A jemi në gjendje ta shohim realitetin në mënyrë objektive?

Ideja se ne kemi evoluar dhe kemi arritur, tashmë, në fazën që mund ta shohim realitetin “ashtu siç është” është bërë mëse e zakonshme. Nga ana tjetër, mund të duket e papërgjegjshme që në epokën që jetojmë – të lajmeve të rreme, propagandës dhe reklamave të kudondodhura – të argumentosh se nuk jemi të evoluar për ta parë realitetin ashtu siç është! Në rrjedhojë, besoj se ia vlen të diskutohet – të paktën për atë që zbulon për nocionet tona.  

Një nga shkencëtarat e parë që është marrë me problemin e vizionit tonë, si qenie njerëzore, mund të thuhet se është David Marr. Në librin e tij “Vizioni”, botuar më vitin 1982, ndër të tjera shkruan: “Një aspekt interesant i evolucionit të sistemeve vizuale është lëvizja graduale drejt detyrës së vështirë të përfaqësimit progresiv të aspekteve më objektive të botës vizuale”. Pothuajse çdo tekst shkollor pajtohet me këtë phim! Të parët e botës ashtu siç është – në mënyrë objektive – supozohet gjerësisht se i bën organizmat më të aftë të gjejnë ushqim, të shmangin grabitqarët ose rreziqe të tjera, të shmangin rivalët dhe të çiftohen me sukses. Me fjalë të tjera, supozohet gjerësisht se i bën organizmat të përshtaten më mirë me mjedisin ku jetojnë.

Evolucioni favorizon organizmat që dinë të përshtaten më mirë. Në rrjedhojë, evolucioni favorizon aftësinë për ta parë botën në mënyrë objektive. Në fund të fundit, cili mund të jetë avantazhi i të mos parës – në përgjithësi – të ndjesisë së saktë të botës? Evolucioni duhet t’i bëjë organizmat në mënyrë progresive më të mirë në ndjesinë e botës ku jetojnë.

Si mund të mos pajtohet dikush me këtë teori? Realiteti është  subjektiv, sepse  është vetëm “në mendjen e perceptuesit”! Por a ekziston hëna vetëm kur e shohim?

Si në çdo debat filozofik, mosmarrëveshja fillon duke pyetur se çfarë kuptimi kanë fjalët. Le të fillojmë me “objektiv”. Realiteti është objektiv nëse është i pavarur jo vetëm nga vëzhgimet e mia, por edhe nga vëzhgimet tuaja, si dhe nga vëzhgimet e të gjithë të tjerëve. Është aty, ashtu siç është, pavarësisht nëse dikush e shikon apo jo. Realiteti do të ishte subjektiv nëse është vetëm “në mendjen e perceptuesit”. Ajnshtajni citohet shpesh të ketë pyetur Abraham Pais nëse ai “besonte vërtet se Hëna ekziston vetëm kur unë e shikoj?”. Nëse hëna është objektive, ajo ekziston edhe nëse askush nuk e shikon atë.

A kemi evoluar për ta parë realitetin me objektivitet? Si duket një realitet objektiv? Perspektiva më e mirë për ta diskutuar është sipas fizikës. Në kohën e Njutonit, për pyetje të tilla, një fizikant mund të ishte përgjigjur me besim për planetët dhe topat, pak më me pak besim për nxehtësinë dhe dritën dhe me një vështrim të hutuar për gravitetin. Sepse vetëm një shekull më pas mund të flasim për elektricitetin dhe magnetizmin; edhe një shekull tjetër më pas për atomet: sfera të forta të pandashme që rrotullohen në zbrazëti, ndërkohë që drita shihej si një kombinim misterioz i elektricitetit dhe magnetizmit; ndërsa akoma sot graviteti është ende i panjohur.

Le të hidhemi në shekullin e njëzetë dhe përgjigjet largohen me shpejtësi nga sfera e përvojës së zakonshme, duke përfshirë fushat kuantike dhe vrimat e zeza. Fizikanët nuk pajtohen se çfarë nënkuptojnë termat bazë në teoritë e tyre. Shumë mendojnë se bota e përvojës së zakonshme është një iluzion. Nga fillimi i shekullit të njëzetë e një, disa fizikanë pohojnë me maturi se realiteti përbëhet plotësisht nga informacioni.

Këtu ka një prirje dhe nuk është inkurajuese për pretendimin se ne kemi evoluar për të parë realitetin. Ne kemi evoluar për të parë shkëmbinj dhe lumenj, bimë dhe kafshë, dhe veçanërisht njerëz të tjerë. Fizika nuk ka asgjë për të thënë për këto gjëra. Arsyeja është e thjeshtë nëse disi delikate; as fizika kuantike dhe as ajo klasike nuk ofrojnë ndonjë mjet parimor për të thënë atë që vlen si një objekt (një entitet me një kufi në hapësirë ​​dhe një identitet në kohë).

