Poeti i së vërtetës

Mbi harmoninё mes lirisё dhe krijimtarisё njerёzore në veprën e Basir Bushkashit

Nga Prof. Dr. Albert Frashëri

Refleksione për veprën: Zjarre dhe Fllad (2019) Autor Basir Bushkashi Tiranë: Ada.

Në ditët e para të kësaj vjeshte të zymtë, trishtuar nga dy tërmete të pafajshëm, lexova vëllimin  e fundit me poezi të poetit Basir Bushkashi. Ashtë libri i fundit në vargun e shumë e shumë vëllimeve poetike të këtij poeti tejet origjinal dhe një nga lirikët më të çquar të horizontit letrar të gjuhës shqipe. Vlera e tij nuk ashtë vetëm cilësia artistike e vargut, por edhe aftësia për të depërtuar pamjet më thelbësore të jetës njerëzore. Dhe këtë ai e ka bërë në saje të talentit, të ndjeshmërisë artistike dhe koherencës si qytetar patriot i një kombi të lashtë dhe bir i përunjur i njërës nga krahinat më interesante të vendit: Mati, ky thelb i shqiptarizmës, vatan i Kastriotëve dhe i humanistit të çquar të botës shqiptare, Pjetër Budit.

Pas leximit të librit “Zjarre dhe Fllad” (Botues “Ada”, Tiranë, 2019) vendosa tё shkruaj kёtё pёrsiatje duke menduar pёr njerёz, rinia e tё cilёve nuk perёndon kurrё. Pёr karaktere qё nuk pёrkulen e nuk konformohen. Nё kёto raste kemi tё bёjmё me qytetarё tё veçantё, me individualitete qё shpesh i mungojnё shoqёrisё dhe sidomos me krijues tё pashtershёm. Këto do të ishin modele qё i japin dritё e nur jetës sonë, sepse krijimtaria, artistike apo shkencore, pёrbёn një nga pamjet mё sublime tё ekzistencës së Njeriut.

Shpesh herё mbizotёron prirja pёr tё krijuar tё ashtuquajturat vipa apo yje tё faqeve tё para tё revistave e tё ekranit. Nё koridoret gjysëm të erreta e të heshtura pallatesh të ngjyrosur sajohen personazhe tё suksesit pёr tё befasuar vёmendjen e qytetarit me ngjarje dhe aventura që të shumtën e herëve nuk kanë vlera reale për shoqërinë. Njё plak i urtë i shekullit tё kaluar, kur e pyetёn se ç’donte tё bёhej kur tё rritej, u pёrgjegj: nuk dua tё jem simbol i suksesit, por thjesht Njeri me vlerё. Ishte plaku Einstein ky Qytetar i Madh i njerёzimit. Një njeri i ditur i lashtësisë, Konfuci, kur e pyetën se ç’ashtë dituria u përgjegj: “Të kuptosh të afërmin.” Pyetjes se ç’ashtë virtyti iu kthye me dy fjalë: “Të duash të afërmin.”.

Në krijimtarinë e mikut tim kam ndjerë prirjen romantike të poetëve, si Heinrich Heine, vargun elegant të Ljermontovit dhe shpirtin e lirë të Eseninit. Kam rijetuar flladin dhe aromat pranverore të poezisë së Lasgushit të pavdekshëm, ngahera poet i poetëve. Ajo e Basirit ashtë poezia e dashurisë njerëzore dhe e të vërtetës. Ashtë poezia e poetit gjithmonë në lulen e rinisë.

Basir Bushkashi, poet i Matit, ka shkruar poezi qё nё bangat e shkollёs, madje jo pak herё ato janё shndrruar nё tekste kёngёsh fituese nё festivalet kombёtare. Lirika e tij përqafon temat e randësishme të jetёs. Nga ana tjetër ai ka shprehur pikёpamjen e vet jo vetёm nё vargje, por edhe si qytetar, nga ata qё rrallё herё gjejmё midis nesh.

Nga pikëpamja qytetare do të konsideroja si kryevepër të tij letrёn qё ai i shkruajti me guxim dhe vetëdije të plotë diktatorit antikombëtar Hoxha nё dhjetor 1981. Pёr atё letёr e dёnuan tё shtynte vagonat nё galeritё e minierave tё kromit. Me atё letёr Basiri denoncoi gjëndjen e rёndё, varfërinë e popullit dhe shprehu nevojёn urgjente pёr reforma radikale nё jetёn e vendit. Ky zë i vetёm nё njё realitet qё tё zinte frymёn, buronte jo vetëm nga logjika dhe morali i qytetarit patriot, por edhe nga zemra dhe ndjeshmëria e poetit. Ajo letër i kushtoi shumë vite pune të detyruar në minierat e kromit në të cilat ai njohu thellë vuajtjen njerëzore dhe njeriun e thjeshtë. Basiri e dinte fare mirё qё pak vite mё parё regjimi kishte pushkatuar dy poetё tё rinj, sepse nё intimitetin e ditareve tё tyre kishin shprehur pesimizёm e pakёnaqёsi ndaj regjimit totalitar tё asaj kohe. Ai i njihte mirё dy poetёt e pushkatuar: Vilson Blloshmi e Genc Leka. Pas viteve ’90 Basiri nuk u josh nga tundime karrieriste për tu bërë njeri i politikës, sikundër i ofruan, por rifilloi jetën normale të qytetarit me pasionin e mësuesit të brezit të ri, pa iu ndarë mallit për poezinë. Ai mbeti poet, ashtu siç kish lindur, i lirë, vëzhgues i rafinuar i ndryshimeve shoqërore, pa trazuar asnjëherë objektivitetin e artistit me interesa meskine të çfarëdo lloji.

Duarlidhur nga rutina e nga një lloj mediokriteti që shpesh herë errëson shumë pamje të jetës sonë, njerëzit heshtin dhe anashkalojnë virtytin që shpreh vepra e qytetarëve.  Pikёrisht, duke menduar për këtë heshtje të fajshme vendosa të shkruaj disa mendime për poetin matjan Basir Bushkashi.

Poesia e tij ka si temë qëndrore dashurinë dhe rreth saj vëmendja e poetit vëzhgon natyrën, njerëzit, virtytin, miqësinë dhe mediokritetin. Por bukuria në filozofinë e poetit Bushkashi nuk ashtë ajo që duket së jashtmi, por diçka tjetër që buron nga shpirti, nga natyra njerëzore për të cilën ai ka një ndjeshmëri të madhe e të pashtershme. Kjo krijmtari i ngjan një piramide në krye të së cilës poeti ka kurorëzuar perëndeshën e bukurisë e të dashurisë, Afёrditёn, që popujt mesdhetarë adhuruan si pamjen më të vyer të jetës. Kështu edhe poeti ynё, lirika e tё cilit nuk mund të bënte ndryshe. Edhe në këtë vellim të fundit gjejmë pikërisht shpirtin poetik që ka karakterizuar krijimtarine e tij që nga rinia e herëshme. Nga kjo pikëpamje, mendoj, që edhe libri “Zjarre e fllad” konfirmon këtë karakter të një krijimtarie që prej kohësh ka konsoliduar identitetin teper origjinal e thellësisht të freskët të saj. Fjala vjen, në poezinë shumë të ndjerë, “Hesht pylli” poetishpreh me ndjenjë dhe elegancë trishtimin e pyllit kur zogjtë shtegtarë me bilbilin mbret largohen:

  • Ikën zogjtë shtegtar
  • ikën e bënë shteg
  • Mbi të gjithë bilbili
  • Këngëtari mbret
  • ndaj pylli i brengosur
  • Veç hesht e hesht. . .

