who’s who – Aleksandër Xhuvani Nga Valbona Nathanaili

who’s who – Aleksandër XHUVANI (1880 – 22 nëntor 1961)

Nga Valbona Nathanaili (shkëputur nga libri “Rruga e mundimshme e shkollës shqipe”)

Studimet e larta i kreu në Athinë për filologji. Veprimtarinë e tij arsimore dhe pedagogjike e filloi si mësues i gjuhës shqipe në kolegjin arbëresh të Shën-Mitër Koronë, gjatë periudhës 1906-1909, punë që e kishte filluar atje patrioti, poeti dhe mendimtari i shquar i arbëreshëve të Italisë, Jeronim De Rada. Me shpalljen e Pavarësisë kthehet në atdhe. Dhjetor 1909 jep mësim në Normalen e Elbasanit dhe drejtor i saj gjatë viteve shkollore 1913-1914; 1917-1920; 1922-1929; 1933-1938. Pjesëmarrës në kongreset arsimorë të viteve 1920, 1922 dhe 1924.

Anëtar i Komisisë Letrare të Shkodrës dhe, më 22 tetor 1920, me dekret të Këshillit të Naltë emërohet kryetar i Komisisë Letrare, me rrogë mujore 500 fr. ar. Teksti i emërimit përmban (Burimi: Arkivi i Shtetit Shqiptar):

  • Na, Këshilli i Shtetit Shqiptar… presim prej teje besnikëri në punë e në detyrë dhe shërbime të drejta, me ndërgjegje të pastër e kombëtare për shtetin tonë e Shqipërinë. Ne duam të na apish fjalën e nderit dhe besën, duke u betuar para nesh”.
    “Unë do të kryej detyrën që më ngarkoni me ndërgjegje e me therori, duke ruajtur ligjet e Shteti Shqiptar e do të jem gjithnji besëtar përpara Këshillës Shqiptare, ruajtësi i Indipendencës të Shqipnis e i Flamurit t’onë.
    Këshilla e Naltë e Shtetit Shqiptar” / Firmosur: Aqif Elbasani

Më 12 dhjetor 1921 emërohet zëvendës ministër i arsimit (dekreti i emërimit mban përsëri firmën e Aqif Elbasani, Burimi: Arkivi i Shtetit Shqiptar).
Kreu një punë të madhe e shumë të vlefshme për krijimin e pasurimin e letërsisë mësimore, si dhe pajisi shkollën me shumë tekste të gjuhës, letërsisë e shkrimeve pedagogjike. Më 1925, duke qenë drejtor i Normales, e thërrasin në Tiranë si anëtar të komisionit të krijuar pranë Drejtorisë së Përgjithshme të Arsimit, ku merret me rishqyrtimin dhe përmirësimin e të gjitha programeve të shkollave, përpilimin e rregulloreve të shkollave e të internateve; përgatit rregulloret e bursave; harton programe e tekste për gjimnazin e parë shqip që u çel në atë kohë në Tiranë, autor i shumë teksteve shkollorë të kësaj periudhe.

Mban postin e Sekretarit të Përgjithshëm në qeveritë e kryesuara nga Kostaq Kotta (Qeveria e dytë mbretërore, Ministër i Arsimit Abdurrahman Dibra, 1929) dhe ato të kryesuara nga Pandeli Evangjeli (mars 1930 – prill 1932, ku Ministra Arsimi janë, përkatësisht, Hil Mosi dhe Mirash Ivanaj). Anëtar i Institutit Shqiptar të Studimeve (me dekret të mëkëmbësit të mbretit); shkurt 1940 – qershor 1940 punon si drejtor në Gjimnazin e Shkodrës.

Ministri i Arsimit, Koço Muka, për vitin shkollor 1942-1943, vendos krijimin e një komisioni, të përbërë prej arsimtarësh të sprovuar në çështjet arsimore, që do të merret me shqyrtimin e imtë të të gjitha lëndëve mësimore që zhvillohen në shkollat fillore e të mesme, si dhe me modifikimin e legjislacionit në fuqi. Komisioni do të merret edhe me programet “që të përmirësohen e plotësohen për t’ju përshtatur frymës së shkollës kombëtare”. Gjithashtu, ky komision do të shfaqë mendim për tekstet shkollore që duhet të nxirren jashtë përdorimit, si të papërshtatshëm për qëllimin kombëtar të shkollës, si dhe për ato që do mund të vazhdojnë të përdoren, por duke treguar ndryshimet që mund të bëhen, në mënyrë që të jenë në pajtim të plotë me nevojat dhe interesat e shkollës. Komisioni kryesohet nga Aleksandër Xhuvani.

