Njëqind gjuhët e një fëmije

Përgatiti: Valbona Nathanaili

Në Italinë e Veriut, në Reggio Emilia, në fillimvitet 1960, kemi lindjen e një metode të jashtëzakonshme për edukimin e fëmijëve parashkollorë. E njohur aktualisht si “Filozofia e edukimit të Reggio-s”, programet e ndërtuara mbi bazën e parimeve të saj i shikojnë fëmijët si intelektualë kureshtarë, plot me burime dhe potenciale për zhvillim. Kurrikula është e orientuar nga fëmija; mësuesi zhvillon ato leksione që diktohen nga interesi i fëmijës. Mjedisit të shkollës i kushtohet një rëndësi shumë e madhe dhe perceptohet si instrument thelbësor në procesin e nxënies. Hapësira e dhomës së mësimit është e organizuar si një studio: një pjesë i kushtohet skenës, ku vihen pjesë dramatike të ndryshme, më pas janë tavolinat e punës, si dhe disa qoshe shumë-funksionale, ku fëmijët ndërveprojnë, zgjidhin probleme dhe mësojnë të komunikojnë sa më mirë.         

Kopshtet bazuar në “Qasjen Reggio” shpenzojnë shumë kohë në arte, nisur nga besimi se fëmijët kanë aftësinë të mësojnë “simbole linguistike” të shumëfishta nëpërmjet vizatimit, teatrit me kukulla, dramës dhe formave të tjera të artit që eksplorojnë talentet në të gjitha mënyrat, sipas të cilave ne, humanët, mund të mësojmë. Këto parime i gjejmë edhe në një poezi të Loris Malaguzzi, themeluesit të kësaj qasje.

Njëqind gjuhët e një fëmije

  • Nga Loris Malaguzzi (23 shkurt 1920-30 janar 1994)
  • Shqip: Valbona Nathanaili

Fëmija

përbëhet nga njëqind.

Fëmija

ka njëqind gjuhë,

njëqind duar,

njëqind mendime,

njëqind mënyra të menduari

të luajturi dhe të foluri.

Njëqinda është gjithnjë njëqind

mënyra të dëgjuari,

të habituri, të dashuruari,

njëqind gëzime

të kënduari dhe të kuptuari.

Njëqind botë

për të zbuluar,

Njëqind botë

Për të shpikur dhe ëndërruar.

Fëmija ka

njëqind gjuhë,

(dhe qindra e qindra të tjera)

kur i vjedhin nëntëdhjetë e nëntë.

Shkolla dhe kultura

I ndajnë kokën nga trupi

Dhe i thonë:

Mendo pa kokë,

Bëj pa duar,

Dëgjo dhe mos fol,

Kupto pa u gëzuar,

Dashuro dhe magjepsu

Vetëm për Pashkë dhe Krishtlindje.

Dhe i thonë:

zbulo botën që e kemi zbuluar!  

Dhe në njëqind

i vjedhin nëntëdhjetë e nëntë

Dhe i thonë:

që loja dhe puna,

realiteti dhe fantazia,

shkenca dhe imagjinata,

qielli dhe toka,

arsyeja dhe ëndrra,

janë gjëra

që nuk shkojnë bashkë.

I thonë, me pak fjalë:

se njëqinda nuk ekziston!

Fëmija thotë:

Në asnjë mënyrë! Njëqinda? Ja ku është!

Mësuesit që punojnë sipas “Qasjes Reggio”, e ndërtojnë vitin shkollor mbi bazën e projekteve, që ndërtohen në terma afatgjatë dhe afatshkurtër, nëpërmjet të cilave fëmijët nxiten të bëjnë zbulime sipas perspektivës së tyre, mësojnë të ngrenë hipoteza dhe si të bashkëpunojnë me njëri-tjetrin – të gjitha në kontekstin e kurrikulës, e cila ngjan shumë me një lojë. Projektet afatshkurtra shtrihen për një periudhë njëjavore, ndërsa ato afatgjata përmbyllen në fund të vitit shkollor. Mësuesit janë në rolin e udhëheqësit të kërkimit shkencor për fëmijën: i ndihmojnë të eksplorojnë sa më shumë, se çfarë u pëlqen dhe intereson. Nxënia është një proces dypalësh: mësues e fëmijë mësojnë nga njëri-tjetri.  

Në këto dy dekadat e fundit, shkollat e Reggio-s kanë marrë vëmendje të konsiderueshme nga shumë vende, të cilët po përpiqen të përshtatin sistemet e tyre të edukimit për fëmijët parashkollorë sipas kësaj qasje. Aktualisht, në ShBA janë afro tridhjetë shtete që përdorin “Qasjen Reggio”. Kopshtet e Reggio-s kanë fituar edhe shumë çmime, si “LEGO Prize” dhe “Hans Christian Andersen”, si dhe një çmim nga Fondacioni “Kohl”.