Janë të paharrueshme motivet e poezive si, fjala vjen, “Sa gjëra”, “Si nëpër erë”, “Më thërret pulëbardha”. Stili i tij fjalëpak, elegant e thelbësor arrin të shprehë në pak vargje fenomene, ide dhe probleme të kohës sonë. Një e tillë është poezia “Kaltërsi dhe zjarre”, ku spikat pa mëdyshje logjika e matematicienit dhe vargu si fllad pranveror i artistit.

Poezia e Basirit, qëndisur me durimin e një gjysëm shekulli, ashtë e pashtershme sepse buron nga njeriu qё e do fort jetёn e që mendon me kokёn e vet. Pikёrisht siç ashtё nё natyrёn e poetit, tё artistit. Nё këngёt pёr tokёn, pёr mikun e pёr dashurinё ai nuk humbet nё gurrёn e ndjenjave vetiake, sepse ka njё vёshtrim tё mprehёt e kritik mbi tё gjitha problemet e shoqёrisё. Nё togun e vargjeve Syri i ditёs, gjejmё dhjetё fjalё tё skalitura nga shpirti i poetit nё pak vargje:

U mvrenjt syri i ditёs,

u pikёllua.

Pёrpara njё lypёsi rrugёs rrёzuar                                  

    [Vёrshimet e gjelbёra, faqe 49]

Ky tog vargjesh krijon njё imazh thellёsisht realist e njerёzor. Pёrfytyroj njё lypёs tё mjerё qё gremiset dhe rezja e dritës nё dramёn e tij shndёrrohet nё njё hije qё depёrton thikshёm kalimtarёt. Basirit i mjaftojnё dhjetё fjalё pёr tё rrëfyer dhimbjen e madhe tё varfёrisё. Njё dhimbje universale pёrpara tё cilёs drita humbet shkёlqimin e saj, sikur tё ndjehej fajtore pёr vuajtjen njerёzore. Probleme tё tilla dramatike tё kohёs sonё në vargun e Basirit shndrrohen nё njё urtёsi kristaline pёr ditёt tona. Poezia Plagёt e Lurёs denoncon shkatёrrimin e pyjeve e tё ambjentit dhe kёtё e shpreh sikur Lura tё ishtё njё bijё e vetme. Vargu i poetit e tejkalon propagandёn e politikёs, sepse edukon te brezi i ri ndjeshmёrinё pёrmes magjisё qё krijon poezia.

Mrekullisht poezia e Basirit shpreh një thelb fizik natyror të mjaft problemeve të kohës sonë. Ai ndodhet nё Çéçina (Toskana), nё detin Tirren. Mё befasoi mjeshtёria mё tё cilёn ai shpreh njё arёsye tё bashkёsisё dhe harmonisё mes njerёzve. Ndёrsa njerёzit shpesh ndёrsehen njёri kundёr tjetrit dhe shpikin absurditete pёr tu fshehur pas diferencave të tyre, ai bёn tё kundёrtёn nё vjershёn Nё detin Tirren. Vargu i kësaj poezie shpreh me një thjeshtësi befasuese mendimin e poetit. Kur noton nё detin Tirren të Toskanës ai ndjen edhe ujrat që  Lusa, lumi i fshatit të tij të lindjes, ka derdhur në këtë det të Italisë. Ky det, në ndjeshmërinë e poetit, në madhështinë e vet bashkon në një qënie dhe harmoni të vetme ujrat e dhjetra lumejve të largët dhe njerëzit e tyre. Mendoj qё kjo poezi na jep njё gjetje gjeniale të autorit, sa reale aq edhe filozofike. Ajo shpreh me urtësi poetike njё nga problemet e mprehta tё shoqёrive moderne. E kam fjalёn pёr ato vёnde qё pёrjetojnё migracioniet njerёzore shpesh herё me pёrçmim dhe me paragjykime tё papranueshme.

Gjetje tё tilla mund tё jenё edhe spontane. Shkencёtari ka njё pёrqasje racionale, tё arsyetuar nё zbulimin e tё vёrtetave. Artisti kur shkruan poezi, kur thur vargje nuk bёn njё arsyetim e prej tij tё deduktojё vargun. Pra aftёsia krijuese, pёrqasja e artistit ashtё më e pajtueshme me thelbin trashendental tё Natyrёse e tё krijimtarisё njerёzore. Pёr kёtё arsye vargu, melodia burojnё lirshëm prej shpirtit të poetit. Ato na fisnikërojnë e na pёrtёrijnё si ujёt e burimit pa deklarata e pa daulle. Kёto dy pёrqasje, racionale njёra e trashendentale tjetra, janё dy kёrkime alternative dhe komplementare tё sё vёrtetёs nga ana e Njeriut. Mendoj qё kjo lloj aftёsie e lindur karakterizon krijimtarinë dhe urtësinë e Basirit

Sa thashё mё sipёr do të meritonte njё kuvendim tё plotё. Por unё mendoj ta orientoj kёtё meditim kah thelbi i vet, d.m.th. kah raporti mes lirisё sё individit dhe aftёsisё krijuese tё tij. Sepse kjo e dyta ka nevojё pёr tё parёn. Pёr tё qenё mё tё saktё duhet tё konsiderojmё dialektikёn mes lirisё dhe krijimtarisё apo instinktit krijues tё Njeriut. Natyrisht liria i jep krahё krijimtarisё. Por kjo nuk do tё thotё qё pa lirinё Njeriu nuk mund tё krijojё. Kёtu ndёrhyn njё parametёr tjetёr: individualiteti, karakteri dhe pavarёsia e artistit.

A keni patur rast të shihni ndonjё lule nё plasaritjet e shkёmbit? Aty kushtet qё fara e sjellё nga era e malit, tё mbijё e tё krijojё lulen, janё minimale. Mungon dheu, drita dhe ngrohtёsia. Megjithatё instinkti i jetёs, i riprodhimit e tejkalon kёtё rrethanё qё i kundёrvihet jetёs dhe krijimtarisё. Fara edhe nё prani tё kushteve tё rrepta, mund tё krijojё njё jetё tё re. Dhe kёtё e bёn fara e zgjedhur, ajo qё shpreh më mirё potencialet e species. Krijimtaria e Basirit, jo sot por ngahera, i ngjan asaj fare tё zgjedhur, qё mbin e lulёzon edhe kur era e akullt e vёrvit nё plasaritjet e pajetё tё shkёmbinjve.

Nё kushtet e totalitarizmit komunist nuk mbeti poet pa i kёnduar Oborrit. Basiri, pёrkundrazi, i kёndoi jetёs. Nё tё tilla raste, nga pikёpamja fizike, regjimi synon ta asfiksojё prirjen krijuese tё artistit, kur ky kёrkon tё rrёfejё tё Vёrtetёn. Por ka prej tyre qё pranojnё dhimbjen fizike dhe ruajnё tё paprekura bindjet e tyre. Njё artist i tillё fiton ndaj tё Keqes, e mposht atё sepse nuk tjetёrson thelbin e vet. Ai vuan privacionin e lirisё nga pikёpamja fizike, por pa tjetёrsuar idetё personale dhe krijon nё pёrputhje me bindjet vetiake. Pra forca e tyre e shndёrron nё pozitive dialektikёn mes lirisё sё individit dhe aftёsive krijuese tё tij. Pamja njerёzore, intelektuale, e njё artisti tё tillё fiton mbi tё Keqen, edhe pse fizikisht ai vuan.

