Revista letrare 1944

Numri i parë i “Revistës letrare” doli në Tiranë më 15 shkurt 1944 dhe u botua nën kujdesin e një grupi intelektualësh shqiptarë, shkrimtarë të viteve 1930: Mitrush Kuteli, Vedat Kokona, Sterjo Spasse, Nexhat Hakiu etj.

Revista letrare në kujtimet e Ilinden Spasses (bazuar në shkrimet e Mitrush Kutelit, Sterjo Spasses dhe Vedat Kokonës).

Nga jehona e romanit “Kasollja e xha Tomit”, përkthyer nga Sterjo Spase, dhomën e vogël në atë shtëpi njëkatëshe në rrugën Fortuzi, ku banonte tani Sterjoja me Kolon, shokët që mblidheshin aty e pagëzuan me emrin “Kasollja e xha Tomit”. Një ditë të bukur të këtij fillim viti në këtë kasolle u mblodhën kokë-më-kokë katër “qyqarë ëndërrimtarë” – siç do të shprehej shumë vite më vonë Vedat Kokona – që merreshin me lëvrimin e gjuhës shqipe. Këta ishin:

  • Mitrush Kuteli, që “aksidentalisht” ishte ekonomist, madje edhe doktor i shkencave ekonomike në Rumani dhe ishte kthyer një vit më parë në Shqipëri, për t’u marrë edhe me letërsi. Kuteli kishte botuar disa vëllime: “Netë shqiptare”, “Kapllan Aga i Shaban Shpatës”, “Ago Jakupi”, “Havadan më havadan” dhe vëllimin me vjersha “Sulm e lot” etj.;
  • Vedat Kokona, edhe ky i diplomuar “aksidentalisht” për drejtësi në Paris, kish botuar dy vëllime, një me vjersha “Dritë e hije” dhe një me tregime “Yje të këputura”;
  • Nexhat Hakiu, kishte qenë kryeredaktor i revistave “Përpjekja shqiptare” dhe “Shkëndia” dhe redaktor i faqes letrare i gazetës “Tomori” etj., kish botuar dy vëllime me poezi: “Kënga Zambares” dhe “Kënga e gjakut”, ku spikaste vargu elegant popullor dhe vargu melodioz i tipit të Ali Asllanit.
  • Dhe Sterjo Spasse.

Këta “myteberë”, pasi diskutuan për ribotimin e romanit “Pse ?!…” që kish dalë ato ditë, për romanin “Kasollja e xha Tomit”, për situatën politike e ekonomike, që turbullohej akoma më shumë në vend, u lindi ideja për të nxjerrë një revistë letrare të përbashkët, që të fashisnin kokat e nxehta, që po shkatërronin fatet e kombit. Ata nuk ishin të kobures, por të penës, e me penën e tyre deshën të sensibilizonin ndjenjat kombëtare të popullit.

Mitrush Kuteli (Revista letrare, Viti I, Nr.1, Tiranë 15 shkurt 1944):

Duke botuar këtë revistë të vogël, qëllimi ynë nuk ka qenë tjetër, veçse të përqendrojmë rreth shtyllave të saj fuqitë prodhonjëse të mendjes, të çelim shtigje të ra në lëmin kulturor, duke ndjekur gjurmët e atyreve, që u përpoqën të hapin udhën e parë dhe të lëshojmë një shkëndijë të re në mes të kaosit mendor shqiptar.

Nuk kemi as pikën e dyshimit se të shumtët do të jenë ata që do të marrin sipërmarrjen tonë si një marrëzi të vërtetë, si diçka anakronike dhe neve, si njerëz që kemi humbur pusullën dhe nuk dimë se ç’bëjmë. Edhe me të vërtetë, të rrish e të merresh me kulturë në një kohë kur bota digjet zjarr e flakë, kur njerëzia e ka humbur konceptin e qetësisë shpirtërore, kur edhe foshnjat dridhen nga ulërimat rrëqethëse të sirenave, i duket tjetrit si një gjë e çuditshme që mund të gjejë shpjegimin e saj në një tronditje patologjike apo në një ekzaltim të tepruar.

Një koncepsion i tillë as na shqetëson dhe as na pengon në punën tonë. Nuk na shqetëson dhe nuk na pengon për të vetmen arsye se një koncepsion i tillë ndaj luftëtarëve të kulturës, jo sot, po dje e gjithmonë ka zotëruar këtu në Shqipëri. Këtu në Shqipëri, ku ata që punojnë e luftojnë për të formuar një jetë mendore shqiptare, një lëvizje kulturore të shëndoshë, humbasin kohë dhe atë “krodhe bukë” që të tjerët e fitojnë me aq lehtësi.

Në keni kohë ndonjëherë merrni mundimin dhe shfletoni për një çast revistat e ndryshme që kanë parë dritë në vendin tonë. Një frymë e ashpër pesimizmi rreh tej për tej nëpër ato fletë të shkruara me gjakun e zemrës. Të gjithë luftëtarët e penës janë tmerruar, kur e kanë parë veten përpara greminës së thellë, përpara kaosit të llahtarshëm që zotëron botën tonë mendore. Por, megjithatë, nuk janë trembur, nuk janë prapsur, nuk i kanë hedhur armët. Lufta ishte e ashpër dhe e gjatë, por, aq dhe më heroike do të ishte përpjekja e tyre. Edhe i ishin përveshur punës me zell dhe dashuri për t’iu ngjitur Parnasit shqiptar, atje ku ndrin rrezja e përjetshme ku rrahin tingujt e qartë të shpirtit. Kishin filluar t’i ngjiteshin malit dalëngadalë si ai, që nuk shikon nga pas për të mos u tmerruar nga honi ku mund të bjerë, as edhe lartë, nga frika se mos e lëshojë zemra kur të shikojë se ç’mundime duhet të heqë për të arrirë gjer lart në majë.

Edhe ne kështu do bëjmë në daçim t’i hyjmë kësaj të përpjetë që po na pret, se, në i hedhçim sytë nga pas e t’i shikojmë shokët tanë, që kanë punuar më parë se ne e t’i shohim të shtrirë, ku dergjen në thellësinë e kohës përpara punës së filluar por të pakryer, o në i hedhshim sytë përpara e të shikojmë se ç’na pret, pa dyshim do të tronditeshim dhe nuk do të kishim aspak guxim të fillonim një punë që kapërcen fuqitë tona të pakta.

Të paka me të vërtet janë këto dhe e vështirë fort vepra që duhet bërë. Përpara portës së hekurt dhe të rëndë që ka mbyllur një botë mendore duhet të tingëllojë fjala magjike “Sezam, hapu!”

Por ne nuk u zëmë besë fjalëve magjike.

Edhe duke pritur trokasim si të tjerë me shpresë se një ditë porta do të çelet dhe drita e kulluar e fjalës do ta ndrisë kështjellën e errët.

Selim Opinga (pseudonimi i Vedat Kokonës) në rubrikën “Revista xanxare”

Revista në fjalë është themeluar nga katër të rinj… që patën kujdes të madh të vinin emrin e tyre në majë të fletushkës, nga frika se mos nuk binin mirë në sytë e lëçitësit. I njohim prej kohësh… por ata që nuk i njohin le të dëgjojnë se ç’thonë ata vetë për veten e tyre:

  • Mitrush Kuteli është i kohës së Skënderbeut dhe Bendo Shapërdanit. Ka rrojtur këtu e disa qindra vjet më parë në një fshat të Pogradecit dhe tashti është ngritur nga varri dhe vjen rrotull në mes tonë pa i gjetur shokët, miqtë dhe shtëpitë e shkatërruara nga koha. Rrëfimi “I vdekuri dhe i gjalli” (botuar në numrin 1 të kësaj reviste) është shumë karakteristike sepse nuk është gjë tjetër veçse autobiografia e këtij fatziu të ndritur që shëtit në mes të të gjallëve të errët.
  • Vedat Kokona lundron me një këpucë zonjeje në dallgët e etherit. Mikrokozmosi ynë nuk i pëlqen aq shumë dhe preferon të shëtisë nëpër stratosferë në bishtin e ndonjë ylli të këputur, që vjen rrotull në vetmi pa iu bindur ligjit të gravitetit. Kur mërzitet së dëfryeri nëpër komete e yje, i ka ënda të jetojë në gjirin e nymfave e të nereidave. Pra, anakronik se anakronik.
  • Nexhat Hakiu, këtë djalosh e kemi njohur pranë një burimi ku rrinte dhe e përpinte me sy Banushen e njomë, së cilës i qe shkurtuar linja dhe xhamadani. Na paraqitet në numrin e parë të revistës me një sheleg në duar, simbol i urtësisë dhe të paqes në një atmosferë flake e baruti. Beson në metempsikozën dhe dëshira e tij, e shfaqur në një poezi të tijën, është, që kur të vijë ndonjëherë tjetër në botë të vijë si ujët e një kroi. Atëherë, s’do të ketë tjetër veçse ujë korente dhe kroji. Nexhati do të jetë prapë anakronik, ai se po ai.
  • Sterjo Spasse u ka dhënë dorën këtyre të treve dhe plotëson vallen e katrorit. Është më i rrëmbyeri i shokëve: kur këta duan të heqin një valle të qetë, ai hidhet, dridhet, ngrihet dhe çfren përpara hiçit të botës: ku jeni, ku veni, pse rroni? Nuk sheh veçse gremina në jetë. O kurbet, o ukubet ! (artikull i botuar në numrin e parë të kësaj reviste). Besojmë se, së shpejti do të botojë artikullin interesant “O milet, o ukubet !…”

Nonda Bulka

Leusë, 1906 – Tiranë, 14 nëntor 1972

Nga Sterjo Spasse

Tiranë, më 16 nëntor 1972

Pardje, më 14 nëntor 1972, në orën 20:10’ vdiq në spitalin e Onkologjisë në Tiranë i shumëdashuri i ynë NONDA BULKA, një nga figurat e mëdha të kulturës dhe letërsisë sonë, prijësi i shquar, krahë përkrah me Migjenin, i letërsisë përparimtare të viteve ‘30. Në minutat e fundit të jetës, pranë tij u ndodhën Qefserja, e shoqja, Sterjovica ime, Qiroja dhe e shoqja e të vëllait të Nondës, Gabrielit, vdekur edhe ai dy vjet më parë.

Unë me Zisën dhe Shelin arritëm në spital pas gjysmë ore. Që atë natë, të veshur nga Sterjovica e nga dy infermiere, kufomën e shpumë në shtëpinë e tij. (Sterjovica e qau si të qante vëllain e saj, e ligjëroi si dinte të ligjëronte ajo si një amanet që kishte prej tij. Ilinden Spasse).