COVID-19: Distancimi social, karantinimi dhe izolimi

Si mund ta thyejmë zinxhirin e përhapjes të sëmundjes dhe të kontribuojmë në rrafshimin e kurbës / Disa përkufizime të përgjithshme

Përgatiti Valbona Nathanaili

Mbështetur në artikullin “What is social distancing and how can it slow the spread of COVID-19?” nga Katie Pearce (Lexo këtu: https://hub.jhu.edu/2020/03/13/what-is-social-distancing/)

COVID-19 e ka vënë gjithë botën përpara një sfide të jashtëzakonshme. Numri i njerëzve që kanë humbur jetën pas rënies në kontakt me virusin dhe infektimin prej tij është i papërballueshëm për dhimbjen njerëzore. Ndërsa pritet dalja e vaksinës, mjekimet e propozuara deri tani kanë qenë të ndryshme. Duket se propozimi më i mirë për kurimin e COVID-19, për momentin, është ai që vjen nga “Johns Hopkins University”: përdorimi i plazmës së pacientëve që kanë mundur të shërohen nga COVID-19. Sipas propozimit, kur shëroheni nga një sëmundje, në gjak mbeten antitrupat që e kanë luftuar, një parim që shfrytëzohet edhe në prodhimin e vaksinës. Gjaku që mund të dhurojnë pacientët e shëruar, i cili pas një përpunimi të thjeshtë në laborator reduktohet në plazëm, mund të përdoret si ilaç, jo vetëm për terapi për të sëmurët, por edhe për ata që janë të ekspozuar ndaj saj. Sipas autorëve, është shumë i sigurt – pohojnë – dhe e njëjta strategji është përdorur edhe në Kinë. Në ndihmën kineze për Italinë përfshihen edhe 90 ton plazëm!  (Lexo këtu: https://hub.jhu.edu/2020/03/13/covid-19-antibody-sera-arturo-casadevall/

Ndërkohë, masat kryesore që propozohen për parandalimin e shpërndarjes së COVID-19 janë distancimi social, larja e duarve, izolimi dhe karantina.

1. Çfarë është distancimi social dhe si mund ta ngadalësojmë shpërndarjen e COVID-19?

Për të ngadalësuar shpërndarjen e COVID-19 inkurajohet praktimi i masës së “distancimit social”.

Çfarë është distancimi social?

Distancimi social është bashkësia e masave që merren në interes të shëndetit të publikut. Distancimi social synon të parandalojë njerëzit e sëmurë të kontaktojnë me njerëzit e shëndetshëm, në funksion të reduktimit të mundësive për shpërndarjen e sëmundjes. Pjesë e këtyre masave janë anulimi i aktiviteteve që kërkojnë pjesëmarrje të grupeve të njerëzve, mbyllja e hapësirave publike, si dhe nxitja e individëve për të shmangur grumbullimet e turmat.

Në këtë periudhë fundmarsi 2020, synimi i distancimit social është ngadalësimi i pandemisë dhe thyerja e zinxhirit të përhapjes së virusit, me synim reduktimin e shansit që infeksionin ta marrin grupet e popullatës me risk të lartë, si dhe të peshës mbi sistemin shëndetësor. Ekspertët e përshkruajnë si “rrafshimi i kurbës”, që referon suksesin e mundshëm që kanë masat e distancimit social për të parandaluar valët e sëmundjes që mund të mbingarkojnë sistemin e kujdesit shëndetësor. Kjo do të thotë më pak njerëz të sëmurë, më pak njerëz që kanë nevojë të hospitalizohen dhe më pak nevojë për ventilatorë!

Si mund të praktikohet distancimi social?

  • 1. Qëndro jashtë mjediseve ku mblidhen njerëz;
  • 2. Shmang grumbullimet;
  • 3. Ruaj një distancë, të paktën 2 metra, sa herë është e mundur;
  • 4. Mos u përqafo, mos puth – kurseji për një kohë të dytë, më të shëndetshme!
  • 5. Mos praktiko përshëndetjen tradicionale me shtrëngim dore;
  • 6. Kujdes kur kollitesh dhe teshtin – mbaj gjithnjë një paketë me shami letre një-përdorimshe.

Qëndro në shtëpi është emëruesi i përbashkët që kemi gjetur për të mirën e gjithsecilit, sepse ndikon në thyerjen e zinxhirit të përhapjes së virusit.

Thënë ndryshe, masat janë apel për të blerë kohë, kohë për vete që të mos sëmuresh, ndërkohë që:

  • mjekësia, në Shqipëri, të përcaktojë protokollin e kujdesit mjekësor në shtëpi për personat që shfaqin simptomat e infektimit me COVID-19;
  • mjekësia përpiqet të zbulojë vaksinën,
  • pandemia vjen duke u reduktuar;
  • ata që kanë më shumë nevojë t’i drejtohen spitalit.  

Mbajtja e distancës prej jo më pak se 2 metra është veçanërisht shumë e rëndësishme kur dikush demonstron shenja sëmundjeje, për shembull kollë, teshtima apo ethe.

