publike betohemi:
  1. Të nxisim kapacitetet organizative të organizatës me qëllim që ta bëjmë administratën sa më kreative, të hapur në komunikimin me publiku, si dhe më të dedikuar ndaj tij.
  2. Të kemi një koordinim në nivel institucional, ndërmjet institucioneve, një shërbim më të mirë ndaj opinionit të gjerë publik.Të aplikojmë procedura të cilat nxisin sjelljet etike dhe i bëjnë individët më të ndërgjegjshëm dhe më të përgjegjshëm ndaj punës dhe gabimeve të tyre.
  3. Të krijojmë kushte të favorshme institucionale për punonjësit e administratës, me qëllim që t’i shërbejmë sa më mirë publikut të gjerë.
  4. Të promovojmë parimin e meritokracisë dhe të evitojmë veprimet ekstremiste dhe arbitrare.
  5. Të promovojmë një administratë të përgjegjshme nëpërmjet kontrolleve të herëpashershme.
  6. Të nxisim organizatat publike që të rishikojnë Kodin Etik në çdo kohë me qëllim që të bëhen përshtatjet e nevojshme.

Do të promovojmë performancën profesionale

Do të forcojmë kapacitetet individuale dhe do të nxisim rritjen profesionale të punonjësve në radhët e sektorit publik.

  • Ne, anëtarët e Shoqatës Amerikane të Administratës Publike betohemi se:
  1. Do të japim gjithë mbështetjen e mundshme, si dhe do të nxisim avancimin në karrierë të individëve të kualifikuar brenda administratës publike.
  2. Do të kemi aftësinë dhe përgjegjshmërinë shoqërore për të zgjidhur probleme dhe çështje që lidhen me punën.
  3. Do të nxisim trajnimin e vazhdueshëm dhe të herëpashershëm të stafeve, në nivele të ndryshme drejtimi.
  4. Do të krijojmë ura lidhëse midis auditorëve universitare dhe niveleve të ndryshme të administratës publike, me qëllim thithjen e elitës studentore në këtë fushë, si dhe për të qenë në kontakt me nivele akademike.

Marrëdhëniet etnike në historinë kineze Nga Qizhi Zhang

Marrëdhëniet etnike në historinë kineze

Nga Qizhi Zhang

Kina, për një kohë të gjatë, ka qenë vendi i shumë grupeve etnike, nga të cilët, më shumë se 50 prej tyre me paraardhës që kanë jetuar në këtë tokë për mijëra vjet. Me përjashtim të rusëve, si dhe të disa grupeve të tjera etnike me popullsi të vogël, pjesa më e madhe e tyre janë grupe etnike native që kanë ekskluzivitetin e të qenit nga Kina dhe me histori që mund të gjurmohet, për më tepër e shkruar, deri në 2 000 vjet më parë. Historia e këtyre grupeve etnike në Kinë është unike dhe e ndryshme nga historia e shumë prej vendeve europiane.

Ndryshe nga pjesa më e madhe e vendeve europiane, të gjithë grupet etnike kineze kanë jetuar, për një kohë të gjatë, në një shtet të bashkuar. Shumë kohë më parë, konkretisht 2 000 vjet më parë, Kina ka qenë e bashkuar në një dinasti perandorake, pjesë e së cilës kanë qenë edhe këto grupe etnike.[1] Megjithëse populli kinez ka përjetuar ndryshimin e shumë dinastive, në pjesën më të madhe të kësaj historie 2 000 vjeçare bashkimi ka qenë gjithmonë normë, sipas parimit “sa më i fortë bashkimi, aq më e qëndrueshme shoqëria.”

Bashkimi i Kinës dhe vetë territori i saj i madh janë arritur dhe zhvilluar nga populli etnik kinez. Po ashtu, edhe kultura dhe historia kineze janë krijuar nga të 56 grupet etnike kineze dhe paraardhësit e tyre gjatë këtij rrugëtimi të përbashkët, nisur mijëra vjet më parë. Ndërmjet këtyre grupeve etnike, grupi etnik Han ka qenë, pothuaj gjithmonë, grupi dominues, duke shtuar në këtë vlerësim, kontributet e vazhdueshme të të gjithë grupeve të tjera etnike në minorancë.

Mjedisi gjeografik dhe marrëdhëniet etnike

Drejtimi që ka ndjekur procesi historik në Kinë ka qenë gjithmonë i lidhur ngushtë me kushtet gjeografike të saj. Mund të themi se, sigurimi i një bashkimi të qëndrueshëm, sikundër edhe integrimi i grupeve etnike në një, deri në një farë mase ka ardhur edhe si rrjedhojë e mjedisit natyror që gjendet në përgjithësi në Azinë lindore. Falë këtyre karakteristikave gjeografike natyrore, Kina ka qenë pothuaj një rajon i izoluar dhe një vend gjysmë i mbyllur. Nga njëra anë, ky mjedis ka qenë pengesë për komunikimin me botën e jashtme, por në anën tjetër, ka mundësuar një kontakt më të ngushtë ndërmjet popullsive të grupeve etnike të ndryshme brenda të gjithë territorit. Pavarësisht ndarjes dhe copëzimit të vendit në kohëra shumë të hershme, Kina ka arritur të plotësojë me sukses misionin e bashkimit të plotë dhe, mbas çdo ribashkimi, territori i Kinës mbetej, në përgjithësi, i pandryshuar. Përsëri, kryesisht për shkak të mjedisit gjeografik. Situata e veçantë gjeografike e Kinës ka mundësuar në lindjen e një kulture me elementë të shumtë diversiteti, por njëkohësisht edhe kushtet që kjo kulturë diverse të zhvillohej drejt njehsimit.

Në veri të Kinës shtrihet rrafshnalta e madhe mongole. Peizazhi kryesor i kësaj rrafshnalte është stepa, e cila kalon përmes saj dhe e ndan, vetë Mongolinë, në dy rajone, Mongolia e brendshme dhe Mongolia e jashtme. Ajo kufizohet nga shkretëtira e madhe, shkretëtira e Gobi-t dhe malet Yinshan. Në veri të rrafshnaltës mongole gjenden male që shtrihen për mijëra e mijëra kilometra, nga lindja në perëndim; në veri të këtyre maleve, gjendet rajoni i ftohtë i Siberisë. Malet e Siberisë jugore të cilët kufizohen me rrafshnaltën mongole, kanë qenë shtëpia e disa fiseve të lashta, si Dingjing dhe Xiajiasi, por të shpërndarë nëpër luginat dhe pjerrësitë me diell të malit. Vit pas vit e brez pas brezi, këto fise kanë bërë të pamundurën për të migruar drejt jugut, në kërkim të tokave të mëdha e pjellore që gjenden në stepat mongole. Por në stepa ekzistonin e jetonin fise të tjera, nomadë, që pjesën më të madhe të jetës e kalonin mbi kalë, si Di-të veriorë, Hun, Xianbei, Turks, Huihe dhe Mongolë. Dëshira e tyre për mirëqenie e begati i shtyn edhe më në jug, në Kinën qendrore, në pjesën e brendshme të Murit të Madh dhe në krahët e kulturës kineze.

Kina verilindore kufizohet, në perëndim, me stepën mongole, në lindje me oqeanin Pacifik, ndërsa në veri shtrihet deri në malet Outer Xing’anling, të cilët shërbejnë si kufi i saj me Siberinë. Në këtë pjesë të Kinës gjendet rrafshnalta qendrore dhe kodra pa fund. Me mijëra e mijëra kilometra katrorë tokë janë pjellore a të mbuluara me pyje të dendur, shumë të mira për gjueti në veri dhe akoma më të mira ato në jug për bujqësi. Për pasojë, ky është vendi ku në kohë të ndryshme vendosen fise të ndryshëm, si Dong Hu (barbarët e lindjes), Sushen (paraardhësit e Manchu-ve), Wuhuan, Xianbei (paraardhësit e Xibo-ve), Shiwei (paraardhësit e Mongolëve), Khitan dhe Jurchens. Kina verilindore ndahet nga rrafshnalta e Kinës veriore nga një territor i ngushtë malor, përgjatë linjës bregdetare të detit Bohai. Kalimi nga një rajon në tjetrin ruhet nga “Kalimi Shanhai”. Për mijëra vjet me radhë, grupe etnike si Xianbei dhe Shiwei, prejardhja e të cilëve është nga rajoni verilindor, kanë kaluar përmes maleve Xing’anling dhe kanë hyrë në stepat mongole, ndërsa shumë grupe të tjera i janë drejt jugut vetëm nëpërmjet këtij kalimi, në kërkim të rajoneve më të ngrohtë, më të pasur dhe më pjellorë të Kinës qendrore. Në kohët e lashta, Kina veriperëndimore është quajtur shpesh si “Rajoni perëndimor” (Xi Yu), një emër që në ditët e sotme referon, në lindje, rajonin autonom Xinjiang dhe Azinë e mesme, ndërsa në jug, liqenin Balkhash. Hyrja në Xinjiang është shumë e vështirë, sepse kërkon kalimin e një vargu malesh të pakapërcyeshëm dhe të një shkretëtire, të cilët të dy së bashku formojnë një barrierë të fuqishme natyrore. Në veri, malet Tangnu dhe Altai janë një pengesë natyrore, rezistente ndaj të ftohtit siberian. Malet Congling, si dhe rrafshnalta Pamir e cila gjendet në një lartësi 4 000 m shtrihen në perëndim. Malet Karakorum, në jug, bllokojnë tërësisht transportin ndërmjet Qinghai dhe rrafshnaltës Tibetiane. Thënë shkurt, Kina është një rajon i rrethuar nga male në jug, veri dhe perëndim, me të vetmen hapje, në lindje, në detin lindor. Në verilindje është hyrja në stepën mongole. Në juglindje gjendet korridori Gansu, nëpërmjet të cilit mund të mbërrihet deri në Gansu, Qinghai dhe në rrafshnaltën gjysmë-pjellore Shaanxi (Guanzhong). Në kohët e lashta, shumë fise, njëri pas tjetrit, vendosen në këtë zonë, si Sairen, Usun, Yuezhi, Huns, Turks, Huihe dhe Mongolët Zhungar. Disa fise zbritën nga stepa mongole (Huns, Turks, Huihe dhe Mongolët), të tjerë nga Gansu Corridor (Usun dhe Yuezhi), por të gjithë, ndërsa vinë këtu, kërkojnë të vazhdojnë edhe më, disa drejt rrafshnaltës qendrore të Kinës dhe, të tjerë drejt stepës mongole.

Rajoni i Azisë së mesme, Hezhong, deri në perëndim të maleve Congling (sot, përfshin Uzbekistan, Tajikistan dhe Kyrgyzstan) ka qenë pjesë e territorit kinez, të paktën që në kohët e hershme të Dinastisë Qing. Ai shtrihet ndërmjet lumit Amul dhe lumit Syr Darya, – të dy lumenjtë derdhen në detin Aral. Ky rajon përbëhet nga basene e oaze dhe, kohët e lashta, banohet nga popullsia Sogdian, të cilët e sigurojnë jetesën duke u marrë me bujqësi dhe tregti. Për shkak të thatësirës së shkretëtirës në perëndim dhe veri, rajoni dominohet nga nomadët Sogdian, por qw gjithsesi, për të realizuar tregtinë, si dhe për të pasur një mbrojtje ushtarake janë të detyruar të lëvizin nëpërmjet stepës mongole dhe rrafshnaltës qendrore të Kinës.