Në këto momente të vështira të jetës së tij, bashkë me Zisën, i kemi qëndruar shumë afër Nondës: dy vjet më parë jemi interesuar me Zisën, që të nisej për kura jashtë shtetit. Vajti në Bukuresht e pas dy-tri muajve u kthye i përmirësuar. Mirëpo, nuk vajti gjatë. Pas shtatë muajve u keqësua. Përsëri u nis për në Bukuresht, më 21 prill të këtij viti e ndejti gjer më 4 korrik. Në aeroport, kur zbriti na u duk i përmirësuar e optimist. U gëzua se hyri në apartamentin e ri, që nuk i gëzohej dot. Dhe dy muajt e parë dilte nga shtëpia dhe pothuajse përditë vinte tek ne; bënim muhabet, pinim nga një kafe e nuk i gëzohej dot nipit tim, Arian e mbesave. Kemi bërë për kujtim disa fotografi në oborrin e shtëpisë sime bashkë edhe me Zisa Cikulin e këto janë fotografitë e tij të fundit. Në një fotografi ka dalë vetëm me nipin e Arian në krahë. Në një tjetër me Ilon… Fotografi të dhimbshme janë edhe ato që kemi dalë më 2 janar 1972 në shtëpinë e tij me të e Qefseren, me Zisën e Shelin, me Fatmirin e Besën, me Llazarin e Erietën dhe me mua e Sterjovicën. Një kujtim këto nga poeti dhe fotografi Vasil Koçi.

Dy muajt e fundit i rralloi vizitat në shtëpinë tonë: vinte dy-tri herë në javë. Por, një muaj e gjysmë para vdekjes, nuk luajti nga shtrati. Një ditë, me kurajë të madhe, u ngrit nga krevati dhe bëmë një shëtitje deri në Krujë me iniciativën e Behar Shtyllës. Ishte dhe Zisa. E kaluam shumë mirë. Pastaj, të nesërmen, i kënaqur shumë nga shëtitja, përsëri ra në shtrat. Pas disa ditësh u bë një ceremoni e vogël në zyrat e revistës “Hosteni”, ku iu dorëzua Urdhri “Naim Frashëri” i Klasit të parë për aktivitetin e tij gazetaresk. Ishim disa shokë. Gjithsej 10 veta: Dashnor Mamaqi, Dhimitër Shuteriqi, Zisa Cikuli, Fatmir Gjata, Petro Marko, Niko Nikolla, Dhionis Bubani, Aleksandër Banushi, Zef Bumçi etj.

Pasi iu dorëzua Urdhri i Presidiumit të Kuvendit Popullor tha: “Me ilaçe dhe me humor do të luftoj demonin, që më ka kapur për grykë”. Dhe demoni ishte kanceri, që e kish kapur nën gjuhë e prej të cilit vdiq në spital, ku u dergj gati një muaj e ca.

Me Zisën i kemi vajtur çdo ditë, herë paradreke, herë pasdreke. E ngrinim pakëz, e mbështetnim në jastëkët dhe ia bënim: “A pimë nga një cigare?”. Dhe kjo “A pimë një cigare?” na ishte bërë zakon, si të thonim: “A pimë një kafe?”. Se kafen e duhanin që i pinte aq shumë, tani i kishte rralluar fort. Kafe nuk piu fare në spital. Kurse nga 60 cigare që pinte në ditë, dy javët e fundit arriti në dy. Njërën nga këto e pinte kur i shkonim me Zisën. I pëlqente t’i flisnim ne e ai vetëm të dëgjonte. I flisnim për politikën e jashtme, për luftën në Vietnam e për piratët e ajrit., veç gjërave të brendshme. Javën e fundit ra shumë dhe rregullën “A pimë nga një cigare?” tre ditët e fundit e lamë. Në këto ditë na zgjaste dorën, deshte të thoshte diçka, por nuk tha asgjë.

Një ditë para vdekjes, qëllova disa çaste vetëm për vetëm. Më foli greqisht t’i afrohem. Iu afrova, por në atë moment hyri kunata e tij, e po greqisht më tha: “Ajo kupton!” – dhe kështu i mbeti fjala përgjysmë. Nuk di çfarë deshte të thoshte. (Përpara disa kohe, ai i kish lënë amanet Sterjos, që Qefserja të martohej patjetër. Mund të ishte kjo edhe një përsëritje e këtij amaneti. Ilinden Spasse)

Varrimi u bë në orën 14:30’ të datës 15. XI. 1972 në varreza e Sharrës. Pjesëmarrja në varrim ishte shumë e madhe. Katër autobusë e më shumë se 20 vetura, përveç shumë njerëzve që nuk erdhën dot nga mungesa e mjeteve të komunikacionit.

Kjo pjesëmarrje e gjerë ishte mirënjohja më e madhe, që i shprehën Nondës si Qytetar i shquar, si Arsimtar i shquar e më fort si Shkrimtar i shquar.

Diferencat në perceptimet vizuale

Në këta vitet e fundit janë kryer një sërë studimesh për diferencat në perceptimet vizuale ndërmjet njerëzve që vinë nga Perëndimi dhe atyre nga Azia Lindore. Këto studime sugjerojnë që kultura ku rritemi ndikon proceset tona bazike, me mënyrën se si e shohim botën përreth.

Në një nga këto studime, perëndimorëve dhe aziatikëve u kërkohej të vështronin një seri fotografish dhe, më pas, të shpjegonin çfarë panë.

Analiza e përgjigjeve nxori në pah diferenca të rëndësishme. Nëse i përmbledhim:

  • Perëndimorët tentojnë të fokusohen më shumë në ato që spikatin në pikturë dhe i konsiderojnë si subjekt. Aziatikët fokusohen më shumë në të gjithë imazhin, përfshirë marrëdhëniet ndërmjet elementeve të ndryshëm. Për shembull, në një kopertinën e një libri shihej një skenë nga xhungla, përfshirë edhe një tigër. Për një fotografi të tillë, nëse pyesim një perëndimor se çfarë sheh, përgjithësisht pohon: një “Tigër.” Për lexuesit perëndimorë të këtij libri, përgjigja mund të duket më se e arsyeshme. Ndërkohë një aziatik përgjithësisht pohon, se sheh “xhunglën dhe një tigër” ose “tigri dhe xhungla”. Diferenca është shumë e rëndësishme dhe ka lidhje me diferencat e mëdha kulturore në pikëpamjet e aziatikëve dhe të perëndimorëve.
  • Në artin Aziatik është e zakonshme të mos theksohet portreti dhe individualiteti i subjektit, gjë pothuaj e padiskutueshme në artin Perëndimor.
  • Në kulturën Aziatike i jepet më shumë rëndësi kolektivitetit dhe më pak individit.
  • Filozofia Perëndimore, që në kohën e grekëve të lashtë ka theksuar rëndësinë e të menduarit kritik, të analizës logjike dhe të ndarjes së ideve nga gjërat në kategori. Filozofia kineze nuk bazohet dhe aq shumë në arsyetimin logjik dhe deduksionin, por tenton të theksojë marrëdhëniet dhe holizmin.

Këto diferenca në perceptime bëhen shkas për diferenca në kujtesë dhe vlerësim. Të paktën një studim sugjeron se me kalimin e kohës, diferenca të tilla çojnë në diferenca strukturore në tru.

Frika e mendjes Laidon Shapo

Poezia “Frika e mendjes” është shkëputur nga vëllimi “Prapa mos shih, përpara shko” Autor Laidon Shapo, botim i vitit 2016.

Frika e mendjes Autor Laidon Shapo


Frikë nga gabimi i parë – më shumë nga pasiguria
Frikë nga adoleshenca – më shumë nga pleqëria
Frikë nga provimet – më shumë nga notat e këqija
Frikë nga martesa – më shumë si do rriten fëmija
Frikë nga një punë e re – më shumë nga papunësia
Frikë nga shoqëri e keqe – më shumë nga vetmia
Frikë nga bukuria e tepërt – më shumë nga shëmtia
Frikë nga fluturimi – frikë dhe nga klaustrofobia
Frikë nga tranzicioni – më shumë nga varfëria
Frikë nga e panjohura – më shumë nga padija
Frikë nga zhurmat – frikë dhe nga qetësia
Frikë nga fundi i botës – më shumë nga pafundësia

Frikë nga e djeshmja që pas si hije na ndjek
Frikë dhe nga e sotmja që udhëve na përpjek

Frikë nga e ardhmja që dot s’mund ta dimë
Më shumë frikë nga kjo botë që ikim e vijmë

Tek të gjithë frika hije ka lënë
Por jo të gjithë me frikë në zemër flenë
Disa me të zgjohen dhe bëjnë sikur jetojnë

Të tjerë pa ju dridhur qerpiku në sy frikën shikojnë

Thuhet që frika me njeriun lind e një ditë vdes me të
Nëse nga rrëzimet e jetës dot s’ngrihemi më

Frika zemrën dhe mendjen burgosur na mban
Dhe e nesërmja të humbur betejën pa filluar ka!

Laidon Shapo
Mjek, politika të shëndetit publik

Laidon Shapo ka kryer studimet e larta për Mjekësi, në Universitetin e Mjekësisë, Tiranë, Shqipëri. Më pas ka kryer studimet Master në “Shëndet Publik”, pranë “London School of Hygiene and Tropical Medicine”, Londër, Mbretëri Bashkuar. Shapo ka qenë pjesë e grupit të vëzhgimit pranë “Institutit të Shëndetit Publik”, Tiranë, gjatë epidemive të kolerës (1994) dhe poliomielitit (1997-1998), që u përhapën në disa zona të vendit. Nga viti 1998 jeton dhe punon në Londër. Pjesë e karrierës në ishull kanë qenë detyrat si kërkues shkencor, përgjegjës për strategjitë në lidhje me shëndetin publik dhe hartimin e politikave shëndetësore, në disa autoritete lokale të Londrës. Ka punuar si kërkues shkencor pranë “The London School of Hygiene & Tropical Medicine”, si dhe është angazhuar, në të njëjtin rol, pranë “Primary Care Trusts”, pjesë e “Shërbimit Kombëtar të Shëndetit” në Angli. Në periudhën 2000-2001 ka qenë në Shqipëri, në kuadër të një projekti për studimin e diabetit në popullatë, bashkëpunim me “London School of Hygiene and Tropical Medicine”, financuar nga “Welcome trust”, i pari projekt i këtij lloji në Shqipëri. Aktualisht punon pranë Bashkisë së Southwark (South East London), në Departamentin e Shëndetit Publik, ku drejton programin e integrimit të kujdesit shëndetësor dhe atij social.

Statusi i linguistikës si shkencë

Edward Sapir

Gjuha është një guidë drejt realitetit social. […]

Gjuha kushtëzon shumë mënyrën tonë të të menduarit rreth problemeve dhe proceseve sociale. Qeniet njerëzore nuk jetojnë vetëm në një botë objektive, nuk jetojnë vetëm në realitetin e aktiviteteve sociale, por janë edhe nën varësinë e gjuhës specifike, e cila është bërë mjeti shprehës i asaj shoqërie.

Është iluzion të mendosh se njeriu i përshtatet një realiteti pa përdorimin e një gjuhe dhe se gjuha është një mjet i rastësishëm që shërben për të zgjidhur problemin e komunikimit. […]

Ne shohim, dëgjojmë apo përjetojmë ashtu siç përjetojmë, sepse zakonet gjuhësore të komunitetit përcaktojnë disa zgjedhje interpretative.

