Stephen William Hawking

Stephen William Hawking (1942-2018)

Figurë frymëzuese, simbol

Përktheu dhe përshtati Valbona Nathanaili 

Ne jemi produkt i  fluktacioneve kuantike në universin e hershëm. Zoti ka luajtur mirë kumar.

 Stephen William Hawking u lind më 8 janar 1942 (300 vjet mbas vdekjes së Galileut), në Oksford, Angli. Studimet e larta i ka mbaruar për fizikë. Në Kembrixh është nga të parët që fillon kërkimet në fushën e kozmologjisë. Me marrjen e titullit doktor, punon fillimisht si bashkëpunëtor e, më vonë, si profesor pranë Cauis College dhe Gonville College. Nga viti 1973 mban postin e profesorit pranë departamentit të matematikës së aplikuar dhe fizikës teorike. Punimet e tij më të rëndësishme lidhen me ligjet kryesore që udhëheqin universin tonë. Së bashku me Roger Penrose zhvillon tezën se koha dhe hapësira, të përfshira në Teorinë e Përgjithshme të Relativitetit të Ajnshtajnit, duhet të kenë një fillim, – në Bing Beng, dhe një fund, – në Vrimat e Zeza. Këto rezultate treguan se ishte e nevojshme të unifikohej Relativiteti i Përgjithshëm me Teorinë Kuantike, dy nga zhvillimet më të mëdha shkencore të gjysmës së parë të shekullit të 20-të. Një nga rrjedhojat e një unifikimi të tillë, sipas Hawking, është se vrimat e zeza nuk janë aq të zeza sa mendohet a duken. Ato duhet të emetojnë rrezatim, për rrjedhojë, të zhduken. Një supozim tjetër është se Universi nuk duhet të ketë kufij, ose fund në kohë. Që do të thotë se mënyra se si ka filluar universi është tërësisht e përcaktuar nga ligjet e shkencës.

Disa nga publikimet e tij janë:

  • Makrostruktura e Kohë-hapësirës, në bashkëpunim me G. F. R. Ellis
  • Relativiteti i përgjithshëm: një punim me rastin e përvjetorit të Ajnshtajn-it
  • 300 Vjet Gravitet në bashkëpunim me W. Israel.

Librat më të shitur të Hawking janë “Një histori e shkurtër e kohës, nga Bing Bengu tek Vrimat e Zeza” dhe “Universi në guackë” (2001). Për më shumë: http://www.hawking.org.uk/

ORIGJINA E UNIVERSIT

A na dëgjon kush? Sipas gojëdhënave të fisit Boshongo, në Afrikën Qendrore, në fillim kishte vetëm errësirë, ujë dhe zoti i madh, Bumba. Një ditë Bumba, me dhimbje stomaku, volli diellin. Dielli thau ujin dhe kështu doli toka. Akoma me dhimbje, Bumba volli hënën, yjet e më pas kafshët – krokodilin, leopardin, breshkën dhe, së fundmi, njeriun. Një gojëdhanë e tillë, sikurse shumë të tjera rreth të cilave mund të keni dëgjuar, tentojnë t’i përgjigjen të njëjtave pyetje, që pak a shumë i bëjmë të gjithë: Pse jemi këtu? Nga vimë?

Përgjigja që jepet zakonisht është se njerëzimi duhet të ketë një origjinë jo shumë e hershme, sepse janë të dukshme, edhe në  kohët që ne i quajmë të lashta, progreset e racës njerëzore në teknologji e njohuri. Rrjedhimisht, ekzistenca e tij nuk duhet të jetë shumë e gjatë, përndryshe progresi duhej të ishte shumë më i avancuar. Për shembull, sipas Bishop Usher, në Librin e Gjenezës, krijimi i botës ka ndodhur në ora 9 të mëngjesit, më 27 tetor 4004, para Krishtit. Nga ana tjetër, mjedisi përreth, si malet apo lumenjtë, ndryshojnë shumë pak gjatë një periudhe kohore të barabartë me jetëgjatësinë e një qenie njerëzore. Nga kjo mund të mendojmë se mjedisi përreth ka qenë konstant e ka ekzistuar edhe më parë, si një zbrazëtirë, ose është krijuar në të njëjtën kohë me qeniet njerëzore. Sidoqoftë, asnjë nuk duket i lumtur me idenë e një universi që ka një fillim.