Në një poezi të tij, poeti Basir Bushkashi rrёfehet si një “Lis i vetmuar”, sikur tё donte konfirmimin e lexuesit.

Na ishte njё herё, aty nga fillimi i shek. XX, njё matematikan dhe filozof i madh. Bertrand Russell e quanin. Ishte profesor, titullar pikёrisht i katedrës qё kish patur Isaac Newton nё Cambridge. Russell, njё shpirt i pavarur, nuk rreshti sё kritikuari qёndrimet pak demokratike tё fuqive te mёdha tё asaj kohe. Pёrfundimi? E dёnuan me burgim si pacifist i bindur. Mё pas e thirrёn si profesor dhe, kur gjakrat nё Angli ishin ftohur, i ofruan sёrish katedrёn nё Cambridge. Russell, vuajti fizikisht dёnimin, por i mposhti me urtёsine e vet ata qё donin t’i privonin lirinё e mendimit.

Abdyl Frashёrin patriot e dёnuan me vdekje. Ai vdiq i sëmurë pa i mohuar bindjet e tij. Sami Frashёri, vitet e fundit tё jetёs i dёnuar nga perandoria turke të mos dilte nga shtëpia, vdiq pa tjetёrsuar pёrmbajtjen e krijimtarisё sё tij. Edhe ky ishte farё e zgjedhur dhe krijoi me koherencё deri ditёn e fundit tё jetёs, jo sipas kanuneve tё Oborrit, por sipas prirjes dhe bindjeve personale.

Pjetёr Budi, intelektuali i madh, mё interesanti dhe mё origjinali i humanizmit tё hershёm shqiptar, thellёsisht njeri dhe artist, dijetar e patriot, pёrcaktoi gjuhёn amtare pёr tё kuvenduar me Zotin, edhe pse kjo bindje e çoi nё njё vdekje tё papritun. Atё e mbytёn, por nuk vdiq, sepse ideja e tij pёr liturgjinё nё gjuhёn amtare, parapriu deri edhe iluminizmin europian. Ky qytetar i madh i Arbёrit dhe i të gjithё kombit shqiptar, pёrbёn njё nga parabolat më interesante e dramatike tё lirisë e të pavarёsisё individuale, nga njё anё, dhe krijimtarisё njerёzore, nga ana tjetёr.

Pёrmenda disa emra qytetarёsh tё ndritun, simbole qё dёshmojnё thelbin e lirisё, aftёsitё krijuese tё Njeriut dhe vendosmërinë e tij. Poeti ynё Basir Bushkashi i pёrket kёsaj fare artistёsh, qё mbijetojnё, e mposhtin tё keqen dhe krijojnë si njerëz të lirë edhe pse të papërkrahur nga sistemi, dje dhe sot. Shoqëria u detyrohet artistëve të tillë që janë të rallë në panoramën e letrave shqiptare, njerëzve që sakrifikuan dhe krijuan si njerëz thellësisht të lirë e të pavarur.

E përfytyroj poetin të vetmuar në majën e një mali të lartë ku mediton e kuvëndon me horizontin e pafund të qiellit të kaltër, me erën dhe pyllin, me dritën dhe errësirën, pikërisht aty ku nuk e ndikon askush përveç se dashuria, lumturia, vuajtja apo mjerimi i njeriut të thjeshtë, aty ku nuk mund ta zdrugojë e as ta adaptojë mediokriteti i kohës sonë.

Përse këtu?”, e pyes, “Përse i vetmuar?” “Sepse qё këtu” – më thotë – “ndjej urtësinë që më rrëfen udhën, atë urtësi që më bën të vetëdijshëm për jetën dhe për të shprehur e gëzuar lirinë, timen e të sivëllezërve të mij.

Shkruajta me një frymë dhe me emocionin e leximit të librit “Zjarre dhe Fllad” mbi çfarë mendoj për poezinë e poetit Basir Bushkashi, tashmë jo vetëm të luginës së Matit. Janë mendime të një miku që u detyrohet shumë ish nxanësve të vet, mes të cilëve edhe Basiri, për mirësinë që i kanë dhuruar, gjysëm shekulli më parë. Ajo miqësi e mbikaloi largësinë që i ndan njerëzit së gjalli dhe u ripërtëri në këto vite të fundit me vizitën time në Mat. Ajo miqësi tani ndjehet më e vyer dhe . . . , Perëndia më ndjeftë, si rakia e zjerë dy herë.

Terni, 28 nëntor 2019

Rrëfim për babanë, për Veip Trimin dhe për vete

Nga Sefedin Çela

Duhet të ketë qenë vera e vitit 1972. Prej disa muajsh isha transferuar në gazetën lokale, në Skrapar, saktësisht nga 1 prilli, dita e gënjeshtrave. Më 5 shtator ishte 30 vjetori i Çlirimit të rrethit. Më kishte ftuar për kafe te “Sorkadhja” Bardhyl Ylli, drejtori i Muzeut, i të vetmit muze në Çorovodë, dhe për këtë arsye edhe me funksion të dyfishtë: historik dhe etnografik, njëfarësoj MAPO-je me “artikuj të përzier”. Po rikonceptohej përmbajtja e rifreskoheshin stendat për festën. Ishte menduar të viheshin emrat e fotot e gjithë dëshmorëve dhe ish-partizanëve të rrethit. Bardhyli më kërkoi një foto të babait, mundësisht me veshje partizane, për ta vendosur në stendë. Ky ishte sebepi i kafes!

Por nuk kishim asnjë foto të babait partizan! I kishin shkuar plumbat anash, në betejën e Qafës së Kiçokut, ndërsa më korrik të vitit 1943 i kishte rrëmbyer plumbi shokun në krah, Shabanin, që e kishte si vëlla, me shtëpitë në fshat aq afër, sa dasmat i bënin me portat hapur, si një familje, po foto nuk kishte ardhur siraja të bënte. As edhe një për be! Asokohe, paralufte, në fshat mund të vinte rrallë e tek ndonjë kallajxhi nga Përmeti, po fotograf nuk mbahej mend të kish ardhur. Kishim vetëm një foto prej tij, dalë në Tiranë, kur punonte në pemëtore, të zmadhuar s’di nga kush dhe varur në mur, në odën e mesit, krah vendit ku varej llamba. Të shumtën e herës shihja gjyshen të zgjatej e të fshinte me pëllëmbë xhamin e kornizës. E fshinte me përparëse, ndërsa nga sytë i rridhnin lotët vu e vu, si çezmë.

Ajo foto më kujtonte dhimbjen, atë dhimbje që nuk të ndahet deri në fund të jetës. Gjyshja nuk kishte djalë a vajzë tjetër, as nënë e babë, as motër e vëlla. Disa i ishin shuar në një ditë të vetme në masakrën e Vlushës, një fshat i fshehur thellë në një rrëzë, që gjermanët as do ta gjenin dot pa kallauzë. E keqja gjen kallauzë pa vjen e mbahet mend për atë gjëmë. Gjyshes i kishte mbetur vetëm ajo fotografi, varur në mur, tek e cila varej përditë dhe ajo. “Dëgjo, thotë Bardhyli, po të jap një zgjidhje të veçantë, se e sjell rasti. Kemi një piktor që na vjen në ndihmë, Stefanin, punon në komunalen e qytetit. E njeh Stefanin? Merre atë foto nga korniza për disa ditë, pozo dhe vetë e vuala!” Vuala, ishte e vetmja fjalë frëngjisht që dinte Bardhyli, por që e gjente të udhës ta përdorte sa herë i duhej të dilte nga një situatë ku nuk donte të ishte.