Politikat dhe gjuha angleze Nga George Orwell

Në epokën tonë, ligjërimi dhe shkrimi politik konsistojnë, kryesisht, në mbrojtjen e së pambrojtshmes. Veprime të tilla, si vazhdimi i sundimit anglez në Indi, spastrimet dhe internimet politike në Rusi, hedhja e bombave atomike në Japoni mund të mbrohen, por vetëm me ndihmën e argumenteve tejet brutale, në synimin për t’u gëlltitur nga njerëzit dhe që nuk përputhen kurrsesi me qëllimet e shpallura të partive politike.

Në rrjedhojë, gjuha politike detyrimisht duhet të përdorë sa më shumë eufemizma, shprehje të vagëta dhe pyetje retorike. Fshatra të tërë bombardohen nga ajri, kasollet hidhen në erë nga plumbat shpërthyes, dhe e gjitha quhet proces paqeje. Miliona fshatarëve u grabiten fermat dhe detyrohen të marrin rrugët vetëm me një trastë në shpine, dhe kjo quhet transferim i popullsisë ose ndreqje kufijsh. Njerëzit burgosen për vite të tëra pa gjyq, qëllohen nga pas në zverk ose çohen të vdesin nga skorbuti nëpër kampet e Arktikut, dhe kjo quhet eliminim i elementeve të dyshimtë

Një frazeologji e tillë nevojitet, kur dikush dëshiron të emërtojë gjëra, pa dashur të krijojë imazhe mendore rreth tyre. Imagjinoni për një çast një profesor të gjuhës angleze, i cili përpiqet të mbrojë totalitarizmin rus. Ai nuk mund të shprehet drejtpërdrejt duke thënë: “jam i bindur se mund t’i heqësh qafe kundërshtarët politikë, nëse kjo sjell rezultate të mira”. Me shumë gjasë ai do ta formulojë kështu idenë e tij: 

  • “Duke e pranuar që regjimi sovjetik shfaq disa tipare, të cilat humanitarët priren t’i kundërshtojnë, mendoj se duhet të biem dakord për faktin se një farë kufizimi i të drejtës për opozitë politike është një proces shoqërues i pashmangshëm i periudhave tranzitore dhe se masat e rrepta ndaj popullit rus janë justifikuar gjerësisht përballë arritjeve konkrete.”

Ky stil i fryrë përbën në vetvete njëlloj eufemizmi. Një masë e madhe fjalësh me rrënjë latine bie si dëborë e bardhë butësisht mbi faktet duke i mbuluar të gjitha detajet. Armiku më i madh i gjuhës së qartë është pa-sinqeriteti. Kur ka një hendek midis qëllimeve reale dhe atyre të deklaruara, personi i drejtohet instinktivisht fjalëve të gjata dhe idiomave të stër-përdorura, si të ishte një sepje, prej së cilës boja kullon curril.  

Esenë e plotë, në origjinal, mund ta gjeni në linkun

https://www.orwell.ru/library/essays/politics/english/e_polit/

Mediat dhe “grupet e pazëshme” në Shqipëri

In Memoriam

Autor Gilman Bakalli

Të shumta janë studimet mbi komunikimin dhe përkatësinë gjinore. Të gjitha fokusohen tek mënyra se si gjinia ndikon gjuhën dhe dinamikën e saj në realitetin social. Ne do të fokusohemi tek njëra nga këto studiuese, Cheris Kramarae, profesoreshë e komunikimit dhe sociologjisë në universitetin Illinois. Kramarae beson se një karakteristikë kryesore e realitetit është natyra e tij linguistike dhe se fjalët dhe sintaksa e mesazheve strukturojnë mënyrën e të menduarit dhe të ndërvepruarit. Implikimet gjinore të gjuhës janë fokusi kryesor i Kramarae, e cila mendon se mesazhet njerëzore i trajtojnë femrat dhe meshkujt në mënyra të ndryshme. Asnjë eksperiencë njerëzore nuk i shpëton influencës linguistike. Edhe kategoritë mashkull e femër janë konstrukte linguistike. Me fjalë të tjera “jemi trajnuar të shohim dy sekse. Dhe më pas vazhdojmë të përpiqemi të shohim vetëm dy sekse”.

Kramarae jo vetëm që evidenton rëndësinë e gjuhës në interpretimin e eksperiencave, por edhe adreson dimensionin e pushtetit. Çdo sistem gjuhësor përmban elemente pushteti dhe ato që janë pjesë e sistemit linguistik dominant ka gjasa t’i kenë perceptimet, përjetimet dhe mënyrat e të shprehurit të inkorporuar në gjuhë. Në këtë rast, Kramarae mendon se gjuha angleze është një gjuhë meshkujsh (“man-made language”) dhe si e tillë ajo mishëron perspektivën mashkullore më tepër se atë femërore. Kramarae beson se gjuha është një konstrukt i krijuar nga burri dhe, si e tillë, i shërben krijuesit të saj:“Gjuha e një kulture specifike nuk i shërben njëlloj në mënyrë të barabartë, gjithë folësve të saj, sepse jo të gjithë folësit e saj kontribuojnë njëlloj në formulimin e saj. Gratë (dhe anëtarë të tjerë të nëngrupeve të varura sociale) nuk janë aq të lira dhe aq të afta sa burrat të thonë atë që dëshirojnë të thonë, kur dhe ku ato dëshirojnë ta thonë, sepse fjalët dhe normat për përdorimin e tyre janë formuluar nga grupi dominant, burrat”. (Kramarae, 58)

Sipas Kramarae, fjalët e grave merren me rezerva në shoqërinë tonë, mendimet e tyre zhvlerësohen dhe kur ato mundohen ta kapërcejnë këtë pabarazi, kontrolli mashkullor i komunikimit i vendos ato në një dizavantazh të dukshëm. Gratë kthehen kështu në një grup të pazëshëm (muted group). (studimi Kramarae bazohet në analizën e 60 filmave vizatimorë, mënyra se si portretizohen gratë në këto filma).Ideja e grave si një grup i pazëshëm është propozuar fillimisht nga antropologët e Oksfordit Edwn Ardener dhe Shirley Ardener. Në monografinë e tyre “Besimi dhe problemi i grave”, ai nënvizon tendencën e çuditshme të shumë etnografëve që pretendojnë se e kanë gjetur “kodin” e një kulture pa bërë as edhe një referencë direkte ndaj gjysmës së shoqërisë të përbërë nga gratë. (Griffin, 461). Etnografët justifikohen duke përmendur vështirësitë në lidhje me studimet në terren, sidomos vështirësitë për të përdorur gratë si informatore të një kulture të caktuar. Ardener e pranon këtë vështirësi, por u kujton kolegëve se sa e dyshimtë është puna e një antropologu, i cili shkruan mbi burrat e një fisi duke u bazuar vetëm në thëniet e grave. Fillimisht Ardener mendonte se kjo mungesë vëmendjeje ndaj eksperiencës së gruas ishte tipike për antropologjinë, por më pas ai konstatoi se ky jo artikulim buronte nga mungesa e pushtetit të një grupi, i cili ka një pozicion të poshtëm në hierarkinë sociale. Njerëzit me pak pushtet kanë vështirësi me artikulimin e perceptimeve të tyre. Sipas Ardener, “grupet e detyruara për të mos u artikuluar janë prezentë, por nuk mund të shquhen në gjuhën e strukturës dominante; si rezultat ato anashkalohen, bëhen të padukshme: thjesht vrima të zeza në universin e dikujt tjetër”. (Griffin, 470)

Natyrisht që grupet e pazëshme nuk janë të heshtura gjithmonë. Çështja është nëse njerëzit mund ta thonë atë çka duan ta thonë kur dhe aty ku duan ta thonë, apo “janë të detyruar t’i rakordojnë mendimet e tyre për t’u bërë më të kuptueshme në domenin publik”? Kramarae është e bindur se pozicioni i pushtetshëm i burrit në shoqëri garanton që mënyra publike e të shprehurit nuk është në favor të gruas. Ajo arsyeton se dallimi i përhershëm gjuhësor publik-privat është një mënyrë e përshtatshme për të ekzagjeruar diferencat gjinore dhe për të fiksuar sfera të ndara seksuale të aktivitetit. Brenda logjikës së kësaj dysheje, fjalët e grave zakonisht konsiderohen të përshtatshme brenda shtëpisë – si realitet i vockël i komunikimit ndërpersonal. Ky realitet privat në një farë mënyre konsiderohet si më pak i rëndësishëm se “bota e madhe” e debatit publik – një vend ku gjejnë pasqyrim fjalët e burrave. Kramarae pyet, “çfarë do ndodhte sikur të kishim një fjalë që do të lidhte komunikimin publik me atë privat”? nëse do ekzistonte një fjalë e tillë në fjalorin e secilit, përdorimi i saj do të krijonte idenë se të dyja sferat kanë të njëjtën vlerë dhe se ngjashmëritë midis burrit dhe gruas janë më të rëndësishme se dallimet mes tyre.

Pra, Kramarae përpiqet t’i heqë maskën një sistemi linguistik që synon mbytjen e zërit të gruas, duke krijuar terma specifik-gjinor përçmues për gruan, p.sh për llafazanërinë e pretenduar si tipike të saj. Ajo konstaton se ka dhjetëra e dhjetëra specifikime gjuhësore për ta paraqitur gruan si llafazane dhe shumë pak për ta zhvlerësuar llafazanërinë e burrave.Po ashtu edhe termat gjuhësorë për të përshkruar shthurjen seksuale të individit japin një panoramë të tillë: rreth 22 fjalë për të etiketuar sjelljen e shthurur të burrave (zhigolo, don zhuan, playboy etj) dhe mbi 22 etiketime për gratë e së njëjtës kategori. Duke qenë se shumica e studimeve mbi aktivitetin seksual tregojnë se janë burrat e jo gratë që ndërrojnë më shpesh partnerët seksualë, raporti i pabarabartë i termave gjuhësorë për të përshkruar sjelljen e gruas tregon i shërben interesit të burrave.