Për shembull Aristoteli, një nga filozofët më të famshëm të antikitetit, besonte se Universi ka ekzistuar gjithmonë. Diçka e përjetshme është më perfekte se diçka e formuar a krijuar. Ai sugjeronte se arsyeja se pse kemi progres, është se katastrofat natyrore e kanë kthyer herë mbas here njerëzimin pas në kohë, duke e detyruar ta nisi nga e para. Arsyeja e besimit në universin e përjetshëm duhet të ketë qenë dëshira për të shmangur ndërhyrjen hyjnore në krijimin e universit, për të hequr dorë nga nevoja e ekzistencës së tij. Nga ana tjetër, ata që besojnë në një fillim të universit, e përdorin si një argument të mirë për të besuar në ekzistencën e Zotit si nevojë për krijimin e tij apo si një lëvizje të parë. Por, ndërkohë që dikush mbron tezën se Universi ka një fillim, natyrshëm i shtrojmë pyetjet: Çfarë ka ndodhur para fillimit? Çfarë po bënte Zoti para krijimit të Botës? Mos ndoshta po përgatiste ferrin për njerëzit që do të bënin pyetje të tilla?

Problemi i ekzistencës a jo të një fillimi të universit, është marrë në shqyrtim edhe nga filozofi i madh gjerman Immanuel Kant. Kant kishte ndjesinë e një kontradikte logjike në arsyetimet e bëra. Nëse universi ka një fillim, pse duhej të prisnim një kohë pafundësisht të gjatë deri në krijimin e tij? Këtë dyshim ai e quajti tezë. Nga ana tjetër, nëse universi ka ekzistuar përgjithmonë, pse ju desh një kohë pafundësisht e gjatë për të arritur në stadin e tanishëm? Sipas Kant, kjo është antiteza. Të dyja, si teza ashtu edhe antiteza, në supozimin e Kantit, lidhen me hamendësimin se në atë kohë, çdo gjë ishte absolute. E thënë ndryshe, kalimi nga e kaluara e pafundme në një të ardhme të pafundme, ka ndodhur pavarësisht me ekzistencën a jo të një universi në sfond. Të njëjtin mendim me Kantin ndajnë edhe shumë shkencëtarë të ditëve të sotme. Duke ecur më tej, më 1915, Ajnshtajni paraqiti Teorinë e tij të Përgjithshme mbi Relativitetin që revolucionarizoi shumë nga konceptet e idetë tona. Në këtë teori, koha dhe hapësira nuk janë më absolute, nuk janë më një sfond konstant për ngjarjet e ndryshme. Sipas Ajnshtajn, si koha ashtu edhe hapësira janë madhësi dinamike, të përcaktuara nga materia dhe energjia në univers, duke bërë të padobishme çdo tezë a hipotezë që flet për kohën para fillimit të universit. Është njësoj si të kërkojmë një pikë jugore në polin e jugut. Nëse në univers koha është e pandryshuar, sikurse përgjithësisht besohej para viteve 1920, nuk duhej të kishte arsye se pse të mos e caktonim kohën arbitrarisht. Çdo i ashtuquajtur fillim i universit do të ishte artificial, në kuptimin se kushdo mund ta shtrinte historinë prapa në kohë, para atij fillimi arbitrar, në varësi të dëshirës a lakmisë së tij. Pra, mund të themi se universi u krijua vjet, ndërkohë që kemi përsëri arsye të themi se duhet të jetë shumë më i vjetër sepse të gjitha ngjarjet fizike dhe kujtesa kolektive na japin të drejtë.