Kufiri jugperëndimor i Kinës lidhet me vargmalin Himalayan dhe malet Hengduan, të cilët të dy së bashku formojnë barrierën natyrore më të pakapërcyeshme në botë. Në kohët e lashta, zona ka vuajtur pasojat e një sistemi transporti, ndër më të varfrit të të gjithë rajonit. Në rrafshnaltën Qinghai-Tibetan dhe rrafshnaltën Yunnan-Guizhou jetojnë shumë grupe etnike, si Tubo (paraardhësit e Tibetanëve), Menba, Qiang, Bai, Miao dhe Dai. Ndërmjet barrierës natyrore që kanë në jug  dhe karakteristikave të rrafshnaltës qendrore, këto fise zgjedhin rrafshnaltën dhe lëvizin drejt pjesës qendrore të Kinës.

Zona juglindore e territorit kinez ka një vijë bregdetare që shtrihet në mbi 1 000 km gjatësi, të cilën, për një kohë të gjatë, fiset e lashtë e referonin si fundin e tokës.

Mjedisi gjeografik kinez, me shumëllojshmërinë e klimës dhe të burimeve natyrore, ka ushtruar një ndikim të thellë mbi të gjitha grupet etnike, duke ofrur, në të njëjtën kohë, si diversitet të shumtë kulturor, ashtu edhe pabarazi në zhvillimin socio-ekonomik. Në një kategorizim të ri që mund të bëjmë, këto grupe përfshijnë: nomadët në veri, fiset gjuetare në verilindje, fiset e oazeve të shkretëtirës në jug të maleve Tianshan, si dhe fiset e rrafshnaltës në jugperëndim, ku këta të fundit praktikojnë një bujqësi të përzier. Duhet të theksojmë se secili prej këtyre grupeve, në përputhje me natyrën e rajonit në të cilin është vendosur, ka zhvilluar edhe kulturën e tij. Në anën tjetër, rrjeti ujor që mbulon të gjithë vendin, kalimet natyrore në stepa, si dhe shumë e shumë rrugë të tjera të hapura dhe përdorimi i mjeteve të transportit, i ndihmojnë të gjitha këto grupe etnike të lidhen ngushtë me njëri-tjetrin.

Por grupet etnike minoritare që u vendosën në pjesën e jashtme të rrafshnaltës qendrore kanë vështirësi në lëvizje, për shkak të barrierave natyrore dhe të mjedisit. Dëshira e tyre më e madhe është zhvendosja drejt qendrës së rrafshnaltës qendrore, falë motit të butë dhe tokës pjellore. Për këto arsye, për mijëra vjet me radhë, të gjitha aktivitetet e rëndësishme politike, ekonomike dhe ushtarake të të gjitha grupeve etnike janë orientuar drejt vendosjes në qendër të rrafshnaltës qendrore, – e thënë ndryshe, drejt basenit të lumit të Verdhë dhe rrjedhës së poshtme të lumit Yangtze. Për mijëra vjet me radhë, mjedisi gjeografik, me karakteristikat e përshkruara sa më sipër, ka qenë arsye për një kohezion gjithmonë e më të plotë brenda kombit kinez.

[1] Territori kinez bashkohet për herë të parë më vitin 221 p.e.s., në kohën e Dinastisë Qin.

Shkëputur nga libriHyrje në historinë dhe kulturën kineze”, autor Qizhi Zhang

Çmimi Nobel (2018) në ekonomi “Për identifikimin e problemeve shqetësuese të shoqërisë, në zgjidhjen e të cilave tregu i lirë ka dështuar”

Çmimi Nobel (2018) në ekonomi “Për identifikimin e problemeve shqetësuese të shoqërisë, në zgjidhjen e të cilave tregu i lirë ka dështuar”

Përgatiti: Valbona Nathanaili

Në foto, dy fituesit e Çmimit Nobel në Ekonomi për vitin 2018, William Nordhaus dhe Paul Romer.

Çmimi Nobel në Ekonomi për vitin 2018 u jepet William D. Nordhaus nga Universiteti i Yale dhe Paul M. Romer nga Universiteti i New York-ut.

Sipas Quartz, Nordhaus dhe Romer shpjegojnë aftësinë tonë të mrekullueshme për të krijuar dhe, në të njëjtën kohë, edhe për të shkatërruar rritjen.

Sipas Bloomberg, William D. Nordhaus nga Universiteti i Yale dhe Paul M. Romer nga Universiteti i New York-ut, fitojnë Çmimin Nobel për vitin 2018 në ekonomi, për shndërrimin në temë diskutimi në shkencën e ekonomisë të dy çështjeve që kanë qenë objekt shqetësimi për një kohë të gjatë, ndryshimet klimaterike dhe inovacioni në fushën e teknologjisë.

Ndërsa Akamedia Mbretërore Suedeze, ndër të tjera, shprehet: Dy amerikanët kanë krijuar metoda që adresojnë çështje nga më të rëndësishmet dhe njëherazi kërkojnë zgjidhje të ngutshme për kohën tonë: si të krijojmë një rritje ekonomike të qëndrueshme dhe të pandërprerë në terma afat-gjatë.

Sipas The New Yorker

Nga John Cassidy, 9 tetor 2018

Në vështrim të parë, hulumtimet e dy studiuesve që fituan Çmimin “Nobel” këtë vit në Ekonomi kanë pak argumente të përbashkëta. Bill Nordhaus-it, profesor për një kohë të gjatë në Universitetin Yale, iu akordua çmimi për krijimin e një modeli matematikor, në gjendje të parashikojë lidhjen ndërmjet ndryshimeve klimaterike dhe zhvillimit të ekonomisë. Thënë ndryshe, ndikimin e këtyre ndryshimeve në ekonomi. Studimi është botuar në fillimvitet nëntëdhjetë. Nga koha që Nordhaus zhvilloi modelin e tij, një numër gjithnjë në rritje aktorësh të interesuar në këtë degë të shkencës e kanë bërë pjesë të punës së tyre, nga të cilët mund të veçojmë, për shembull, Panelin Ndërqeveritar të Kombeve të Bashkuara për Ndryshimet Klimaterike, i cili sapo ka publikuar një raport paralajmërues me pasoja të tmerrshme për botën nëse trendet aktuale të ndryshimeve të klimës do të lejohen të vazhdojnë sipas të njëjtëve koeficientë.

Paul Romer, ish-pedagog në Universitetin e Stanford-it dhe tashmë në Universitetin e New York-ut, është specialist në studimin e forcave që udhëheqin rritjen ekonomike në terma afatgjatë. Studimi që i dha çmimin, publikuar në vitet 1986 dhe 1990, thekson rëndësinë e dijeve dhe të brezit të dijes.

Në dijeninë time, Nordhaus dhe Romer nuk kanë bashkëpunuar kurrë me njëri-tjetrin dhe asnjëri prej tyre nuk është pjesë e ndonjë shkolle të veçantë, përtej përkatësisë në kategorinë e gjerë të ekonomistëve neoklasikë, që i kushtojnë vëmendje të veçantë zbatimit të matematikës në interpretimin e dukurive të kësaj shkence.

Nordhaus e Romer, njësoj si shumë ekonomistë të tetë universiteteve private që ndodhen në veriperëndim të ShBA (“Ivi League”) mbështesin, në përgjithësi, kapitalizmin e tregut të lirë. Në fakt, të dy kanë shkruar se si proceset e vazhdueshme të risive konkurruese, thelbësore për kapitalizmin modern, janë të afta të gjenerojnë përfitime të jashtëzakonshme materiale, një pjesë e të cilave nuk ka qenë e mundur të përfshihen plotësisht në statistika, si për shembull në prodhimin e brendshëm bruto.

Në rrjedhojë, përbën pak paradoks, që ajo çfarë bashkon Nordhaus dhe Romer janë pikërisht studimet në lidhje me dështimin e herëpashershëm të tregjeve për të punuar në atë mënyrë sikundër reklamohen. Ndërsa puna e secilit fokusohet në zona krejtësisht të veçanta, të dy shqyrtojnë problemin e “eksternaliteteve” të tregut, ose të “vërshimeve” përtej asaj që duhet të përmbajë shtrati i tij, por që përbëjnë një faktor të rëndësishëm justifikues për sasinë e taksës së energjisë që duhet të paguajmë, për hartimin e skemave të qasjes me bazë tregun për kontrollin e ndotjes, për paratë që duhet të financojnë kërkimin shkencor, apo për lloje të ndryshme të ndërhyrjes së qeverisë.

Në letrën shoqëruese, Komiteti i Çmimit Nobel shkruan:

  • Të dy, si Romer, edhe Nordhaus theksojnë, se në ekonominë e tregut, një makinë shumë e fuqishme si zhvillimi njerëzor është vërtet imperfekt, ndërkohë që kontributet e autorëve ofrojnë gjykime të thella se si politikat qeverisëse munden, potencialisht, të rrisin mirëqenien tonë në terma afatgjatë.

Termi “imperfekt” është disi konfuz: çështjet për të cilat diskutohen janë tejet të rëndësishme. Në një treg idealisht konkurrues, çmimet mbulojnë kostot e prodhimit të të mirave materiale, fitimet merren direkt nga konsumatori, ndërkohë që ky mekanizëm balancues u siguron tregjeve të shpërndajnë burimet dhe të mirat me më shumë eficiencë se sa ajo që mund të diktojë qeveria ose metoda të tjera që mund të zgjidhen në zëvendësim të saj. Por tregu i karburanteve (Nordhaus) dhe të mirat që mishërojnë progresin në dijen njerëzore (Romer) nuk funksionojnë në këtë mënyrë.

Kur paguajmë tre dollarë për një galon gaz, çmimi mbulon kostot e kompanisë së karburantit që janë shpenzuar për nxjerrjen nga nëntoka, përpunimin dhe transportimin deri në pikën e shitjes së karburanteve, sikundër po aq edhe kënaqësinë e të çuarit të fëmijëve me makinë në shkollë. Por çmimi nuk merr në konsideratë kostot që brezat e ardhshëm duhet të paguajnë nga akumulimi i dyoksidit të karbonit që çlirohet në atmosferë dhe, në rrjedhojë, edhe rritjen e temperaturave, përmbytjet, shkatërrimin e koraleve etj. Kjo kosto ekstra është eksternalitet negativ. Një mënyrë e zgjidhjes së këtij problemi është vendosja e kufizimeve të rrepta në djegien e karburanteve, si për shembull të gazit dhe qymyrit. Një alternativë tjetër është të imponojmë një taksë karboni – që mund ta masim – e cila në rrjedhojë mund të ndikojë në reduktimin e përdorimit të tyre. Por sa e madhe duhet të jetë kjo taksë?

Nordhaus është i pari që ka zhvilluar modelet që mund të përdoren në përgjigje të kësaj pyetjeje. Të njohura si modele të vlerësimit të integruar (I.A.M.s), ato mishërojnë lidhjet që ekzistojnë nga çlirimi i karbonit deri në ndryshimet në atmosferë, nga ndryshimet në atmosferë në ndryshimet në temperaturën globale dhe nga ndryshimet në temperaturë deri në efektet e dëmshme në ekonominë globale. Në fillimvitet nëntëdhjetë, duke përdorur versionin e parë të modelit të tij, Nordhaus llogariti se taksa e karbonit që duhet vendosur për të marrë në konsideratë efektet e mësipërme duhet të jetë, fillimisht, gjashtë dollarë/ton karboni të çliruar. Por në punimet e këtyre kohëve të fundit, që marrin në konsideratë rritjen e shpejtë të ekonomisë botërore përgjatë çerek shekullit që lamë pas, si dhe rritjen e sasisë së çliruar të karbonit që kanë shoqëruar këto zhvillime, vlerëson se kjo taksë duhet të rritet në afro tridhjetë dollarë/ton karboni të çliruar.