“Si u bëka kjo punë, i them, se jam i biri dhe kam emrin e tij nuk do të thotë se jam vet ai. Qëllimi justifikon mjetin, thuaj ti?” “I ngjet shumë tëtati e je afërsisht në moshën kur ishte partizan. Më beso, nuk e kam nga vetja, ma ka thënë Veip Gogo. Te vetja edhe mund të dyshoj po te Veip trimi? Kurrë!” – i vuri pikën Bardhyli.

Kisha dëgjuar që fëmijë për Veipin. Thonin se ai parashikonte prishjen dhe ndreqjen e motit, kohën me shi a breshër dhe kohën me diell, sipas dhimbjes së kockave. I kishin mbetur në trup disa copëra predhash që nga koha e luftës. Thuhej se mblidhte vetëtimat mbi vete si rrufepritëse. Kishte zjarrin brenda vetes, ndaj dukej kuqs, nga fytyra te flokët,madje dhe nga qepallat e syve. Kur isha në konvikt, në shtatëvjeçare, rastësisht u ndodha ngjitur me të, te dyqani i Togut, në cep te urës. Dikush i foli “si je, Veip Çepani?”, që mua m’u duk se i tha “si je, Veip Trimi”, se nga anët tona është e rrallë të dëgjosh të të thërrasin emër e mbiemër bashkë, aq më tepër me emrin e fshatit për mbiemër. Pa e parë me sy e përfytyroja si hero, si ata për të cilët kisha lexuar në librat e këndimit a të historisë, me fotografi sa gjysma e faqes . Ai nuk ngjiste fare me ata, i kishte duart të ashpra, duar bujku, me gishta të trashë; blinte te Togu gozhdë për qereste, gërshërë për të krasitur pemët e guna të rrahura në dëstilë, blinte kripë për gjellë e kripë për bagëtinë, blinte ato që nuk i bënte dot me duart e veta.

Njëherë te dyqani, si padashur, e preka te krahu, për të parë sa i vërtetë ishte. Thoshin se ai kishte disa dekorata, po jo aq sa plagë kishte marrë, veç nuk e kisha parë me ndonjë prej tyre në gjoks. Kur isha student e kisha dëshirë të shkruaja, më shkonte shpesh mendja te ai, po asnjëherë nuk guxova, e kisha më të lehtë të trilloja dhe të shkruaja fabula që i besoja edhe vetë, se sa t’i afrohesha Veipit . Kisha frikë mos i lëndoja plagët, apo mos e ngrija akull, si shtatore, aq sa ai të thoshte “ky nuk jam unë”, mos e ktheja në njeri të radhës, me gishta tërë kallo e me flokë si shtupë harruar pa qethur, i pangjashëm me ata heronj, për të cilët kisha lexuar dhe që i doja.Po ai trim që kishte marrë katër plagë në katër beteja të ndryshme, në kohë paqeje kishte hedhur armët e kohës së paqes e ishte dorëzuar! Nuk kisha dëgjuar të trembej e dorëzohej njeri në kohë paqeje. Nuk kisha dëgjuar që nga kjo proçkë që kish bërë, në vend që të përçmohej – nderohej. Asnjë trim tjetër nuk e kishte bërë. Pse e kishte bërë?

Pas pesë muaj zbor pasuniversitar në një repart ushtarak instruksioni në Shkodër, në 4 janar 1972 fillova punë si redaktor te “Zëri i Rinisë”. Në muajin shkurt rregullova një shërbim në Skrapar. Historia e Veipit më vërtitej në mendje e nuk mund ta shkruaja dot. Më trondiste ajo që kishte bërë në luftë e më trondiste ajo që kishte bërë në paqe. Pse e kishte bërë?
E dija se ai nuk ia shkrepte me gazetarët, ndoshta se nuk donte. U prezantova si nip në Prishtë e bëra një orë vrap deri në qendrën e lokalitetit në Çepan, ku kishte shtëpinë.” Pse, pse, pse?” më rrihte trurin si çekan. Fill pas luftës e kishin vënë të drejtonte rrethin. Pa u bërë një viti u thotë atyre mbi krye “faleminderit shumë, po nuk e bëkam dot. Do të kthehem në fshat”. Dhe u kthye. Pse? Në vend që ta pyesja unë, filloi të më pyesë ai. U desh t’i them si quhesha, më pa mirë e mirë, më vuri dorën në sup e tha “ kam qenë në luftë me një djalë nga Polena me emrin tënd, që i ngjan shumë, pa më thuaj kush je”. I thashë se jam i biri, i thashë dhe si kishte ngjarë që mbaja të njëjtin emër. E dinte si kishte ndodhur, si e treti tim atë malaria dhe e ftohura e rëndë e marrë në ujërat e lumit nga Jagodina te Ura e Kuçit në dimër të 44-ës, si e kishin shtruar ilegalisht në spitalin e Tiranës dhe si u lirua nga ushtria në 45-ën pa e marrë më veten. E hëngri lufta në lulen e rinisë – tha. Disa me plumb, disa me sëmundje. Të gjithë kemi nga një mardha.
Me mbajti për darkë e nuk e pata më të vështirë të pyes e të përgjigjem. Ika, tha, se ishte një luftë që duhej bërë me armë të tjera, që unë nuk i kisha. Nuk ishte njësoj si të tërhiqje këmbëzën e pushkës, unë vetëm atë dija të bëja. Ajo që di të bësh më mirë të bën trim. Nuk ishte lapsi arma ime, gishtat e mi nuk mblidheshin ta mbanin dot, ishte top i rëndë për mua. Njeriu duhet të thotë atë që di të bëjë e duhet të thotë edhe atë që s’di ta bëjë Nuk bëra ndonjë turp, ore! Nuk u shtira, thash të vërtetën. Po tani më ka zënë syri lloj-lloj maluketërish që mbajnë, pa pikë zori, pesha të rënda që nuk kanë bythë t’i mbajnë e meazallah se duan të shkulen. Nuk di pse ndodh kështu, pse paqja e prishka njeriun! S’them se jam bërë pishman për atë që bëra atëherë. Vetëm se tani them a jam po aq trim sa ta bëja dhe njëherë tjetër? Jam lodhur a jam plakur që më shkon mendja kështu?