Pas çlirimit, më 1946, me fillimin e reformës arsimore, punon si punonjës shkencor për hartimin e teksteve dhe programeve të reja të gjuhës e të letërsisë pranë Ministrisë së Arsimit; drejtues i seksionit të Gjuhës e Letërsisë të Institutit të Studimeve (Instituti i shkencave) gjatë periudhës janar 1947-shtator 1953 dhe anëtar i Presidiumit të tij gjatë periudhës 1947-1957; Anëtar i Asamblesë Kushtetuese 2 dhjetor 1945, deputet i Kuvendit Popullor në shumë legjislatura dhe nënkryetar i presidiumit për shumë vjet, gjer në fund të jetës.

Në vitet ‘950 jep mësim në Institutin e Lartë Pedagogjik të Tiranës.

Botime (listuar jo të gjitha)

Xhuvani u bashkua me mendimin për të marrë si “gjuhë shkrimi” dialektin e Elbasanit. Në Kongresin Arsimor të Lushnjës (1920) thekson se baza e gjuhës së teksteve shkollore duhet të jetë jo thjesht e folmja e Elbasanit, por “dialekti i Elbasanit me disa përmirësime”.

Shtjelloi një veprimtari sistematike, të shumanshme të gjerë e të frytshme si lëvrues i studiues i gjuhës shqipe, strukturës gramatikore dhe visarit leksikor të saj; drejtoi punën për kodifikimin e drejtshkrimit dhe hartimin e udhëzuesve të njëpasnjëshëm drejtshkrimorë 1948, 1951, 1953 e 1956.

Më 1906 boton “Për themelimin e një gjuhe letrare”, në revistën “Albania”, me pseudonimin Dok Sula. Më 1925 boton Njohunit e para të syndaksës shqipe – pjesa e parë për klasat e nalta të fillores, Tiranë.

Më 1923, në bashkëpunim me Pertev Pogonin, boton “Abetar për shkollat fillore të Shqipërisë”. Libri ka 94 faqe dhe është me ilustrime. Vlorë: Shtypshkronja “Vlora”. Seria e botimeve të Ministrisë së Arsimit. Më vitin 1927, vepra botohet e përmirësuar dhe shtypet në Tiranë: Mbrothësia e Kristo Luarasit. Botimi i ri ka një numër më të vogël faqesh, 88. Përmban përsëri ilustrime.

Më 1926 boton Fillime të pedagogjisë, Pjes’ e dytë: Didaktikë e edukatë, botim i M. s’Arsimit, Elbasan, shtyp. Elbasan, 187 faqe, një skicë përmbledhëse e didaktikës dhe edukatës, të cilën e zgjeron më tej në dy vepra të veçanta dhe solide: Fillime të pedagogjisë. Pjes’ e parë: Psikologji e shtime në punë t’edukatës, për shkollat normale e për mësuesit e fillorevet, e pëlqyeme prej M. s’Arsimit, Tiranë: Shtëpia Botonjëse Luarasi, 1933 dhe Fillime të pedagogjisë. Pjes’ e dytë: Didaktika, Tiranë: Shtëpia Botonjëse Luarasi, 1937.

Më 1928 Aforizma pedagogjike, “Mësuesi”, Tiranë, nr. 7-8, 1928, f. 218-221.

Më 1930, së bashku me Kostaq Cipon botojnë tekstin “Fillime të stilistikës e të letërsisë së përgjithshme”. Një ribotim të veprës gjejmë në Prishtinë, nga shtëpia botuese Rilindja (me 228 faqe), më vitin 1982, me redaktor Sabri Hamitin.

Më vitin 1943, boton përmbledhjen (në grup) “Bota shqiptare”, si pjesë e serisë së librave “Libra shteti për shkolla të mesme”:

  • “Bota shqiptare”, libër leximi për kursin e naltë të shkollave të mesme. Botim i Ministrisë së Arsimit. Tiranë, 1943. Libra shteti për shkolla të mesme. Nr. 3, 615 f. Shtypun në Ngrehinën Typografike “Gurakuqi”. Mbledhur  e punuar nga Ernest Koliqi, Aleksandër Xhuvani, Karl Gurakuqi, Kolë Kamsi dhe Eqrem Çabej.

