Përkthimi: deri ku mund të shkojmë?

Nga Valbona Nathanaili

Debati për lirinë që duhet të ketë një përkthyes, kur është në procesin e zhvendosjes së një vepre nga gjuha origjinale në gjuhën e tij, mbetet gjithnjë i hapur. Në përgjithësi, specialistët e fushës – dhe këtu kam parasysh, kryesisht, redaktorët që merren me tekstet e përkthyer – janë partizanë të të qëndruarit sa më besnik të tekstit origjinal. Për ta, çdo fjalë e shtuar apo fjali e ndryshuar është ‘të fusësh diçka nga vetja’, thënë shpesh me konotacion negativ, pse jo, edhe referuar mungesë profesionalizmi! Ndërsa lexuesi kërkon të ketë në dorë një tekst, që edhe pse i përkthyer, të reflektojë gjithçka ai pret nga një vepër e mirë. Më poshtë është shkëputur një pjesë nga një prej kryeveprave të Shakespeare, Hamletit, në të dyja gjuhët, anglisht dhe shqip, përpara dhe pas zhvendosjes nga Mjeshtri i Madh Fan S. Noli. Bëhet fjalë për përshëndetjet që Hamleti shkëmben me dy miq të tij, Rozenkrancin dhe Gildensternin, që kanë ardhur për vizitë në oborrin danez.

Varianti shqip gjendet në veprën “Jul Cezari, Hamleti, Makbethi, Otelloja”. Autor: Uiliam Shekspir. Përkthyes: Fan S. Noli. Shtëpia Botuese “Naim Frashëri”, Tiranë, 1982 (f. 287, 289). Varianti anglisht është e thjeshtë të gjendet në ueb. Gjykimi i lihet lexuesit!

Hamleti (anglisht)

  • “My excellent good friends! How dost thou, Guildenstern? Ah,
  • Rosencrantz! Good lads, how do you both?
  • … what have you,
  • My good friends, deserved at the hands of fortune
  • That she sends you to prison hither?”

Hamleti (shqip)

  • “Të mirë dhe të dashur miq të mi! Si je, Gildenstern?
  • Ah, Rozenkranc! Të dashur shokë, si më jeni?
  • … Ç’i keni bërë fatbardhësisë, miq të dashur, që
  • Ju dërgoi në këtë burg?”

Pyetja e habit Gildensternin, i cili e pyet Hamletin se çfarë kupton me “burg” (në këta dialogë nuk ka ndryshime të qenësishme):

Gildensterni (shqip): “Burg, Imzot?” / Hamleti (shqip):  “Danimarka është një burg.”

Rozenkranci qesh dhe i përgjigjet, se nëse kjo është e vërtetë, atëherë “është burg e tërë bota”.

Hamleti (anglisht)

  • “A goodly one, in which there are many confines, wards and dungeons, Denmark being one of the worst.”

Hamleti (shqip)

  •  “Burg i vërtetë, në të cilin ka shumë qelira, vrima dhe bodrume, dhe Danimarka është një nga më të ligat.”

Por Rozenkranci deklaron: “S’jemi n’atë mendje, imzot!” Përgjigja e Hamletit:

Hamleti (anglisht)

  • “Tis  none  to  you  for  there  is  nothing  either good or bad, but thinking makes it so: to me it is a prison.”

Hamleti (shqip)

  • “Ahere, s’është burg për ju; se s’ka as të mirë, as të ligë, po mendja na i bën ashtu. Për mua është burg.”

Who’s who Dr. Tahsin Jonusi

Dr. Tahsin Jonusi (10 mars 1912 – 15 dhjetor 1944)

U lind në Elbasan, më 10.03.1912 (sipas një certifikate të vitit 1939). Në moshë të vogël, së bashku me familjen transferohen në Vlorë, ku kryhen edhe shkollimin bazë dhe të mesëm.

Studimet e larta i përfundon në Universitetin “Leopoldina Fransiscea”, në Innsbruck, Austri, në Fakultetin e Filozofisë. Diplomohet më vitin 1932 me rezultate të shkëlqyera. Universiteti i ofron studimet në doktoraturë. Në vitin 1937, pasi u nënshtrohet provimeve të ligjshme “në ditunin e Historisë dhe Arkeologjisë” dhe i merr “në mënyrë të lavdueshme”, fiton gradën shkencore “Doktor në Filozofi” me temën “Topografia dhe rrjeta e rrugëvet të Shqipnis në kohët e vjetra”.