Dy muaj pas kësaj bisede me Veipin, më 1 prill, ditën e gënjeshtrave, unë lashë “Zërin e Rinisë” e iu përgjigja thirrjes për t’u kthyer në vendlindje, në gazetën lokale të sapohapur. Nuk dola vullnetar, jo, po më kërkoi rrethi nga kisha marrë bursën për në universitet, rrethi i vendlindjes! Lashë një apartament që rastësisht fati ma kishte sjellë në dorë si në përrallë, te i cili sa kisha vënë një bravë të re, lashë kokën mënjanë në godinën 18 të vajzave në Qytetin Studenti – gruan time të ardhshme, me të cilën kaloja si në ëndërr mbasditet – e u nisa drejt një xhepi, ku nuk kishte më rrugë për më tej. Isha i ri! Isha në një kohë kur atë që bëra unë nuk isha i vetmi që e bëja. E kishte bërë im atë, e kishte bërë Veipi me katër plagë, e kishin bërë mijëra djem dhe vajza Nuk e di ishte kurajë apo çmenduri, aventurë apo hap revolucionar, a të gjitha bashkë, po e bëra. Nuk ishte e njëjta me atë që kishte bërë Veipi në kohë lufte e në kohë paqeje, por në mos e ngjashme, ishte si e gatuar në një magje. Stefan Beruka ishte një i ri nga minoriteti, me një mënyrë të foluri që të bënte për të qeshur edhe kur nuk thoshte asgjë për të qeshur, vetëm nga theksi që u vinte fjalëve. Ishte i sjellshëm dhe i gatshëm për t’u gjendur, nga ata që është më mirë t’i kesh se sa të të kenë mik. I dhashë një kopje të fotos së vetme të babait, që e hoqa me kujdes nga korniza. Ai bëri disa vizatime e foto me mua dhe kaq. Kjo qe e gjitha… Ditën tjetër solli këtë vizatim portret që shikoni sot – babain si nuk e kisha parë asnjëherë e si doja ta shihja, partizan me yll në ballë.

Edhe Stefani ishte nga ata dhjetëra e qindra djem e vajza, mësues, inxhinierë, mjekë, merceologë nga gjithë Shqipëria, që kishin ardhur në Skrapar jo se kishin zgjedhur, jo thjesht për të marrë një rrogë, por edhe për të bërë secili diçka për këtë dhe të përbashkët. Ne ishim një brez që nuk u bëmë bisht detyrave. Vumë nga një tullë e nuk hoqëm tulla. Atdheu nuk është as ideologji dhe as fe. Atdheu është besim. Atdheu është të punosh për të dhe ta quash detyrë e akt moral. Atdheu është dhe mision. Kështu a qenë dhe kështu do të jetë. Në atdhe mund të bësh ekonomi tregu e prokopi, si i thonë, po me atdheun shkëmbim tregu nuk mund të bësh kurrë! Brezi ynë nuk përbetohej për flamurin duke bërë shqiponjën me kryqëzim gishtash, betimi ynë ishte gatishmëria për të qenë atje ku kishte nevojë të ishim, pa bërë sikur. Ndërtuam si mundëm, nuk kemi pse turpërohemi. Turpi le t’u mbetet atyre që shpërdoruan mundin e gatishmërinë tonë. Zhgënjimi ynë le të jetë kryqi i tyre.

Babai ishte vetëm 33 vjeç, në moshën e Jezuit, kur u nda prej nesh. Jezu Krishti kishte qenë marangoz, nuk kishte lindur shenjt: martirizimi për të tjerët e bëri shenjt. Im atë nuk ishte Jezui, nuk mbajti kryqin për të tjerët si ai, besimi i tij ishte liria. Dinte të punonte tokën e të shartonte pemë, zanate që i kishte mësuar si punëtor krahu në pemëtoren e Tiranës. Robtohej për të ndërtuar jetën për familjen e vet, po iu desh të luftojë edhe me pushkë për liri, pa kursyer asgjë e pa kërkuar asgjë. Diç kam bërë dhe unë, bëj t’i them, kam bërë përditë betejat e mia të vogla për të qenë i denjë, nuk kam kryqëzuar duart.

Shoh këto ditë si vështrojnë nga portretet në rrugët e Tiranës bashkëluftëtarët e bashkëmoshatarët e tij, mbetur përherë të rinj. Me sytë e mendjes, midis tyre shoh babain tim me këtë portret, që ka diçka prej kohës, prej tij, prej meje, prej Bardhyl Yllit e prej Stefan Berukës. Nuk pate kohë të më zhgënjesh, baba, i them. Jeta jote e shkurtër ishte jetë e denjë biri, burri e ati. Jam krenar që kam emrin tënd e që jam biri yt!

  • O djema ç’po ngjan me ju,
  • Vitet tutje, ju tëhu

Ata nuk kursyen rininë e jetën. Populli i përjetësoi në ndërgjegjen e vet, u ngriti piedestalin me këngë. I shohim ashtu si ishin, trima, të rinj e të bukur. S’ka krrakashkrues që t’i nxijë! Nuk i nxihen pendët korbit. Ata janë Bijtë e Shqipes të Flamurit të Lirisë, jo të shqiponjës me kryqëzim gishtash mburravecësh.

Një dëshirë për Krishtlindje

Një dëshirë për Krishtlindje Autor: Katherine Rundell

Ilustrimet: Emily Sutton / Shqip: Valbona Nathanaili / Botues: Fondacioni “Henrietta Leavitt” – Fondacioni Shqiptar për Shkencë, Media dhe Demokraci (Seria e librave për fëmijë) / Redaktorë: Zimo Krutaj dhe Iva Nathanaili / ISBN: 978-9928-4543-1-7/ Çmimi 1500 lekë / F. 64 / Lidhje e fortë / Elbasan: nëntor 2019.

Përmbledhje

Katherine Rundell, fituesja e disa çmimeve dhe autorja e librave Rooftoppers, The Wolf Wilder dhe The Explorer, sjell magjinë e Krishtlindjes nëpërmjet një historie ku ndërthurret klasikja me modernen. E shkruar me shumë ngrohtësi dhe mbushur me nota humori, “Një dëshirë për Krishtlindje” na sjell në vëmendje vlerat dhe njerëzit që vërtet kanë rëndësi për ne.

Një djalë i vogël shpreh një dëshirë që e nxori nga thellësia e zemrës sapo pa një yll që po bie natën e Krishtlindjes. Dëshira është shumë e thjeshtë, por shumë domethënëse për kohët moderne që jetojmë:

Nuk dua të jem vetëm! Kam dëshirë të kem sot dikë të rrijë me mua.”

Këtu fillojnë edhe aventurat e djalit të vogël. Teodori, djali i vogël i përrallës sonë, kalon një natë të paharruar me katër miq shumë të veçantë, aq të dashur dhe të çuditshëm njëkohësisht.

Libri ka shitur, në Mbretërinë e Bashkuar, më shumë se 7,000 kopje.

Libri është përkthyer, përkatësisht, në: Francë (Gallimard), Gjermani (arsEdition), Itali (Rizzoli), SHBA (Simon & Schuster), Japoni (Goblin Shobo), Greqi (Metaichmio), Poloni (Foksal), Kinë (New Buds), Rusi (Rosman), Ukrainë (Ranok), Shqipëri (Fondacioni “Henrietta Leavitt”).

Rreth autorëve

  • Katherine Rundell ka fituar Çmimin e librit për fëmijë “Waterstones”, “The Costa Children’s Book Award 2017” dhe “The Blue Peter Award” për narrativën më të mirë. Autorja është nominuar për “Carnegie Medal”
  • Emily Sutton ka mbaruar studimet pranë “Edinburgh College of Art” më vitin 2008. Ka ilustruar, gjithashtu, dy nga librat e autores Clara Button, si dhe librin e Michael Bond “The Tale of the Castle Mice” .
  • Valbona Nathanaili është përkthyese e një numri të madh librash nga anglishtja.