Një punim pozitiv i “vërshimeve” të tregjeve, në kahun e kundërt të atij të mësipërm, ka lidhje me gjenerimin e të ardhurave që nuk integrohen tërësisht në transaksionet që kryhen në tregje. Mbjellja e pemëve është një shembull i mirë: përpos faktit që na sigurojnë dru dhe fruta, pemët kanë aftësinë të thithin dyoksidin e karbonit nga atmosfera dhe të çlirojnë oksigjen. Një shembull më pak i dukshëm dhe te i cili fokusohet Romer, është krijimi i dijeve teknike, të cilat më pas mishërohen në komoditete të reja.

Për ilustrim, le të marrim historinë zhvillimit të transistorëve. Ato u zbuluan falë punës kërkimore shkencore që zhvillohej në laboratorët Bell në fundvitet 1940, ndërkohë që kompanitë filluan prodhimin e tyre për përdorim tregtar në vitin 1951. Klientët që blenë produkte që kishin në përbërje edhe këta transistorë të hershëm, si për shembull kufje e radio, mund të supozojmë se morën mbrapsht vlerën e parave që paguan. Por ky ishte vetëm fillimi: sapo u zbulua kjo dije themelore, që tregonte parimet se si mund të krijohen transitorët, biznese të tjera kërkuan mundësitë për ta vënë në përdorim, duke prodhuar transistorë jo vetë më të mirë, por edhe të llojeve të ndryshëm, një proces që Romer e krahason me krijimin e recetave të reja: “Deri më sot, firmat private kanë zhvilluar receta shumta të përmirësuara, që e kanë ulur koston e prodhimit të një transistori me një milion herë”, – shkruan në një ese botuar në vitin 1993. “Por pjesa më e madhe e përfitimeve nga ky zbulim nuk janë korrur nga firmat që i zbuluan, por nga përdoruesit e transistorëve. Vetëm pak vite më parë paguaja mijëra dollarë për miliona transistorë që ndihmonin në shtimin e kujtesës së kompjuterit, ndërkohë që sot paguaj më pak se një qind, ndonëse nuk kam bërë asgjë për ta merituar një gjë të tillë, ose nuk kam ndihmuar fare në lulëzimin e këtij fryti”.

Romer identifikon krijimin e dijes teknike që “vërshon” në krijimin e produkteve të reja, si faktor për mbështetjen e dijes ekonomike. Në një artikull të vitit 1993 paraqet modelin e tij matematik të një ekonomie që në mënyrë eksplicite përfshin sektorin e dijes. Akoma, Romer argumenton se një ekonomi ideale e tregut të lirë, lënë në funksionin e saj, tenton të prodhojë pak dije të reja. Në një mjedis tërësisht konkurrues, kompanitë shqetësohen që kompanitë e tjera do të kopjojnë e përvetësojnë shumë shpejt çdo risi që ato do të paraqesin, kështu janë shumë dorështrënguara në kostot e investimeve për kërkim e zhvillim.

Për të zgjidhur një problem të tillë, Romer propozon se është e nevojshme të paraqesim politika që nxitin mbështetjen financiare për kërkim e zhvillim shkencor, dhënien e bursave për studiuesit e shkencës dhe hartimin më së miri të përmbajtjes së patentave që u mundësojnë kompanive që ofrojnë risi të marrin, në këmbim, para për shpikjet e tyre. Akoma, shton Romer, kemi shumë punë për të bërë për hartimin e këtyre politikave, duke përfunduar: “Vendi që do të marrë në dorë udhëheqjen e botës në shekullin e njëzet e një, do të jetë ai që do të zbatojë risinë që mbështet prodhimin e ideve të rëndësishme, që mund të bëhen të tregtueshme në sektorin privat”.

As Nordhaus dhe as Romer nuk është radikal. Në një debat me temë se deri ku duhet të shkojmë në trajtimin e ndryshimeve klimaterike, Nordhaus është kritikuar shpesh si inkrementalist. Në një artikull të kohëve të fundit, Nordhaus përdor modelin e tij për të llogaritur se strategjia “optimale” për ndryshimin e klimës duhet të përfshijë rritjen e temperaturës me afro 2.5 gradë Celsius deri më 2100, e cila përkthehet në vendosjen e një takse karboni prej afro tridhet dollarë/ton në ditët e sotme, tridhjetë e pesë dollarë/ton në vitin 2020 dhe një qind dollarë/ton në vitin 2050. Por për shumë ekspertë të ndryshimeve klimaterike, përfshirë edhe I.P.C.C., argumenti se rritja e temperaturës duhet lejuar me më shumë se dy gradë Celsius është shkatërrues për botën: pa dyshimin më të vogël, ekspertët mbrojnë tezën se taksa e karbonit duhet të jetë shumë më e madhe se ajo që rekomandon Nordhaus. Sipas tyre, kjo taksë duhet të jetë afro 200 dollarë/ton në vitin 2020, ndërsa më pas rritja duhet të jetë shumë më e madhe.

Romer, i cili së fundmi ka mbajtur postin e drejtorit ekonomik pranë Bankës Botërore për një mandat të caktuar, argumenton, se në jetën e përditshme, politikat duhet të jenë të tilla që të favorizojnë mekanizmat e tregut të luajnë rol udhëheqës në pjesën më të madhe të aktiviteteve. Akoma, ai është përkrahës i zjarrtë i urbanizimit në shkallë të gjerë, sepse në besimin e tij, ndërmjet të tjerave, urbanizimi ndihmon në lindjen dhe përhapjen e ideve, sa kohë që qytetet drejtohen ashtu si duhet. Romer është autor i këtij propozimi kontradiktor:

  • Në vendet e varfra duhet të themelohen “qytetet me status”, të cilët duhet të administrohen nga përfaqësues të vendeve më të përparuara.

Nuk duhet të habitemi që një propozim i tillë i ka hapur rrugë akuzave se po provon të vendosë neo-kolonializmin.

Gjithsesi, në kontekstin e teorive ekonomike, argumenti kryesor është se të dy, si Nordhaus, ashtu edhe Romer, njohin prej një kohe të shumë të gjatë kufizimet e tregut të lirë, veçanërisht kur kemi të bëjmë me sfida që kërkojnë zgjidhje në terma kohorë afat-gjatë, si për shembull ndryshimet klimaterike, apo kur kërkojmë të nxisim inovacionin. Sot, për shumë njerëz jashtë ekonomisë, sa më sipër mund të duket si një konkluzion i dukshëm. Por nuk ishte i dukshëm për ekonomistët akademikë të viteve 1980, kur Nordhaus dhe Romer filluan të merren me çështje të tilla. Nëse i referohemi asaj periudhe, argumenton Joshua Gans, ekonomist në Shkollën Rotman të Menaxhimit pranë Universitetit të Torontos, ekonomistët shpesh ishin të vetmit që mbështesnin përshtatjen e politikave armiqësore për ndryshimet klimaterike apo nxitjen e risive. Pjesa më e madhe e tyre i frikësoheshin kostove që dukeshin tepër të larta, ndërsa të tjerë i kundërshtonin si jo produktive për politikat e industrisë.

Duke vazhduar me argumentet e Gans, Nordhaus dhe Romer kanë krijuar sfondin e duhur intelektual, që u mundëson edhe ekonomistëve më skeptikë të analizojnë këto dy çështje, në të cilat tregu ka dështuar në të kaluarën, duke përdorur mjete që tashmë ata i vlerësojnë si legjitime dhe, në rrjedhojë, të arrijnë në konkluzione që kërkojnë ndërmarrjen e veprimeve konkrete. Nordhaus dhe Romer nuk i kanë formuluar të gjithë argumentet politikë, ndoshta as edhe u janë afruar. Por për atë çfarë kanë bërë, në një mjedis tejet konservativ, e meritojnë Çmimin Nobel.

Sigurisht, çështja më e rëndësishme sot është nëse qeveritë do të kenë vullnetin të hartojnë politikat e nevojshme, veçanërisht ato që kanë lidhje me ndryshimet klimaterike. Por me një Shtëpi të Bardhë që mohon ndryshimet klimaterike dhe është miqësore ndaj konsumit të qymyrit dhe me një Kongres-Republikan ngecur në rrjetën e interesave të energjisë, duket pothuaj e pamendueshme që Shtetet e Bashkuara të Amerikës t’i përgjigjen kësaj sfide. Në rrjedhojë, në këtë fazë, ky problem shndërrohet më shumë në politik dhe më pak në ekonomik a shkencor.

 

Universitet privat apo publik? Nga Dr. Valbona Nathanaili

Universitet privat apo publik?

Nga Dr. Valbona Nathanaili

Debati për zhvillimin e universiteteve jo rrallë reduktohet në ndarjen e tyre në publikë e privatë dhe, më pas, në shtjellimin e argumenteve dhe listimin e karakteristikave që i japin, secilit grup, më shumë a më pak vlera. Një karakteristikë tjetër e debatit është synimi për t’i rreshtuar të dy llojet e universiteteve në dy llogore të kundërta, ose në dy kampe kundërshtare, ndërkohë që në pjesën më të madhe të vendeve është krejt e kundërta, sepse krahas synimit për ndërkombëtarizimin e tyre në nivel rajoni, bëhen gjithnjë e më shumë përpjekje për shkëmbime programesh e studentësh në nivel kombëtar.

Në këto radhë, synimi është pasurimi i këtij debati nga këndvështrimi i studentëve dhe moderimi nga pozitat komode të analizës së përgjigjeve të tyre.

Për këtë arsye, 179 studentëve të vitit të parë akademik 2017-2018, që ndjekin studimet me kohë të plotë në dy universitete publike: në Universitetin e Tiranës, konkretisht në Fakultetet Juridik dhe Ekonomik, si dhe në universitetin e Shkodrës “Luigj Gurakuqi”, konkretisht Fakultetin e Shkencave të Edukimit, iu kërkua t’i përgjigjeshin pyetjes, se pavarësisht universitetit e programit që po ndiqnin, kë do të preferonin ndërmjet një universiteti publik dhe një universiteti privat. Preferenca identifikohej duke zgjedhur, në një pyetësor, ndërmjet opsionit privat apo publik. Akoma, për secilën preferencë, studentëve iu kërkua të listonin, në mënyrë narrative, jo më shumë se tre arsye. Paraprakisht, gjej rastin të falënderoj shumë njerëz që më mbështetën në zhvillimin e tij, ndërkohë që theksoj dëshirën për të pasur përgjigjet e sa më shumë studentëve në universitete të tjera dhe përpiluar një hartë sa më të detajuar të zgjedhjeve të tyre. Gjithsesi, këto të dhëna paraprake janë të mjaftueshme për të hedhur bazat e një teorie.