Në vitin 1937 kthehet në atdhe dhe zgjedh të jetojë në qytetin e rinisë, Vlorë. Tahsin Jonusi punon fillimisht si mësues. Më dt. 14.09.1943 emërohet drejtor në Institutin Tregtar të Vlonës, dhe më pas, për një periudhë kohe punon edhe si drejtor i Apolonisë (marrë nga “Pasqyrat e Afërditës”, me autor Dionis Qirzidhi). Një ndihmë të frytshme në punën e tij, Dr. Jonusi gjen në veprën dhe kontributin e arkeologut italian Piro Marcone, me të cilin e lidh edhe një miqësi e ngushtë, falë bashkëpunimit trevjeçar në kërkim të gjurmëve të vatrave arkeologjike të lashtësisë ilire në Velcë, Amantia, Himarë e Butrint (marrë nga “Rilindasi i Vlorës, Ibrahim Abdullahu”, me autor Bardhosh Gaçe).

Gjatë viteve të studimit, por dhe më pas, Tahsin Jonusi ka qenë vazhdimisht i pranishëm në shtypin e kohës. Kontributet lidhen, kryesisht, me tema që kanë të bëjnë me profesionin e tij, arkeologjia dhe historia e Shqipërisë, por synimi gjithnjë i njëjtë: të përçonte te njerëzit po atë dashuri që ai vetë kishte për vendin. Shumë nga këto shkrime ende flenë në arkivat e dy shteteve, Shqipërisë dhe Austrisë, dhe sigurisht në dy gjuhë, shqip dhe gjermanisht, por një gjë është e sigurt: ofrimi i tyre për lexuesin dhe studiuesin shqiptar, si dhe atë gjerman, ndihmon në rritjen e krenarisë kombëtare dhe pasuron bibliotekat me analizë cilësore. Ndërkohë, Fondacioni “Henrietta Leavitt”, në bashkëpunim me familjen, kanë zbardhur dhe postuar në faqen e fondacionit (www.fhl.org.al) një nga punimet e tij, me titull “Topografia e Leshit (Lissos) dhe historia e tij”, botuar në revistën Kombi (Drejtor Ali Kuçi), në numrin e muajit shkurt, 1938. Së shpejti, lexuesi i sotëm do ketë në dorë edhe shkrimin “Dodona dhe mali i Tomorrit”.

Në moshën 30 vjeçare (viti 1942) martohet me vajzën e patriotit Ibrahim Abdullah Nota (njëkohësisht kryetari i parë i Bashkisë së Vlorës). Nga kjo martesë erdhën në jetë dy djem, Mentori dhe Nestori, të cilët nuk arritën ta njihnin të atin, pasi i la në moshë fare të vogël: Mentorin rreth dy vjeç dhe Nestorin vetëm një vjeç.  

Më 01.08.1944 e internojnë në kampin e internimit, në Mauthausen, Gjermani, ku edhe ekzekutohet më 15 dhjetor 1944. Ishte vetëm 32 vjeç!

Është për t’u theksuar, se për shkak të origjinës tregtare të familjes, sistemi komunist e trajton me ashpërsi familjen. Vepra dhe kontributet e këtij heroi kurrë nuk morën shpërblimin e merituar.

Elementi


ELEMENTI Ose Gjithçka ndryshon vetëm nëse bëhet me pasion

Autorë Sir Ken Robinson dhe Lou Aronica / Botues për gjuhën shqipe: Pema, Prishtinë.

RRETH AUTORËVE

Sir Ken Robinson, Ph.D., është një nga emrat më të njohur në të gjithë botën për zhvillimin e kreativitetit, risisë dhe potencialeve humane. Robinson ka këshilluar qeveri e korporata, si dhe organizata me shumë ndikim në fushën e kulturës dhe të arsimit. Jeton në Los Angeles, California, SHBA.

Lou Aronica është autor i dy novelave dhe bashkautor në disa vepra, veçuar The Culture Code (së bashku me Clotaire Rapaille). Jeton në Connecticut, SHBA.

Hyrje

Vite më parë kam dëgjuar një histori të mrekullueshme, të cilën kam shumë dëshirë ta tregoj. Mësuesi i një shkolle fillore po zhvillonte orën e vizatimit me një grup fëmijësh gjashtëvjeçarë. Njëri prej tyre – një vajzë e vogël – ulej gjithnjë në fund të klasës. Vajza zakonisht nuk u kushtonte shumë vëmendje mësimeve. Por në orën e vizatimit ishte krejt ndryshe! Atë ditë, për më shumë se njëzet minuta, vajza qëndroi palëvizur as edhe një çast, me krahët që dukej sikur ishin bërë një me fletën ku po vizatonte, krejtësisht e zhytur në atë që po bënte. Një përkushtim i tillë mësuesit iu duk i jashtëzakonshëm, i mrekullueshëm. Iu afrua vajzës së vogël dhe, me një zë mbushur me emocion, e pyeti çfarë po vizatonte. Pa e ngritur aspak kokën, vajza iu përgjigj: “Po pikturoj Zotin!” I befasuar, mësuesi vazhdoi diskutimin: “Por asnjë njeri nuk e di si duket Zoti!”