Pothuaj gjithë bota ka marrë masa të ngjashme sa i takon distancimit social:

  • Janë mbyllur të gjitha shkollat e sistemit arsimor, përfshirë edhe universitet. Të gjitha institucionet kanë kaluar në sistemin on-line.
  • Në qytete janë anuluar të gjitha aktivitetet sociale, si ato sportive e festive, kulturore e artistike.
  • Janë anuluar konferencat
  • Janë ndërprerë shumë shërbime
Figurë: Rrafshimi i kurbës së shfaqjes së rasteve me COVID-19

2. Larja e duarve dhe si mund ta ngadalësojmë shpërndarjen e COVID-19?

Krahas distancimit social, një masë tjetër e domosdoshme është larja, si duhet, e duarve, për të mbrojtur jo vetëm veten, por edhe të tjerët përreth jush, sepse virusi mund të shpërndahet edhe nga njerëz që nuk shfaqin simptoma.

Mos prit që të të njoftojnë se dikush në komunitetin tuaj është sëmurë! Tregohu i përgjegjshëm dhe merri masat vetë. Ndihmo në thyerjen e shpërndarjes së virusit! Sillu sikur personi që keni përballë e ka virusin!

Sa herë hyni në shtëpi lani duart. Sa herë uleni për të ngrënë apo duhet të prekni ushqime, lani më parë duart. Sa herë ndihmoni një person potencial për ta marrë sëmundjen, veçanërisht moshat e larta dhe me patologji kronike serioze, lani duart!

Sapuni dhe alkooli janë në gjendje të shkatërrojnë këtë lloj virusi.

Virusi transmetohet nëpërmjet kontaktit, ose nëse spërkalat e një të sëmuri që teshtin a kollitet përpara jush iu bien në fytyrë, të cilat mund të depërtojnë lehtësisht në trup nëpërmjet gojës, hundës dhe syve.

Më të rrezikuarit janë: ata që pinë duhan, të sëmurët me zemër dhe diabet, me sistem imunitar të dobësuar apo ata që vuajnë nga sëmundjet e mushkërive, si dhe personat që janë në të 80t.

Është shumë e rëndësishme të kuptohet serioziteti i situatës. Është shumë e rëndësishme të ndryshojmë mënyrën e të sjellit në këtë periudhë.

Metoda të tjera për të kufizuar shpërndarjen e sëmundjes

3. Izolimi dhe si mund ta ngadalësojmë shpërndarjen e COVID-19?

Izolimi do të thotë veçimi i një personi, ose një personi për të cilin kemi informacion, ose një person për të cilin kemi arsye të besojmë, se është infektuar ose infektues për ata që nuk janë të infektuar, me synim parandalimin e përhapjes së sëmundjes. Izolimi mund të jetë vullnetar ose i detyruar nga autoritetet e shëndetit publik ose qeveria.

4. Karantina dhe si mund ta ngadalësojmë shpërndarjen e COVID-19?

Karantina, në përgjithësi, kupton ndarjen e një personi ose të një personi që kemi arsye të besojmë se ka qenë i ekspozuar ndaj një sëmundjeje ngjitëse, me synim parandalimin e mundshëm të përhapjes së sëmundjes.

Në rastin e COVID-19 rekomandohet që kjo periudhë të jetë jo më e vogël se 14 ditë, gjatë së cilës monitorohet shfaqja e simptomave.

Mbyllja e shkollave dhe mësimi on-line

Nga Valbona Nathanaili

Kanë filluar mësimet on-line me nxënësit e RSH, si zgjidhje për të vazhduar vitin shkollor. E njëjta zgjidhje po zbatohet edhe në botë! Aplikacione ka shumë dhe një pjesë janë shfrytëzuar më së miri edhe te ne.

Por përveç entuziazmit që po eksperimentojmë një metodë të re në një masë të madhe fëmijësh, përveç faktit që po ndërtojmë një protokoll të ri pune për raste emergjencash, përveç ruajtjes së kanaleve të komunikimit fëmijë-shkollë, përveç zënies së ditës së fëmijëve me aktivitete të orientuara dhe të kontrolluara, ju ftoj t’i bashkoheni shqetësimit po të mbarë botës: është një zgjidhje shumë e diskutueshme, dhe e përkohshme, sepse (janë një mijë e një arsye, por kam përmbledhur disa):

  • Mësimi on-line nuk ka as cilësinë, as efektin, as vlerën dhe as nuk e zëvendëson mësimin në klasë.
  • Mësimi on-line mund të zhvillohet vetëm për një përqindje shumë të vogël të popullsisë, kryesisht në qendrat e qyteteve dhe për familje me një status të caktuar ekonomik dhe familjar. Për pjesën tjetër të popullsisë, zëvendësimi me mësim edhe më pak formal, sikundër janë transmetimi në televizion i orëve të ndryshme mësimore, vetëm na e shton shqetësimin për cilësinë e shkollimit dhe bindjen për të gjetur zgjidhje sa më të mira në kushtet e dhëna.
  • Jo të gjithë mësuesit kanë mundësi ta zhvillojnë një mësim të tillë.
  • Mund të ketë edhe problema të tjera që mund të dalin gjatë rrugës, sikundër ishte provimi me “what’s up” që ishte menduar të bëhej në disa shkolla, raportuar nga media (për të qarë apo për të qeshur).

Mësimi on-line është një zgjidhje që duhet ta shfrytëzojmë sa më mirë (nuk funksionon më qasja “me gjasme” si kemi vepruar deri tani! Nuk ka “me gjasme shkollë”).

