ÇINGIJE DAFINA

Shkëputur nga romani “KRONIKAT E MJEGULLËS”

Autor BASHKIM HOXHA

Botues: ONUFRI / Shkurt, 2019 / Çmimi 1 200 lekë

Ka gjithmonë një çingije që shoqëron ngjarjet historike

Shtëpia e Dafinës kishte plot sixhade nëpër mure. Me sa duket, ishte pasioni i saj të mblidhte sixhade punuar me dorë me peizazhe nga më të ndryshmet. Venecia. Stambolli. Një shkretëtirë me një deve që ecën përmes saj. Piramidat e Egjiptit. Një luan. Një tigër me turirin e nxjerrë midis disa gjetheve të stërmëdha të gjelbra. Meka. Një peizazh kinez. Qëndronte mbyllur në shtëpi dhe udhëtonte me vështrim në gjithë botën, sa nga njëri qytet në tjetrin, pa lëvizur nga shtrati, humbiste mendjen nga ajo dhomë e ngushtë, mjaftonte vetëm të qëndronte me sytë mbërthyer mbi sixhade.

Ata që e njihnin, thoshin që Dafina mburrej se nuk shkonte ajo nëpër botë, por vinte bota tek ajo. Kishte shijuar turq, grekë, francezë, italianë, një amerikan, dy bullgarë, një serb, shqiptarë po se po, me shumicë. Vinin tek ajo si në një pelegrinazh drejt tokave të shenjta. Nuk ndiznin qiri. Shuanin zjarrin që kishin brenda vetes. Ndonjëherë i dukej vetja si ato pjatat prej llamarine mbuluar nga dylli i shkrirë i qirinjve të tretur.

I gostiti me ujë trëndafili.

Pastaj nisi të përshkruajë atë ditë.

– E kujtoj mjaft mirë! Ka qenë një ditë e madhe. Këtu ziente.

Dafina tashmë ishte një grua e rreshkur dhe nuk e kishte më shkëlqimin e njëzet e ca viteve më parë. Në vend të faqeve ngjyrë trëndafili, kishte dy kocka të nxjerra, mbuluar me një cipë të zezë të rrahur keq e të rreshkur nga dielli.

Këto vite jeta e saj kishte marrë rrokapjekthi, si këngë pa fund. Strofë pas strofe kishte ndërruar katër burra. Me Kostën nuk kishte qëndruar gjatë. Ai nuk ia fali që qëndroi me Zenel agën për të mësuar këngë të tjera dhe e kishte sikterisur. Por edhe Zenel aga iku shpejt. Menjëherë pasi u shpall pavarësia, një muaj më vonë, ai shiti shpejt e shpejt disa prona dhe një mëngjes u kthye në dhomën e saj dhe i tha se ishte e lirë të ikte ku të donte. Ai vetë po ikte në Turqi, prej nga nuk donte më të kthehej.

– Më merr edhe mua me vete, – i kishte thënë ajo, por ai ishte i prerë.

– Jo. Po e bëjmë edhe një herë të fundit këtu dhe shiko e ndreqe vetë jetën tënde. Me këtë trup që ke, nuk ngelesh pa bukë!

Bënë dashuri si asnjëherë tjetër, ndoshta sepse ishte dita e fundit.

Që atëherë ajo gjithmonë ëndërronte dashurinë e ditës së fundit.

“Nuk ka si dashuria e ditës së fundit. Është si puna e të vdekurit, që para se të ikë, bëhet edhe një herë i bukur, i hip ai nuri që quhet nuri i vdekjes”.

Me dashuritë e ditës së fundit, ajo nuk qëndroi gjatë me askënd. Dorë pas dore, këngë pas kënge, dhe tani kishte mbetur e vetme dhe këndonte nëpër dasma me orkestrat që ndërroheshin njëra pas tjetrës.

– Atë natë mua më thërritën për të kënduar.

– Çfarë këndove?

– Sigurisht, këngë patriotike. Këngën e flamurit!

Ajo nisi të mërmëriste:

Flamur i kuq

E shkabë e zezë

Valëvitu ti në erë valëvitu…

– Po kjo këngë sikur është krijuar më vonë, – vërejti Misto.

– Më vonë mund ta kesh dëgjuar ti. Zenel aga vdiste për këtë këngë. Burrat ishin mbledhur te dritarja dhe Zenel aga më thoshte: “Lëre këngën. Qëndis flamurin sa më parë.” Po unë qëndisja flamurin dhe këndoja. Një gjë aq e madhe nuk bëhej pa këngë. Njësoj si fëmija. Pa ninulla nuk rritet.

Pastaj ajo nisi të fliste gjatë për Zenel agën.

Zenel aga ishte pak qejfli, por ishte i mirë. Madje, edhe kur bënte dashuri, thoshte se i bënte sevap ndonjë gruaje vetmitare. Për të sharja më e rëndë nuk ishte “Të bëfsha nënën, motrën apo gruan.” Në fund të fundit, me këtë sharje, ti e ke ftuar atë për të ndarë kënaqësinë. Sharja e tij më e rëndë ishte “Të mos bëfsha nënën, gruan apo motrën”, i bindur se ia kishte mohuar kështu kënaqësinë dhe e kishte ndëshkuar.