Sipas hipotezës së Sapir-Whorf, gjuha formon perceptimin tonë të realitetit. Duke u bazuar mbi këtë tezë, Kramarae sugjeron se gratë shpesh heshtin duke mos pasur një fjalor të njohur e të pranuar publikisht, nëpërmjet të cilit të përshkruanin eksperiencat e tyre. Ajo shprehet se “fjalë të injoruara vazhdimisht eventualisht mund jo vetëm të mos artikulohen më, por edhe të mos mendohen më. Pas një farë kohe, gratë e detyruara të mos artikulojnë, mund të vënë në dyshim vlefshmërinë e eksperiencave të tyre dhe bile edhe legjitimitetin e ndjenjave të tyre” (Kramarae, 78).Duke qenë se gratë janë verbalisht të pazëshme, ato reagojnë në forma të ndryshme. Ato mbështeten tek shprehitë jo verbale më tepër sesa burrat. Përveç kësaj gratë priren të shfaqin një larmi ekspresive që manifestohet në forma specifike gjuhësore jashtë sistemit dominant të burrave. Krijimi i formave alternative ekspresive është karakteristikë e të gjitha grupeve sociale të pazëshme. (shembull i praktikës gjatë kohës Underground Railroad me varjen në tel të jorganëve me modele të ndryshme për të orientuar skllevërit që kërkonin të arratiseshin). Një shembull bashkëkohor i kësaj që po themi është libri “Women Speak: The Eloquence of Women’s Lives” të Karen Foss dhe Sonja Foss, në te cilin analizohen format e ndryshme të komunikimit që gratë i përdorin përtej diskursit mashkullor dhe të domenit publik. Një shembull i ngjashëm vjen nga studimi i Helen Sterk, e cila ka analizuar ndër vite eksperiencat e lindjes nga perspektiva e nënës. Problemi që konstaton Sterk është që, edhe pse lindja është një eksperiencë thelbësisht femërore, për shumë gra, procesi i lindjes menaxhohet thjesht në mënyrë mjekësore, duke u dhënë atyre përshtypjen se thjesht po u hiqet diçka nga trupi. Gjuha e përdorur në këtë proces është kryesisht ajo e doktorit. Një proces, i cili reduktohet për mjekun në faktin biologjik se sa centimetër ka arritur dilatacioni i qafës së mitrës. Siç vë re Sterk, për gratë kjo gjuhë është krejtësisht e pamjaftueshme dhe ato i dëgjon të përsërisin vazhdimisht: “thjesht nuk mund ta shpjegoj se çfarë ndjeja!” (Sterk, 90)Kramarae arrin në konkluzionin se “për të marrë pjesë aktive në shoqëri, grave u duhet t’i transformojnë modelet e tyre në përshtatje të sistemit mashkullor të të shprehurit.” Si një gjuhë e dytë, ky proces përkthimi kërkon përpjekje të vazhdueshme aplikuese dhe e ruan vazhdimisht të gjallë dyshimin brenda gruas se mos ajo që ka thënë është thënë “ashtu siç duhet”. Më poshtë po paraqes tre raporte grash të suksesshme shqiptare në lidhje me vështirësitë e tyre për përkthimin e eksperiencave të tyre në gjuhën si produkt i burrave: e para një avokate, e dyta një specialiste e fjalimeve publike dhe e treta dekane në një universitet.

  • “kam mësuar të flas si burrë. flas ngadalë, peshoj fjalët, përdor analogji sportive. Kujdesem për paraqitjen, por një grua shumë tërheqëse ose një grua shumë shtëpiake ka një problem. Një burrë mund të jetë yll fare ose i shëmtuar, për të kjo nuk përbën asnjëherë problem. Më kanë thënë që jam avokatja më e respektuar dhe që ma kanë frikën në këtë kompani, por ky nuk është imazhi, me të cilin jetoj çdo ditë. Pas punës kthehem në shtëpi dhe bëj byreçka me vajzën.”
  • “grave u duhet të përgatiten mirë si në formë ashtu edhe përmbajtje. Unë e theksoj paraqitjen time femërore – bizhuteri, makiazh të fortë, zë të ngrohtë, të ëmbël. Kurse përmbajtjen ia përshtas burrave. Përgatitem me kujdes, e studioj mirë fjalimin, përdor imazhe nga realiteti i burrave. Gratë mësojnë të interesohen për çfarëdo që parapëlqejnë të flasin burrat, kurse burrat nuk janë të mësuar të tregojnë interesim për gjëra që u interesojnë burrave.”
  • (në mbledhjen e shoqatës kombëtare të dekanëve, ku nga 50 pjesëmarrës, vetëm 8 dekane ishin gra): “isha e heshtur. Nuk më pëlqente që isha aty. Nëse nuk komunikon sipas rregullave të burrave, je e padukshme. Folësit kryesorë ishin burra. Askush nuk dëgjonte, gjithkush e kishte mendjen tek prezantimi i vet. I gjithë takimi mbizotërohej nga konkurrenca dhe rivaliteti. Nuk guxoje të thoje “shiko po përjetoj një situatë shumë të vështirë, e keni provuar ndonjë herë”? vetëm kur u bëmë bashkë disa gra, munda ta diskutoja hapur eksperiencën time.

Si çdo formë e teorive kritike, teoria e Cheris Kramarae nuk mjaftohet thjesht me konstatimin e asimetrive të pushtetit. Qëllimi final është ndryshimi i sistemit linguistik mashkullor. Sipas Kramarae, reforma duhet të përfshijë fjalorë alternativë që e vendosin gruan në qendër dhe e shohin gjuhën nga perspektiva e saj. Ajo me kolegen e saj Teichler përpiluan një fjalor me 2500 fjalë për të ilustruar kreativitetin linguistik të gruas dhe për të demaskuar në një farë mënyre karakterin mashkullor të gjuhës.

Stili femëror

Teoria e stilit femëror, e sugjeruar fillimisht nga Karlyn Kohrs Campbell dhe e përpunuar më tej nga Bonnie J. Dow dhe Mari Boor Tonn, i shpien më tej përpjekjet e Kramarae për të kuptuar aspektet gjinore të gjuhës.Sipas teorisë ekziston një stil femëror që lidhet në zanafillë me atë që Campbell e quan craft learning (të mësuarit mbi bazën e zejes). (Littlejohn, 118). Me këtë term, Campbell nënkupton jo vetëm “zanatet” tradicionale të gruas që lidhen me qepjen, gatimin, kopshtarinë, por edhe ato emocionale si të ushqyerit, empatinë dhe arsyetimin mbi gjëra konkrete. Campbell sugjeron se, teksa ky stil nuk është ekskluzivisht i grave, ai lindi nga eksperiencat domestikale dhe, si i tillë është më personal në ton. “Një mënyrë e tillë ligjërimi është thellësisht personale (zanatet mësohen ballëpërballë nga një mjeshtër apo këshilltar), e cila mbështetet thellësisht në eksperienca personale, anekdota e shembuj të tjerë. Kjo mënyrë ligjërimi priret të jetë induktive dhe e strukturuar (zanatet mësohen pak nga pak, rast pas rasti, nga të cilat dalin përgjithësimet). Ajo fton audiencën për të qenë pjesëmarrëse duke përfshirë edhe procesin e verifikimit të përgjithësimeve apo të parimeve karshi eksperiencave individuale të audiencës. Anëtarët e audiencës adresohen si të barabartë, ku autoriteti fitohet dhe pranohet mbi bazën e eksperiencës.”

Njëra nga strategjitë e oratorëve të hershme gra ishte përdorimi i këtij stili për t’u shfaqur më “femërore” në arenën publike dhe gratë vazhduan të mësohen me këtë mënyrë komunikimi që korrespondonte me sferën private tradicionale të gruas.Bonnie J. Dow dhe Mari Boor Tonn e zgjeruan punën studimore mbi stilin femëror, duke sugjeruar se ky stil mbetet një strategji e suksesshme, me të cilën gratë bashkëkohore përpiqen të kenë akses në sistemin politik.Jane Blankenship dhe Deborah Robson hulumtuan diskursin publik të grave midis 1991 dhe 1994 për të verifikuar nëse mund të thuhet se ekziston një stil femëror në ligjërimin publik. Përfundimi i studimit të tyre pranon se ekziston në fakt një stil i tillë që karakterizohet nga 5 cilësi: 1) përvoja konkrete si bazë për gjykimin politik; 2) përfshirja dhe bashkimi; 3) zyra publike si vend “për të kryer punë”; 4) një qasje holistike në krijimin e politikave; 5) nxjerrja në plan të parë e legjislacionit të grave. Sipas Blankenship dhe Robson mbetet për t’u parë nëse stili femëror bën apo reflekton një diferencë në procesin e politikës publike.

Referenca

  • Foss, Karen, A. & Foss, Sonja, K. (1991). Women Speak: The Eloquence of Women’Lives. Long Grove, Illinois: Waveland Press.
  • Griffin, Emm, A. (2012). A First Look at Communication Theory. New York, NY: McGraw Hill.
  • Kramarae, Cheris. (2005). Muted Group Theory and Communication: Asking Dangerous Questions. Women & Language, 28(2), 55-61.
  • Littlejohn, Stephen, W. & Foss, Karen, A. (2008) Theories of Human Communication (9th Ed.). Thomson Wadsworth.
  • Sterk, Helen (1999). Who’s having this baby?: Perspectives on birthing. Michigan University Press.

MBI MPROJTJEN E TË DREJTAVE TË AUKTORËVE

DEKRET – LIGJË N. 538 DATË 24-9-1947 MBI MPROJTJEN E TË DREJTAVE TË AUKTORËVE

1. DISPOZITA TË PËRGJITHSHME

Neni 1 Veprat letrare, artistike dhe shkencore të shtetasve shqipëtar të botuara brënda ose jashtë Shqipërisë si edhe ato që nuk janë botuar fare, janë nënëmprojtjen  e posaçme të shtetit.

Janë në mprojtje të Shtetit edhe veprat e pabotuara të shtetasve të huaj që botohen për herë të parë ne Shqipëri.

Gjithashtu Shteti mpron dhe të drejtat e auktorëve të këtyre veprave.

Neni 2 Konsiderohen si vepra letrare artistike dhe shkencore të gjitha prodhimet në fushën e letarve, të artit dhe të shkencës, pa marrë para sysh mënyrën dhe formën e shprehjes si libra, broshura, artikuj dhe dorëshkrime; konferenca, fjalime dhe të tjera si këto; vepra dramatike, dramatiko-muzikale, koreografike dhe pantomime; vepra muzikale, vepra arkitekture, skulpture, grafike, pikture, litografie dhe të tjera si këto; llustracione dhe vepra kinematografike; harta gjeografike  plane, skica dhe vepra plastike që kanë lidhje me shkencën, gjeografinë, tipografinë, arkitekturën dhe me vepra fotografike, artistike e tjera.

Neni 3 Mprohen me këtë Dekret-ligjë si vepra artistike edhe të gjitha prodhimet artistike popullore.

Të drejtat e auktorit mi prodhimet artistike popullore i takojnë Shtetit.

Me këtë nuk ndalohet përdorimi i lirëi prodhimeve artistike popullore me qëllim përpunimi artistik ose shkencor.

Auktori që ka krijuar një vepër artistike ose shkencore, duke përdorur prodhime artistike popullore gëzon të gjitha të drejtat e auktorit mi këtë vepër.

Neni 4 Auktori i veprave letrare, artistike dhe shkencore gëzon, sipas kësaj Dekret-ligje, këto të drejta:

  • a) të drejtën e botimit, përpunimit, riprodhimit, çfaqjes, ekzekutimit dhe përkthimit të veprave të tij;
  • b) të drejtën e shpërblimit në të holla, kur botimi, përpunimi, riprodhimi, çfaqja, ekzekutimi dhe përkthimi i veprave te tij bëhet nga Shteti ose nga persona të tjerë;
  • c) të drejtën që të njihet si auktor i veprës dhe të drejtën që të mos lejojë ndryshimin ose përdorimin e padenjë të veprave të tij.

Neni 5 Auktori i veprës është ay që e ka bërë.

Kur një vepër është bërë me bashkëpunimin e dy ose më shumë personave (bashkëauktorë), të drejtat e auktorit i takojnë në mënyrë të pandarë gjithë bashkëpunëtorëve pavarësisht nëse vepra paraqet një tërësi të pandarë ose jo. Raportet në mes të bashkë-auktorëve rregullohen me marrëveshje.

Çdo bashkë-auktor gëzon të drejtat e auktorit në mënyrë indipendente mi punën e tij kur kjo ka vlerë artistike ose shkencore më vehte përveç kur me marrëveshje të përbashkët është caktuar ndryshe.