1. Sa i takon mësimit on-line, këtë periudhë, duhet hequr dorë nga kurrikula standarde dhe të jetë një më fleksibël. Të gjithë e kuptojmë se arritjet akademike të fëmijëve, gjatë kësaj periudhe, edhe po çaluan pak, më e rëndësishme është shëndeti i tyre mendor. Në këtë drejtim, të shtohen edhe kurse a programe që kanë lidhje me shëndetin mendor, biseda e trajnime me psikologë etj.

2. Është zgjidhje e menduar jo mirë, zbatimi, në mënyrë uniforme, në gjithë Shqipërinë, i të njëjtës strategji vazhdimi të mësimit. Vetëm në se janë marrë masat që çdo fëmijë ka një kompjuter dhe lidhje internet në shtëpi!!!! Përndryshe, vendi duhet skanuar dhe ndarë në zona, dhe vendimmarrja të jetë gjeografike.

3. Viti shkollor jo vetëm nuk duhet të mbyllet sikundër është parashikuar që në shtator, por nuk ka pse të mbyllet në të njëjtën datë për të gjithë vendin (pa përjashtim, as matura dhe as klasat e nënta që kanë provime në fund), por në varësi të gjendjes.

4. Identifikimin e të gjitha OJF-ve që operojnë në rrethe për t’iu bashkuar përpjekjeve të bashkive dhe drejtorive arsimore për shpërndarjen e materialeve mësimore (tekste, libra, fletore, lapsa, ushqime… ) në familjet pa të ardhura dhe në ato ku mësimi on-line është një ëndërr në diell.

Kafka dhe kukulla udhëtare

Historia është shkëputur nga libri “Kafka and the traveling doll”, nga Jordi Sierra i Fabra, ilustrimet nga Isabel Torner / Shqip: Melsen Kafilaj

Një variant i përmbledhur i së njëjtës histori gjendet edhe në librin “The Brooklyn Follies”, Autor Paul Auster

Shënim: 1. Në lidhje me vajzën e vogël në historinë e mësipërme, kush është dhe çfarë ndodhi më pas me të, askush nuk ka dijeni. Për herë të parë, shkruan shkrimtari nga Katalonia, Jordi Sierra i Fabra. Libri fitoi “Çmimin Kombëtar të Letërsisë për Fëmijë”, në Spanjë, më vitin 2007.

Shënim: 2. Ngjarja zhvillohet në kohën kur Franz Kafka ishte rreth të dyzetave, pak vite përpara se të ndërronte jetë. Franz Kafka nuk kishte fëmijë. Në atë kohë, shoqërohej me Dora Diamant. Jemi në Berlinin e fillim-viteve 1920.

Një mbrëmje, ndërsa ishte duke shëtitur në Parkun e Berlinit, Kafkës i tërhoqi vëmendjen një vajzë e vogël. Vajza po qante, me dënesa! I afrohet dhe e pyet. Pa ndërprerë të qarat, përgjigja ishte se kishte humbur kukullën e saj të preferuar. I mërzitur po aq sa vajza, Kafka i bashkohet kërkimeve me vajzën, por që rezultojnë një përpjekje e kotë.

Franz Kafka (23 vjeç)

Në dëshirën për ta qetësuar, shpik një histori: E dashur, kukulla jote është nisur për një udhëtim. Tani u kujtova! Vajza e sheh me pak mosbesim, që pasohet me pyetjen e natyrshme: Po ju, nga e dini? Oh, mua më ka dërguar një letër, por që për fat të keq e kam harruar në shtëpi. Po të duash – i propozon Kafka – mund të takohemi përsëri nesër dhe të sjell letrën. Ditën tjetër, Kafka i jep vajzës një letër, ‘shkruar’ nga kukulla, ku thuhej: “Të lutem, mos qaj. Jam nisur në një udhëtim për të parë botën. Do të të shkruaj rreth aventurave të mia!”

Kështu nisi një histori, e cila vazhdoi për afro një vit, deri në fund të jetës së Kafkës. Gjatë takimeve, Kafka i lexonte vajzës letrat, shkruar në mënyrë të kujdesshme nga ana e kukullës, në të cilat ajo i tregonte për aventurat dhe bisedat e veta, të cilat vogëlushja i adhuronte.

Më në fund, Kafka i solli vajzës kukullën (ai kishte blerë një të re) – vajza ishte rikthyer në Berlin, pas një udhëtimi të shkurtër.

“Por kjo nuk duket si kukulla ime”- u ankua vogëlushja. Kafka i zgjati vajzës një letër tjetër nga kukulla, në të cilën shkruhej: “Udhëtimet më kanë ndryshuar”.

Vogëlushja përqafoi kukullën e re, e mori dhe iku për në shtëpi, mjaft e lumtur. Vitin tjetër, Kafka ndërron jetë.

Shumë vjet më vonë, vajza, tashmë e rritur, gjen një letër brenda kukullës. Në letrën e vockël, firmosur nga Kafka, shkruhej:

Çdo gjë që do, ndoshta mund të të humbasë një ditë, por në fund dashuria do të rikthehet gjithmonë, në një mënyrë a tjetër!