Nga përgjigjet, 69.8% (ose 125 studentë) pohojnë se zgjedhin universitetin publik, ndërsa 30.2% (ose 54 studentë), pohojnë se do të preferonin të vazhdonin studimet në një universitet privat. Interesante është varësia e vendndodhjes gjeografike së universitetit, me preferencën e studentëve në zgjedhje. Kështu, nga 57 studentë të Fakultetit Juridik, Tiranë, vetëm 5 ose 8 % pohojnë se do të preferonin të ndiqnin një universitet privat; në Fakultetin Ekonomik, Tiranë, nga 60 studentë, 22 prej tyre ose 37% pohojnë se do të preferonin të ndiqnin një universitet privat; në  Fakultetin e Shkencave të Edukimit, Shkodër, nga 62 studentë, 27 prej tyre ose 44% pohojnë se do të preferonin një universitet privat. Trendi i dëshirës për të vazhduar studimet në një universitet privat, që rritet me largimin nga kryeqyteti dhe në pamje të parë duket se është funksion vetëm i vendndodhjes, është një tregues edhe i cilësisë së vetë universitetit: sa më shumë dëshirë të kenë studentët të zgjedhin një universitet të një lloji tjetër, aq më të pakënaqur janë me cilësinë që u ofrohet.

Sa i takon arsyeve që zgjedhin dhe justifikojnë preferencat e studentëve, ndryshe nga sa besohet, tradita dhe historia e universitetit publik (alias shtetëror) nuk përbëjnë arsye kryesore për zgjedhje. Dhe as profesionalizmi!

Arsye kryesore është tarifa e ulët e shkollimit. Zgjedhja për shkak të tarifës së ulët të shkollimit e një universiteti publik paraqitet në këto shifra: nga 125 studentë që preferojnë universitetin publik, 31.2 % (ose 39 studentë), nuk e listojnë fare si arsye tarifën, ndërsa për 62.4% (ose 78 studentë) tarifa është një nga arsyet, në mos e vetmja dhe 8 prej tyre nuk i përgjigjen pyetjes. Për grupin e dytë, në mënyrë më të detajuar, përgjigjet janë: 40 % (ose 31 studentë) e listojnë si arsye të parë, 32% (ose 25 studentë) e listojnë si arsye të dytë, 7.8% (ose 14 studentë) e listojnë si arsye të tretë dhe 18% (ose 7 studentë) e listojnë si të vetmen arsye (8 studentë nuk i përgjigjen kësaj pyetjeje). Është interesant fakti që të gjithë studentët që preferonin të ndiqnin një universitet privat, i kishin plotësuar me shumë rregull dhe në mënyrë të detajuar arsyet që shpjegonin zgjedhjen, ndërkohë që të vetmit studentë që nuk i kishin plotësuar ishin ata që zgjidhnin një universitet publik.

Arsyeja që renditet e dyta në zgjedhjen e një universiteti të këtij lloji është profesionalizmi: 49.2% e listojnë si arsye. Arsyeja e tretë është besueshmëria, që referon vlerën e mirë të diplomës në tregun e punës dhe njohjen e saj: 55 studentë, ose 30.7% e kanë pjesë të arsyeve pro. Tradita dhe historia e universitetit publik, ndryshe nga sa mund të mendohet listohet si arsye për ndjekje nga vetëm 3.4%.

Në rastin kur zgjidhet si preferencë një universitet privat, profesionalizmi renditet si arsyeja kryesore, ndonëse në përqindje më të ulëta: 19.6% e tyre pohojnë zgjedhjen e privatit për shkak të profesionalizmit. Në këtë grup, u përfshinë arsye të tilla, si: teknika më të avancuara dhe më efektive në mësimdhënie, më shumë mundësi për aktivitete, merr notën e merituar, studentët trajtohen si kolegë, studentët kanë vëmendjen e duhur dhe vlerësohen për aftësitë që kanë, janë seriozë, raport më i vogël student/pedagogë si dhe pjesëmarrje në universitete. Si arsye e dytë e fortë u renditën kushtet në universitetet private me 14%, ndërsa arsye e tretë u listua besueshmëria me 7.8%. Arsyet e vendit të tretë përbëhen nga pohime të kësaj natyre: lidhje e bashkëpunim me jashtë, krijohen kushte për punësim, më pak stres, informacion në lidhje me tregun, më shumë siguri (diploma e publikut nuk njihet në shumë vende të botës – diploma e privatit njihet jashtë), më shumë drejtësi, plotëson nevojat dhe merr parasysh të drejtat e studentëve. Grupi i vendit të fundit të arsyeve, përbërë nga vetëm 8 studentë ose 4.5%, është shumë i veçantë dhe karakteristikë vetëm për zgjedhjen e këtij lloj universiteti. Sipas perceptimit të studentëve, zgjedhja e një universiteti privat lidhet edhe me faktin që “provimet merren më kollaj”, sepse në shtetëror pedagogët të marrin inat dhe ka korrupsion, ndërsa privati nuk ka korrupsion.

Pohimet e studentëve ndihmojnë për ta parë situatën në terma më konkretë. Ndërsa duke krahasuar universitetet private me ato publike, jemi më të qartë dhe të ndërgjegjshëm se çfarë nuk është bërë, ose është bërë e vazhdon të bëhet keq.

Gjashtë parimet për një përgjegjshmëri efektive Nga Douglas B. Reeves

Gjashtë parimet për një përgjegjshmëri efektive

Douglas B. Reeves

Fushata e fundit për standarde dhe përgjegjshmëri ka bërë që shumë arsimtarë të zbatojnë reformën bazuar në përgjegjshmëri në distriktet e tyre. Por ndërkohë që shumë nga këto iniciativa do të vazhdojnë të lulëzojnë, të tjera janë të destinuara të dështojnë, sepse nuk kanë një qasje holistike kundrejt përgjegjshmërisë, – deklaron Douglas B. Reeves, kryetar dhe themelues i Qendrës për Përgjegjshmëri në Arsim.

Synimi i vërtetë i çdo sistemi përgjegjshmërie, – vazhdon Reeves, – është përmirësimi i mësimdhënies dhe i mësimnxënies. Sidoqoftë, sistemet vetë, ndonëse përqendrohen në rezultatet e testeve, sugjerimet që japin statistikat apo faktorë të tjerë, i shohin, shumë shpesh, më shumë si synime në vetvete se sa si argumente për të hapur arsyetime e debate. Në këtë artikull, Reeves nënvizon gjashtë parime, që duhen të kihen në vëmendje, për të pasur një përgjegjshmëri efektive.

          PARIMI NR. 1: PËRSHTATJE

Ndonjëherë, objektivat dhe strategjitë hartohen në kundërshtim të plotë me çfarë bëjnë thirrje sistemet e përgjegjshmërisë. Përgjegjshmëria duhet të jetë tema unifikuese, strumbullari, përreth të cilit duhet të hartohen strategjitë, të jepen shpërblimet, të bëhen miratimet dhe të vlerësohet stafi.

Pak kohë më parë kam punuar në një distrikt ku u planifikua të punohej duke e ndërtuar sistemin e përgjegjshmërisë në përputhje me parimin e standardeve prioritare, që do të thotë duke u fokusuar kryesisht në standardet më të rëndësishme, pa u marrë me shumë probleme në të njëjtën kohë. Kjo ishte retorika! Por në rreshtin e parë të formës së vlerësimit të mësuesit, shkruhet: “A i ka trajtuar mësuesi të gjitha temat e kurrikulës?”

Në një tjetër distrikt, ku mësuesit e kanë përgjegjshmërinë mënyrë të menduari, thonë:

  • Ne merremi me provat: dimë se sa më shumë nxënës të përfshihen në aktivitete ekstrakurrikulare, aq më e mirë do të jetë pjesëmarrja dhe aq më të mira do të jenë arritjet e nxënësve.

Por, nëse i hedhim një sy sistemeve të miratimit dhe të shpërblimit po në këtë disktrikt, do të shohim se mësuesit e promovuar dhe të shpërblyer më mirë janë më ‘përjashtuesit’: ata vërtet u morën më shumë me orët e tyre të mësimit dhe aktivitetet jashtëshkollore, por duke pranuar gjithmonë vetëm nxënësit më të mirë, më të dalluar dhe lënë mënjanë çdo nxënës tjetër, rezultatet e të cilëve ishin ‘të padëshiruara’.

Në të dy rastet që solla në vëmendje, sistemi i përgjegjshmërisë ishte në kundërshtim me objektivat dhe strategjitë.

PARIMI Nr. 2: SPECIFIKIME

Nuk jam në gjendje të ndjek as edhe një tjetër konferencë, ku nën shtrëngimin e duarve dhe mes pankartave të ndryshme, këndohet në kor, refreni: “Të gjithë nxënësit mund të nxënë”. Personalisht, vërtet besoj se të gjithë nxënësit mund të nxënë, por asnjëherë nuk kam arritur diçka vetëm me mantra. Përgjegjshmëria nuk është përdorimi i mantra-s; nuk është përgjithshmëria.

Ne duhet të dimë, specifikisht, çfarë funksionon. Ne duhet të hulumtojmë në komunitetin tonë se cilat strategji sjellin e shoqërohen me përmirësimin e arritjeve të nxënësve; duhet të fokusohemi tek sjelljet dhe jo vetëm tek rezultatet e testeve. Me fjalë të tjera, të matet çfarë sjell rritja. Njëlloj siç vendosim standarde për fëmijët, duhet të vendosim standarde edhe për të rriturit: anëtarët e bordit, administratorët, mësuesit dhe, ndoshta ndonjëherë, edhe për prindërit.

PARIMI Nr. 3: PËRKATËSIA

Duhet të ekzistojë një marrëdhënie direkte ndërmjet strategjive që zbaton shkolla dhe përmirësimit të nxënies së nxënësit. Sigurisht, përkatësia nuk është gjithmonë e dukshme. Disa kërkime shkencore tregojnë se, me përjashtim të vendit të parë që e ka frekuentimi i shkollës, faktor tjetër shumë i rëndësishëm, që ndikon në përmirësimin e rezultateve të përftuara nga testet dhe sjelljen në klasë, lidhet me projektet joartistike.

Dikush mund të thotë se është e qartë që, më shumë projekte joartistike, do të thotë rezultate më të mira në testet me shkrim apo se ato ndikojnë në përftimin e rezultateve më të mira edhe në testet e leximit. Por, ajo që nuk është e qartë për të gjithë, është fakti se edhe ndryshime të vogla në kurrikul, që lidhen me praninë më të madhe të projekteve joartistike, kanë lidhje me përmirësime të ndjeshme në matematikë, në shkenca të aplikuara e ato sociale. Pra, mund të flasim për një marrëdhënie specifike që ekziston ndërmjet strategjive që gjejnë vend në klasë dhe rezultateve të arritura.

A provojnë këto marrëdhënie se rezultatet janë rastësore? Jo domosdoshmërisht. Por ato na sigurojnë një mënyrë testimi për hipotezën se më shumë projekte joartistike përmirësojnë rezultatet e testeve dhe ndikojnë, po ashtu, edhe në përmirësimin e sjelljeve të nxënësve. Nëse do të pyesja çdo mësues, “Pse nuk bën më shumë projekte joartistike?”, shumë prej tyre do të më përgjigjeshin: “Nuk kam kohë!” Çështja numër një është koha, koha dhe vetëm koha. Këta mësues po artikulojnë hipotezën se, nëse shpenzojnë më shumë kohë me projekte, nuk do të kenë mundësi të trajtojnë të gjithë kurrikulën e, për rrjedhojë, rezultatet do të jenë më të ulëta. Unë ndoshta mund të mos kem qenë i zoti të provojë rastësinë por, të paktën, kam hedhur poshtë hipotezën.

 PARIMI Nr. 4. RESPEKTI PËR DIVERSITETIN

 “Të gjithë nxënësit mund të nxënë” nuk do të thotë se “të gjithë nxënësit janë të njëjtë”. Për më tepër, diversiteti nuk lidhet domosdoshmërisht vetëm me karakteristikat e jashtme. Nëse do ta marrim seriozisht një çështje të tillë, kjo do të thotë që diversiteti duhet parë jo vetëm nga jashtë, por edhe nga brenda. Por, që ky parim të bëhet pjesë morale dhe intelektuale e kurrikulës, duhet që për shkolla të ndryshme të kemi qasje të ndryshme. Kjo do të thotë që kemi nevojë për qasje, teknika dhe strategji mësimdhëniejeje të ndryshme.