Neni 6 Mprohen sipas kësaj Dekret-ligje, përveç të drejtave të auktorit të veprës origjinale, dhe të drejtat e auktorit që ka bërë përkthimin, adoptimin, përpunimin dhe riprodhimin e eveprave origjinale si dhe të drejtat e auktorit që ka bërë koleksionin e këtyre veprave në qoftë se kjo është bërë me jejën e auktorit të veprave origjinale sipas kësaj Dekret-ligje.

Neni 7 Të drejtat e auktorit mi të gjithë veprën ose mi disa pjesë vetëm munt t’u transferohen tërësisht ose pjesërisht personave të tjerë fizikë ose juridikë për një kohëjo më shumë se dhjetë vjet.

Marëveshja mi transferimin e tëdrejtave  të auktori duhet të bëhet me shkrim, ku të caktohen me saktësi natyra dhe konditat e gëzimit të të drejtave t’auktorit.

Të drejtat e auktorit nuk munt të jenë objekt ekzekutimi, por munt të jenë objekt ekzekutimi vetëm përfitimet patrimoniale që rrjedhin nga këto të drejta.

Neni 8 Kur auktori i veprës nuk gëzon të drejtat e auktorit, Shteti n’interes të përgithshëm, munt të marrë të drejtat e auktorit që përmenden ne pikat a) dhe b) të nenit 4 të kësaj Dekret-ligje, duke I paguar atij që gëzon sot një shpërblim të arësyeshëm.

Këtë vendim e jep Ministria e Arësimit.

Ministria e Arësimit cakton dhe shpërblimin që duhet t’i paguhet atij që gëzon të drejtat e auktorit, i cili përsa i takon shpërblimit munt t’ankohet nëGjykatën  e kartë.

II. KOHA E VAZHDIMIT TË TË DREJTAVE TË AUKTORIT

Neni 9 Të drejtat e auktorit i gëzon rregullisht auktori i veprës gjersa rron. Pas vdekjes së auktorit, këto të drejta i gëzon e shoqja saështë gjallë ose gjersa të martohet dhe fëmijët e tij gjersa të mbushin moshën 25 vjeç dhe kur këta nuk janë të t’aftë për punë gjersa vazhdon kjo paaftësi.

Kurtë drejtat e auktorit, sipas dispozitave të mësipërme, nuk i gëzojnë e shoqja ose fëmijët atëherë këto të drejta i gëzojnë prindërit gjersa rrojnë, ose nipërit gjer në moshën 25 vjeç në qoftë se këta kanë qenë në ngarkim të auktorit, ose gjyshja sat ë jenë gjallë.

Neni 10 Të drejtat e auktorit mi veprat fotografike dhe kinematografike si për auktorin ashtu edhe për trashëgimtarët  e tij ligjorë, nuk munt të zgjasin më shumë se pesë vjet; mi botimet periodike, kalendarët, antologjitë dhe të tjera si këto, e drejta e redaktorit mi gjithë botimin, ashtu edhe ajo e bashkëpunëtorëve mi punimet e veçanta që janë botuar për herë të parë në këto vepra nuk munt të zgjatin më shumë se pesëmbëdhjetë vjet.

Neni 11

Me kalimin e afateve të përmëndura në nenet 9 e 10 të kësaj Dekret-ligje, të drejtat e auktorit bëhen pasuri e përbashkët e popullit dhe I merr Shteti.

III. BOTIMI, PËRPUNIMI, RPRODHIMI, ÇFAQJA, EKZEKUTIMI DHE PËRKTHIMI

Neni 12 Ndalohet botimi dhe shumëzimi I vepravet letrare, artistike dhe shkencore pa lejën e atij që gëzon të drejtat e auktorit.

Trashëgimtarët e auktorit nuk kanë të drejtë të ndalojnë botimin, ekzekutimin dhe çfaqjen e veprave letrare, artistike dhe shkencore, por kanë të drejtën e shpërblimit.

Neni 13 Ndalohet përpunimi I veprave letrare, artistike dhe shkencore pa lejen e atij që gëzon të drejtat e auktorit.

Përounimi i një vepre nga një person tjetër dhe në një formë të re letrare dhe artistike krejt të ndryshme nga forma e parë (dramatizimi, etj.) munt të bëhet vetëm me pëlqimin e atij që gëzon të drejtat e auktorit me konditë që të ruhet karakteri i përmbajtjes së veprës dhe origjinaliteti I saj.

Ndalohet përpunimi, adaptimi, rregullimi muzikal etj. kur kjo nuk është tjetër gjë veçse riprodhimi i veprës origjinale ose shtrembërimii iveprës në frymë dhe stil.

Neni 14 Edhe pa lejen e atij që gëzon të drejtat e auktorit, por gjithmonë kundrejt një shpërblimi, munt të shfaqen dhe të ekzekutohen vepra dramatike, muzikore, dramatiko-muzikore, kinematografike, pantomime, koreografike, etj. në qoftë së këto janë botuar më parë.

Auktori ka të drejtë të mos lejojë që vepra e tij të çfaqet ose të ekzekutohet në një mënyrë të padenjë.

Si vepra të botuara në kuptim të kësaj Dekret-ligje konsiderohen veprat që më parë janë shtypur.

Neni 15

Veprat e shtetasve shqiptarë që janë botuar brënda ose jashtë Shtetit, si edhe veprat e shtetasve të huaj që janë botuar për herë të parë në Shqipëri munt të përkthehen në gjuhë të huaja vetëm me lejen e atij që gëzon të drejtat e auktorit mbi veprën origjinale.

Neni 16 Nuk konsiderohet si shkelje e të drejtave të auktorit:

  1. botimi dhe riprodhimi i një vepre letaret, artistike dhe shkencore për nevojat e arësimit;
  2. shtypja në të përkohëshme të fjalimeve që janë mbajtur në public;
  3. botimi i referateve, i veprat letare, artistike dhe shkencore të botuara, kur përmbajtja e këtyre veprave riprodhohet në një mënyrë origjinale;
  4. riprodhimi në gazetat dhe në revistat i artikujve që kanë karakter letrar dhe që janë shtypur në gazeta dhe në revista të tjera me konditë që riprodhimi të bëhet me njëherë pas botimit të pare;
  5. riprodhimii fotografive të ndryshme artistike, të ilustracioneve, viztimeve teknike, etj. që janë shtypur në gazetat dhe në revistat me konditë që riprodhimi të bëhet me njëherë pas botimit të pare;
  6. riprodhimii veprave te skulpturës me pikturë dhe anasjelltas;
  7. riprodhimii veprave artistike të ekspozuara në rrugët dhe në sheshet përveç kur riprodhimi I veprave skulpturale bëhet me kallëp;
  8. riprodhimii vepravet të skulpturës dhe të pikturës me anën e fotografisë në gazetat dhe në revistat përveç kur këtë e ndalon shprehimisht auktori;
  9. ekspozimii vepravet në ekspozitat publike përveç kur këtë e ndalon shprehimisht auktori;
  10. riprodhimii një vepre të botuar më parë që bëhet me qëllim perfekcionimi personal me konditë që riprodhimi të mos jetëi destinuar e i ekspozuar në publik;
  11. riprodhimii veprave artistike të artizanatit në punimin e prodhimeve industriale, zanati dhe punë shtëpiake me konditë që t’i paguhet një shpërblim atij që gëzon të drejtën e auktorit.
  12. Citimi literal i një pjese letrare, artistike ose shkencore nga vepra të botuara me konditë që citimi most ë jetë mëi gjatë se një e tretat e veprës nga e cila është nxjerrë.

Neni 17 Botimi, ekzekutimi, riprodhimi dhe përdorimi i veprave letrare, artistike dhe shkencore të përmëndura në nenin 16 të kësaj Dekret-ligje nuk formon një shkelje të të drejtave të auktorit në rast se shënohet në mënyrë të qartë auktori I veprës origjinale.

Ministria e Arësimit do të caktojë me udhëzime të veçanta kur përdorimi i një vepre letrare, artistike dhe shkencore nuk do të konsiderohet në kuptim të nenit 16 si shkelje e të drejtave tëauktorit si dhe kur i takon auktorit e drejta e shpërblimit me përjashtim të nr. 12 të nenit 16.

IV. DISPOZITA PENALE

Neni 18 Shkelja e të drejtave te auktorit të mprojtura me këtë Dekret-ligjë dënohet me gjobë gjer më 18.000 lekë ose me punë të detyruar gjer në tre muaj, përveç kur shkelja formon një faj tjetër më të rëndë.

Çështja e dëmshpërblimit që rjeth nga shkelja e të drejtave të auktorit do të zgjidhet sipas dispozitave të së drejtës civile.

Neni 19 Për gjykimin e fajeve të parashikuara nga paragrafi i parëi nenit të sipërm dhe të konflikteve që lindin në lidhje me të drejtat e auktorit është kompetente gjykata e Prefekturës.

Kompetenca tokësore caktohet sipas parimeve të përgjithëshme proceduriale.

Neni 20 Të drejtën e ngrehjes së padijes e ka ay që gëzon të drejtat e auktorit ose personi fizik ose juridik i autorizuar.

Lidhjet e auktorëve kanë të drejtë të ngrejnë padije edhe pa autorizim të posaçëm dhe të përfaqësojnë atë që gezon të drejtat e auktorit përpara gjykatave dhe organeve t’administratës shtetërore përveç kur auktori është çfaqur shprehimisht kondra ankimit.

V. DISPOZITA TË NDRYSHME

NENI 21 Kur të drejtat e auktorit i gëzon Shteti (nenet 3, 8 e 11 të kësaj Dekret-ligje) 50 për qind e të ardhurave nga këto të drejta shkojnë në arkën e Shtetit dhe përdoren për riprodhimin e jetës kulturale dhe artistike të vëndit dhe 50 për qind do të vihen në dispozicion të lidhjes përkatëse të shkrimtarëve për të ndihmuar dhe siguruar puntorët e kulturës.

Përqindjet e mësipërme të t’ardhuravet do të llogariten pasi të zbritet shpërblimi që Shteti detyrohet t’i paguajë atij që gëzon të drejtat e auktorit kur vepra është blerë në bazë të nenit 13 të kësaj Dekret-ligje.

Për nxjerrjen e administrimit e të ardhuravet të sipërme kujdeset Ministria e Arësimit.

Neni 22 Autorizohen lidhjet e auktorëvet që të kujdesen për realizimin e të drejtave tëauktorit duke ndihmuar për këtë auktorët ose ata qëi gëzojnë këto të drjëta. Gjithashtu këto lidhje me keshillat dhe propozimet e tyre ndihmojnë ministrinë e Arësimit ne organizimin dhe në zbatimin e mprojtjes së të drejtave tëauktorit që Shteti kryen në bazë të kësaj Dekret-ligje.

Neni 23 Me rregullore të ministrisë s’Arësimit do të vihen ne dispozita mbi rregullimin e raporteve në mes atyre që gëzojnë të drejtat e auktorit dhe personave që botojnë, përpunojnë riprodhojnë, çfaqin, eksekutojnë dhe përkthejnë veprat letrare, artistike dhe shkencore në lidhje me shpërblimin, përfitimin nga këto vepra dhe me konditat e këtij përfitimi.