Franz Kafka

William Butler Yeats

William Butler Yeats (13 qershor 1865 – 28 janar 1939)

Shqip: Valbona Nathanaili

William Butler Yeats është një nga figurat më të shquara të letërsisë së shekullit të kaluar: poet, dramaturg dhe prozator. U lind në Sandymount, Dublin, Ireland. Në moshën dyvjeçare, familja shpërngulet në Londër, por nuk i humbi asnjëherë lidhjet me vendlindjen – një pjesë të mirë të pushimeve i kalonte te gjyshërit. Në moshë të vogël lexonte poezi dhe adhuronte legjendat. Edukimin e ka kryer pjesërisht në vendlindje (shkollën e mesme e ndoqi në Dublin) dhe pjesërisht në Londër. Vëllimin e parë me poezi e ka botuar më vitin 1889, ndërsa dy poezitë e para i boton më vitin 1885, në “Dublin University Review”. Është themeluesi i “Abbey Theatre” (Dublin) dhe një nga drejtuesit e saj. Më vitin 1922, me krijimin e shtetit të lirë irlandez, pranon ftesën për të qenë pjesë e senatit, ku shërben për një periudhë gjashtëvjeçare. Më vitin 1923 fiton Çmimin “Nobel” në letërsi.

Poema “Urim për rrobat e parajsës” botohet për herë të parë më vitin 1899 dhe është pjesë e vëllimit të tretë, të përmbledhjes me poema “Era ndërmjet kallamishteve” (“The Wind among the Reeds”). Poema e krijon rimën me ndihmën e vetëm katër fjalëve. Në përshtatjen shqip, është ruajtur po ajo strukturë.

  • Urim për rrobat e parajsës / Shqip: Valbona Nathanaili

Të kisha të parajsës stolisur rroba

Thurur me të artën dhe të argjendtën dritë,

Blu dhe të zbehta dhe të errëta rroba

Të natës, të dritës dhe të gjysmës dritë,

Të gjitha do t’i kisha hedhur nën këmbët e tua;

Por në varfëri, vetëm ëndrra kam;

Do t’i hedh ëndrrat nën këmbë e tua;

Shkel butë, sepse po shkel mbi ëndrrat që kam.

  • He Wishes for the Cloths of Heave/ William Butler Yeats 

Had I the heavens’ embroidered cloths

Enwrought with golden and silver light,

The blue and the dim and the dark cloths

Of night and light and the half light,

I would spread the cloths under your feet;

But I, being poor, have only my dreams;

I have spread my dreams under your feet;

Tread softly because you tread on my dreams.

ÇFARË ËSHTË JETA?

MENDJA DHE MATERIA & SHËNIME AUTOBIOGRAFIKE

ERWIN SCHRODINGER / Shqip: Valbona NATHANAILI

Parathëniet për botimin shqip: Steve Fuller /Valbona Nathanaili

ÇFARË ËSHTË JETA? ASPEKTI FIZIK I QELIZAVE TË GJALLA

Bazuar në leksionet, mbajtur nën kujdesin e “Dublin Institute for Advanced Studies”, Trinity College, Dublin, më shkurt 1943

Në kujtim të prindërve të mi

Hyrje

Një shkencëtar supozohet të ketë njohuri të thella dhe të plota, të përftuara teorikisht dhe praktikisht, për një disiplinë të caktuar, dhe, në rrjedhojë, në përgjithësi nuk presim të flasë apo të shkruajë për një çështje në të cilën nuk është mjeshtër. Një pohim i tillë njihet si çështje e detyrimit fisnik. Për synimin e këtij libri, kërkoj faljen tuaj për heqjen dorë nga termi fisnik, nëse kemi një të tillë, dhe në rrjedhojë të çlirohem edhe nga detyrimi përkatës. Arsyet janë sa më poshtë:

Nga të parët tanë kemi trashëguar dëshirën e etur për dije të njehsuar dhe gjithëpërfshirëse. Ndërsa vetë emri që u kemi dhënë institucioneve më të larta të të nxënit na kujton, se që nga koha e antikitetit dhe në vijim, përgjatë gjithë shekujve, aspekti universal ka qenë ai dhe vetëm ai që i kemi dhënë kredite të plota. Por përhapja, në gjerësi dhe thellësi, e degëve të shumëllojshme të dijes përgjatë një dhe dyqind viteve të fundit, na ka vënë përballë një dilemë të çuditshme. Qartësisht e dimë që kemi filluar, vetëm tani, të mbledhim material të besueshëm nga shkenca të ndryshme për t’i përzier së bashku dhe marrë, në total, atë që njohim si të tërë. Por nga ana tjetër, është bërë pothuaj e pamundur për një mendje të vetme të komandojë, plotësisht, më shumë se një porcion të vogël, të specializuar, të saj.

Nuk shoh tjetër shpëtim nga kjo dilemë (në dëshirën që, së paku, synimi të mos na humbasë), përveç se disa nga ne duhet të ndërmarrin nismën e sintezës së fakteve dhe të teorive – ndonëse janë dije të fituara nga të tjerët dhe disa prej tyre janë edhe jo të plota – edhe pse me riskun e të dukurit budalla.