Vajza dhe dinozauri

Vajza dhe dinozauri Autor: Hollie Hughes

Ilustrimet: Sarah Massini  / Shqip: Valbona Nathanaili / Botues: Fondacioni “Henrietta Leavitt” – Fondacioni Shqiptar për Shkencë, Media dhe Demokraci (Seria e librave për fëmijë) / Redaktorë: Zimo Krutaj dhe Iva Nathanaili / ISBN: 978-9928-4543-2-4 / Çmimi 1300 lekë / F. 32 / 274 X 245 mm / Lidhje e fortë / Elbasan: nëntor 2019.

Përmbledhje

Në një qytet të vogël buzë detit, banorët shohin shpesh një vajzë të vogël – Mariana emrin ia thonë – të marrë rrugën drejt bregut. Por jo për të luajtur me bashkëmoshatarët e saj! Mariana gërmon rërën e artë! Mariana është në kërkim të një miku të veçantë, të një dinozauri, të cilin beson se do ta ndërtojë nga kockat që gjen gjatë gërmimit, në bregun e detit.

Një natë, ndërsa shtrihet për të fjetur, shpreh një dëshirë nga thellësia e zemrës, që dinozauri të bëhet prej vërteti!…

Dhe ndonjëherë, kur dëshirat thuhen nga thellësia e zemrës, ndodh të realizohen… Gjithçka është e mundur dhe asgjë nuk është si duket!

Pjesë nga libri

Tak-tak u dëgjua në dritare,

Mariana u zgjua! – Oh, ç’gëzim! Mrekullia? – Për pak!

Dëshira ishte realizuar!

Kujtime të paharruara do të krijonte me mikun e saj bredharak.

Qafa e gjatë e mikut të saj

Vajzës iu zgjat për të rrëshqitur poshtë,

Magjia e madhe sapo kishte nisur

Në një qytet që fle me yje mbi kokë.

Të lumtur miqtë nisen drejt bregut

Peshqit u bashkohen – varkat e peshkatarëve bëjnë mënjanë…

Një liri si kjo asnjëherë shijuar

Dhe një gëzim si kurrë më parë!

Më pas, në krahët e aventurave,

Lart, degët e pemëve bëjnë freski,

Ata enden përmes pyllit

Si gjethet në flladin e një mëngjesi të ri.

Rreth autorëve

Marrë në konsideratë jehonën e librit The Snowman, edhe kjo vepër me ilustrime e autoreve besojmë se do të shndërrohet në një lexim klasik.

Hollie Hughes është autore e librave Princess Swashbuckle dhe The Famishing Vanishing Mahoosive Mammoth.

Sarah Massini ka ilustruar librat The Velveteen Rabbit dhe Kiss It Better.

Valbona Nathanaili është përkthyese e një numri të madh librash nga anglishtja.

Histori e Ballkanit

Histori e Ballkanit Nacionalizmi, luftërat dhe Fuqitë e Mëdha 1804-2012 Autor: Misha Glenny / Botues: Pema, Prishtinë: 2019 / Përkthyen: Abdurrahim Myftiu dhe Kastriot Myftiu / ISBN: 9789951721806 / Çmimi: 15€ * 2000 lekë / F: 752

Pjesë nga hyrja

Me gjasë, z. Blair e ka thënë këtë i ndikuar nga Dracula e Bram Stoker-it, në të cilën thuhet se Ballkani ka zënë “qendrën e një fare vorbulle imagjinare”, ku “janë mbledhur bashkë të gjitha bestytnitë e para gjykimet që njeh bota”. Për dhjetëvjeçarë me radhë njerëzit në Perëndim i kanë vështruar këto treva si një zonë të paujdisur mirë në hartë, që ndan qytetërimin e mirëujdisur të Evropës nga rrëmuja e Lindjes. Sot gjuha e vëzhguesve nuk është aq romantike, por ndjenjat, që e largojnë dhe mitologjizojnë Ballkanin, ende gjallojnë. E vërteta është se vetëm kohët e fundit, në të dalë të shekullit XX, bota i ka përdorur mbiemrin “ballkanik” dhe derivate si “ballkanizim” për terma me kuptim keqësues. Për shembull, kur dikush shfaq “mendësi ballkanike”, nënkup-tohet mendësia që parapëlqen hile, teprime dhe pamundësi për t’u mbështetur tek ai. Kur Jugosllavia nisi të shpërbëhet më 1989, mediat, të cilat prej kohësh kishin nxjerrë jashtë përdorimit klishe të tilla për njoftime e reportazhe nga Afrika, Lindja e Mesme ose Kina, filluan të përhapin përgjithësime për popujt që banojnë në këtë rajon, si dhe për historinëe tyre. Me sa duket Ballkani gëzon një përjashtim të veçantë nga rregulli kundrejt stereotipizimit.

E vërteta është se madje edhe kufijtë e këtyre trevave misterioze ndërmjet dy kontinenteve janë të paqarta. Sipas shumë dijetarëve, Danubi përfaqëson kufirin verior të gadishullit. Ky kufi do t’i përfshinte të gjithë, përveç Rumanisë, një vend që është i pranishëm jo vetëm në shumicën e studimeve perëndimore për Ballkanin, por edhe në historitë rumune për Ballkanin, megjithëse ky vend nuk e ka fort për zemër të përfshihet në një grup me fqinjët e tij jugorë. Pas Luftës I Botërore politikanët amerikanë dhe evropiano-perëndimorë shpesh e kanë përmendur Hungarinë si pjesë të gadishullit, mirëpo prej vitit 1945 e këndej, ky përcaktim ka ardhur duke mos u ndier më. Shumë kroatë ç’prej kohësh kanë ngulur këmbë në mendimin se kultura e tyre nuk ka të bëjë me Ballkanin dhe se identiteti i tyre është krejtësisht evropiano-qendror. Mirëpo të paktë janë ata historianë, që pajtohen me këtë mendim. Ishujt e Greqisë në Egjé e në Jon kanë marrë e përfituar nga trashëgimia mesdhetare e, megjithatë, qyteti i dytë i vendit për nga madhësia, Selaniku, ka një histori aq të rëndësishme për Ballkanin, sa ç’ka edhe ajo e Sarajevës.

Mjegulla që i mbulon këto treva davaritet herë pas here, duke na zbuluar pamje e tipare të papritura, për t’u lëshuar përsëri më pas mbi ato treva e për të krijuar një peizazh të ri e të ndërlikuar. Çdo vështrim e shqyrtim i vëmendshëm i gadishullit ballkanik ndeshet me çështjen e kufijve – çështje jashtëzakonisht e vështirë për të marrë përgjigje. Cilat vende i përkasin këtij gadishulli? Një problem edhe më i ndjeshëm është: cilët popuj përfshin ai? Studiues, politikanë, diplomatë dhe gazetarë të panumërt kanë dhënë përkufizimet e tyre, të mbështetura me lloj-lloj argumentesh të karakterit gjeografik, politik, etnik dhe historik, disa syresh të peshuara e të arsyeshme, të tjera pa vend e pa kuptim. Por në mendim të njëjtë nuk është rënë kurrë, dhe as nuk ka qenë e mundur.