Neni 24 Auktori i veprës letrare, artistike dhe shkencore, shtetas shqiptar, munt të botojë veprën e tij për herë të parë edhe jashtë Shqipërisë, por mbasi t’i ketë propozuar më parë Ministrisë s’Arësimit botimin e veprës së tij dhe ajo e ka refuzuar këtë, përndryshe humbet të drejtën e mprojtjes sipas kësaj Dekret-ligje dhe kur auktori boton veprën e tij jashtë Shtetit më qëllim të keq dhe për të dëmtuar interest e Shtetit dënohet penalisht.

Neni 25 Shteti ka të drejtë të ndalojë botimin e veprave shkencore kur botimi i këtyre veprave dëmton interest e mprojtjes së vëndit si dhe të marri të drejtat e auktorit të këtyre veprave pa marrë parasysh se kushi gëzon këto të drejta, po gjithmonë kundrejt nnjë shpërblimi.

Vendimi mi ndalimin e botimit e jep Qeveria mi propozimin e Ministrisë së Mbrojtjes kombëtare.

Neni 26 Të drejtat eauktorit të shtetasve të huaj mprohen sipas marrëveshjeve të lidhura me Shtetet e huaj.

Neni 27 Autorizohet Ministrija e Arësimit  që të nxjerrë rregullore dhe të japë udhëzime për zbatimin e kësaj Dekret-ligje.

VI. Dispozita të fundit

Neni 28 Kjo Dekret-ligjë zbatohet edhe për veprat letrare, artistike dhe shkencore që janë botuar para hymjes në fuqi të kësaj Dekret-ligje.

Neni 29 Kjo Dekret ligje hyn në fuqi 10 ditë pas shpalljes në “Gazetën Zyrtare dhe për aprovim do t’i paraqitet Kuvëndit Popullor në sesionin e tij të ardhëshëm.

Tiranë, më 24 Shtator 1947

PRESIDIUMI I KUVËNDIT POPULLOR I

REPUBLIKËS POPULLORE TË SHQIPËRISË

  • SEKRETARI     (Sami Baholli) d. v.  
  • PRESIDENTI (Dr. Omer Nishani) d. v.

Dy breza dhe zbori në mes!

Tregim nga Blendi Fevziu

Pak javë më parë, një student i gazetarisë, disi i entuziazmuar për një shkrim që kisha botuar mbi luftën në Irak, më bëri një pyetje sa të thjeshtë, aq edhe të komplikuar, sa m’u duk se do ta kisha shumë të vështirë t’i jepja një përgjigje të saktë.

Çfarë është “zbori”? Dhe, ju lutem, pse e përmendni kaq shpesh në shkrim?

I bindur në vetvete se çdo shqiptar duhet ta njohë mirë një term të tillë, fillova t’i sqaroja jo kuptimin parësor të tij, po përfitimin që kisha pasur personalisht, nga eksperiencat e mia, sa mjerane, aq edhe të mrekullueshme në Mamurras. Pra t’i tregoja se zbori ishte një tentativë që kishte nisur si diçka serioze dhe e rreptë, pasqyrë e qartë dhe e saktë e një regjimi të disiplinuar dhe thuajse ushtarak, por që në vetvete kishte përfunduar, sidomos në vitet e fundit të tij, kur unë isha student, si një lloj kampingu ku universitarët qëndronin bashkë pa pasur nevojë të paguajnë asgjë. Por duke mbajtur, në këmbim, një pushkë të madhe dhe të rëndë, që në dy vitet e fundit, duke e parë se komunizmi kishte marrë rrugën e dreqit, na i zëvendësuan me ca pushkë të lehta dhe mjaft të manovrueshme druri.

Djali i ri më dëgjoi me vëmendje, por nuk duket se u sqarua më shumë se sa në fillim:

  • Ishit ushtarë-ushtarë? Dhe shtoi: – Luftonit vërtet, apo bënit një si punë filmi?

Atëherë u kujtova se studenti i ri ishte vetëm 18 vjeç, dhe se në kohën që zboret dolën nga moda ai nuk kishte qenë më shumë se 5 vjeç, dhe se këtë fjalë mund ta kishte dëgjuar aty-këtu, në biseda të hallakatura, por nuk kishte qenë e mundur ta perceptonte me gjithë kompleksitetin e saj. Përkundrazi, i rritur në një kohë dhe me një filozofi të re, fatkeqësisht apo fatmirësisht, nuk mund të rrokte as atmosferën që kishte pjellë dhe më pas shoqëruar atë fjalën aq të komplikuar, ZBOR, që ai jo vetëm nuk po i jepte dot shpjegimin e kënaqshëm, por as nuk po merrte ndonjë përgjigje të tillë.

Ndërkohë, kur shpjegimi kishte mbaruar dhe ai më tha me një gatishmëri që m’u duk më shumë false, “Aha e kuptova”, vijuam të flasim për luftën në Irak. Me një pasion miklues, djali më sqaroi gjithë lajmet që dinte për luftën, gjithë debatet që bëheshin në sitat e internetit dhe mbi të gjitha, me shumë pasion, të gjitha komentet mbi armatimin e ushtrisë amerikane dhe mënyrën se si do të përdorej ai. Në të vërtetë, djali i ri kishte mbërritur në zyrën time për të më propozuar një edicion special të gazetës “Korrieri”, e cila në prag të luftës në Irak, mund të bënte një shpjegim të mrekullueshëm të armëve që palët do të përdornin në luftë. Duke nisur, padyshim, me SHBA-të.

I befasuar, e dëgjova për të gjitha, duke qenë i bindur se në të vërtetë, ndryshimet e mëdha të sistemit në fillim të viteve ’90, kishin kristalizuar, në Shqipëri, dy botë të ndryshme dhe shpesh të pakuptueshme me njëra tjetrën.

Njërën dukej se e përfaqësonte një brez relativisht në moshë, një brez që ndryshimet e kishin gjetur në kufijtë e të 40-ve dhe që kishte tentuar, por jo gjithnjë me sukses, të ambientohej me ndryshimet e reja.

Grupi i dytë përbëhej nga një komuniteti ku gjallonte një brez i lindur në perëndim të komunizmit dhe i rritur me një mentalitet dhe situatë ndryshe, duke ndërtuar një realitet krejt tjetër nga ai i prindërve të tyre. Në kufijtë e të dyve, dukej sikur endej edhe brezi im. Rënia e komunizmit më kishte gjetur student dhe, tani, përballë djalit të ri që kërkonte me sy zhbirues kuptimin e fjalës Zbor, mund të mburresha se i kuptoja nga pak të dyja. Domethënë mbaja mend ende mësimin e parë të lëndës ushtarake që kisha marrë në vitin e parë gjimnaz dhe që fillonte me përkufizimin e Pushkës “Model 56”: Pushka “Model 56″është një armë e fuqishme zjarri që shërben për asgjësimin e forcave të gjalla të armikut, me zjarr, bajonetë dhe qytë. Nga ana tjetër, kisha një ide jo aq të përciptë për armët dhe ushtritë moderne,  gjë që duhej ta kishin edhe shumë bashkëmoshatarë të mi. Pa menduar që, në të vërtetë, nuk ishte çudi që njohja e të dyjave të më kishte lënë pa njohur me thellësi asnjërën prej tyre.

I tunduar nga ideja e dy brezave dhe mentaliteteve, i çliruar nga koncepti gjysmak i “luftës së brezave”, siç perceptohej në shtyp, tentova të hyj më thellë në këtë konstatim të çuditshëm, përpara të cilit më kishte vënë një moment studenti i ri i gazetarisë. M’u kujtua se disa kohë më parë, në një sondazh informal për gazetën, pothuajse të gjithë gazetashitësit kishin nënvizuar faktin se pjesa më e madhe e lexuesve tundoheshin nga historitë mbi misteret e pushtetarëve të kohës komuniste dhe se midis tyre, historia e Mehmet Shehut, zinte vend të parë. Me këtë logjikë i kishim hyrë pasqyrimit të materialeve të kësaj kohe me shumicë, pa kuptuar se kështu, e kishim shndërruar gazetën në kureshtje për një brez, por absolutisht jo për një pjesë tjetër dhe të rëndësishme të shoqërisë. Të gjithën këtë e kisha vënë re, rastësisht, pas një emisioni televiziv mbi vrasjen apo vetëvrasjen e Mehmet Shehut, që kishte ngjallur jo pak bujë. Të nesërmen, një seri telefonatash dhe letrash më ofronin ndihmën e tyre për të zbardhur çështjen, duke më lënë si garanci fjalë dhe detaje të dëgjuara gjatë jetës së tyre. Të gjithë ishin, kryesisht, njerëz të moshuar, që e kishin njohur atë kohë ose më mirë të thuhet që kishin qenë pjesë e saj. Po atë mëngjes, ndërsa isha ulur me një mik në Hotel Rogner, kamarieri që na shërbente mbërriti me shumë mirësjellje për të më thënë:

– Ma kënaqe dje familjen me atë emisionin për atë politikanin që kishin vrarë. Babai ndenji pa gjumë derisa mbaroi, por më tha që ai ka qenë kriminel dhe të vriste kot.

Djali nuk dinte as emrin e Mehmet Shehut dhe as detaje mbi jetën e tij. Dhe kam përshtypjen që as i interesonte shumë. Në botën e tij të Hotel Rognerit, të mbushur me klientë të huaj dhe me pasionin për bashkishet e majmë, ai ishte thjesht një politikan që e kishin vrarë dikur. Kur ai vetë nuk kishte lindur ende. Padyshim djali dinte pak ose aspak për atë kohë dhe, të gjykoje vitet e komunizmit me mënyrën e arsyetimit të djalit që punonte prej disa muajsh në Hotel Rogner, do të thoshte të mos kuptoje asgjë realisht. Po sipas kësaj logjike, m’u kujtua se dy vjet më parë, në një sondazh të rezervuar, kisha lexuar se 3% e gjimnazistëve të Tiranës nuk e njihnin Enver Hoxhën as si emër dhe jo më veprimtarinë e tij.

I lindur dhe i rritur në vitet e komunizmit, kisha arritur të fitoja dhe të njihja mirë shprehitë elementare të asaj kohe. Kur regjimi ra, nuk kisha mbushur ende 21 vjeç dhe besoja se duke qenë brezi më i ri, i tij, do të kisha më shumë mundësi për të lënë pas shpinë absurdin e një kohe që të gjithë e njihnin mirë. Shumë vite më vonë, më 1998, kur në televizionet private filluan të rishfaqen filmat shqiptarë të dalë nga qarkullimi për më shumë se 8 vjet, disa nga miqtë e mij, prindër të rinj, filluan të përballen me një fenomen interesant. Të mrekulluar nga e folura shqip në një film, fëmijët e tyre, kryesisht shtatë dhe tetëvjeçarë, nguleshin para TV, por shpesh pa kuptuar asgjë.

  • Ç’do më thënë “aksion”? Po “kooperativë”? Po “mikroborgjez”, “shfaqje e huaj”, “revizionist”, “Pioner” dhe “Fatos”?