Nëse kemi evoluar për të parë realitetin, ne kemi evoluar për të parë vetëm një pjesë të vogël të tij.

Fizika parashikon që materia do të grumbullohet në mënyra të ndryshme, por ajo as nuk vendos kufij rreth grumbullimeve dhe as nuk ofron ndonjë kriter për caktimin e identitetit të tyre me kalimin e kohës. Megjithatë, ne nuk shohim grumbullime të pakufishme, përveçse ndoshta kur shikojmë retë ose mjegullën; ne shohim objekte të kufizuara që dallohen qartë nga rrethina e tyre. Gjërat më të rëndësishme që ne shohim, njerëzit e tjerë, janë të rëndësishme kryesisht sepse ata janë individë të veçantë që ruajnë identitetin e tyre me kalimin e kohës.

Sidoqoftë, ne kemi mësuar një gjë shumë të rëndësishme nga fizika: shqisat tona zbulojnë vetëm një pjesë të vogël të asaj që po ndodh. Nëse kemi evoluar për të parë realitetin, kemi evoluar për të parë vetëm një pjesë të vogël të tij. Këtu ka vend për një pauzë. Pse kaq i vogel? Dhe pse kjo copëz e vogël e realitetit dhe jo ndonjë tjetër?

Tani le t’i drejtohemi biologjisë dhe të pyesim për “evolucionin”. Ideja se evolucioni ka arritur, të paktën përgjatë linjës që çon tek ne, një aftësi “progresivisht më objektive” për ta ndjerë botën, sugjeron se në të kaluarën, organizmat e ndjenin botën shumë më pak objektivisht se ne. Akoma, sugjeron se sot, organizmat e gjallë, të cilëve u mungojnë aftësitë tona të veçanta dhe shumë të zhvilluara, e ndjejnë botën në mënyrë më pak objektive se ne.

Por ky është një kurth logjik! Nëse paraardhësit tanë e panë botën kaq keq, si mbijetuan për të na prodhuar ne? Nëse organizmat e tjerë – për shembull, brumbujt, lisi dhe peshqit – e shohin botën në mënyrë kaq të pasaktë, pse janë ende këtu? Nëse shqisat tona janë një kulm i saktësisë evolucionare, pse të gjithë organizmat e tjerë nuk e shohin botën ashtu si ne? Shumë organizma ndjejnë aspekte të botës që ne nuk i kuptojmë: zogjtë migrues ndiejnë fushën magnetike të Tokës, lakuriqët e natës përdorin eko-lokacion, qeni mund të dëgjojë dhe nuhasë gjëra që ne njerëzit nuk mund t’i nuhasim. Nëse shqisat tona janë më të mirat, pse po humbasim?

Ideja se ne jemi “më të evoluar” në një farë mënyre hedh poshtë një keqkuptim të thellë të evolucionit. Të gjithë organizmat ekzistues kanë “evoluar” në të njëjtën masë. Ne të gjithë jemi fëmijë, nëse duhet besuar në analizën e ADN-së, të një qelize të vetme stërgjyshore që ka jetuar rreth 4 miliardë vjet më parë. Bakteret, me shqisat dhe njohjen e tyre minimale, kanë evoluar po aq sa ne.

Evolucioni ka zgjedhur çdo linjë organizmi, qoftë mikrobiale apo shumëqelizore, për aftësinë për të lulëzuar në një vend të caktuar. Shumica dërrmuese e organizmave jetojnë në mjedise ku ne njerëzit nuk mund të mbijetonim: në thellësitë e oqeanit, në burime të nxehta të vluara me sulfur, në kalime të vogla midis shkëmbinjve nëntokësorë, në kaosin rrënqethës të zorrëve tona etj. Pse duhet të kenë shqisat tona për të mbijetuar? Ata kanë nevojë për shqisat e tyre! Çdo organizëm ka mbulesën e tij, botën e tij të veçantë shqisore. Ne e kemi zgjeruar në mënyrë dramatike pozitën tonë në pesë shekujt e fundit duke ndërtuar teknologji, por aftësitë tona themelore shqisore, ato që na dha evolucioni, kanë mbetur të pandryshuara.

Le të pyesim më pas: cili është realiteti që shohim? Si duket çatia jonë “natyrore”? Gjëja e parë që duhet vënë re është se është sociale. Ne e rrethojmë veten me njerëz të tjerë dhe me objekte të bëra nga njerëz të tjerë. Nëse jeta jonë është e gjatë apo e shkurtër, e këndshme apo e padurueshme varet pothuajse tërësisht nga ajo që njerëzit e tjerë mendojnë për ne. Me fjalë të tjera, evolucioni vepron mbi ne kryesisht përmes strukturave shoqërore: familjes, komunitetit, fisit dhe kombit. Aftësitë tona për të vepruar në botë rregullohen nga konstruktet sociale: ligjet, qeveritë, korporata, fetë dhe paratë. Siç thekson Yuval Harari, këto struktura dhe konstrukte shoqërore janë elemente të realitetit virtual. Ato ekzistojnë në mendjet tona. Hiqni vëzhguesit njerëzorë dhe ata zhduken.