– Iku dhe na la. Ishim mirë me të. Jemi kaq bosh pa Zenel agën, – psherëtiu Dafina.

– Po patjetër do ikte, – tha Misto duke iu drejtuar më shumë Ferdinandit se Dafinës.

Dikur edhe kjo tokë që quhej Shqipëri ka qenë pjesë e një perandorie të madhe dhe banorët e saj kishin qenë perandorakë. Vërtet një cep i humbur, por ama një pjesëz perandorie me të gjithë madhështinë e organizimit që përfaqëson ajo dhe me gjithë kryqëzimet e rrugëve që sillnin gjëra interesante dhe me madhështi. Menjëherë pas pavarësisë, gjithçka duket, sikur papritur, e humbet rëndësinë. Taksidarët nuk vijnë më nga Stambolli, por nga Tirana, dhe ndodh që njeriu që prisje, të ishte komshiu që ti e njihje fare mirë. Karvanët e mëdhenj harroji. Vijnë vetëm disa karroca të shtrembra ose ndonjë makinë dhe zonjat më të rëndësishme që bujnë, janë motrat e mbretit kur dalin në këto anë për gjueti. Po ndoshta nuk mendonte kaq thellë dhe ka ikur fare thjesht. Ka kërkuar një aventurë, larg. Me mbylljen e kufijve, edhe shanset e aventurës zvogëlohen. Njerëzve si ai u merret fryma në hapësira të ngushta dhe kërkojnë aventurë në hapësirat e mëdha pakufi të perandorisë. Shumë-shumë, aventurat e tij do të përmblidheshin me disa gra provinciale si Dafina që thonë se iu qep deri te karroca, mundi edhe të hipte në të, por që njerëzit e panë se si Zenel aga e hodhi poshtë si plaçkë e pavlerë ndanë rrugës, ndërsa karroca ikte përtej kufijve.

– Të hodhi nga karroca dhe prapë s’e heq dot nga mendja, – e ngacmoi Misto Dafinën.

– Mirë ma bëri! Ç’më donte mua me vete. Ma kishte pirë lëngun. Bakllava pa sherbet më la kur iku. Atje ku shkonte kishte plot turkesha.

Dhe qeshi.

Pastaj filloi të tregonte se i ishte dukur e çuditshme që Zenel beu i tha të linte këngën, se ai për këngë vdiste. Shumë këngë i kishte mësuar prej tij. Këngët e tij ishin me shumë kuptime. Ishte shejtan i madh dhe ta hidhte, por kënga e flamurit nuk kishte asnjë kuptim tjetër, veç flamurit.

– E kam vrarë mendjen se mos fshihet ndonjë marifet pas vargjeve, por nuk kam gjetur gjë.

Flamur i kuq,

me shkabë të zezë,

valëvitu ti në erë, valëvitu…

– Për çfarë bisedohej atë natë?

– Vetëm për flamurin. Unë nuk isha në bisedat e tyre se qeshë e zënë me qëndisjen, por nga zërat e lartë dëgjoja se diskutuan gjatë, nëse duhej ta ngrinin flamurin apo jo. Jashtë qyteti ziente dhe dikush theu një xham. Oh, sa u trembëm! Qëlloi pas shpinës sime, atje ku isha ulur unë dhe qëndisja. I ndjeva ciflat e xhamit, por nuk u tremba. Kishte shumë burra në atë sallë dhe veçanërisht Zenel aga do të kujdesej për mua patjetër. Edhe ajo zhurma e tmerrshme…

– Çfarë zhurme?

– Atë natë dëgjoheshin shumë zhurma të çuditshme. Një si trokëllimë çizmesh, një si uturimë. Ky qytet gjithë kohën nuk kishte nxjerrë zë. Tanimë uturinte frikshëm.

– Kush e theu xhamin? – pyeti Misto.

– Njerëzit jashtë! Kishte nga ata që e deshën ikjen e turqve, kishte nga ata që gëzonin prej kësaj. Mund të ketë qenë gur gëzimi, se ne festat nuk i quajmë pa rrëmujë dhe pa kurban. Megjithëse u tha se gurin e hodhi ajo kurva.

– Cila?

– Hëna. Iu fut në shtrat sa deshi Azis beut dhe kur ai e martoi me Masarin, i hodhi gurët në xhama nga zemërimi.

– Tani këtë fjalën kurvë…

– Kurvë është. Kurvë ishte, – tha Dafina me zemërim. – Çuditesh që e them unë. Unë nuk jam kurvë. Jam çingije. Unë bëj art kur shkoj me të tjerë.

Ferdinandi u skuq kur dëgjoi për herë të dytë historinë e të atit me këtë grua që quhej Hëna.