Kaq shumë fjalë për ndjesën time!

Vështirësitë e gjuhës nuk janë të papërfillshme. Gjuha amtare e një personi është veshja që i rri më bukur atij. Asnjë njeri nuk ndihet i qetë, nëse gjuha e tij nuk kuptohet dhe, për këtë arsye, duhet zëvendësuar me një të re. Falenderimet e mia shkojnë për Dr. Inkster (Trinity College, Dublin), Dr. Padraig Browne (St. Patrick’s College, Maynooth) dhe së fundmi, por jo më pak i rëndësishmi, për z. S. C. Roberts. Kanë pasur shumë vështirësi të përshtasnin veshjen e re gjuhësore në të folurën time. Por vështirësitë janë shtuar akoma më shumë nga vetë unë, që padashje, kam shmangur veshjen e re, në favor të modës sime ‘origjinale’. Për të gjitha ato fjalë që u kanë mbijetuar përpjekjeve dashamirëse të miqve të mi, hesapet duhen bërë me mua dhe jo me ta.

Kemi menduar që, në përgjithësi, titujt e seksioneve të jenë një lloj përmbledhjeje e përmbajtjes, ndërsa teksti i çdo Kreu duhet lexuar in continuo.

E.S. / Dublin / Shtator, 1944

Homo liber nulla de re minus quam de morte cogitat; et ejus sapientia non mortis sed vitae meditatio est. SPIN0ZA’S Ethics, Pt IV, Prop. 67.

(Nuk ka asgjë tjetër, për të cilën një njeri i lirë mendon më pak se sa vdekja! Mençuria është të ndërmjetësojmë për jetën, jo për vdekjen!)

KREU I / Qasja e fizikës klasike ndaj subjektit

Cogito ergo sum (Mendoj, pa jam) DESCARTES

KARAKTERI I PËRGJITHSHËM DHE SYNIMI I NJË HULUMTIMI

Ky libër i vogël ka lindur nga një kurs leksionesh publike, mbajtur nga një fizikan teorik përpara një audience me afro katërqind pjesëmarrës, të cilët nuk hoqën dorë nga ndjekja, edhe pse u paralajmëruan që në krye se subjekti-lëndë ishte i vështirë, nga ato që nuk e kanë termin popullor, edhe pse një nga armët më të frikshme, deduksioni matematik, vështirë se do të përdorej. Arsyeja e mospërdorimit nuk ishte se lënda ishte aq e thjeshtë sa mund të shpjegohej edhe pa matematikë. Përkundrazi, ishte shumë përfshirëse për të qenë plotësisht e arritshme vetëm me matematikë. Një karakteristikë tjetër, e cila shërbeu, së paku, për të nxitur një lloj popullariteti, ishte synimi i lektorit për të qartësuar një ide fundamentale, e cila qëndron në kufirin ndërmjet biologjisë dhe fizikës, si për biologun, ashtu edhe për fizikanin.

Sot për sot, pavarësisht shumëllojshmërisë së temave të përfshira, e gjithë sipërmarrja është në funksion të përçimit të vetëm një ideje – një koment i vogël për një çështje të madhe dhe të rëndësishme. Me synimin për të mos humbur fokusimin, është e dobishme të parashtrojmë një plan, shkurtimisht, që në krye të herës.

Pyetja e madhe dhe e rëndësishme, si dhe shumë e debatuar, është:

  • Si është e mundur, që ngjarje që marrin jetë, në hapësirë dhe kohë, në kufijtë e një organizmi të gjallë, të studiohen nga fizika dhe kimia?

Një përgjigje paraprake, që ky libër i vogël do të përpiqet të parashtrojë dhe formulojë, mund të përmblidhet si më poshtë:

  • Paaftësia e dukshme, e fizikës dhe e kimisë së sotme, për të studiuar ngjarje të tilla, nuk është aspak arsye për të dyshuar se ato nuk mund të studiohen nga këto shkenca.

FIZIKA STATISTIKE / DIFERENCAT THELBËSORE NË STRUKTURË

Do të ishte një vërejtje tepër e parëndësishme, nëse pohimi i mësipërm do të ishte vetëm në funksion të shpresës së arritjes në të ardhmen, çfarë nuk është arritur në të shkuarën. Në fakt, kuptimi është shumë më tepër pozitiv, që do të thotë se paaftësia, deri në momentin që flasim, vërtet duhet marrë në konsideratë.

Gjithsesi sot, falë punës së palodhur të biologëve, kryesisht të atyre të gjenetikës, përgjatë tridhjetë a dyzet viteve të fundit, kemi mundësinë të njohim mjaft rreth strukturës materiale të organizmave dhe funksioneve të tyre, të pohojmë dhe të themi me saktësi pse, fizikanët dhe kimistët e ditëve të sotme, mund të mos e dinë se çfarë ndodh në hapësirën dhe kohën e një organizmi të gjallë.