Kjo seri pyetjesh që s’mbaronte dhe që kërkonte gjithnjë përgjigje, i kishte bërë miqtë e mi të kuptonin befas, se fëmijët e tyre po rriteshin në një kohë tjetër dhe se shpjegimi i atyre fjalëve pa kontekstin e shoqërisë në të cilën kishin lulëzuar ishte më shumë se sa i kotë. Pra, krejtësisht i pakuptueshëm. Këtu kishte nisur befas dallimi dhe ideja se shumë shpejt, do të ishim dy botë të ndryshme, mbase edhe të pakuptueshme. Akoma më keq, ata që ishin disi më të rritur, pra pothuajse adoleshentë, kishin filluar të qeshnin dhe të talleshin me mënyrën se si flisnin dhe arsyetonin personazhet kryesorë të filmave që qenë xhiruar dhe shfaqur dikur, në një tjetër kohë. Ju dukej një botë absurde, aq larg asaj reales, sa ishte e vështirë të imagjinohej që dikur kishte qenë një botë e vërtetë.

Me këtë ide isha ulur edhe vetë para TV për të parë një sekuencë nga filmi “Ballë për Ballë”, që Spartak Ngjela e kishte përdorur në një artikull si shembullin e përmbysjes së vlerave në Shqipërinë postkomuniste. Ushtari shqiptar dhe ai rus, qëndronin të ulur së bashku në stolin e banakut në një klub të bazës së “Pasha Limanit”. Marrëdhëniet qenë tensionuar mes shqiptarëve dhe rusëve, por zyrtarisht asgjë nuk kishte dalë mbi të. E ç’bisedë mund të kenë dy ushtarë, pavarësisht uniformave që mbajnë dhe cepit të globit ku gjenden përballë një gote me birrë, mund të pyeste gjithkush? Atë më normalen, mallin për familjen, për vajzën që duan apo për lejen që po ju afron. Me një ton krejt normal, ushtari rus i tregonte shqiptarit se e dashura e tij e tradhtonte, se kjo e shqetësonte dhe se ishte shumë i mërzitur për këtë. Me një vështrim të ndezur, shqiptari i përgjigjej thatë: “mua nuk më duhet gjë, kjo ndodh tek ju”!

Me logjikën e komunizmit ai ishte vërtet një model i përkryer i “njeriut të ri”. Tradhtia nuk ekzistonte sipas atij modeli, jeta private ishte një lloj mbeturine mikroborgjeze, njeriu duhej të fliste vetëm me shtampat ideologjike që i ofroheshin dhe mbi të gjitha, nuk duhej të fliste me një armik. E imagjinoj admirimin e shikuesve të kinemasë ditën e parë që filmi ka dalë premierë. Admirimin për ushtarin trim, që nuk e lejonte rusin t’i tregonte se si e dashura e tradhtonte dhe mbase nuk do ta priste më. Imagjinoj duartrokitjet e tyre dhe ndjenjën e kënaqësisë ndërsa dilnin nga kinemaja nëpër një rrugë të mbushur me parullat: “Të punojnë, jetojmë dhe luftojmë, si në rrethim” , “Bar do të hamë, por parimet nuk i shkelim”, apo edhe “Votat tona, plumb për armikun”. Por tani, 25 vjet më vonë, ushtari trim dhe i ashpër ngjan çuditërisht komik. Një figurë e ngrirë, antipatike, aspak e admirueshme dhe fare jashtë mode. Ndërkohë, rusi i mjerë dhe i mëshiruar në atë kohë, ngjan një njeri i zakonshëm, me dramat e përditshme të gjithkujt dhe fare normal.

Kohët ishin përmbysur dhe, me gjithë sforcimin, jo gjithnjë dhe jo të gjithë ia arrinim të ishim me ritmin e ri. I vendosur në kufijtë e dy brezave u kujtova, se formimi im, kishte të bënte shumë me atë kohë, se në një mënyrë apo tjetrën, pavarësisht udhëtimeve, gjuhëve, internetit apo gazetarisë, ajo kishte lenë një gjurmë që nuk mund të shlyhej lehtë. Vijoja gjithnjë t’i përgjigjesha njerëzve se banoja në një “shtëpi private”, siç isha mësuar që fëmijë, pa u kujtuar se tashmë shtëpitë qenë të gjitha private; e gjykoja gjithnjë shkollën sipas atij modeli që kisha ndjekur vetë, pa ditur ndonjë gjë të madhe për kreditet apo masterat; vijoja t’i thosha Akademisë së Arteve, Instituti i Lartë i Arteve dhe të njihja me një saktësi prekëse çmimet ushqimore të asaj kohe. Mund të të thoja në çdo kohë që mbaja mend që një pako gjalpë kishte qenë 37 lek, që një vezë kushtonte 8 lekë që bukët qenë 30, 40 dhe 50 lekëshe, por nuk dija asnjë nga çmimet e reja.

Nuk janë dhe aq të rëndësishme mund të thoshte dikush e mbase është edhe kështu, Por janë shenja që tregojnë një lidhje të thellë dhe që askush nga ne nuk e ka të lehtë t’i korrigjojë.

I mendoja të gjitha këto, ndërsa studenti i ri i gazetarisë qëndronte përballë meje, me letrat e printuara nga interneti, që flisnin për armët e ushtrisë amerikane dhe forcën e saj, ndërsa përpiqej, pa ndonjë dëshirë të veçantë, të rrekte kuptimin e fjalës “zbor”.

Një fjalë që kishte qenë jo kaq e thjeshtë për të gjithë ne, që në një kohë të jetës sonë, ishim quajtur të gjithë “zboristë”.

ZBOR / Novelë nga Shkëlqim Çela

Shkëputur nga libri Embriologji (Tri novela: Përgjuesit/ Zbor/ Yje të pash(q)uar) / Fitues i Çmimit “Kadare” për vitin 2016/ MAPO Editions/ ISBN 978-9928-213-01-3

PJESA E PARË  

Ëndrrën erotike të gjumit të drekës ia ndërpreu një zë që bërtiste me sa kishte në kokë “Doli, or doli!” Më tepër se ëndërr ishte një vegim, bluar ngadalë në mokra dëshirash që rrinin tërë kohën zgjuar, vajisur e djersitur nën çarçafët besnikë. Zakonisht ishin zukatjet e mizave apo cijatjet turjelë të mushkonjave ato që e përmendnin nga fluturimi puplor nën shtresat e shurdhëta të kambrikut me përfytyrimin e Mirës. “Bzzzz” fluturake brofnin nga asgjëja, teksa ai me të tijën po i hiqte asaj këmishën najlon, “pesëqindshen”, dantella e së cilës dilte si lulefaji nga fundet e fustanet fërfëllitës të ish-shoqes së klasës. Kishte kohë që e dëshironte. Pa e shfaqur. Përpos një here kur nuk ish përmbajtur ngaqë Cakja kish thënë “Ajo Mira ma ka mu si kuletë beu”, duke shenjuar me gishtat e të dy duarve organin seksual. Si kuleta e sat ëme, i ishte kthyer ai dhe aty për aty kishte krisur sherri. Ishin ndarë të dy me kokat e epuara mbrasht, horizontalisht, që të ndalonin gjakun që u rridhte nga hundët. U quajt sikur duelin e kish fituar ai, pasi veç hundëve përshesh, i kish lënë Cakes edhe një sy të nxirë. Vetë ish ndarë me një dhëmb të goditur paq, që për fat nuk ish thyer, vetëm ishte mpirë për dy ditë rresht. Por këtë s’e dinte njeri dhe kjo ishte kryesorja. Një sy i nxirë bën figurë. Nuk thonë kot “e nxiu”. Thonë edhe që “i theu dhëmbët” sa për atë punë, çka është edhe më keq në hierarkinë e rrahjes, por ai shpëtoi nga kjo. Një shije e hidhët mbeti prapëseprapë nga i gjithë ai “konflagracion”, siç e quajti Turi, sepse Cakja, para se të vinte te “kuleta e beut”, kishte thënë si pa të keq se s’ka mundësi që Mira të mos ketë dashnor atje, në Tiranë. Madje “kuleta” u përdor si argument kryesor që pse Mira nuk mund të mos kishte…, ah, as edhe ta mendonte s’donte.

Ajo ishte studente e vitit të parë në universitet, ndërsa ai bënte të shpifurin stazh në prodhim për djemtë pas gjimnazit, një zdërhallje në fermë. Stazhi u shndërrua në muhabete pa fund me Turin, kryesisht për femra. Mpleksur me copa këngësh të pista. Rrugës pashë atë variantin. Cilën? Atë fiksimin tim. Po ti fiksim ke gjysmën e shkollës! Cilën pe? Ku? Ballkonet me lëvere shpaloseshin të gufmuara nga një erë velash, ato të “fiksimeve” dilnin të bardha si ëndrra, tek ndernin në tel ndonjë “fanellë mishi” prej leshi zmeril me të fshehta të frikshme çobenësh, dhe hidhnin ndonjë isharet si pëllumbi i bekuar glasën, domethënë bënin ndonjë shenjë që s’merrej vesh mirë ç’qe, pra sinjal “ambigue” – kjo prapë sipas Turit, i cili po mësonte anglishten si gjuhë me të ardhme.

Shenjat ishin të vagëta nga ato ballkone, thjesht ndonjë shikim pak më i zgjatur në drejtim të syve të tyre fosforeshentë, mbushur plot me folje dëshirore të parregullta. Por edhe më shumë se aq s’mund të pritej; jo për t’i marrë gjërat në favor, kupton, por thjesht s’duhej harruar se brenda atyre apartamenteve kish koka përgjuese-dyshuese-vigjëluese vëllezërish lubi, si edhe prindërish xhelatë, Vrana Kontër të zymtë, të vranët, nga vjen edhe emri Vrana, e ke menduar ndonjëherë…? Ehhh…

Ky babai yt, o një palo njeri,

që s’të le me djemtë të bëç dashuri…

Dhe po ashtu, si një gjendër e keqe shqetësonte edhe xhongla e së “drejtës së studimit”, që lidhej me aq shumë gjëra, në fakt me të gjitha gjërat në jetë, sepse pa të “do përfundosh një copë xhenerik në SMT-në e qytetit, duart me graso gjithë jetën”, rrota të dhëmbëzuara, ingranazhe me një fjalë, lecka vaji dhe motorë që kullojnë gjak të zi…, pra “jetë qeni do bëç, do të të marrin ushtar, nizam thuaj, në kazermat burg; do të jeç një rrul i qethur zero (këtu pëllëmba atërore jepej përpara për të treguar rrafshimin e flokëve nën z-në rrafshuese të fjalës zero), një zarbo që keqtrajtohet nga të gjithë, si nga dautët, domethënë ushtarët e vjetër, edhe nga oficerët. Ndaj të them të bëhesh kuadro, dëgjon?”

Fjala “kuadër” përsëritej aq herë, saqë po shndërrohej në një specie të re njeriu sipëran në pemën e evolucionit që e kishin bërë në shkollë, një homo differentis me kollare shtrënguar në një jakë ngërçi, me stilograf kinez “shtatëqindsh” (domethënë më i shtrenjtë edhe se pesëqindshet, këmishat luksoze me dantellë) dhe çantë të errët, gjithëditëse, “çamtë” në të folmen e prindit, që ishte trofeja e çmuar, shpëtimi nga “kasmaja” fatale, edhe pse nëpër parrulla kazma ishte gjithnjë e pranishme në njërën dorë.