Këtu ka vend për t’u ndalur e për të ngritur pyetje të thella filozofike rreth ekzistencës. Unë do të merrem me to duke krijuar një përqasje pozitiviste, sikurse e quajnë shumica në kohët tona. Sipas kësaj përqasjeje, ne i interpretojmë të dhënat nëpërmjet shqisave tona, në përshtatje me atë model që kemi krijuar për botën. Asnjeri nuk kërkon të dijë nëse ky model paraqet a jo realitetin, por vetëm nëse ky model funksionon. Një model është i mirë nëse është në gjendje së pari të na shpjegojë sa më shumë vëzhgime, në mënyrë të thjeshtë e elegante. Së dyti, sa është në gjendje modeli të bëjë parashikime të veçanta, konkrete, të cilat mund të testohen e ndoshta edhe të hidhen poshtë nga realiteti. Sipas kësaj qasjeje pozitiviste, gjithsekush mund të bëjë krahasime ndërmjet dy modeleve të universit: modelit që pretendon se universi u krijua vjet dhe modelit tjetër, sipas të cilit universi është krijuar shumë më herët. Modeli sipas të cilit universi ka ekzistuar shumë kohë më parë se vjet, mund të shpjegojë fakte të tilla që lidhen për shembull me binjakët identikë, të cilët modeli që pretendon krijimin e universit vjet nuk është në gjendje të na i shpjegojë. Për rrjedhojë, modeli i parë është më i mirë. Duke vazhduar arsyetimet tona, nuk ka kuptim pyetja nëse universi ekzistonte shumë kohë më parë se vjet apo thjesht vetëm u shfaq vjet. Në përqasjen pozitiviste, është e njëjta gjë. Në një univers statik, të pandryshuar, nuk mund të ketë një pikë natyrale fillestare, nisjeje.

Situata ndryshoi rrënjësisht, kur Edwin Huble filloi vëzhgimet me teleskop në Malin Wilson, në vitet 1920. Huble zbuloi se yjet nuk janë të shpërndarë në mënyrë uniforme në hapësirë. Në hapësirë gjenden grumbullime yjore të quajtura galaksi. Duke matur kohën që i duhej dritës të vinte deri tek ne, Huble mund të gjente shpejtësinë me të cilën lëviznin këta yje. Huble besonte se shumë galaktika lëviznin drejt nesh e shumë të tjera largoheshin nga ne. Kjo është ajo që duhej pritur në një univers që nuk ndryshonte me kalimin e kohës. Por, për çudinë e tij, të gjitha galaktikat largoheshin nga ne. Për më tepër, sa më larg nga ne të gjendeshin galaktikat, aq më e madhe ishte shpejtësia me të cilën na largoheshin. Universi nuk ishte i pandryshuar me kalimin e kohës, sikurse gjithkush mendonte në të kaluarën. Universi po zgjerohej. Distanca ndërmjet galaktikave rritej me kalimin e kohës. Zgjerimi i universit ishte një nga zbulimet më të rëndësishme intelektuale të shekullit të 20-të apo të çdo shekulli. Ky zbulim e transformoi debatin nëse universi e ka a jo një fillim. Nëse galaktikat po na largohen atëhere ka qenë një kohë kur ato duhet të kenë qenë më afër? Nëse shpejtësia me të cilën lëvizin është konstante, ato duhet të kenë qenë pranë njera tjetrës afro 15 bilion vjet më parë. Mos është ky atëhere fillimi i universit?