Mënyra brutale si e kishte përshkruar marrëdhënien e tyre Dafina, i dha të kuptojë se kishte qenë një ngjarje e bujshme, që kishte lënë gjurmë jo vetëm në jetën e të dyve, por edhe në historinë pa ngjarje të këtij fshat-qyteti të përbaltur ku mjegulla nuk tretej asnjëherë.

Bijtë asnjëherë nuk i gjykojnë etërit, ata vetëm i pranojnë, por Ferdinandi nuk ishte rehat kur dëgjonte që kjo histori kishte mbetur edhe pas kaq shumë vitesh.

Misto e vuri re trazimin e tij dhe ndërhyri në bisedë.

– Pra, atë natë është thyer një xham.

– Po. Ajo kurva e ka thyer, – insistoi Dafina.

Ata dolën nga shtëpia e Dafinës dhe hipën përsëri në karrocën që i priste.

– Është thyer një xham Ditën e Pavarësisë. E kupton se çfarë mjerimi historik kemi përjetuar dhe sa shumë madhështi duam t’i japim këtij çasti? E kupton detyrën e vështirë që kemi ne, historianët? – ia ngatërroi Misto muhabetin Ferdinandit dhe për ta çoroditur akoma më keq, shtoi: – Për të hyrë në histori, Neroni dogji gjithë Romën. Dyzetmijë veta shkuan në gijotinë në kohën e revolucionit francez. Dhjetë milionë u vranë vetëm në Luftën e Parë Botërore dhe prapë ka shtete që me një këmbë, me ndrojtje, hyjnë dhe duan të qëndrojnë në histori. Nuk mund të ketë histori pa të vrarë e shkatërrime. Këtu është thyer një xham. Dhe kërkojmë të na marrë historia.

– Kjo do të thotë se nuk ia vlejnë këto biseda, – këmbënguli përsëri Ferdinandi.

– Pak a shumë. Por ne nuk dorëzohemi lehtë, – i tha Misto. -Ne do ta shkruajmë historinë dhe do t’u japim tërë seriozitetin e duhur edhe këtyre ngjarjeve vulgare e banale. Në fund të fundit, jeta njerëzore e tillë është. Historitë normale me dashuri e tradhti ndodhin edhe në çaste të rëndësishme historike.

Ferdinandi ishte konfuz.

– Më thuaj, si është kjo historia e babait tim me këtë grua që është hera e dytë që e dëgjoj.

– Në këtë histori ka më shumë fantazi se me historinë, – filloi Misto.

– Me sa kuptoj unë, babai yt ka qenë një burrë i bukur dhe këto gra e kanë ëndërruar. Në nivelin e njeriut primitiv është vështirë të ndash ëndrrën nga realiteti pas kaq shumë vitesh. Ja, për shembull, si t’u duk rrëfimi i saj?

– Jo bindës. Me mllef.

– Jo për atë historinë e dashurisë.

– Po për çfarë?

– Për praninë e saj historike në atë dhomë burrash kur ngrihej flamuri. E beson ti?

– Jo.

– Është një mashtrim. Thotë se ishte e ftuar atje si çingije dhe se po qëndiste flamurin duke kënduar këngë patriotike. Edhe çingije, edhe patriotike. Është një mashtrim që e ka shpikur tani që priste të fliste me ne. Ka shumë krijimtari dhe fantazi. Në një mënyrë kaq të trashë korrigjohet historia.

– Korrigjohet historia?

– Oh, historia është e mbushur vetëm me korrigjime. Ngjarjet mbarojnë një ditë. Historia rishkruhet e rishkruhet. Historianët janë si gjedhët që ripërtypin e ripërtypin, edhe kur ushqimi ka mbaruar. Por rishkrimi i historisë nuk është aq shumë nevojë e historianëve. Është e atyre që vijnë pas saj. Kush të mundet, pasi ngjarja ka mbaruar, përpiqet të korrigjojë apo t’i japë kuptim pozicionit të tij në histori.

– Historia është fakt, – kundërshtoi me zë të dobët Ferdinandi. – Ju me siguri e keni fjalën për interpretimin e saj.

– Historia gjithmonë është interpretim. E kam fjalën për historinë që shkruajmë ne, jo për atë që ka ngjarë.

– Oh, jo, të lutem. Kjo është herezi.

– E gjithë jeta, djalosh, është një herezi. Gjithë çfarë na mësojnë në shkollë, kemi për t’i flakur tej. Ashtu siç flakim përditë tej të dhjetë porositë. A i dimë mirë të dhjetë porositë? I dimë. Çfarë bëjmë në jetë? Shkelim secilën prej tyre, jo një nga një, por të gjitha së bashku, përditë.

Kur mbeti vetëm, Ferdinandi ishte si i hutuar. U ul në ballkon dhe pa disa drita të mekura që po ndizeshin tek-tuk.

“Epo, kur do edhe ky qytet të hyjë në histori”, – shfryu. – “Mos ngeltë vend në botë pa hyrë. E bukura është se ky qytet kërkon me çdo kusht të hyjë në histori. Por jo me atë që kishte ndodhur. Ky qytet po e jeton më pas historinë që duhej të kishte ndodhur”.