Kur Sekretari i Shtetit për Arsimin në SHBA, Rod Paige, drejtonte shkollat publike të Houston, nuk tha “mënyra ose rruga ime” për të arritur në të 200 shkollat, por tha: “Doni që diversiteti të respektohet? Doni të respektohen stile, përqasje dhe strategji të ndryshme? Po, do t’ua japim, do ta bëjmë. Por çmimi i lirisë është transparenca. Çmimi i provës për të bërë gjëra të ndryshme është aftësia për të vajtur tek njëri-tjetri dhe, më tej, tek unë, plotësisht transparentë për rezultatet, për të më bërë me dije, me sinqeritet, çfarë funksionoi dhe çfarë jo”. Kjo është ajo që kërkon përgjegjshmëria. Ju mund të përqafoni strategji të ndryshme për të raportuar strategjitë e përdorura, por fitoni a humbisni, dështuat apo ia dolët mbanë, të gjitha duhen raportuar.

Është e rëndësishme të risjellim në vëmendje se respekti për diversitetin nuk do të thotë të pranojmë anarkinë apo se të gjitha pikëpamjet janë njëlloj të rëndësishme. Ne mund ta respektojmë diversitetin pa hequr dorë nga parimet tona themelore. Duhet të kemi aftësinë ose, më mirë akoma, kemi mandatin, të pranojmë se disa vlera janë më mira. Vlerat e lirisë, të së vërtetës dhe të së drejtës janë më të mira se shtypja dhe totalitarizmi. Duhet të jemi të aftë të flasim në emër të këtyre vlerave. Nuk mund të grabitet çdo parim.

PARIMI Nr. 5: PËRMIRËSIMI I VAZHDUESHËM

Jeff Howard, president i Institutit për Efikasitet, përdor një analogji që mund të rezonojë me ata që kanë fëmijë të vegjël. Ai e quan efekti nintendo dhe i referohet një fëmije i cili nuk mund të fokusohet ose të përqendrohet; ka dëshirë të lëvizë nga një cep i klasës në tjetrën, derisa ju veni në punë lodrën nintendo, pas së cilës fëmija fiksohet pa lëvizur qoftë edhe një fije floku, ndërsa qëndron i ulur, përballë saj, me orë të tëra.

Çështja që ngre dr. Howards është: “Sa gjatë do të qëndrojë fëmija i ngujuar pas ekranit, nëse rezultatet e lojës do t’ia nisni me e-mail, të themi, pas nëntë javësh?” Ajo që e mban fëmijën të ngujuar pas ekranit nuk është, tamam, vetëm ajo që ndodh në ekran, por edhe rezultati për lojën që e merr në çast. Për rrjedhojë, nëse duam të ndërtojmë një sistem holistik përgjegjshmërie, vlerësimet një herë në vit, që jep sistemi, nuk janë të mjaftueshme. Duhet të ndërtojmë sisteme, në gjendje të bëjnë vlerësime për fëmijët, liderët dhe mësuesit të paktën një herë në muaj. Për pasojë, duhet të angazhohemi e të ndërtojmë sisteme më të mira mësimi.

PARIMI Nr. 6: FOKUSIMI MBI ARRITJET, JO MBI NORMAT

Di se, në një nga shtetet e SHBA, në Bordin e Arsimit është votuar që arritjet e 80% të nxënësve duhet të jenë mbi mesataren. Meqenëse kam mësuar statistikë për një kohë të gjatë, sado të më flasë Garrison Keillor, nuk mund të më bindë se një shpërndarje e tillë është e mundur. Por këtu ka vend për të ngritur një çështje tjetër. Kur dëgjojmë që nxënësit krahasohen me norma dhe mesatare, reagimi i brendshëm, që të lind menjëherë, është se ka diçka që nuk shkon, që i lëndon fëmijët. Sidoqoftë, edhe pse mund të jetë e vërtetë, mesataret dhe normat prekin edhe fëmijët e përparuar.

Grafiku këmbanë[1] i prek, tinëzisht, të gjithë fëmijët. Është një mënyrë joefektive dhe e papërshtatshme, për të matur arritjet e fëmijëve. Ju vërtet mund të keni disa fëmijë ”mbi mesataren”, të cilët në mënyrë të padrejtë mund të jenë të vetëkënaqur me veten, por, edhe ata, sa edhe fëmijët që gjenden në pjesën e poshtme të grafikut këmbanë, njëlloj dëmtohen nga normat. A e dini se 55 % e fëmijëve që morën 55% të pikëve në lexim nuk dinë të shkruajnë një ese? Më tej akoma, a e dini se 55% e fëmijëve që mësojnë matematikë nuk janë në gjendje të gjejnë një logaritëm në raste të ndryshme? E vetmja gjë që ka rëndësi është nëse nxënësit plotësojnë qartë pritshmëritë, në mënyrë objektive dhe të pandryshueshme,  jo kush është i pari dhe kush i fundit.

Po sugjeroj se ka rëndësi është që të mendojmë rreth përgjegjshmërisë në mënyrë krejt të ndryshme. Në këtë vend është bërë një punë e mrekullueshme, sa kohë jemi në gjendje të bëjmë të përgjegjshëm një fëmijë nëntëvjeçar. Më lejoni t’ju sugjeroj një parim moral: nuk duhet të guxojmë t’i bëjmë fëmijët tanë më shumë të përgjegjshëm sa ç’kërkojmë nga vetja jonë.

PËRGJEGJSHMËRIA EFEKTIVE: NJË MINITEST PËR ADMINISTRATORËT

 Le të supozojmë se gjendeni në një situatë të tillë. Infermierja e shkollës vjen e ju thotë: “Shef, kam lajme të këqija. Sistemet tona të përgjegjshmërisë tregojnë se 44 për qind e fëmijëve nuk kanë bërë vaksinimin e duhur. Çfarë të bëjmë?”

Ju:

a. Pushoni nga puna infermieren

b. E botoni çështjen në gazetë, me synim vënien para përgjegjësisë dhe poshtërimin e Departamentit të Shëndetësisë, në lidhje me programet e vaksinimit

c. Krijoni një projekt pesëvjeçar me objekt studimin e programeve dhe të kurrikulës së vaksinimit

d. Mblidhni të dhënat, por nuk i publikoni, ndërkohë që në shkollë e bëni problem shumë të madh

e. Vaksinoni fëmijët.

Pjesa më e madhe e administratorëve i përgjigjen pikës e të testit. Edhe nëse përdor një test tjetër, për një problem të ngjashëm, për shembull, se në kafetarinë e shkollës nuk plotësohen standardet e higjienës, përsëri pjesa më e madhe e përgjigjeve do të jenë për pikën e. Është një përgjigje që nuk ngjall shumë polemika.

Por, nëse në test problemi që shtrohet lidhet me leximin ose matematikën, sa shpesh u përgjigjemi ose ndalemi në variantet a, b, c, d para se të vendosim për e-në? Njerëzit që punojnë në shkollën e mesme e dinë fatin e fëmijëve që nuk arrijnë të kenë sukses në lëndë të tilla. Përgjithësisht braktisin shkollën dhe, me statistika, ka shumë më tepër rreziqe shëndetësore për një nxënës që braktis shkollën se për një nxënës që nuk është vaksinuar.

Kjo na orienton drejt një diskutimi tjetër: si mund të zbatohet sa më drejt përgjegjshmëria? Cili ishte qëllimi i raportimit të problemit të vaksinimit? Ishte thjesht një raport departamenti apo synonte përmirësimin e shëndetit të fëmijëve tanë? Përgjigja e saktë duhet të jetë përmirësimi i mësimdhënies dhe i nxënies së fëmijëve tanë. Nuk kemi synim të thyejmë rekorde apo të poshtërojmë njeri. Nuk kemi synim të krijojmë gjah për median. Synimi i parë dhe i vetëm është përmirësimi i arritjeve të nxënësve.

____________

[1] “Grafiku këmbanë” është huazuar nga titulli i librit me autor Richard J. Herrnstein. Grafiku i shpërndarjes së vlerave të inteligjencës për një popullsi normale ka formën e një këmbane (shënim i përkthyesit).

Mendime dhe refleksione: zhvillime në lidhje me të drejtën e shprehjes, mendimit dhe komunikimit në gjuhën e pakicës Nga Andrea Nathanaili

Mendime dhe refleksione në lidhje me të drejtën e shprehjes, mendimit, komunikimit në gjuhën e pakicës

Andrea Nathanaili

Tiranë, tetor 2015

1. Zhvillime në lidhje me të drejtën e shprehjes, mendimit dhe komunikimit në gjuhën e pakicës (përfshirë transmetimet radio, shtypin e shkruar dhe kontaktet me to)

Garantimi i lirisë së shprehjes nuk mund të kuptohet i ndarë nga garantimi i një sërë lirish dhe të drejtash të tjera, të parashikuara në Kushtetutë, si: liria e shtypit, radios dhe televizionit (neni 22, pika 2). Liria e shprehjes me anë të mjeteve audiovizuale përfshin lirinë për ndërmarrje audiovizive, lirinë në përzgjedhjen e programeve në bazë të parimit të pavarësisë editoriale, si dhe lirinë në përzgjedhjen nga ana e individëve e programeve të dëshiruara. Neni 1 i ligjit nr. 8410 datë 30.09.1998 “Për Radion dhe Televizionin Publik e Privat në Republikën e Shqipërisë”, i ndryshuar, garanton pluralizmin mediatik duke parashikuar që në territorin e Shqipërisë ushtrohet veprimtari publike dhe private në fushën e radios dhe televizionit.

Zbatimi në praktikë i konceptit të pluralizmit në lidhje me lirinë e shprehjes dhe informimit në sektorin audiovizual, ka një dimension të jashtëm, që konsiston në numrin e konsiderueshëm të subjekteve radiotelevizive të licencuara, dhe një dimension të brendshëm, që lidhet me larminë e programeve dhe informacioneve që i përcillen publikut.

Për sa i përket dimensionit të jashtëm, gjykohet se mjedisi audiovizual në Shqipëri është mjaft i pasur (numërohen rreth 56 radio, 90 televizione analoge, 64 kabllore, 4 rrjete satelitore). Kjo është bërë e mundur nëpërmjet procedurave e kritereve ligjore të licencimit, relativisht jo kufizuese, por edhe politikës liberalizuese që ka ndjekur KKRT, duke iu përmbajtur në çdo rast qëndrimit rigoroz të garantimit të trajtimit të barabartë të kërkesave dhe aplikimeve.

Në këtë proces të larmishëm licencimi, nuk janë përjashtuar dhe nuk përjashtohen edhe subjektet qe i përkasin minoriteteve apo pakicave kombëtare, përkundrazi, kërkesat e paraqitura nga këto subjekte janë trajtuar gjithmonë me përparësi, duke pasur ne konsiderate rëndësinë që kanë transmetimet në gjuhën e pakicave. Këshilli Kombëtar i Radios dhe Televizionit, në të gjitha takimet dhe aktivitetet e zhvilluara me përfaqësues të pakicave kombëtare, ka nxitur paraqitjen e kërkesave për aplikim, duke u angazhuar në trajtimin me përparësi të tyre.