Kuadër ishte një farë Grali i shenjtë, i ruajtur dhe i mbikëqyrur nga “biografia”, kuçedra me shumë koka. Me shumë fise. E nënës, e babës, e krushqive. Si e ke biografinë? Të mirë e kam, shyqyr. “Unë rrjedh nga një familje fshatare e varfër, e lidhur ngushtë me Partinë dhe luftën nacional-çlirimtare.” Kjo hyrje e biografisë, e shkruar me kujdes si të ish një letër dashurie nga ato të romaneve të vjetra frënge, bashkëngjitur lutjes për të drejtë studimi, vërshonte butë si një uverturë opere, me plotësime të kujdesshme të prindit, theksoje “si mishi me kockën”, pra “lidhur ngushtë si mishi me kockën me Partinë”. Seç kishte një gjë dinosaurësh biografia, fosile nga pyje të lashtë, njerëz që diç kishin bërë dikur, në epoka të tjera…

Ç’u japin kaq rëndësi këtyre gjërave, s’e kuptoj. Ashtu thua ti, përgjigjej Turi, fosile e karboniferë, por ato dëftejnë se ç’je ti në të vërtetë. Ou, e si kështu?, ndërkryhej ai. Po ja, vazhdonte Turi me një tallje nën zë, në qoftë se jashtëtokësorët vëzhgojnë Tokën nga atje ku janë, gjashtëdhjetë a shtatëdhjetë milionë vite drite lart, çfarë kujton ti se shohin, mua dhe ty? Jo, or mik i dashur, jo, shohin pikërisht ata dinosaurët që ti i përçmon. Janë të thella gjërat, thellohu, e përmbyllte Turi gjithnjë me fytyrën serioze dhe hijerëndë. Ai shkrofëtinte me një mllef si teshtimë e mbytur. Përkundër Turit, ai nuk ishte krejt me fat me biografinë. E kishte (ah!) një problemth. Si një sëmundje të fshehtë. Dikush në fisin nga ana e nënës diçka kishte bërë, jo tamam një gabim politik, por një tjetër gjë që fqinjëronte me atë gabim: kishte qenë avokat, një punë veçanërisht e keqe kjo, dhe sido që nga ana e babait fisi ishte i konsoliduar krenarisht, një hekur-beton me 34 anëtarë e kandidatë partie, përsëri nuk i dihej, ajo puna e avokatisë mund të dilte si një pengesë e pakapërcyeshme, mund të ngrinte gardhe vetullash vigjilente nëpër zyrat e Komiteteve. I ati kish vajtur, ish sqaruar, jo, jo, shoku sekretar, nuk ka qenë latifondist, avokat ka qenë (këtu zëri përthyhej)… Një mut janë, s’vononte zëri i sekretarit, pastaj vijonin fjalët mirëkuptuese dhe afruese “Ramiz”, “plenum”, “nuk do t’ju falim te armiku”…, çka e forconte shpresën për të drejtë studimi. E drejtë që, veç të tjerash, mbase e afronte dhe me Mirën.

Mirën e dëshironte qyshse ajo gjatë një ekskursioni i kish dhënë një gjysmë molle, duke i thënë “e vogël, por e ëmbël”, me një shikim ashtu. Mira ishte trupvogël, por e mbushur. E mbushur. Ajo “mb” gufmonte hareshëm pjesë të ndryshme të trupit të saj, dukshëm deri në mizori. “Kuletën e beut” Turi e kish përkthyer si “Bey’s wallet”. Ngjante si emër grupi anglez, apo edhe italian. Anglez më shumë. Se ç’qe një emision, që tingëllonte si “hith paratë”, apo “hidh paradë”, diçka me paradë, por pa tanke, ushtri popullore, raketa, komitet qendror, komitet anësor… amore, felicita (ah, të hëngsha piçkën, moj lufkë), radio me tranzistor Iliria, mizat e gjithëgjendshme ia prishnin vegimet më keq se lajmet me zë solemn të Virgjil Kules, Alfons Gurashit, si edhe goditja e prerë njërrokëshe e stapit të mizave, që tregonte se i ati po bënte kërdinë nga dhoma ngjitur.

I ati mburrej që s’dilte kurrë huq kur vriste miza. Armën e quante stap, një shkop në majë të të cilit ishte mbërthyer me thumba këpucari një copë meshine si llapë. “Tang!” dëgjohej goditja, dhe një tjetër njollë zgërlaqej mbi mur, për t’u përtharë ngadalë në muajt që vinin. Në atë zhurmë goditjeje kishte autoritet – “Këtu ka zot hauri!” Por sot nuk ishin mizat që i prishën si tjetërherë ëndrrën me Mirë, ishte zëri therës i vëllait të vogël që po afronte me të shpejtë:

“Doli, or doli!”

E dinte. Me siguri absolute. Nuk kishte çfarë të dilte tjetër veç saj. E drejta e studimit, kunadheja leshraverdhë. Doli. E kishte lënë më në fund guvën e ankthit.

Doli hëna, doli ylli,

e drejt’e studimit nga pylli.

U ngrit me vrap të takonte Turin. E gjeti duke provuar një palë pantallona doku.

– Si të duken? Mirë për Tiranë?

– Për çfarë të doli bursa ty?

– Matematikë-fizikë. Po ty?

– Gjeologji.

– Urith, domethënë?

– Eeee.

– Po mirë, të paktën s’je në bujqësore, si Lavdoshi. Ose si Luftimi i Sabriut.

– Po ai ç’ne? Ai sikur është begs.

– Po edhe ata kanë degë të ndryshme atje në Shkollën e Bashkuar të Oficerëve.

– Ëhë?

– I ka dalë për kundërajror.

– Kundërajror?

– E! Repartet kundërajrore janë të vogla, nëpër pika të larta malesh dhe kanë zakonisht nga 2 oficerë. Kështu që dezhurni bie një natë po, një natë jo. “Një natë te topi, një natë te gopi!”

– Hihihi… Hej, po në Tiranë, femrat vuuuu, ë?

– S’diskutohet!

 – Erdhi ditë e fukarait!

– T’ia shikosh fotografitë Lames që është në vit të tretë atje, rrjesht, radhë-radhë, si m’i do, bjonde, kuqse, ezmere…, nam or nam i zi.

– Lamja s’është gjë as nga pamja.

– Shkruan letra dashurie. Student. Kushedi si i duket këtu. Nga jashtë u dëgjua zhurmë dhe disa zëra që jepnin urdhra. Ernesti u ngrit në këmbë.

– Ika, – tha, – se im atë kur vjen nga zbori është gjithë nerva e hajt e dëgjoje.

PJESA E DYTË

Zboristët u dukën në hyrje të qytezës. Në krye të kolonës ishte një oficer rreth të dyzetave hipur mbi një kalë të bëshëm ushtrie, ndërsa të tjerët gjithë djersë e të lodhur, me pushkët e pajisjet në krahë, po e ndiqnin pas. Ai dëgjoi dikë me një mitraloz në kurriz që shfryu me zë të ulët: “Ec, or kalë, të qifsha ngarkesën”. Shkoi me ngut në shtëpi, si një mace që ndjen ndonjë tingull të padukshëm rreziku.

Kur i ati hyri, në shtëpi u dha duhma e rrobave ushtarake, e cila ruante ende një erë të rëndë magazine. Ernesti doli nga dhoma e tij. I ati ishte ulur në karrige me këmbët në një legen me ujë me kripë dhe po pinte cigare. Mirë që i ka lënë këpucët me kambale jashtë, tha ai me vete. Këmbët e të atit dukeshin të fryra e të kuqe. Fytyra e tij fliste me vetulla, “më ler rehat”.

– Urime për bursën! – tha.

– E paske marrë vesh?

– E!

– Qenke lodhur. Nga ishit?

– Mo më pyet!

– …

– Ishim në Bureto, ku tjetër?

– Në Bureto?

– E! Se mos na binte greku.

– Po s’i more dot një numër më të mëdha këpucët?

– Të mëdha i mora haletë, po prapë më vranë e më bënë thjamë. E kam këmbën jangllësh unë.

– Nc nc nc.

– Le që u meruam edhe për bukë.

– Pse?

– Ç’pyet! Mezi mbërritëm në majë të Buretos, hapëm çadrat, vumë kazanin e madh me fasule, se na shkoi gjuha poshtë, kur do ti, sa u bënë të flamosurat fasule, ia behu një zëvendësministër që nga Tirana me helikopter. Jemi në kohë lufte, tha. Armiku ka infiltruar agjentë mes nesh. Ushqimi është i helmuar! Një shqelm kazanit në lëndinë e mëteposhtë.

– Mos! Nc nc. Po pastaj?

– U kthyem, po mbemë në Urë të Leklit për nja tetë a nëntë orë.

– Po ç’ne?

– Aty do zbarkonin desantët ajrorë. Nga Italia.

Nga jashtë erdhi përsëri zhurmë. U dëgjua edhe një krismë arme. Ernesti brofi jashtë pas të atit. Shqoi gjitonin Gani me kobure në dorë. Njerëz përreth, të ndërkryer. S’po merrej vesh se ç’qe, por me siguri një gjë e keqe ish. Gurët e zallit në sheshin që vazhdonte pas asfaltit të gërryer u ashpërsuan befasisht. Sheshi u hap i pabesë dhe i rrezikshëm. Ndjeu të atin që erdhi pranë. Ai e urdhëroi të shkonte brenda. Dëgjoi fjalët “flagrancë”, “putanë”, “rruspi” dhe “hak plumbin”. Domethënë Shollohov. Libër i ndaluar nën dyshek. Me faqet erotike shenjuar gjithë kujdes. Ose mbajtur mend përmendësh.

Më vonë mori vesh që nënoficeri i mëhallës, Ganiu, kishte gjetur gruan me dikë. Ajo nuk e priste të shoqin të vinte atë ditë nga zbori. “Dikë”-ja ishte Këno qejflliu, samarxhiu i qytezës. Kush tjetër mund të ish? Ganiu e kish qëlluar me pistoletë. Kish dalë huq, për fat të mirë. Disa thanë që arma nuk kish ndezur fare. Por këta nuk e shpjegonin dot krismën. Në mëhallë pas asaj dite do të qarkullonte shprehja “qëllove si kalama, o Gani”. Një jazëk i përgjithshëm mbulonte gjithçka, si squfuri gjethet e hardhive të sëmura me hi. “Jazëk që s’i vrau dot të dy, as gjysëm metro lark. U rroftë zbori e stërvitja!”

Dyshimi, si squfuri që vriste hirin, do të vazhdonte gjatë të pluhuroste çdo gjë, bukët dyzetëshe, rakinë me hile, rakinë safi, bisedat në klubin e trishtë me tym cigaresh të mykura “Partizan”, burrat si të prerë në besë. Vigjilent’. Pa “ë” të zëshme. Dhe të pazëshme. Gratë si shfajësime menstruale. Të kujdesshme. Me këputje isoje. Me ëëë në fund.

Vazhdon…