E rikrijon historinë në mënyrën e tij.

Ndryshe.

Histori e re në çdo mëngjes të ri.

Projektet e mbështetura nga Ministria e Kulturës e Republikës të Shqipërisë

Periudha: 2015-2019

Nga Valbona Nathanaili

Synimi i këtij artikulli është të krijohet një ide e përgjithshme nga publiku i interesuar për fondet financiare të akorduara nga Ministria e Kulturës në mbështetje të shoqërisë civile dhe individëve gjatë periudhës kohore 2015-2019, për këto terma: sa është shuma totale e vënë në dispozicion (për thirrjet e dhjetorit), sa është numri i projekteve të mbështetura, vlerësuar në një perspektivë krahasuese (organizatë/individë), sa kanë qenë shumat minimale dhe maksimale të përftuara në çdo vit, si dhe kush është përgjegjës për alokimin e tyre.

Të dhënat janë nxjerrë nga faqja on-line e Ministrisë së Kulturës (programi i transparencës, “Regjistri i kërkesave dhe përgjigjeve”, prill 2015-dhjetor 2018 (https://kultura.gov.al/regjistri-i-kerkesave-dhe-pergjigjeve/), si dhe nga publikimi i rezultateve të thirrjeve.

Nga të dhënat, numri i projekteve hartuar nga individë dhe të mbështetur financiarisht, për periudhën 2015-2019 ka ardhur në rritje. Ekziston prirja, që aplikimet e këtij grupi të jenë individuale, pra kryesisht një person i vetëm; rrallë aplikohet në grupe prej dy anëtarësh.

Sa i takon organizatave që kërkojnë mbështetje financiare në fushën e librit dhe të kulturës, ka prej tyre që kanë ruajtur të njëjtën tematikë, veçanërisht ato që merren me organizimin e panaireve të ndryshme të librit, si dhe të koncerteve. Fitues të fondeve janë edhe disa universitete private: Universiteti Metropolitan i Tiranës (çdo vit rresht, gjatë periudhës 2016-2019, nëpërmjet qendrës Metroresearch), Universiteti Polis dhe Universiteti Europian i Tiranës.

Nga të dhënat e “Regjistrit të kërkesave dhe përgjigjeve”, në përgjigje të një kërkese ardhur pranë protokollit, Ministria e Kulturës nuk ka ushtruar audite as për organizatat, as për individët, për mënyrën si janë shpenzuar fondet e dhëna prej saj për periudhën  2016 – 2017.

Në vitin 2015 (thirrja për aplikime dhjetor 2014), shuma e fondeve publike për subjektet e shoqërisë civile (individë dhe organizata) është 23 milion lekë; shuma minimale e përfituar nga një organizatë për këtë vit është 200,000 lekë, ndërsa shuma maksimale është 2,119,000  lekë.

Në vitin 2016 (thirrja për aplikime dhjetor 2015), shuma e fondeve publike për subjektet e shoqërisë civile (individë dhe organizata) është 54.7 milion lekë; shuma minimale e përfituar është 195,300 lekë, ndërsa shuma maksimale është 1,500,000  lekë; nga 92 projekte të mbështetura nga Ministria e Kulturës e Republikës së Shqipërisë, 20 kanë qenë individualë (kryesisht një person dhe shumë rrallë 2). Ndryshe, projektet e suksesshme fituar nga individët kanë qenë në masën 22%. (Në total, shuma e fondeve publike të akorduara nga Ministria e Kulturës për vitin 2016, për projekte artistike në fushën e art, kulturë dhe trashëgimi kulturore, në mbështetje të subjekteve të shoqërisë civile është 147,593,227 lekë).

Në vitin 2017 (thirrja për aplikime dhjetor 2016), shuma minimale e përftuar është 200,000 lekë dhe shuma maksimale e përfituar është 1,600,000 lekë; nga 123 projekte të mbështetura nga Ministria e Kulturës e Republikës së Shqipërisë, 51 kanë qenë individualë (kryesisht një person dhe shumë rrallë 2). Ndryshe, projektet e suksesshme fituar nga individët kanë qenë në masën 42%. (Në total, shuma e fondeve publike të akorduara nga Ministria e Kulturës për vitin 2017, për projekte artistike në fushën e art, kulturë dhe trashëgimi kulturore, në mbështetje të subjekteve të shoqërisë civile, është 157,655,671 lekë).

Në vitin 2018 (thirrja për aplikime dhjetor 2017), nga 128 projekte të mbështetura nga Ministria e Kulturës e Republikës së Shqipërisë, 32 kanë qenë individualë (kryesisht një person dhe shumë rrallë 2). Ndryshe, projektet e suksesshme fituar nga individët kanë qenë në masën 25%.

Në vitin 2019 (thirrja për aplikime dhjetor 2018), nga 151 projekte të mbështetura nga Ministria e Kulturës e Republikës së Shqipërisë, 50 kanë qenë individualë (kryesisht një person dhe shumë rrallë 2). Ndryshe, projektet e suksesshme fituar nga individët kanë qenë në masën 33%.