E vërteta është që gjatë gjithë periudhës së ekzistencës së këtij institucioni, kërkesat për licencim në fushën e transmetimeve radiotelevizive nga subjekte që i përkasin pakicave kombëtare, kane qenë të kufizuara. Në përputhje të plotë me pikat 2 dhe 3 të nenit 9 të Konventës Kuadër “Për mbrojtjen e minoriteteve”, në të gjitha rastet kur janë paraqitur këto kërkesa, Këshilli Kombëtar i Radios dhe Televizionit i ka trajtuar ato me vëmendjen maksimale, duke lehtësuar dhe ndihmuar në licencimin e tyre. Bazuar në kërkesat e vetë subjekteve janë licencuar operatorët radiofonikë “Armonia” dhe “Prespa” si dhe televizioni “Armonia”, përkatësisht për minoritetin grek dhe maqedonas si dhe janë në proces formalizimi përsëritësit të cilët ritransmetojnë programe televizive greke ne qytetin e Gjirokastrës.

Këshilli Kombëtar i Radios dhe Televizionit është i gatshëm të trajtojë me përparësi çdo kërkesë që do të paraqitej në të ardhmen nga subjekte që përfaqësojnë pakicat kombëtare, në përputhje të plotë me kriteret dhe standardet që kërkohen në fushën e transmetimeve radiotelevizive.

2. Zhvillime sa i takon bazës ligjore për mediat, përfshirë edhe mediat në gjuhët e pakicave

Legjislacioni bazë në fushën e medias elektronike është ligji nr. 8410, datë, 30.09.1998 “Për Radion dhe Televizionin Publik e Privat në Republikën e Shqipërisë”. Ky ligj, që nga miratimi i tij në vitin 1999, i është nënshtruar një sërë amendimesh që prekin aspekte të ndryshme të tij. Gjatë 5 (pese) viteve të fundit ligjit 8410 i janë bërë disa ndryshime që kanë të bëjnë kryesisht me përcaktimin e kritereve të sakta profesionale dhe ligjore, në zgjedhjen e anëtarëve të KKRT-së dhe të KDRTSH -së, kuorumin dhe vendimmarrjen e tyre Këshillave, me qëllim përmirësimin e cilësisë së punës dhe realizimit të misionit të tyre; rregullimin e mëtejshëm lidhur me funksionimin e administratës së KKRT-së etj. Të gjitha këto ndryshime në legjislacionin e medias nuk kanë të bëjnë aspak dhe nuk prekin mediat në gjuhën e minoriteteve.

Duke iu referuar ligjit aktual, në nenin 4 të tij, parashikohet që ‘’Veprimtaria radiotelevizive respekton paanshmërisht të drejtën për informacion, bindjet politike e besimet fetare, personalitetin, dinjitetin, jetën private të njeriut, si dhe të drejtat e liritë themelore të tij”.

Neni 36 përcakton që ‘’Programet radiotelevizive publike dhe private respektojnë dinjitetin vetjak dhe të drejtat themelore të njeriut, paanshmërinë, plotësinë dhe pluralizmin e informacionit, të drejtat e fëmijëve dhe të adoleshentëve, rendin publik dhe sigurinë kombëtare, gjuhën dhe kulturën shqiptare, të drejtat kushtetuese e njerëzore të shtetasve, të pakicave kombëtare në përputhje me konventat ndërkombëtare të nënshkruara nga Republika e Shqipërisë, diversitetin fetar shqiptar”.

Ndërkohë që në nenin 38 parashikohet që ‘’Në radio dhe televizion nuk lejohet të jepen programe që nxisin dhunën, urrejtjen kombëtare, fetare e raciale, veprime antikushtetuese, ndarjen territoriale, diskriminimin për shkak të bindjeve politike dhe përkatësisë fetare”.

Gjatë kësaj periudhe, një risi është dhe miratimi i ligjit nr. 9742 datë, 28.05.2007 “Për Transmetimet Numerike në Republikën e Shqipërisë”, i cili përcakton kuadrin rregullues për hyrjen e transmetimeve numerike në Republikën e Shqipërisë. Ky ligj sjell përmirësime të nevojshme dhe plotëson disa mangësi që kishte legjislacioni ekzistues në fushën e mediave në raport me standardet dhe me praktikat e njohura ndërkombëtare si dhe me vetë zhvillimet teknologjike në këtë fushë.

Në kuadër të përmirësimit të kuadrit ligjor ekzistues me standardet dhe praktikat më të mira ndërkombëtare, Kuvendi i Shqipërisë ka ndërmarrë iniciativën ligjore për miratimin e projektligjit të ri “Për Transmetimet me zë dhe figurë në Republikën e Shqipërisë” që rregullon fushën e mediave dhe shërbimeve me zë dhe pamore si dhe transmetimet numerike brenda territorit të Republikës së Shqipërisë.

Kjo iniciativë ligjore është ndërmarrë në përmbushje të detyrimeve që rrjedhin për Shqipërinë nga Marrëveshja e Stabilizim Asociimit (nenet 70 dhe 102) si dhe nga akte të tjera ndërkombëtare, të cilat janë të detyrueshme për Shqipërinë, të miratuar në kuadër të Këshillit të Evropës dhe të BE-së. Kjo iniciative ligjore ka për qëllim të rregullojë me një ligj të vetëm dhe integral, dy fushat që aktualisht rregullohen nga dy ligje të ndryshme, të përmendura më lart.

Projektligji synon të ketë një përafrim të plotë me legjislacionin e BE-së në këtë fushë dhe me rekomandimet e Këshillit të Evropës. Projektligji është hartuar nga Komisioni Parlamentar për Edukimin dhe Mjetet e Informimit Publik, në bashkëpunim të ngushtë me ekspertët e Këshillit të Evropës dhe të Komisionit Evropian. Ky projekt-ligj është duke iu nënshtruar një procesi të gjerë këshillimi publik me te gjithë aktoret e interesuar.

3. Zhvillime për emisionet radio/televizive në gjuhët e pakicave

Lidhur me zhvillimet në këtë drejtim mund të shihet përgjigja e pyetjes së parë. Për më shumë hollësi shtojmë se disa radio, në kryeqytetin e Shqipërisë dhe në qendrat ku banon popullsi në pakicë etnike ose gjuhësore-kulturore, transmetojnë programe në gjuhën e këtyre pakicave. Të tilla janë:

  • Radio Televizioni publik (përmes studios së posaçme në Gjirokastër) transmeton programe në gjuhën greke
  • Radio “Sot 7” (Tiranë), që transmeton programe në gjuhën rome
  • Radio Televizioni ALPO (Gjirokastër) transmeton dy herë në javë programe në gjuhën greke
  • Radio Saranda, e cila transmeton një program të përditshëm (1/2 orë) në gjuhën greke.

Puna e këtyre mediave ka qenë faktor i rëndësishëm në promovimin e tolerancës dhe pluralizmit kulturor dhe krijimin e një klime harmonie ndërmjet komuniteteve të pakicave dhe shumicës së popullsisë.

KKRT, në zbatim të autoritetit që i jep ligji, i është drejtuar të gjithë operatorëve radiotelevizive në mënyrë të vazhdueshme, por edhe të drejtpërdrejtë, që raportimet e medias elektronike për çështje të komuniteteve e pakicave të jenë korrekte, jo diskriminuese duke promovuar një atmosferë të vlerësimit dhe diversitetit. Veçanërisht një rol të rëndësishëm në pasqyrimin e shqetësimeve e problemeve të tyre kanë luajtur televizionet lokale ku këto minoritete kanë qenë të pranishëm në shumë kronika e emisione duke pasqyruar aktivitete kulturore publike si dhe promovuar pjesë të traditave dhe të tyre.

Për një përmirësim të mëtejshëm të situatës në këtë drejtim është me interes vendosja e kontakteve me shoqatat e minoritetit rom dhe ato të komunitetit egjiptian, qoftë nëpërmjet shqyrtimit të ankesave të mundshme të tyre, qoftë përmes plotësimit të kërkesave të mirëpritura nga ana jonë për marrje licence për operatorë radiotelevizivë, konform kushteve të ligjit. Në këtë kontekst, KKRT u ka kërkuar publikisht anëtarëve të komunitetit rom dhe egjiptian të aplikojnë për licencim duke i ofruar edhe asistencën e domosdoshme.

Substancat radioaktive, veçanërisht radiumi Nga PIERR KYRI

Substancat radioaktive, veçanërisht radiumi

Fjala e mbajtur me rastin e marrjes së Çmimit Nobel

6 qershor 1905

Nga PIERR KYRI

Para së gjithash, më lejoni të them se jam shumë i lumtur të flas këtu, sot, përpara Akademisë së Shkencave, e cila na ka bërë, znj. Kyri dhe mua, nderin e madh duke na akorduar Çmimin “Nobel”. Në të njëjtën kohë, ju lutem pranoni ndjesën tonë për mbërritjen me vonesë në Stokholm, për arsye të cilat i kishim krejtësisht jashtë kontrollit.

Më duhet të flas sot, përpara jush, për karakteristikat e substancave radioaktive dhe, në veçanti, për ato të radiumit. Në fjalën time, ndoshta mund të mos kem mundësinë të përmend ekskluzivisht të gjithë punën e kryer. Në fillimet e studimit tonë në lidhje me dukurinë në fjalë, në vitin 1898, ishim vetëm ne dhe Bekerel njerëzit e interesuar. Por që nga ajo kohë është bërë shumë dhe sot është e pamundur të flasësh për radioaktivitetin, pa cituar një numër të madh fizikanësh, nga të cilët mund të veçoj disa prej tyre, si Radhërford, Debierne, Elster, Geitel, Giesel, Kauffmann, Crookes, Ramsay dhe Soddy, rezultatet e punës së të cilëve kanë shënuar një progres të rëndësishëm në dijet tona për vetitë e radioaktivitetit.

Në rrjedhojë, do të paraqes një përmbledhje të shkurtër të zbulimit të radiumit dhe cilësive të tij, si dhe do të flas për pasojat që këto dije të reja që kemi për radioaktivitetin priten të kenë në degë të ndryshme të shkencës.

Në vitin 1896 Bekereli zbuloi një karakteristikë të veçantë që vihej re te radiumi dhe elementët ku gjendej ai, atë të rrezatimit. Uraniumi lëshon një rrezatim shumë të dobët, i cili lë gjurmë në pllakën fotografike. Akoma, ky lloj rrezatimi ka aftësinë të kalojë përmes një letre të zezë a një flete metalike, si dhe të shndërrojë ajrin në përcjellës të rrymës elektrike. Rrezatimi nuk ndryshon me kalimin e kohës dhe për ne janë ende të panjohura shkaqet e prodhimit të tij.

Znj. Kyri në Francë dhe Shmidt në Gjermani kanë treguar se të njëjtat veti i zotërojnë edhe toriumi dhe lëndët ku gjendet ai. Akoma, në vitin 1898, znj. Kyri tregoi, gjithashtu, se nga të gjitha substancat kimike të përgatitura ose të përdorura në laborator, vetëm ato që përmbanin uranium ose torium kishin aftësinë të emetonin sasi të konsiderueshme rrezatimi Bekerel. Substancat që zotërojnë një aftësi të tillë ne i kemi quajtur radioaktive.

Në rrjedhojë, radioaktiviteti në vetvete paraqitet si një cilësi e atomeve të uranit dhe toriumit. Sa më e pasur është lënda në uran ose torium, aq më i fuqishëm është radioaktiviteti.