Një fakt i tillë nuk kënaqte shumë fizikanë, të cilët shihnin se si e gjithë fizika e deri asaj kohe po shkërmoqej. Çdokush mund të pajtonte një agjenci jashtë tokësore, e cila nga ana e saj do të merrte Zotin në telefon, për të pyetur se kur u krijua Bota, duke u dhënë kështu fund të gjitha dilemave a hamendësimeve tona. Të tjerë patën fantazinë të thonin se vërtet universi po zgjerohet në kohët e sotme, por sidoqoftë universi nuk ka një fillim. Njëra nga këto teori, e quajtur Teoria e Gjendjes së Qëndrueshme dhe e propozuar nga Bondi, Gold dhe Hoyle më 1948, supozonte se ndërsa galaktikat largoheshin, të tjera galaktika të reja formoheshin vazhdimisht me materien që mbushte hapësirën e universit. Universi ka ekzistuar përgjithmonë dhe po gjithmonë ka patur të njëjtën pamje. Karakteristika e fundit e kësaj teorie pati fatin, sipas pikëpamjes pozitiviste, të testohej nëpërmjet vëzhgimeve tona. Grupi i radio astronomëve në Kembrixh, nën drejtimin e Martin Rylw, arritën të lokalizojnë një sinjal të dobët radio që vinte nga hapësira, rreth viteve 1960. Sinjali dukej i përhapur njëtrajtësisht në qiell, duke dëshmuar se shumica e burimeve të tij duhej të ndodheshin jashtë galaktikës tonë. Burimet, ndonëse të dobëta, duhej të ishin, mesatarisht, tepër larg.

Teoria e Gjendjes së Qëndrueshme parashikoi formën e grafikut të varësisë së numrit të burimeve nga fuqia e burimit. Por vëzhgimet treguan një ndryshim në numrin e burimeve të parashikuara, duke provuar se në të kaluarën, densiteti i burimeve ka qenë më i lartë. Kjo ishte në kundërshtim me supozimin teorik të Teorisë së Gjendjes së Qëndrueshme se çdo gjë ka qenë konstante në kohë. Për këtë, si dhe për arsye të tjera, Teoria e Gjendjes së Qëndrushme u braktis shumë shpejt nga shkencëtarët.

Një përpjekje tjetër për të shmangur teorinë e një fillimi të universit ishte sugjerimi se ka patur paraprakisht një fazë tkurrjeje, por që për shkak të rrotullimit dhe parregullsive të veçuara, e gjithë materia nuk u përqëndrua në të njëjtën zonë. Pjesë të ndryshme të materies u shpërndanë në zona të ndryshme dhe universi mundi të zgjerohet përsëri, me një dendësi që merr vlera të fundme. Dy rusë, Lifshitz dhe Khalatnikov, aktualisht pretendonin se kishin vërtetuar se një tkurrje e përgjithshme pa një simetri perfekte, çon gjithmonë në një tkurrje tjetër me një densitet të fundëm. Një përfundim i tillë ishte shumë i përshtatshëm për materializmin dialektik Marksist Leninist, sepse shmangte pyetjen e padëshiruar rreth krijimit të universit, duke u bërë kështu tepër e besueshme për shkencëtarët Sovjetikë. Në kohën e publikimit të një teorie të tillë, unë isha një student 21 vjeçar, në kërkim të diçkaje që do të kompletonte tezën time të doktoraturës. Unë nuk e besoja të ashtuquajturën provë të tyre dhe vendosëm së bashku me Roger Penrose, të zhvillonim teknika të reja matematike për të studiuar problemin. Ne treguam se universi nuk mund të tkurrej (bounce). Nëse Teoria e Relativitetit të Ajnshtajnit është korrekte, duhet të ketë një singularitet, një pikë me densitet të pafundëm dhe përkulje të hapësirë kohës ku të ketë filluar koha. Prova e vëzhguar që konfirmonte idenë se universi ka patur një densitet shumë të madh në fillim, erdhi në Tetor 1965, pak muaj mbas rezultatit tim të parë singular, me zbulimin e ekzistencës së mikrovalëve të dobëta në hapësirë, të njëjta me mikrovalët e furrës me mikrovalë, por shumë më pak të fuqishme. Ju mund të bindeni për ekzistencën e tyre përmes një eksperimenti të thjeshtë. Çojeni televizorin në një kanal të zbrasët. Një përqindje e vogël e atyre xixave të bardha që ju shihni në ekran, duhet të shkaktohet nga këto mikrovalë. I vetmi interpretim i arsyeshëm i justifikimit të ekzistencës së valëve të tilla, është lindja e tyre nga një gjendje shumë e nxehtë dhe e dendur. Ndërsa universi zgjerohet, rrezatimi është ftohur, duke mbetur ai që vëzhgojmë sot. Ndonëse teoria e singularitetit të Penrozë dhe imja, parashikonin se universi ka një fillim, ajo nuk ishte në gjendje të tregonte se si kishte filluar. Ekuacionet e Relativitetit të Përgjithshëm të Ajnshtajnit, nuk kënaqin singularitetin. Për rrjedhojë, teoria e Ajnshtajnit nuk mund të parashikojë se si ka filluar universi, por vetëm se si do të zhvillohet me fillimin e tij. Ka dy mënyra, nga të cilat njëra mund të merret nga rezultatet e Penrozë dhe të miat. Njëra është që Zoti e filloi universin, për arsye që ne nuk i kuptojmë. Kjo ishte pikëpamja e Papa John Paul-it. Në një konferencë mbi kozmologjinë në Vatikan, Papa pranoi para delegatëve se ishte OK me studimin e universit mbas krijimit të tij, por nuk duhej të bëheshin përpjekje për të shpjeguar vetë fillimin, sepse me të vërtetë ka patur një moment fillimi, por ka qenë vepër e Zotit. Unë në fakt isha i kënaqur që ai nuk ishte në dijeni të një abstrakti që kisha paraqitur në një konferencë, ku sugjeroja pikërisht se si universi kishte filluar. Nuk më pëlqente fare ideja të kisha të bëja përsëri me Inkuizicionin si Galileo.