Për katër vitet e marrë në konsideratë (2016-2019) janë mbështetur në total, në shifra absolute, 494 projekte, nga të cilët 153 kanë qenë individualë, ose ndryshe, projektet e suksesshme fituar nga individët kanë qenë në masën 31%.

Nga të njëjtat burime, për vitet 2016 dhe 2017 nuk ka pasur asnjë shërbim të prokuruar për këto organizata që kanë marrë fondet. Për këto dy vite janë shpërndarë, në total, 77.7 milionë lekë vetëm për këtë thirrje.

Procedurat për dhënien e fondeve për OJF-të, sipas burimeve të mësipërme ndjekin këtë procedurë (Burimi: Regjistri i mësipërm, nr. 56, datë 7.03.2018, kërkesë për informacion): me urdhër të Ministrit përkatës, krijohet Kolegjiumi, i përbërë nga pesë punonjës ekzistues të Ministrisë së Kulturës (i përkohshëm, shpërndahet me mbylljen e thirrjes), të cilit i bashkangjiten 5 punonjës në rolin e një sekretarie teknike, si dhe 1 punonjës i Drejtorisë së Financës. Propozimet nga Kolegjiumi shkojnë te Ministri, i cili merr vendimin.

Në faqen e Ministrisë të dhënat për projektet kanë vetëm këto të dhëna: fushën ku zbatohet projekti, titullin, emrin e aplikantit, qytetin ku zbatohet dhe periudhën (ose kohëzgjatjen e zbatimit).

Nga të dhënat, projektet zbatohen kryesisht në Tiranë. Për vitin 2019, nga 151 projekte, 63 prej tyre zbatohen vetëm në Tiranë (ose 42%) dhe afro 18 të tjera e kanë edhe Tiranën si vend ku zbatohen.

Nuk ka asnjë të dhënë për objektivat e projekteve, për rastet e suksesit, për perfomancën, për mësimet e nxjerra, për rekomandimet që mund t’u bëhen të interesuarve në të njëjtën fushë, për aktivitetet e kryera, për mënyrën si janë seleksionuar, për vendin ku depozitohen rezultatet e projektit, për të metat që janë vënë re, për synimin për t’i replikuar në sa më shumë rrethe e zona.

Së fundmi, ka arsye të shtrohet pyetja, që nëse një organizatë a shoqatë mbështetet për katër a pesë vjet me të njëjtin projekt, atëherë ai projekt nuk i takon më organizatës a shoqatës, por Ministrisë së Kulturës, ose të paktën nuk duhet të përfshihet në një thirrje ku supozohet se të gjithë e fillojnë startin me të njëjtat kushte: konkurrojnë me ide të reja, të panjohura për Kolegjiumin e Ministrisë dhe për vetë Ministrin.

Shkruesi i vogël fiorentin


(Tregim i përmuajshëm)

Përshtatur në shqip nga Halit Selfo

Shkëputur nga “Zemër” Autor Edmondo De Amicis

Tiranë, 1977 / Tirazhi 12 000 kopje / Çmimi 3 lekë / Kombinati Poligrafik “Shtypshkronja e Re”

Ndiqte klasën e katër të shkollës fillore. Ishte një vogëlush i lezetçëm nga Firencja, nja dymbëdhjetë vjeç, flokëzi e i bardhë në fytyrë, djali i madh i një nëpunësi të hekurudhës, i cili e hiqte jetën hollë, se peshën e familjes e kishte të madhe e rrogën të vogël. I ati e donte shumë dhe sillej mirë me të, po, kur vinte puna për të mësuar nuk i dhembej: kërkonte shumë prej tij dhe tregohej i egër, se i biri lypsej të mundohej, që si e si të merrte sa më shpejt një nëpunësi dhe t’i jepte dorën familjes; që të bëhej shpejt diçka, lypsej të punonte e të përpiqej shumë në një kohë sa më të shkurtër. Megjithëse djali mësonte mirë, i ati e nxiste të përpiqej edhe më tepër. Babai ishte në moshë të thyer, po e kishte plakur para kohe edhe puna e tepërt. Megjithatë, që t’u bënte ballë nevojave të familjes, përveç barrës së madhe që kishte si nëpunës, merrte poshtë e lart edhe punë të tjera si kopist; kështu që një pjesë të mirë të natës e kalonte pa gjumë. Kohët e fundit kishte marrë përsipër nga një shtëpi botuese të shkruante nëpër rripa letrash emrat e drejtimet e pajtimtarëve. Ai për pesëqind rripka, që i shkruante me shkronja të mëdha e të rregullta, fitonte tre lireta. Po kjo punë e lodhte dhe ankohej dendur kur uleshin në tryezë.

– Po më lënë sytë. Kjo puna e natës po më merr në qafë – thoshte. – I biri i tha një ditë: – Baba, ma jep mua punën tënde; ti e di se unë shkruaj njësoj si ti. – Po i ati iu përgjigj: – Jo, o bir, shiko mësimet, shkolla jote ka më rëndësi se rripat e mi. Do të më vriste ndërgjegja sikur të humbisje edhe vetëm një orë. Të falem nderit, po nuk dua, dhe këtë mos ma përsërit më.