Znj. Kyri ka studiuar mineralet që përmbajnë uranium ose torium dhe në përputhje me të gjitha sa kemi dëshmuar më sipër, ka gjetur se janë radioaktivë. Por gjatë matjeve ka zbuluar, se disa prej tyre ishin më aktivë se sa duhej të ishin, në përputhje me përmbajtjen e uraniumit ose toriumit. Atëherë znj. Kyri shtroi hipotezën se këto substanca duhej të përmbanin elemente kimikë radioaktivë të panjohur më parë. Ne, znj. Kyri dhe unë, jemi përpjekur t’i gjejmë këto substanca të reja hipotetike në xeherorin e uraniumit, urarinite. Pas përfundimit të analizave kimike të këtij minerali dhe vlerësimit të radioaktivitetit të çdo pjese të ndarë gjatë trajtimit, kemi gjetur, para së gjithash, një substancë me radioaktivitet shumë të lartë, me karakteristika të ngjashme kimike me ato të bismuthit, të cilën ne e kemi pagëzuar me emrin Polonium dhe, më pas, (në bashkëpunim me Bémont), edhe një substancë të dytë shumë radioaktive, të ngjashme me bariumin, të cilën e kemi quajtur radium. Së fundmi, Debierne ka mundur të veçojë një substancë të tretë radioaktive që i takon grupit të elementeve të rrallë që gjenden në tokë, aktiniumin.

Këto substanca ekzistojnë në formë të ngurtë, por në sasi shumë të vogla, në trajtë gjurmësh, ndërkohë që zotërojnë një radioaktivitet jashtëzakonisht të lartë, dy milionë herë më të fuqishëm se ai i uraniumit. Pas trajtimit të një sasie shumë të madhe xeherorësh, ia dolëm të përftojmë një sasi të mjaftueshme të kripës së bariumit me përmbajtje radiumi, nga e cila mundëm të veçojmë radiumin, në formën e kristaleve të pastër, me metodën e fraksionimit të njëpasnjëshëm. Radiumi është homologu më i lartë i bariumit në serinë e metaleve alkalinë që gjenden në tokë. Pesha e tij atomike, përcaktuar nga znj. Kyri, është 225. Radiumi karakterizohet nga një spektër i qartë, zbuluar dhe studiuar për herë të parë nga Demarçay dhe, më pas, edhe nga Crookes, Runge, Precht, Exner dhe Haschek.

Efektet e përgjithshme të rrezatimit të radiumit janë shumë intensive dhe shtrihen në një interval shumë të gjerë.

Eksperimente të ndryshme: Shkarkon një elektroskop; rrezatimi është në gjendje të kalojë përmes një pllake plumbi disa centimetra të trashë; prania e tij shkakton lindjen e shkëndijave në ajër; nxit lindjen e fosforeshencës në platinoacidet, vilemitet dhe kunzitet e bariumit; rrezatimi ngjyros qelqin; nxit termoluminishencën në materiale të vjetër pas veprimit të rrezatimit që lëshohet nga radiumi; radiografitë që përftohen me ndihmën e radiumit.

Një substancë radioaktive, sikundër është radiumi, përbën një burim të vazhdueshëm energjie. Kjo energji gjendet në rrezatimin e emetuar. Akoma, së bashku me Laborde, kam treguar se radiumi është burim i vazhdueshëm nxehtësie, me përafërsi në masën 100 kalori për gram radium për orë. Po ashtu, Radhërford dhe Soddy, Runge dhe Precht, si dhe Knut Ångström kanë matur sasinë e nxehtësisë të emetuar nga radiumi. Nga matjet, duket se ky emetim është konstant edhe pas disa vitesh, ndërsa vetë energjia e çliruar në këtë mënyrë është e konsiderueshme.

Vepra e një numri të madh fizikantësh (Meyer dhe Schweidler, Giesel, Bekerel, P. Kyri, znj. Kyri, Radherford, Villard etj.) tregon se substancat radioaktive emetojnë tre lloj rrezatimesh, të cilat janë pagëzuar nga Radhërfordi si rrezatime α, β dhe γ. Ato ndryshojnë nga njëri-tjetri nga mënyra se si sillen në një fushë magnetike apo elektrike. Për shembull, fusha elektrike është në gjendje të modifikojë trajektoren e rrezeve α dhe β.

Rrezet β, të ngjashme me rrezet katodike, sillen si thërrmija të ngarkuara negativisht dhe duket se zotërojnë një masë 2,000 herë më të vogël se ajo e atomit të hidrogjenit (elektronit). Kemi verifikuar, znj. Kyri dhe unë, që rrezet β zotërojnë ngarkesë negative. Rrezet α, të ngjashme me rrezet e kanalit të Goldshteinit, sillen si thërrmija 1,000 herë më të rënda dhe të ngarkuara pozitivisht. Rrezet γ janë të ngjashme me rrezet Röntgen.

Disa substanca radioaktive, si për shembull radiumi, aktiniumi dhe toriumi, përpos rrezatimit direkt që emetojnë, kanë edhe një karakteristikë tjetër: ato janë në gjendje që mjedisin përreth ta shndërrojnë në radioaktiv. Radhërfordi ka ngritur hipotezën që secila nga këto substanca emeton një gaz radioaktiv të paqëndrueshëm, që ai e quan emanacion, i cili shpërndan në mjedisin rrethues substancën radioaktive.

Aktiviteti i këtij gazi që shkakton radioaktivitet zhduket, spontanisht, me kalimin e kohës, sipas një ligji eksponencial, karakteristikë për çdo substancë aktive. Në rrjedhojë, mund të pohojmë, se rrezatimi i gazit që çlirohet nga radiumi përgjysmohet brenda katër ditësh, nga toriumi përgjysmohet brenda 55 sekondash dhe nga aktiniumi përgjysmohet brenda 3 sekondash.

Nëse në mjedisin e ajrit aktiv që rrethon substancat radioaktive vendosim substanca të ngurta, edhe ato shndërrohen në radioaktive, ndonëse përkohësisht. Këtë fenomen, që e kemi zbuluar znj. Kyri dhe unë, e kemi quajtur radioaktivitet të induktuar. Si radioaktiviteti i induktuar, ashtu edhe gazet radioaktivë që rrethojnë substancat radioaktive, janë njësoj të paqëndrueshëm dhe zhduken, të dy, spontanisht, sipas një ligji eksponencial, karakteristikë e secilit prej tyre.

Eksperimente: Një tub qelqi, mbushur me gazin e emetuar nga radiumi që është sjellë nga Parisi; shkarkimi i një elektroskopi nga rrezatimi radioaktiv i induktuar; fosforeshenca e sulfidit të zinkut nën veprimin e rrezatimit radioaktiv.

Së fundmi, sipas Ramsay dhe Soddy, radiumi është origjina e prodhimit të vazhdueshëm dhe spontan të heliumit. Radioaktiviteti i uraniumit, toriumit, radiumit dhe aktiniumit duket të jetë i pandryshueshëm për një periudhë disa vjeçare. Në anën tjetër, radioaktiviteti i Poloniumit duket të zvogëlohet sipas një ligji eksponencial: përgjysmohet përgjatë një periudhe prej 140 ditësh, për t’u zhdukur pothuaj tërësisht pas disa vjetësh.

Këto janë faktet më të rëndësishme, bërë me dije falë përpjekjeve të një numri shumë të madh fizikanësh. Kam kënaqësinë të pohoj që një numër i madh fenomenesh janë studiuar me këmbëngulje dhe në thellësi prej tyre.

Pasojat e këtyre fakteve po bëhen të dukshme në të gjitha degët e shkencës: rëndësia e këtyre fenomeneve për fizikën është e qartë. Në laborator, radiumi përbën një mjet të ri hulumtimi, një burim të ri rrezatimi. Studimi i rrezatimit β ka treguar menjëherë që është shumë i dobishëm. Është zbuluar se ky studim konfirmon teorinë e J. J. Thomson dhe Heaviside për masën e thërrmijave në lëvizje ngarkuar me elektricitet. Sipas kësaj teorie, një pjesë e masës është rrjedhojë e ndërveprimit të energjisë elektromagnetike që ajo zotëron me etherin e vakuumit. Eksperimentet e Kauffmann-it me rrezatimin β të radiumit na çojnë në supozimin se thërrmija të caktuara kanë një shpejtësi pak më të vogël se ajo e dritës, gjë që sipas kësaj teorie, do të thotë se masa e thërrmijave rritet me shpejtësinë, për shpejtësi të afërta me ato të dritës dhe se gjithë masa e thërrmijës ka natyrë elektromagnetike. Nëse pranojmë edhe hipotezën tjetër që substancat materiale përbëhen nga një përzierje thërrmijash të ngarkuara me elektricitet, atëherë duket se kemi nevojë të rishohim e modifikojmë thellësisht parimet themelore të mekanikës.

Rëndësia që kanë dijet tona për vetitë e substancave radioaktive janë, ndoshta, edhe më të rëndësishme për kiminë. Gjë që kërkon të flasim për burimet e energjisë që përmban fenomeni i radioaktivitetit.

Në fillimet e hulumtimeve tona, znj. Kyri dhe unë pohuam që, ky fenomen, mund të shpjegohet me ndihmën e dy hipotezave shumë të përgjithshme, por qartësisht të ndryshme nga njëra-tjetra, paraqitur nga znj. Kyri në vitet 1899 dhe 1900 (Revue Générale des Sciences, 10 janar 1899, si dhe në Revue Scientifique, 21 korrik 1900).

  1. Sipas hipotezës së parë, supozohet se substancat radioaktive e marrin energjinë që çlirojnë nga një rrezatim i jashtëm. Në këtë mënyrë, rrezatimi i tyre mund të cilësohet si rrezatim sekondar. Nuk është absurde të supozojmë që hapësira përçohet vazhdimisht nga rrezatime me aftësi të fuqishme penetruese, ndërkohë që gjenden me shumicë substanca që kanë aftësinë t’i kapin ato. Në përputhje me studimet e kohëve të fundit të Radhërford, Cooke dhe McLennan, një hipotezë e tillë duket të jetë shumë e dobishme për të shpjeguar, edhe pse pjesërisht, rrezatimin shumë të dobët që çlirohet nga pjesa më e madhe e substancave.
  2. Sipas hipotezës së dytë, supozohet se substancat radioaktive e marrin nga brenda tyre energjinë që çlirojnë. Kjo do të thotë, që substancat radioaktive ndodhen në një proces evolimi të vazhdueshëm, në rrjedhojë të së cilit transformojnë vetveten në mënyrë të pandalshme dhe të ngadaltë, pavarësisht pamjes së jashtme të pandryshueshme që mund të ketë gjendja e disa prej tyre. Sasia e nxehtësisë që çlirohet nga radiumi përgjatë një periudhe disavjeçare është jashtëzakonisht e madhe krahasuar me atë që çlirohet nga reaksionet kimike që zhvillohen në lëndë të tjera, për të njëjtën peshë. Gjithsesi, në rastin e radiumit, nxehtësia e çliruar përfaqëson vetëm atë pjesë të energjisë që shoqëron transformimin e sasive shumë të vogla radium, aq të vogla, sa është e vështirë të dallohen edhe në periudhën e disa viteve. Kjo na çon në supozimin që transformimi është shumë më larg se asaj që mund të arrihet nëpërmjet transformimeve kimike të zakonshme dhe se vetë ekzistenca e atomit është në rrezik, duke qenë se atomi është i pranishëm në transformimin e elementeve.