Ndër studiuesit e parë të fjalëformimit, morfologjisë e sintaksës; hartoi punime për kategori të ndryshme të gramatikës, si “Origjina dhe formimi i ndajfoljeve në shqipet”, 1949; “Pjesorja në shqipet” (1954); “Paskajorja në gjuhën shqipe” (1960); “Parafjalët” (1964).

Më 1956 botoi librin “Për pastërtinë e gjuhës shqipe”. Në këtë libër, përmbledh rreth 300 fjalë të huaja të radhitura alfabetikisht. Shumica e tyre, mbi 260, janë me prejardhje prej gjuhëve neolatine (prej frëngjishtes e italishtes), rreth 30 janë fjalë turke dhe 5-6 të tjera fjalë sllave e greke. Këto janë, përgjithësisht, fjalë me përdorim të përgjithshëm, që ndesheshin (një pjesë edhe ndeshen) jo rrallë në të folurit e përditshëm, ashtu edhe në shtyp, në radio e në botimet masive. Për secilën prej tyre Prof. A. Xhuvani tregon se si mund të thuhet në shqip dhe jep edhe nga një tog shembujsh me togfjalësha e fjali ku fjala e huaj është zëvendësuar me fjalët a shprehjet shqipe përkatëse.

Në bashkëpunim me Çabej harton dy trajtesa: “Parashtesat” 1956 (ribotuar, 1975) dhe “Prapashtesat e gjuhës shqipe” 1962 (ishte ndarë nga jeta). Njohësi më i mirë i visarit leksikor të gjuhës shqipe.

Riboton “Fjalorin e gjuhës shqipe” të Kostandin Kristoforidhit më 1961 duke i dhënë një jetë të re këtij fjalori; dha një ndihmesë të vlefshme edhe për “Fjalorin e Gjuhës Shqipe” 1954. Një ndihmesë të mirë i ka dhënë leksikologjisë shqipe dhe teorisë e praktikës së leksikografisë sonë me shkrime e punime të ndryshme, me artikuj e recensione, ndër të cilët mund të përmendim “Kritikë mbi fjalorë të shqipes” 1934; “Çështja e fjalorit të gjuhës shqipe” 1957.

Më 1961 transliteron dhe boton “Fjalor shqip-greqisht hartuar së pari me alfabet greqisht dhe botuar në Athinë më 1904” të Kostandin Kristoforidhit. Botimi ka 397 faqe dhe është botim i Universitetit të Tiranës.

Kontributi i A.Xhuvanit në fushën e psikologjisë ishte i lidhur drejtëpërdrejt me hartimin e tekstit të psikologjisë, me studimet për dukuritë e ndryshme psikike. Vepra më e rëndësishme e tij në fushën e psikologjisë ishte ajo me titull “Fillime të pedagogjisë. Pjesa e parë. Psikologji e shtime në punë t’edukatës për Shkolla Normale e për mësuesit e filloreve”, prej 272 faqesh, botuar në Tiranë më 1933. Për hartimin e kësaj vepre Xhuvani punoi për shumë vite dhe u mbështet në përvojën personale si mësues i psikologjisë në Shkollën Normale të Elbasanit.  Vepra, pas hyrjes, ndahet në tre pjesë. Pjesa e parë titullohet “Të njohurit”. Aty analizohen proceset psikike njohëse. Pjesa e dytë me titull “Të ndiemit e vetvetes” analizon proceset emocionale dhe pjesa e tretë, “Të dashunit” ndalet kryesisht tek vullneti. Gjatë gjithë veprës janë shpjeguar dukuritë psikike, bazat fiziologjike dhe eksperimentale, zhvillimi historik e etnogjenetik së bashku me karakteristikat e tyre. Autori gërsheton elementët e psikologjisë fëminore, pedagogjike dhe, në raste të caktuara, edhe ato të psikologjisë patologjike dhe eksperimentale. Në fund të trajtimit të çdo dukurie psikike, A.Xhuvani i kushton vëmendje përcaktimit të detyrave të prindërve e të mësuesve për zhvillimin e edukimin e drejtë të këtyre dukurive. Xhuvani vlerëson rolin e psikologjisë në punën e mësuesit e të shkollës. Në këtë tekst Xhuvani ka bërë një punë tepër të kujdesshme për terminologjinë psikologjike  në gjuhën shqipe. Teksti mbyllet me një fjalorth prej 253 fjalësh në shqip, italisht dhe gjermanisht.