Ballina e botimit italisht, viti 1941

I biri e dinte se ishte e kotë të ngulte këmbë për këtë çështje dhe nuk e zgjati më. Dhe ja se ç’bëri. Ai e dinte se i ati e linte shkrimin në mesnatë dhe në atë kohë dilte prej dhomës së punës që të shkonte në atë të gjumit. Disa herë e kishte dëgjuar: sapo binte dymbëdhjetë sahati i murit, ndiente zhurmën e karriges që lëvizte, dhe çapin e ngadalshëm të babait. Një natë priti gjersa i ati shkoi të flinte, u vesh ngadalë, shkoi në majë të gishtërinjve në dhomën e punës, ndezi llambën, u ul në tryezën e shkrimit, ku kishte një tok rripash të bardhë e listash të drejtimeve, mori penën në dorë e zuri të shkruante duke shkërbyer shkrimin e t’et. Shkruante me qejf të madh, po pak si i frikësuar. Rripat po bëheshin pirg. Nganjëherë linte penën e fërkonte duart, pastaj vazhdonte edhe më me zell, duke mbajtur vesh se mos vinte njeri. Shkroi njëqind e gjashtëdhjetë copë: një liretë! Atëherë e la punën, e vuri penën atje ku ishte më parë, shoi llambën dhe u kthye në shtrat në majë të gishtërinjve.

Atë ditë në drekë i ati u ul në sofër gjithë qejf. Nuk kishte kuptuar gjë prej gjëje. Ai punonte natën mekanikisht, duke e matur punën me orë e duke e pasur mendjen gjetiu: rripat që shkruante, i numëronte të nesërmen. U ul në tryezë plot gëzim dhe, si i ra në sup të birit, i tha: – Eh, o Juli im, yt atë është një punëtor i mirë, më i mirë sesa të shkon ndër mend! Për dy orë mbrëmë kam bërë një të tretën e punës më tepër se netët e tjera. Dorën e kam ende të lehtë dhe sytë nuk më paskan lënë. – Juli thoshte me vete me gëzim: “I shkreti baba, përveç të hollave që fiton, unë i bëj edhe një të mirë tjetër, që pandeh se është bërë i ri. Guxim, pra!”

Meqë nata e parë i doli mirë, edhe natën e dytë, sapo ra ora dymbëdhjetë, u ngrit e shkoi në punë. Kështu bëri disa net me radhë. I ati s’kuptonte gjë. Vetëm një herë, kur u ulën të hanin darkë, tha se prej disa kohësh po harxhohej shumë vajguri. Juli u rrëqeth, po bisedimi nuk shkoi më gjatë dhe puna e natës vazhdoi si më parë.

Po, meqë prishte gjumin e natës, Juli nuk pushonte sa duhej, kështu që në mëngjes ngrihej i lodhur dhe në mbrëmje, kur mësonte mësimet e shkollës, atij i varej koka e i kapsalliteshin sytë. Një mbrëmje, për herën e parë në jetën e tij, e zuri gjumi mbi libra. – Çohu! Çohu! – i tha i ati, duke përplasur duart. – Çohu e puno! Ai u përmend dhe nisi të mësonte. Po të nesërmen, dhe për shumë net të tjera ngjau po ajo punë, bile edhe më keq; ai dremiste mbi libra, ngrihej më vonë se herët e tjera, nuk ishte në qejf për të mësuar. I ati e vuri re, zuri të mendohej dhe më në fund filloi ta qërtonte, gjë që gjer atëherë nuk kishte pasur nevojë ta bënte.