Hipoteza e dytë ka treguar se është më pjellore në shpjegimin e vetive të substancave radioaktive, të quajtura kështu me të drejtë. Hipoteza ofron, në veçanti, një shpjegim të shpejtë për zhdukjen spontane të poloniumit, po aq sa për prodhimin e heliumit nga radiumi. Kjo teori e shndërrimit të elementeve është zhvilluar dhe formuluar me shumë skrupolozitet nga Rutherford dhe Soddy, të cilët pohojnë se kemi një ndarje të vazhdueshme dhe të pakthyeshme të atomeve të elementeve radioaktivë. Në teorinë e Radhërfordit, produktet e zbërthimit janë, në njërën anë, rrezet e emetuara dhe, në anën tjetër, gazi dhe elementi radioaktiv të mbetur. Këta të dytët mund të jenë një gaz i ri dhe një substancë e ngurtë radioaktive me peshë atomike më të vogël se sa elementi origjinal nga i cili ka rrjedhur. Konsideruar në këtë mënyrë, jeta e radiumit domosdoshmërish është e kufizuar nëse veçohet nga elementët e tjerë. Nga ana tjetër, radiumi gjendet në natyrë gjithmonë në shoqërinë e uraniumit, nga mund të supozojmë se është rrjedhojë e zbërthimit të tij.

Pra, mund të themi se kemi një teori të verifikueshme të shndërrimit të elementeve në njëri-tjetrin, por jo në atë mënyrë sikundër e kuptojnë alkimistët. Lënda inorganike evolon në mënyrë të pashmangshme me kalimin e viteve dhe sipas ligjeve të pandryshueshëm.

Pasojat e fenomenit të radioaktivitetit janë të rëndësishme për shkencën e gjeologjisë. Është gjetur, për shembull, që radiumi gjendet gjithnjë në shoqërinë e uraniumit në minerale. Dhe është gjetur, po ashtu, që raporti i radiumit me uraniumin është konstant në të gjithë mineralet (Boltwood). Këto gjetje konfirmojnë idenë e krijimit të radiumit nga uraniumi. Kjo teori mund të zhvillohet në një përpjekje për të shpjeguar shoqërizime të tjera elementesh që ndeshen shumë shpesh në minerale të ndryshme. Akoma, kjo teori na mundëson të imagjinojmë që elemente të caktuar mund të jenë formuar në dritën e diellit, në sipërfaqe të Tokës, që e kanë origjinën nga elemente të tjera, në një kohë që shtrihet brenda intervalit të periudhave gjeologjike. Kjo është një pikëpamje e re, të cilën gjeologët duhet ta marrin në konsideratë.

Elster dhe Geitel kanë treguar se prania e radiumit është shumë e përhapur në natyrë dhe se radioaktiviteti ka gjasa të luajë një rol të rëndësishëm edhe në meteorologji, falë jonizimit të ajrit, gjë e cila mund të provokojë kondensimin e avujve të ujit që gjenden në të.

Së fundmi, në biologji, rrezatimi i radiumit dhe lëndët radioaktive që ai krijon prodhojnë efekte interesante për këtë shkencë, të cilat aktualisht i ka shndërruar në objekt studimi. Rrezatimi i radiumit është përdorur në trajtimin e disa sëmundjeve (lupus, kancer, sëmundje nervore). Duhet theksuar se, për raste të caktuara, pasojat e këtij rrezatimi mund të jenë shumë të rrezikshme. Për shembull, nëse një person mban në xhep, për disa orë, një kutizë druri ose zarf letre, ku gjendet një ampulë me disa centigramë kripë radiumi, mund të mos ndjejë asgjë, por pas pesëmbëdhjetë ditësh në epidermë do t’i shfaqet një njollë e kuqe dhe më pas një mahisje e dhimbje shumë e vështirë për t’u kuruar. Simptoma më të rënda, që shfaqen për kohë më të gjata të ekspozimit ndaj rrezatimit, mund të jenë ato të paralizës dhe vdekjes. Radiumi duhet të transportohet vetëm në kuti me mure të trasha plumbi.

Kjo na nxit të mendojmë që radiumi mund të shndërrohet në një mjet shumë të rrezikshëm në duar kriminale. Këtu ka vend të shtrohet pyetja, nëse mendja njerëzore do të dijë të përfitojë nga zbulimi i sekreteve të natyrës, ose nëse jemi gati të përfitojmë nga dijet dhe jo të dëmtohemi prej tyre. Shembulli i zbulimit të Nobelit tregon se si një eksploziv i fuqishëm ka mundur të aftësojë njerëzimin në realizimin e punëve të mrekullueshme. Por dijet janë edhe një mjet i tmerrshëm shkatërrimi në duart e kriminelëve të mëdhenj, të gatshëm ta udhëheqin njerëzimin drejt luftërave. Unë jam një prej atyre që besojnë si Nobeli, se mendja njerëzore do të përftojë më shumë të mira se të këqija nga zbulimet e reja.

P.S. Nga Valbona Nathanaili

Më 1903, Akademia Mbretërore e Suedisë, u akordoi Çmimin Nobel tre shkencëtarëve: Henri Bekerel, për zbulimin e radiokativitetit natyror dhe çiftit Pierr e Mari Kyri, për punën e madhe në dhënien e provave të ekzistencës së këtij rrezatimi. Për shkak të angazhimeve të shumta, në ceremoninë e çmimit asnjëri nga të tre shkencëtarët nuk mundi të ishte i pranishëm. Vetëm në vitin 1905, Pierr Kyri arrin të shkojë në Stokholm dhe të mbajë fjalimin tradicional, me titull “Substancat radioaktive, veçanërisht radiumi”, ku jep një përshkrim të shkurtër të punës së kryer jo vetëm nga ai e bashkëshortja e tij, por edhe nga një grup i madh shkencëtarësh të fushës. 113 vjet më vonë, fjalimit të Pierr Kyri nuk mund t’i heqësh asnjë presje nga ato që deklaron, sepse është një dije e bazuar në fakte dhe e formuluar po mbi bazën e tyre.

Fabula? Mund të gjesh shumë, me tematikë e moral nga më të ndryshmet, por fokusi im, zgjedhur nga motoja e fjalimit të z. Kyri, është rënia, në ditët tona, në duar kriminale e “faktit” dhe shndërruar në “fake”: fake news, fake moral, fake principles, fake science. A do të dimë të shkëputemi nga shtrëngimi i “fake”? “Fake” është i lehtë aty ku nuk ka peshë dhe i ëmbël aty ku nuk ka moral, i shpejtë aty ku mungon vullneti dhe i shkëlqyeshëm aty ku ka marrë arratinë dija, ndërsa “fakti” është ai që propozon z. Kyri: jetëgjatësi, besueshmëri dhe vërtetësi, por që kërkon punë, sakrifica e pasion. Historia u siguron të gjithëve vendin që meritojnë!

who’s who – Sotir Peci

Sotir Peci (13 korrik 1873 – 10 prill 1932)

Nga Valbona Nathanaili

Sotir Peci u lind në Dardhë të Korçës. Ndjek gjimnazin grek në qytetin e Korçës. Diplomohet për fizikë pranë Universitetit të Athinës.

Për një periudhë kohore jeton në Rumani dhe, më 1905, emigron në ShBA.

Drejtor i fletores “Kombi”, e para gazetë shqiptare që botohet në gjuhën shqipe në Boston të Amerikës, gjatë periudhës 1906-1908, numri i parë i së cilës del më 15 qershor 1906. Një nga bashkëpunëtorët më të afërt të Pecit në botimin e revistës është Fan Noli. Sipas Pecit, shkrimtarët janë pjellë e rrethanave në të cilat jetojnë, janë rrethanat historiko-shoqërore ato që krijojnë mundësinë e daljes së një talenti letrar.

  • “Tërë luftërat për liri, tërë kryengritjet kundrë zgjedhës, – shkruan ai në “Një vjershëtor kryengritës” (Kombi, Boston, 1908, 9 maj), – kanë krijuar vetë vjershëtorët e tyre… Homerë e polli lufta heroike e Trojës, Tirteun lufta e Spartanëve, heroi ynë Skënderbeu (me luftërat që bëri) inspiroi shumë vjershëtorë të mëdhenj, të huaj dhe të vendit.

Së bashku me Petro Nini Luarasin dhe Fan Nolin luajnë rol të rëndësishëm në formimin e shoqërisë “Besa-Besë” më 1907 në Boston dhe të “Lidhjes” në St. Lui. Më 1908 kthehet në Shqipëri, ndërsa drejtimin e revistës “Kombi” e merr Fan Noli.

Pjesëmarrës në Kongresin e Manastirit, 14-22 nëntor 1908, si anëtar i delegacionit të shqiptarëve të kolonisë së Bukureshtit, (sipas relacionit të kryekonsullit austro-hungarez në Shkodër, dërguar Ministrit të punëve të Jashtme në Vienë, Baron Fon Erental, Demiraj & Prifti, 2008:182) me dy vota, ndërsa sipas revistës “Dituria”, viti 1909, është delegat i Shkodrës (Demiraj & Prifti, 2008:184).

Më 1909, pjesëtar i trupës pedagogjike të Normales së Elbasanit ku jep lëndët e matematikës dhe të shkencave të natyrës. Në periudhën 1911-1912 emërohet drejtor i shkollës “Mësonjëtorja shqipe” dhe drejtor për arsimin në Korçë. Më 1916-1917 është anëtar i Komisisë Letrare, Shkodër. Drejtor për arsimin në Tiranë, më 1919, nga qeveria e Durrësit. Merr pjesë si delegat në mbledhjen e Kongresit Kombëtar të Lushnjës (1920) dhe një nga hartuesit kryesorë të Statutit të Lushnjës.

Në qeverinë e dalë nga Kongresi i Lushnjës, më 21 janar 1920, të kryesuar nga Sulejman Delvina, gjatë periudhës 30 janar – 14 nëntor 1920 zgjidhet Ministër i Arsimit, post që e mban edhe në kabinetin e Iliaz Vrionit (11 korrik – 16 tetor 1921).
Një nga iniciatorët e thirrjes së Kongresit të Parë Arsimor që u zhvillua në qytetin e Lushnjës më 15 gusht 1920 dhe pjesëmarrës në Kongresin e Dytë Arsimor më 1922.

Anëtar i Këshillit të Naltë më 1922 dhe në qeverinë gjashtëmujore të Fan Nolit, 16 qershor – 24 dhjetor 1924, ndonëse kishte konflikte të vjetra me Nolin. Qëndrimi i Pecit në këtë post, sipas Austin (2012: 56), më shumë se besnikëri ndaj udhëheqjes së re dhe besimit në metodat revolucionare, ishte bindja se në këtë mënyrë i shërbente më së miri interesave të vendit. Për patriotë si Peci, rreziku më i madh për Shqipërinë janë fqinjët e saj, veçanërisht Jugosllavia. Peci qëndron në Tiranë me shpresën se do të arrinte të bindte Nolin për legjitimizmin e qeverisë së re nëpërmjet organizimit të zgjedhjeve të reja, ose thirrjes së Asamblesë së zgjedhur më Dhjetor 1923. Me dështimin e qeverisë së Nolit, mërgon jashtë shtetit. Ndërron jetë në Follorinë, Greqi. Nga kontributet e tij në fushën e arsimit citohen shumë tekste shkollore, si dhe futja e eksperimentit në lëndët e shkencave të natyrës. “Mësues i Popullit”

Botime

1906 “Methodë për të mësuar ghuhën engleshche”, autor Sotir Peci, Boston: Shtypshkronja “Kombi”, 110 f. Botimi me shënime nga autori.