 “Do ta dinë shumë shpejt!” – ishte përgjigja e vajzës.

Më pëlqen kjo histori, sepse na kujton që fëmijët e vegjël besojnë – në mënyrë të mrekullueshme – në ato që përfytyrojnë. Ndërkohë që shumë nga ne e humbasim këtë besim sa më shumë që rritemi. Pyesni fëmijët e klasës së parë, se cili prej tyre mendon që është kreativ, dhe të gjithë do të ngrenë duart lart. Pyesni studentët e vitit të parë universitet për të njëjtën çështje, dhe shumica prej tyre do të qëndrojnë indiferentë. E kam me shumë pasion kur pohoj, dhe me shumë besim, se të gjithë lindim me aftësi të jashtëzakonshme natyrore, por që shumë prej tyre i humbasim sa më shumë kohë kalojmë në botën reale. Për ironi, një nga shkaktarët kryesorë të këtyre humbjeve është arsimi. Rezultati është që shumë njerëz kurrë nuk arrijnë të zbulojnë talentin e tyre të vërtetë dhe, në rrjedhojë, edhe kurrë nuk arrijnë ta dinë, se çfarë janë në gjendje të arrijnë.

Në këtë kuptim, nuk arrijnë ta dinë edhe se kush janë në të vërtetë.

Personalisht udhëtoj realisht shumë dhe puna më lidh me njerëz nga e gjithë bota, që u përkasin si korporatave, ashtu edhe sistemeve arsimore apo organizatave jo fitimprurëse. Dhe kudo kam takuar studentë në kërkim të së ardhmes, paditur nga ta nisin; si dhe prindër të shqetësuar, në përpjekje për t’i ndihmuar, por që nuk bëjnë gjë tjetër vetëm se i largojnë nga talenti i vërtetë që zotërojnë, në supozimin se fëmijët e tyre duhet të ndjekin të njëjtën rrugë konvencionale suksesi. Akoma, kam takuar punëdhënës që bëjnë maksimumin për të kuptuar si të përdorin sa më mirë talentet e ndryshme që zotërojnë njerëzit në kompanitë e tyre, ndërkohë që kam kohë që nuk numëroj më – sepse janë bërë vërtet shumë – njerëzit që nuk kuptojnë sa të talentuar janë si individë dhe çfarë pasioni fshehin brenda vetes.

Nga ana tjetër, puna më lidh edhe me njerëz që kanë qenë tepër të suksesshëm në ato fusha për të cilat janë të pasionuar dhe, sikundër shprehen, nuk mund ta përfytyrojnë se do mund të kontribuonin në ndonjë sektor tjetër. Besoj se historitë e këtij grupi njerëzish kanë një mesazh të rëndësishëm për të transmetuar rreth natyrës së kapacitetit njerëzor dhe përmbushjes së tij. Më ka rënë rasti të flas në shumë konferenca e takime në të katër anët e botës dhe kam dëgjuar histori si ajo e vajzës së vogël, të paktën po aq sa edhe statistika dhe opinione të ekspertëve të ndryshëm, që përpiqen t’i bindin njerëzit se kemi nevojë, të gjithë, të mendojmë ndryshe për veten dhe në lidhje me çfarë jemi në gjendje të bëjmë me jetën tonë; se si po i edukojmë fëmijët dhe si i drejtojmë kompanitë a institucionet.