– Jul, – i tha një ditë më mëngjes, – ti ke ndërruar shumë, nuk je ai i pari. Kështu nuk më pëlqen. Shiko se familja ka varur shpresën te ti. Kështu s’jam fare i kënaqur nga ti, a e merr vesh? – Kur e qërtoi i ati, djali u turbullua, se ishte hera e parë që po i fliste aq ashpër. “Po, është e vërtetë, – tha me vete, – kështu nuk mund të vazhdoj; e drejta duhet të dalë në shesh”. Po atë ditë, në kohën e darkës, i ati tha gjithë gëzim: – A e dini se këtë muaj, me ata rripat kam fituar tridhjetë e dy lireta më shumë se muajin e shkuar? – Dhe, duke thënë këto fjalë, nxori një kuti me ëmbëlsira, që e kishte blerë për të kremtuar me fëmijët e tij fitimin e jashtëzakonshëm. Të gjithë përplasën duart. Atëherë Juli mori zemër e tha me vete: “Jo, o baba, s’po ta them të vërtetën, do të përpiqem të mësoj më shumë, po do të punoj natën edhe për ty e për të tjerët”. Dhe i ati tha përsëri: – Tridhjetë e dy lireta më tepër! Jam shumë i kënaqur…. po vetëm ai atje, – dhe tregoi Julin me gisht, – ma thyen zemrën. – Juli e gëlltiti qërtimin pa hapur gojën fare, duke mbajtur lotët me mundim, po edhe me shpirt të gëzuar. Vazhdoi të punonte me tërë fuqinë, po zuri të binte poshtë e më poshtë nga lodhja dhe mezi i bënte ballë punës. Kishin kaluar dy muaj që mundohej kështu. I ati e qërtonte përditë dhe e vështronte shtrembër. Njëherë shkoi e pyeti mësuesin, i cili i tha: – Mirë shkon, mirë shkon, se është i zgjuar. Po nuk e ka më atë vullnetin e parë. Dremit, gogësin dhe nuk i vë veshin mësimit. Hartimet i bën të shkurtra dhe dosido, me një shkrim të keq. Mund të shkonte më mirë, oh, shumë më mirë. – Atë natë i ati e mori të birin mënjanë dhe i foli më ashpër se ditët e tjera: – Juli, ti po e sheh se si punoj unë, se po ha kokën për shtëpi, po ti nuk më del në krah. Ty nuk të dhimbsem as unë, as vëllezërit e as nëna! – Jo, o baba, mos e thuaj atë fjalë! – thirri djali duke ia shkrepur të qarit dhe hapi gojën që t’i tregonte të vërtetën, po i ati ia preu fjalën në mes, duke i thënë: – Ti e di hallin e familjes; ti e di që lypset të tregojmë një vullnet të hekurt e të mos kursehemi, ti po e shikon se unë lypset ta dyfishoj punën. Këtë muaj kisha shpresë të merrja një shpërblim prej njëqind liretash nga hekurudha, po mjerisht sot në mëngjes mora vesh se ajo punë nuk është gjë.

Sapo dëgjoi këtë lajm, Juli i përpiu fjalët që u mat të nxirrte nga goja dhe tha me vete: “Jo, baba, unë s’po ta kallëzoj të vërtetën; do ta mbaj të fshehur, që të punoj për ty! Hidhërimin që po të sjell, do të ta shpërblej ndryshe. Në shkollë do të mësoj sa të kaloj klasën, puna kryesore është që të të ndihmoj të mbash familjen dhe të të lehtësoj mundimin që po të shpie në varr”. Kështu natë për natë e ditë për ditë punoi me shpirt ndër dhembë edhe dy muaj të tjerë, duke përpirë qërtimet e t’et. Po e keqja ishte se këtij po i ftohej fare i biri: i fliste rrallë, si të kishte humbur çdo shpresë, dhe gati-gati as që donte ta shikonte me sy. Juli, tani që e vinte re këtë ndryshim, vuante. Kur i ati i kthente kurrizin, Juli i jepte një të puthur me dorë dhe ajo fytyra e tij e dhembshur bëhej helm e vrer. Ca nga mendimi e ca nga hidhërimi po thahej përherë e më shumë dhe shtrëngohej t’i linte pas dore mësimet. E dinte se dikur do të hiqte dorë nga ajo punë dhe përnatë thoshte: “Sonte nuk do të ngrihem më”; po, sa binte ora dymbëdhjetë, kur duhej të vendoste një herë e mirë, ai ndiente diçka në zemër. I dukej se, po të qëndronte në shtrat, do të linte pa kryer një detyrë dhe se, sikur të mos ngrihej të punonte, ai po i vidhte një liretë babait e familjes së tij. Prandaj ngrihej gjithnjë, duke menduar se ndoshta ndonjë natë do t’i dilte gjumi babait dhe se do ta gjente duke punuar; ose, po t’i numëronte dy herë rripat, do ta kuptonte menjëherë, pa qenë nevoja që t’ia tregonte të vërtetën, që s’guxonte t’ia thoshte, dhe kështu bënte natë për natë.

Po një mbrëmje, tek po hanin bukë, i ati i tha fjalën e fundit. E ëma e vështroi një copë herë, iu duk më i hequr e më i dobët se ditët e tjera, dhe i tha: – Jul, ti je i sëmurë! – Pastaj u kthye nga i shoqi: – Juli është i sëmurë. Shiko se sa është zverdhur! Ç’ke kështu, o Juli i nënës? – I ati e vështroi me bisht të syrit dhe tha: – Shëndetin ia prish ndërgjegja e keqe. Më parë, kur ishte nxënës i zellshëm e zemërmirë, nuk ishte kështu. – Djalin s’e kemi mirë, ky është i sëmurë! – thirri e ëma, – S’bëhem merak më për të! – iu përgjigj i ati.

Ajo fjalë e goditi mu në zemër si një thikë Julin. Qysh, i ati të mos bëhej më merak për të! Ai baba, që dikur dridhej sapo e dëgjonte të kollitej! Domethënë se nuk e donte më, se i kishte dalë fare nga zemra… “Ah, jo o babai im, – tha djali me vete, me një ankth në shpirt, – tani ka ardhur me të vërtetë çasti i fundit; pa dashurinë tënde nuk jetoj dot, do të të kallëzoj të vërtetën. Nuk dua të të gënjej më, do të mësoj si më parë, le të dalë ku të dalë, o babai im i shkretë! Tani e kam vendosur një herë e mirë!”