Rregullsia e atomeve në pjesët më vitale të një organizmi, po aq sa edhe bashkëveprimi ndërmjet këtyre rregullsive ndryshojnë, në mënyrë thelbësore, nga rregullsitë e atomeve të cilët fizikanët dhe kimistët i kanë pasur objekt të eksperimenteve dhe kërkimit shkencor teorik. Ndërsa diferenca, që unë sapo e cilësova si thelbësore, është e llojit që mund të duket lehtësisht e thjeshtë për cilido, përveç se për një fizikan, që është tërësisht i ngjizur me dijen se ligjet e fizikës dhe të kimisë janë tërësisht statistikorë. Pikërisht për shkak të pikëpamjes statistikore, strukturat e pjesëve vitale të organizmave të gjalla ndryshojnë kaq tërësisht nga çdo pjesë tjetër e lëndës që ne, fizikanët dhe kimistët, kemi mundur të menaxhojmë në laboratorët tanë, apo edhe në trurin tonë, ndërsa jemi ulur e punojmë përballë tavolinës së punës. Është pothuaj në kufijtë e të pamendueshmes që ligjet dhe rregullsitë që kemi zbuluar, të ndodhë që të zbatohen, menjëherë, në sjelljen e sistemeve, struktura e të cilëve nuk shfaq atë në të cilën këto ligje dhe rregullsi bazohen.

Nga jo-fizikanët nuk pritet të kapin – jo më të vlerësojnë domethënien e – diferencës në ‘strukturën statistikore’ formuluar në termat aq abstraktë që sapo i përdora. Për t’i dhënë pohimit ngjyra dhe jetë, më lejoni të them që tani se çfarë do të shpjegohet pak më vonë me më shumë detaje, domethënë, se pjesa më esenciale e një qelize të gjallë – fibra kromozotike – në mënyrë shumë të përshtatshme mund të quhet kristal aperiodik. Deri më tani, në fizikë jemi marrë vetëm me kristale periodikë. Për mendjen e një fizikani modest, këto të fundit, janë objekte shumë interesantë dhe të komplikuar, sepse përbëjnë një nga strukturat lëndore më komplekse dhe të mrekullueshme nëpërmjet të cilave natyra e pajetë shpalos misteret e saj. Por që nëse i krahasojmë me kristalet periodikë, duken shumë të parashikueshëm dhe të mërzitshëm. Diferenca në struktura është e njëjtë me atë që ekziston ndërmjet një letre muri, në të cilën modeli përsëritet e përsëritet në mënyrë të mërzitshme me të njëjtën periodë, dhe një kryevepre zbukurimi, të themi një modeli të Rafaelit, i cili jo vetëm nuk e përmban budallallëkun e përsëritjes, por shpalos një dizajn të ndërlikuar, koherent dhe plot kuptim, projektuar nga Mjeshtri i Madh.

Kur them, se falë hulumtimeve të bëra, kristalet periodikë kanë një nga strukturat me komplekse, kam në mendje pikërisht një fizikan. Në fakt, kimia organike, duke studiuar molekula gjithnjë e më komplekse, i është afruar shumë më tepër, në mendimin tim, ‘kristalit aperiodik’, që është mbartësi i jetës. Në rrjedhojë, çudia është që kimia organike ka bërë, tashmë, kontribute të mëdha dhe të rëndësishme sa i takon problemit të jetës, aty ku fizikanët kanë bërë pothuaj asgjë.

Më shumë për COVID-19

Material përgatitur sipas udhëzimeve të OBSH-së / Përditësuar, në përputhje me situatën, datë 11 mars 2020

Përshtatën: Dr. Fiqiri Kasollja dhe Andrea Nathanaili

LANI DUART!

Organizata Botërore e Shëndetësisë ka shpërndarë disa informacione dhe udhëzime rreth COVID-19, ndërtuar mbi formën e pyetjeve dhe përgjigjeve, të cilat gjenden më poshtë.

Dy janë këshillat kryesore për të tejkaluar situatën e rënduar:

  • Reduktoni në maksimum socializmin;
  • Lani duart! Sapuni dhe alkooli janë në gjendje të shkatërrojnë këtë lloj virusi.

Ndërkohë, shqetësimet kryesore në këtë periudhë janë:

  • Në vendet ku nuk është bërë izolimi i të sëmurëve dhe kanë munguar testimet, spitalet nuk do të jenë në gjendje të përballojnë të sëmurët kur sëmundja të arrijë pikun e saj! Që do të thotë se shkalla e fatalitetit të sëmundjes do të rritet edhe më shumë.
  • Testi për verifikimin e sëmundjes është i shtrenjtë dhe kërkon njerëz të specializuar, si dhe një pajisje të posaçme;
  • Vaksina do të kërkojë kohë, afro një vit e gjysmë; shpresa është që duke pasur një formulë të mbingarkuar, gjatë përhapjes, virusi “të bëjë ndonjë gabim” dhe të pësojë ndonjë mutacion, por deri më tani nuk ka ndodhur – shkallën e mutacionit e ka të ulur, që do të thotë se nëse gjendet vaksina, mund të bëjë efekt, por e keqja e këtij konstatimi është se virusi do të vazhdojë ta ketë të mprehur kosën po njësoj!
  • Virusi merret me kontakt, ose nëse spërkalat e një të sëmuri që teshtin a kollitet përpara jush iu bien në fytyrë, të cilat mund të depërtojnë lehtësisht në trup nëpërmjet gojës, hundës dhe syve.
  • Më të rrezikuarit janë ata që pinë duhan, të sëmurët me zemër dhe me diabet, me sistem imunitet të dobësuar apo ata që vuajnë nga sëmundjet e mushkërive, si dhe personat që janë në të 80t.