Sikundër në të gjithë librat e tjerë që merren me Ballkanin, përkufizimi për këtë gadishull, i përdorur në këtë libër, është një ndërthurje kriteresh gjeografike, historike e politike. Si rajone themelore janë vështruar Greqia kontinentale, Serbia, Kroacia, Rumania (edhe pse roli i Transilvanisë është dytësor), Turqia e Perandoria Osmane, Bullgaria, Bosnja e Hercegovina,Mali i Zi, Maqedonia dhe Shqipëria. Për aq sa kanë ndikuar nganjëherë në këto treva, janë trajtuar shkurt edhe territoret periferike të Sllovenisë,Vojvodinës, Hungarisë, Moldavisë, Anadollit, Qipros, si dhe ishujt grekë të Egjeut e të Jonit. Vështirësia në çështjen e përkufizimit të gadishullit të Ballkanit lind nga bashkimi i disa cilësimeve e përshkrimeve politike e gjeografike, që në vetvete janë problematike. Termi Gadishull Ballkanik është i kohëve të reja, i krijuar nga gjeografi gjerman Johann August Zeune më 1808. Ai ka lindur nga keqkuptimi i dikurshëm, se vargu i maleve Ballkan, shtylla kurrizore e Bullgarisë së sotme, nuk ndërpritet në Serbinë Lindore (sikundër ndodh në të vërtetë), por zgjatet pa ndërprerje nga Deti i Zi në Adriatik. Gjatë një shekulli, ky përshkrim i pasaktë la në hije emërtime të tjerë klasikë ose gjeopolitikë, si “Turqia në Evropë” ose Lindja e Afërt, sikundër parapëlqehet në shumicën e gjuhëve evropiane. Termi më asnjanës, Evropa Juglindore, vijon si në anglishten, ashtu edhe në gjermanishten edhe sote kësaj dite.

Si sinonim për Ballkanin, “Turqia në Evropë”, rajonet e Perandorisë Osmane, që gjenden në perëndim të Bosforit, shtrojnë çështjen e karakterit të periferisë veriore – pjesë të Hungarisë, Kroacisë e madje të Austrisë dikur kanë qenë nën pushtetin e ushtrive osmane. Fakti që një territor i dhënë shkëputej nga Perandoria Osmane, a nënkuptonte se, bashkë me shkëputjen, humbte edhe statusin e vet ballkanik? A janë jashtë Ballkanit provincat e dikurshme osmane të Bosnjës e Hercegovinës, ngaqë u aneksuan prej Perandorisë Austro-Hungareze më 1908, para shembjes së Perandorisë Osmane?

Vetëm aty nga fundi i Luftës I Botërore, këtij termi iu shtua një shtresim i ri kuptimor. Termi “ballkanizim” për herë të parë u përdor nga gazetarë e politikanë jo për të cilësuar copëtimin politik të gadishullit të Ballkanit, por për të shënuar lindjen e një numri shtetesh të rinj të vegjël në vend të perandorive të Habsburgëve dhe Romanovëve. Do të kishte qenë po aq e saktë po ta përcaktonim këtë proces si evropianizim lindor ose madje edhe si balticizim i Evropës. Por përkufizimi më i qëndrueshëm i fjalës “Ballkan” e ka zanafillën në vrasjen e arqidukës Franz Ferdinand në Sarajevë më 1914. Më 1940, gazetari amerikan John Gunther, shkruante në librin e tij mjaft të dëgjuar “Evropa pa maskë” se:

  • “Është turp i padurueshëm për frymën njerëzore e politike, që këto vende të vogla, të pafata e të mjera në gadishullin e Ballkanit të grinden, e vërtet guxojnë të grinden, deri aty sa të shkaktojnë luftëra botërore. Rreth 150 mijë të rinj amerikanë duhet të vdisnin për shkak të një vrasjeje, të kryer më 1914, në një fshat primitiv plot baltë me emrin Sarajevë. Megjithatë, hakërrimat e neveritshme e gati të ndyra në politikën ballkanike, jo fort të kuptueshme për lexuesin perëndimor, ende luajnë rol jetik për paqen në Evropë dhe, ndoshta, edhe për paqen në botë.”

Kanë thënë për librin:

  • Një vepër që meriton admirim të jashtëzakonshëm. Libër i pakrahasueshëm me asnjë më parë! The Guardian
  • Glenny na jep një tablo të pasur të rrethanave historike të ngjarjeve në dhjetëvjeçarin e fundit… Vepra e Glenny-t mbulon një hapësirë gjeografike dhe historike jashtëzakonisht të gjerë, që nga Greqia e fillimit të shekullit XIX e deri në Kosovën e pardjeshme. Njëherazi, gjatë rrugëtimit në histori, autori gjen kohën për t’u ndalur e për të dhënë përshkrime emocionuese, fragmente poezie dhe portrete të fuqishme të personazheve kryesore. Kjo është një histori popullore e shkollës së Norman Davies-it, e konceptuar në shkallë të gjerë, shumë e pëlqyeshme dhe e kuptueshme në të lexuar, e përshkuar tejetej nga muzika e së kaluarës…  Një arritje e madhe. Timothy Garton Ash, Mail on Sunday
  • Glenny kurrë nuk shkruan keq; në gjërat më të mira ai i jep gjuhës freskinë e një përvoje vetjake të ndjerë thellë. Ky libër merr jetë e gjallëri në përshkrimin e skenave që i ka ndjekur vetë me sy, si gazetar. Ai përdor me shkathtësi e zhdërvjelltësi burime kronikash, raportesh e rrëfimesh – sidomos ato të gazetarëve të kohëve të shkuara, dëshmitë e të cilëve shpesh shpërfillen prej historianëve akademikë. Pasioni i fuqishëm nuk ia mjegullon syrin objektiv. Çka e bën historian të mirë – e gati të madh – të këtij rajoni është saktësia dhe thellësia e gjykimit. Mbi të gjitha, ky libër fiton vlera të reja nga vështrimi dhe interpretimi i mprehtë i tablosë bindëse të problemeve. Felipe Fernandez-Armesto, Sunday Times
  • Misha Glenny është më i mprehti e më i thelli ndër të gjithë ata gazetarë perëndimorë, që e kanë mbuluar këtë trevë të Evropës në dy dhjetëvjeçarët e fundit… Ky libër ka qenë një ndërmarrje jashtëzakonisht ambicioze, por e nevojshme për Evropën dhe Amerikën…

Pse dështojnë kombet

ORIGJINA E PUSHTETIT, PROSPERITETIT DHE VARFËRISË

Autorë: Daron Acemoglu & James Robinson / Botues: Pema, Prishtinë: 2019 / Përktheu: Florim Canolli / Çmimi 10€ * 1400 lekë / ISBN: 9789951721813 / F: 608

Libri “Pse dështojnë kombet” është zgjedhur si një nga librat më të mirë të vitit nga Washington Post, Financial Times, The Economist, Business-Week, Bloomberg, Christian Science Monitor, Plain Dealer etj… Pse disa kombe janë të pasur dhe të tjerë të varfër? Pse disa kombe vuajnë, në kushte të mjerueshme shëndetësore dhe pa të arshura të mjaftueshme? Pse disa kombe vuajnë nga uria apo luftojnë për bukën e gojës?

A është kultura apo klima ajo që përcakton prosperitetin ose varfërinë? Apo gjeografia? Autorët pohojnë se asnjë nga këta faktorë nuk është as përfundimtar dhe as paracaktues.