Ky libër përmban një diapazon të gjerë historish që kanë në fokus kreativitetin që i ka udhëhequr në jetën profesionale njerëz shumë të ndryshëm. Shumë prej tyre janë intervistuar posaçërisht për këtë libër. Tregimet fillojnë, së pari, se si arritën të njohin talentet e tyre specifikë, dhe më pas se si ia dolën të jetojnë, me sukses të jashtëzakonshëm, duke bërë atë çfarë vërtet donin. Duke dëgjuar këto histori, më bëri përshtypje veçanërisht fakti që karriera e pothuaj të gjithëve nuk ka qenë aspak konvencionale. Ndërkohë që gjithnjë kanë qenë plot me dilema, mëdyshje e ngritje-ulje. Kam kënaqësinë të ndaj me lexuesin, se ndërsa zhvillonim intervistat, dëgjoja shpesh të më pohonin se bisedat në funksion të përgatitjes së librit, u shërbyen si burim për lindjen e ideve dhe përjetimit të përvojave paprovuar kurrë më parë apo të analizojnë, çfarë u ka ndodhur në jetë, sipas kësaj perspektive të re. Momenti i njohjes! Evolucioni i talentit që kanë pasur! Inkurajimi apo dekurajimi nga ana e familjarëve dhe e njerëzve të afërt, si miqve dhe mësuesve. Çfarë i bëri të ecin përpara, ndonëse me sfidën e përballjes me pengesa të shumta!

Dua të theksoj që në fillim se historitë e tyre nuk janë përralla me fund të lumtur. Secili prej tyre kalon një jetë mbushur me sfida dhe jo më pak ndërlikime. Nuk e kanë pasur të lehtë as edhe me karrierën personale, e cila nuk ka ecur sipas një vije të drejtë. Kanë pasur çastet e triumfit, po aq sa edhe ato të rrëzimit. Për asnjërin nuk mund të thuash se ka pasur një jetë “perfekte”, ndërkohë që të gjithë pohojnë një zëri se kanë përjetuar, rregullisht, momente që i kanë bërë të ndihen se gjithçka ishte në perfeksion. Historitë e tyre të mahnitin shumë shpesh.

Por ky libër nuk u drejtohet atyre. Ky libër është për ju!

Synimi pse është shkruar është të ofroj një vizion shumë më të pasur rreth kreativitetit dhe aftësive që zotërojmë ne, si qenie njerëzore, si dhe të mundësive për të përfituar të gjithë nëse arrijmë të kuptojmë si duhet talentet dhe pasionet që kemi. Ky libër analizon çështje që kanë rëndësi të jashtëzakonshme për jetën tonë dhe atë të fëmijëve tanë, për nxënësit e studentët, dhe akoma më shumë për ata që i mësojnë këta nxënës e studentë. Fjala çelës e këtij libri është Elementi, term i cili përdoret për të përshkruar pikëtakimin e gjërave që duam të bëjmë, me gjërat për të cilat jemi të mirë t’i bëjmë. Besoj se është e rëndësishme që secili prej nesh të gjejë Elementin e tij, jo thjesht sepse na ndihmon të ndihemi më të plotësuar, por sepse ndërkohë që bota është në evolucion të vazhdueshëm, e ardhmja e institucioneve që kemi, si edhe e grupeve sociale që u përkasim, varen tërësisht nga vetë ne.

Historia jonë është ajo e një bote në ndryshim si kurrë më parë. Shpresa më e mirë që mund të kemi për të ardhmen është të zhvillojmë një paradigmë të re për aftësinë njerëzore, në gjendje të plotësojë kërkesat për ekzistencë në erën e re. Kemi nevojë të përpunojmë një vlerësim të ri për rëndësinë që ka ushqimi i talentit njerëzor, së bashku me atë të të kuptuarit se si talenti shprehet në mënyra të ndryshme në individë të ndryshëm. Kemi nevojë të krijojmë mjedise – në shkolla, vendet e punës apo edhe në zyrat e administratës publike – që janë në gjendje të nxisin e frymëzojnë çdo individ për t’u rritur nga pikëpamja e kreativitetit. Kemi nevojë të sigurohemi që të gjithë njerëzve u jepet mundësia të bëjnë atë që duhet të bëjnë, të zbulojnë Elementin që gjendet brenda tyre nga vetë ata, sipas mënyrës së tyre.

Ky libër është një himn për diversitetin e mahnitshëm që kanë talenti dhe pasioni njerëzor, si dhe për potencialin e jashtëzakonshëm të rritjes dhe të zhvillimit që fshihet brenda gjithsecilit prej nesh; për nevojën e të kuptuarit të rrethanave që ndihmojnë në lulëzimin e talentit njerëzor, po aq edhe në dështimin me të. Akoma, është një himn për rëndësinë e përfshirjes së të gjithëve shumë më tepër sot, në të tashmen, si dhe domosdoshmërisë për të qenë të përgatitur për një të ardhme tërësisht të panjohur.

Për të dhënë më të mirën e mundshme të vetes sonë dhe të njëri-tjetrit, nevojë urgjente është përqafimi i një konceptimi shumë më të pasur rreth aftësive njerëzore. Kemi nevojë të përqafojmë Elementin!