1. Çfarë është një koronavirus?

Koronaviruset janë një familje e gjerë virusesh, në gjendje të shkaktojnë sëmundje si te kafshët, ashtu edhe te njerëzit. Tek njerëzit, shumë koronaviruse referohen si shkaktare të infeksioneve respiratore (rrugëve të frymëmarrjes), që për nga graviteti variojnë nga një ftohje e zakonshme (katar stinor – rrufë) deri tek sëmundjet e rënda, si MERS (Midle East Respiratory Syndrom – Sindromi Respirator i Lindjes së Mesme), ose SARS (Severe Acute Respiratory Syndrom). Të dyja këto sindroma janë zhvillime të rënda, të shpejta dhe me shkallë vdekshmërie të lartë, që shkojnë deri në 60%. Koronavirusi i zbuluar së fundmi shkakton sëmundjen koronavirusale COVID-19.

2. Çfarë është COVID-19?

COVID-19 është një sëmundje infektive, shkaktuar nga një koronavirus i zbuluar kohët e fundit. Virusi i ri dhe sëmundja e shkaktuar prej tij nuk kanë qenë të njohur para se të shpërthente infeksioni në Vuhan, Kinë, më dhjetor 2019.

3. Cilat janë simptomat (shenjat) e COVID-19?

Shenjat më të zakonshme janë: temperaturë, lodhje dhe kollë e thatë. Disa të sëmurë mund të kenë dhimbje trupi, bllokim e rrjedhje nga hundët, acarim në grykë apo heqje barku. Këto shenja zakonisht janë të buta dhe fillojnë gradualisht. Disa njerëz infektohen, por nuk manifestojnë asnjë shenjë të sëmundjes dhe nuk ndihen të sëmurë. Shumica e njerëzve (rreth 80%) shërohen pa qenë nevoja për trajtim special. Afërsisht 1 në 6 persona që sëmuren nga COVID-19, bëhet seriozisht i sëmurë dhe zhvillon probleme të rënda respiratore, vështirësi në frymëmarrje, deri në atë shkallë sa të bëhet e nevojshme vendosja në respirator mekanik. Njerëzit e moshuar dhe ata që paraprakisht vuajnë nga sëmundje kronike, si tensioni i lartë i gjakut, diabeti, problemet me zemrën, veshkat etj., është më e mundshme të zhvillojnë sëmundje serioze. Rreth 2% e njerëzve me këtë sëmundje kanë humbur jetën. Njerëzit me temperaturë, kollë dhe vështirësi në frymëmarrje, detyrimisht duhet të kërkojnë vëmendje mjekësore.

4. Si përhapet COVID-19?

Njerëzit mund ta marrin COVID-19 nga ata që e kanë këtë virus. Sëmundja mund të transmetohet nga një person tek tjetri nëpërmjet bartësve të virusit, që zakonisht janë spërklat që dalin nga goja apo hunda, të cilat lëshohen në ambient kur një person me COVID-19 kollitet ose nxjerr me forcë frymën apo teshtin. Këto spërkla bien mbi objektet dhe në sipërfaqet përreth të sëmurit. Të tjerë njerëz deri në atë kohë të shëndoshë, e marrin virusin duke prekur këto objekte. Pastaj prekin sytë, gojën apo hundën e tyre. Njerëzit mund ta marrin virusin, gjithashtu, duke thithur nëpërmjet frymëmarrjes së tyre të zakonshme spërklat e lëshuara në ajër nga një person i sëmurë. Kjo është dhe arsyeja pse ka rëndësi të qëndrohet më shumë se një metër larg një personi të sëmurë me këtë infeksion.  

5. A mundet që virusi shkaktar COVID-19 të transmetohet nëpërmjet ajrit?

Studimet e deritanishme tregojnë se virusi që shkakton këtë sëmundje transmetohet, kryesisht, nëpërmjet kontaktit direkt me spërklat respiratore, se sa nëpërmjet ajrit.

6. A mund të merret COVID-19 nga një person që nuk ka shenja të sëmundjes?

Rruga kryesore e përhapjes së infeksionit është nëpërmjet spërklave respiratore të nxjerra jashtë, nga dikush që kollitet. Rreziku i marrjes së infeksionit nga një person që nuk ka fare shenja të sëmundjes është shumë i ulët. Në se nuk ka spërkla të lëshuara jashtë, do ketë fare pak rrezik që ky i sëmurë absolutisht asipmtomatik, të bëhet burim infeksioni për të tjerët. Megjithatë, shumë njerëz me këtë sëmundje shfaqin veçse simptoma të lehta. Kjo është pjesërisht e vërtetë në fazat e hershme të sëmundjes. Për pasojë, ka mundësi që të merret COVID-19 nga dikush që shfaq një kollë të lehtë, por nuk ndihet aspak i sëmurë.