Duke u bazuar në pesëmbëdhjetë vite hulumtime origjinale, Daron Acemoglu dhe James Robinson tregojnë se institucionet politike dhe ekonomike të krijuara nga njerëzit janë ato mbi të cilat bazohet suksesi ekonomik i një vendi (ose edhe mungesa e tij). Koreja, për shembull, është një komb jashtëzakonisht homogjen. Megjithatë, popullsia e Koresë Veriore është një nga më të varfrat në botë përderisa vëllezërit dhe motrat e tyre në Korenë e Jugut janë ndërmjet atyre më të pasurve. Dallimet mes dy Koreve janë për shkak të politikës që ka krijuar këto dy trajektore të ndryshme institucionale.

Acemoglu dhe Robinson rendisin evidenca të jashtëzakonshme historike nga Perandoria Romake, qytet-shtetet majase, Bashkimi Sovjetik, Shtetet e Bashkuara dhe Afrika për të ndërtuar një teori të re të ekonomisë politike me domethënie të madhe për pyetjet e mëdha të ditëve të sotme, ndër të tjera:

  • A do të vazhdojë të rritet ekonomia e Kinës me shpejtësi të njëjtë dhe, përfundimisht, ta kalojë Perëndimin?
  • A i ka lënë pas Amerika ditët e saj më të mira?
  • A jemi duke krijuar një rreth vicioz që e pasuron dhe e fuqizon një pakicë të vogël?

Kanë thënë për librin:

  • Një vepër e shkëlqyeshme e dijes dhe një ekspozitë e fuqisë akademike për ekonominë. Wall Street Journal
  • Me të vërtetë mbresëlënës… I jashtëzakonshëm për thjeshtësinë dhe fuqinë e tij. Steven Levitt, bashkautor i Gjenikonomia

Pse dështojnë kombet Origjina e pushtetit, prosperitetit dhe varfërisë Autorë: Daron Acemoglu & James Robinson / Botues: Pema, Prishtinë: 2019 / Përktheu: Florim Canolli / Çmimi 1400 lekë / ISBN: 9789951721813 / F: 608

Komercializimi i shkollimit

KOMERCIALIZIMI I SHKOLLIMIT Antologji

  • Zgjodhi dhe përgatiti për botim Valbona Nathanaili
  • Botues: Fondacioni “Henrietta Leavitt”, Fondacioni Shqiptar për Shkencë, Media dhe Demokraci
  • Parathënia Zenun Mulaj / Redaktor Andrea Nathanaili
  • Çmimi 1500 lekë / 272 f.
  • Bashkëpunoi: Instituti për Studime Sociale dhe Humanistike, Fakulteti Filozofik, Universiteti i Prishtinës
  • Librin mund ta gjeni, në Tiranë, pranë librarisë “Adrion” (Pallati i Kulturës) dhe librarisë “Albania”, si dhe në Elbasan, në libraritë “Ti Shqipëri më jep nder” dhe “Lindje-Perëndim”.

Libri “Komercializimi i shkollimit”, Antologji, zgjedhur dhe përgatitur për botim nga Dr. Valbona Nathanaili përfaqëson një kontribut të vyer në literaturën shqip për një nga problemet më të rëndësishme të shkollës sonë, atë të përfshirjes së koncepteve e parimeve të tregut në pjesën më të madhe të funksionimit të saj si institucion, njohur ndryshe si komercializim. Qëllimi është të diskutojmë dhe reflektojmë se çfarë ndodh me misionin e shkollimit dhe synimin që kemi projektuar ne si shoqëri për të ardhmen e fëmijëve, në çastin kur këto parime fillojnë të zbatohen në shkolla njësoj si në treg, çfarë humbasim dhe çfarë fitojmë, duke vendosur theksin në domosdoshmërinë e njohjes ndërmjet dallimeve konceptuale treg dhe shkollë-treg. Autorët bëjnë apel, direkt dhe nëpërmjet rreshtave, për domosdoshmërinë e njohjes, në teori dhe praktikë, të problemeve që shoqërojnë komercializimin e shkollës.

Libri është konceptuar në formën e një antologjie, ku përfshihen artikuj nga profesorë të huaj dhe shqiptarë. Autorët janë zgjedhur me kujdes, duke bërë pjesë të mendimit për çështjet e trajtuara, disa nga profesorët dhe studiuesit më të mirë të fushës. Në këta artikuj, konceptet komercializim dhe komodifikim shtjellohen në aspektin historik, filozofik dhe aktual. Një vend i veçantë u kushtohet përvojave me komercializimin e sistemit shkollor të disa vendeve të ndryshme, përfshirë atë edhe në vendin tonë, krahas edhe sugjerimeve për përmirësimin e kësaj situate.

Libri ndahet në tri pjesë. Artikujt e përfshirë në pjesën e parë fokusohen në rrafshin teorik të komercializimit dhe komodifikimit, në pjesën e dytë këto probleme trajtohen në peizazhin shqiptar, ndërsa në pjesën e tretë përmbajtja pasurohet me refleksione për dy libra që trajtojnë çështjen e komercializimit.

Përmbajtja

  • Zenun Mulaj: Shkolla si treg (Parathënie)
  • Valbona Nathanaili: Rezistenca ndaj komercializimit të shkollimit, si pjesë e përpjekjeve për përmirësimin e sistemit (Në vend të hyrjes)

Pjesa I ARTIKUJ

  • Steve Fuller: Rreth komodifikimit dhe progresit të dijes në shoqëri
  • Randall Curren & J. C. Blokhuis: Prima Facie Case kundër shkollimit në shtëpi
  • Colin Crouch: Komercializim apo edukim qytetar: rasti i arsimit
  • Steve Fuller: Kapitalizmi dhe dija: Universiteti ndërmjet komodifikimit dhe sipërmarrjes
  • Murat Akyıldız & Adem Tekinay: Komercializimi i arsimit të lartë, si pjesë e procesit të globalizimit dhe zbatim i qasjes së orientuar ndaj klientit
  • Gary Anderson & Michael I. Cohen: Ripërkufizimi i identitetit të mësuesit dhe të drejtuesit: korniza për studimin e profesionalizmit dhe rezistencës së re të mësuesve
  • Valbona Nathanaili: Politika, politika arsimore dhe vlera. Analizë bazuar në literaturë

Pjesa II PEIZAZHI SHQIPTAR / ARTIKUJ

  • Alberto Frashëri: Roli themelor i sistemit publik të edukimit për demokratizimin e shoqërisë. Rilindja identitare dhe kulturore e kombit
  • Valbona Nathanaili & Arsim Sinani: Edhe nëse është e thyer, nuk do të thotë se ka nevojë për komercializim. Rasti i Shqipërisë në paralele me Kosovën
  • Valbona Nathanaili: Universitetet private dhe publike në Shqipëri – procesi i pranimeve dhe faktorë që marrin studentët në konsideratë në zgjedhjen ndërmjet tyre
  • Valbona Nathanaili, Mimoza Hafizi, Tatjana Mulaj, Polikron Dhoqina: Letër me propozime për politika dhe aksione. Në përfundim të takimeve konsultative me pedagogë, mësues dhe drejtues të profilit fizikë (janar – maj 2019)

Pjesa III REFLEKTIME RRETH LIBRAVE

  • Steve Fuller: Për librin: “Shkenca në pazar. Privatizimi i shkencës amerikane”/ Autor Philip Mirowski
  • Gary Anderson: Për librin: “Menaxhimi i ri publik dhe reforma në arsim. Leksione evropiane për politika dhe praktika”/ Zgjodhën dhe përgatitën për botim: Helen M. Gunter, Emiliano Grimaldi, David Hall & Roberto Serpieri