Hiqni realitetin virtual të ndërtuar nga shoqëria dhe ne kemi ende gurë dhe lumenj, bimë dhe kafshë dhe njerëz të tjerë. Por çfarë janë këto, kur kuptimet e caktuara nga mendja jonë hiqen? Atomet, fusha kuantike, informacion abstrakt, po, por çfarë më shumë?

“Të shohësh” nuk është vetëm zbulimi i dritës. Ne shohim objekte dhe lëvizje, jo vetëm imazhe. Të shohësh tashmë do të thotë të caktosh njëfarë rëndësie, disa mundësi për veprim. Të shohësh është gjithmonë kujdes për diçka, të zgjedhësh diçka, ta dallosh atë nga rrethina e saj, edhe nëse kjo vëmendje është vetëm momentale dhe gjëja e zgjedhur harrohet në çast. Asaj që nuk i kushtojmë vëmendje, nuk e shohim, siç tregon qartë eksperimenti i famshëm i Simons-Chabris “gorilla e padukshme”.

Kuptimi është dhuratë e evolucionit. Si të gjitha dhuratat, ajo ka një çmim: përpjekjen për t’i kushtuar vëmendje botës… për t’i kushtuar vëmendje.

Dhe këtu qëndron konflikti. Ajo që na ka dhënë evolucioni është aftësia për të ndjekur atë që është kuptimplotë për ne. “E kuptueshme” për evolucionin është kuptimplotë për suksesin riprodhues. Prandaj ne i shohim njerëzit e tjerë me shumë detaje. Ne shohim pengesa dhe mundësi, rreziqe, mjete të mundshme dhe gjëra të mira për të ngrënë. Migrimet tona të gjata dhe të ngadalta nëpër sipërfaqen e Tokës nuk kërkojnë ndjeshmëri ndaj një fushe magnetike. Të shohësh male dhe yje funksionon mjaft mirë.

Sapo të kuptojmë të parit në kuptimin e kuptimit dhe në kuptimin në termat e suksesit riprodhues (“përshtatshmëri” në terma evolucionare), çështja e të parit të botës “siç është” në kuptimin steril të objektivitetit të pavarur nga vëzhguesi fillon të avullojë. Sigurisht që mendjet tona njerëzore shtojnë diçka: shtojnë kuptimin. Kuptimi është dhuratë e evolucionit. Si të gjitha dhuratat, ajo ka një çmim: përpjekjen për t’i kushtuar vëmendje botës, për t’i kushtuar vëmendje.

Dhurata e kuptimit shpjegon mbijetesën tonë. Psikologu kognitiv Donald Hoffman përdori teorinë e lojës evolucionare, një mënyrë për të simuluar evolucionin dhe për të parë sesi ‘organizmat’ që zbuluan vetëm “pikat e mbijetewsws” të ofruara nga një mjedis – si mund të vuanin ose përfitonin prej tij – ia dolën në konkurrencën me organizmat që zbuluan gjendjen “e vërtetë” të mjedisit dhe u përpoqën të nxirrnin përfundimin se çfarë duhet të bënin në çdo situatë.

Pra, organizmat që zbuluan atë që ishte e rëndësishme për ta, fituan drejtpërdrejt, duke i shtyrë zbuluesit e së vërtetës që duhej të nxirrnin çdo herë drejtime veprimi drejt zhdukjes. Hoffman ofron atë që ai e quan “teoria e ndërfaqes” e perceptimit: ideja që bota, siç e perceptojmë, është si ndërfaqja e përdoruesit të një kompjuteri – pra, një paraqitje e thjeshtuar e asaj që mund të bëjmë në botë dhe çfarë mund të ndodhë si rezultat. Ashtu si në një kompjuter, ajo që po ndodh me të vërtetë në botë – fushat kuantike dhe kështu me radhë – është shumë e ndërlikuar për ne që ta kuptojmë, edhe sikur të ishim të aftë. Fatmirësisht nuk kemi pse.

A kemi evoluar në një fazë të tillë, sa për të parë realitetin “objektiv”? Jo, dhe është një gjë e mirë që nuk jemi. Ne jemi evoluar për të parë se çfarë është kuptimplotë për ne. Por për ta parë, duhet t’i kushtojmë vëmendje.

0 replies

Leave a Reply

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

Leave a Reply

Your email address will not be published.