Mirëpo, ngaqë e kishte bërë si zakon, edhe atë natë i doli prapë gjumi. Kur u ngrit, deshi të shkonte për herë të fundit që ta përshëndeste e shihte përsëri dhomën e vogël, ku kishte punuar sa e sa kohë, pa e ndier njeri, me shpirtin e gëzuar e plot dashuri. Kur u afrua te tryeza, me llambën në dorë, dhe pa ata rripat e bardhë, ku nuk do të shkruante më emrat e qyteteve e të njerëzve, që tani i dinte përmendësh, e pllakosi trishtimi dhe papritmas mori penën që të fillonte punën e çdo nate. Po, kur shtriu dorën, hasi një libër, që i ra përdhe. I ngriu gjaku. Po sikur të zgjohej i ati? S’do mend që ai s’po bënte ndonjë punë të keqe; e kishte vendosur t’ia kallëzonte vetë çështjen fill e për pe; po megjithatë… duke menduar çapet e t’et në mes të asaj errësire, se do ta gjente zgjuar në atë orë dhe në heshtjen e natës; duke përfytyruar t’ëmën, që do të zgjohej e llahtarisur, duke menduar si i ati do të mbetej ngushtë faqe tij, kur ta gjente në tryezë, frikësohej e tmerrohej. Mbajti vesh se mos vinte njeri… nuk dëgjoi gjë. Vështroi te vrima e derës që kishte pas shpine, po s’dëgjohej gjë fare. Në gjithë shtëpinë mbretëronte një qetësi e plotë. I ati nuk e kishte dëgjuar zhurmën e librit. U qetësua e nisi të shkruante. Rripat po shtoheshin, ndjeu çapat e rojës së bashkisë, që po kalonte në udhën e qetë, pastaj një zhurmë karroce që pushoi papritmas, disa qerre që po kalonin ngadalë, pastaj heshtja u bë edhe më e thellë. Veçse herë pas here dëgjohej së largu të lehurit e ndonjë qeni. Dhe ai shkruante, shkruante papushim.

Ndërkaq i ati kishte arritur prapa tij. Zhurma e librit të rëndë ia kishte nxjerrë gjumin. Ai ishte zgjuar, kishte kuptuar çdo gjë dhe kishte pritur çastin e volitshëm të hynte në dhomë, ku ishte djali. Zhurma e rrotave të qerreve nuk e kishte lënë djalin të dëgjonte as frushullimën e këmbeve të babait, as krismën e derës. Kështu ai i qe afruar të birit pa u ndier fare. Kishte nxjerrë kokën e thinjur mbi kokën e zezë të të birit, e kishte parë që po shkruante në rripat e letrave, dhe aty për aty e kishte kuptuar si qëndronte puna, qe penduar e vrerosur që ia kishte plasur shpirtin aq shumë të birit, dhe ishte gozhduar në vend, aty, prapa tij. Papritmas Juli lëshoi një britmë të mprehtë, sepse dy krahë që dridheshin ia shtrënguan kokën. – O baba, o baba, më fal, më fal! – thirri duke e njohur babanë nga të qarët. – Më fal ti! – iu përgjigj i ati, duke qarë me ngashërim e duke e puthur në ballë. – Tani e kuptova fare mirë se si qëndron puna. Unë, unë duhet të të kërkoj ndjesë, o ëngjëllushi im! Eja, eja me mua! – E mori djalin dhe e shpuri te e ëma, që ishte zgjuar në shtrat, ia lëshoi ndër krahë e i tha: – Puthe këtë ëngjëllush, që nuk fle prej tre muajsh e që punon për mua; këtë ëngjëllush, që unë po i lëndoj zemrën, këtë floririn e babait, që po na fiton bukën! – E ëma e shtrëngoi dhe e mbajti në kraharor, pa nxjerrë asnjë gjysmë fjale; pastaj tha: – Shko shpejt të flesh, i biri im, shko të pushosh! Shpjere të flejë! – i ati e mori në krah, e shpuri në dhomën e tij, e vuri në shtrat, duke e gëzuar e duke e përkëdhelur, dhe i ndreqi jastëkët e jorganin. – Të falem nderit, o baba, – thoshte i biri, – të falem nderit, po shko edhe ti të flesh. – Po i ati donte ta shihte në gjumë, u ul pranë shtratit, i mori dorën e i tha: – Fli, o bir, fli! – Julin e lodhur e mori gjumi, fjeti shumë orë me radhë, duke bërë për herë të parë prej sa e sa muajsh një gjumë të qetë, me ëndrra të gëzuara e të këndshme. Kur hapi sytë, dielli kishte lindur prej kohe, te cepi i jastëkut të tij pa kokën e bardhë të babait, që e kishte kaluar natën ashtu e që po flinte ende me fytyrën nga djali i zemrës.