Me vlerë dhe interes të veçantë për shkencën e psikologjisë paraqitet edhe teskti tjetër i A. Xhuvanit, me titull “Fillime të Pedagogjisë”. Pjesa e dytë. Didaktikë e edukatë për klasën e tretë të Shkollës Normale” (1926, 1937). Në këtë vepër psikologjia vihet në themel të trajtimit të Didaktikës. Ai shtron kërkesën që mësimi të lidhet me një stërvitje e shtjellim të mendjes, me ndjenjat e vullnetin, me një kujtesë të mirë e një fantazi të gjallë, me një zotësi e një të menduar të mprehtë e të drejtë. Kërkon që mësuesi të njohë veçoritë psikologjike të nxënësve t’i nxitë të mendojnë vetë. Përveç këtyre dy teksteve, kontributi i Aleksandër Xhuvanit në fushën e psikologjisë është i lidhur edhe me disa punime, studime e botime. Në mënytë veçantë spikasin studimet e botuara si: Kujtesa, Fantazia, Personaliteti, “Historiku i qendrave të interesës”,  etj.

Përkthime (listuar jo të gjitha) 

I pari përkthim i Aleksandër Xhuvanit, me pseudonimin Dok Sula është një prozë e shkurtër me titull “Çansim i dashurisë”, Albania, 1906. Punën e përkthimit e vazhdon me tregimin “Mësimi i sprasmë”, të shkrimtarit Alfons Dode, botuar në “Kalendari Kombiar”, Sofje, 1913, f. 123-130. Përkthen në prozë odën “Pesë maj” të Aleksandër Manxonit, botuar në Shkëndija, viti I, 1940, nr. 3, f. 27.

Për këtë të fundit, Xhuvani shkruan:

  • Kjo poemë asht një odë e naltë dhe e bukur… U përkthye në shumë gjuhë, si edhe në gjermanishte prej Gëtes… Po e përkthejmë këtu në prozë, ashtu si ua pata mësue dikur nxanësvet të mi në shkollën Normale t’Elbasanit.

Përveç këtyre përkthimeve, Xhuvani përshtati skicën Nëna të Turgenievit, botuar në Antologji, Tiranë, 1946 dhe Tojat e Ibikut, të Shilerit, botuar në Antologji, Tiranë, 1947.

Çmime dhe nderime (listuar jo të gjitha)

Në qershor 1929, dekorohet me urdhrin “Komanduer i Urdhnit Skënderbeg”, për punë të shquar në dobi të shkollës shqip (foto në të majtë).

Dekoruar me Urdhrin e Lirisë së Klasit të Parë, me rastin e 80 vjetorit të lindjes. Mësues i Popullit.

Burime

  • Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë (1986). Studime filologjike dhe pedagogjike për nder të prof. dr. Aleksandër Xhuvanit. Tiranë.
  • Papakristo, S. (1986). Në Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë, Studime filologjike dhe pedagogjike për nder të prof. dr. Aleksandër Xhuvanit. Tiranë: Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë.
  • Temo, S. (1986). Në Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë, Studime filologjike dhe pedagogjike për nder të prof. dr. Aleksandër Xhuvanit. Tiranë: Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë.
  • Bala, V. (1986). Në Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë, Studime filologjike dhe pedagogjike për nder të prof. dr. Aleksandër Xhuvanit. Tiranë: Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë.
  • Lafe, E. (1986). Në Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë, Studime filologjike dhe pedagogjike për nder të prof. dr. Aleksandër Xhuvanit. Tiranë: Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë.

Shënim

Bibliografia e plotë e Aleksandër Xhuvanit gjendet në “Studime filologjike dhe pedagogjike për nder të prof. dr. Aleksandër Xhuvanit”, Tiranë: Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë, f. 725-741 dhe numëron 338 artikuj, studime, vepra, botime e ribotime.

Foto kryesore: Faksimile e një prej qarkoreve dërguar shkollave, firmosur në emër të ministrit të Arsimit, nga Aleksandër Xhuvani.

Foto e dytë: Aleksandër XHUVANI

0 replies

Leave a Reply

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

Leave a Reply

Your email address will not be published.