Interpretim i rezultatit tonë, i cili përkrahet nga shumë shkencëtarë, është se Teoria e Përgjithshme e Relativitetit nuk vërtetohet në fusha shumë të fuqishme gravitacionale, të ngjashme me ato të fillimit të universit. Teoria duhet të zëvendësohet nga një teori akoma më e përgjithshme. Një arsye më shumë është se Relativiteti i Përgjithshëm nuk merr në shqyrtim struktura të vogla të materies, me të cilat merret teoria kuantike. Kur studiohet universi, përmasat e tij janë jashtëzakonisht të mëdha, të pakrahasueshme me përmasat e lëndës që merren në shqyrtim nga teoria kuantike. Por, kur universi ka përmasat e Plankut – trilioni i trilionit të trilionit të centimetrit, të dy shkallët janë të krahasueshme e për rrjedhojë teoria kuantike duhet marrë në konsideratë.

Me synimin për të kuptuar origjinën e universit, ne na duhet të kombinojmë Teorinë e Përgjithshme të Relativitetit me Teorinë Kuantike. Mënyra më e mirë, me sa duket, për të patur rezultate të kënaqshme, duket përdorimi i idesë së Feynman: e shumës përgjatë historisë. Richard Feynman ishte një burrë plot gjallëri, që kombinonte bukur pasionin me muzikën në Pasadena dhe fizikanin e shkëlqyer në Institutin Kalifornian të Teknologjisë. Ai propozoi se një sistem mund të shkojë nga gjendja A në gjendjen B sipas çdo rruge a ngjarjeje të mundshme. Çdo rrugë a ngjarje ka një amplitudë ose intensitet të caktuar. Propabiliteti i kalimit të sistemit nga A në B mund të merret nga shuma e amplitudave të të gjitha rrugëve. Nëse kemi ngjarjen që hëna shumë shpejt do të bëhet djath, amplituda e një ngjarjeje të tillë është shumë e vogël e me siguri nuk do të kënaqi aspak minjtë. Propabiliteti i gjendjes së universit në kohën që jetojmë mund të merret nga shuma e amplitudave të të gjitha ngjarjeje që kanë çuar në një gjendje të tillë – në gjendjen në të cilën është sot. Por si ka filluar historia?  Kjo është pyetja fillestare, por e shtruar tashmë me nuanca të tjera.  Mos duhet verdikti i një Krijuesi për të treguar se si duhet të fillojë universi? Apo gjendja fillestare e universit, njësoj sikurse gjithë universi, është e përcaktuar nga ligjet e shkencës? Në fakt, një pyetje e tillë duhet të ngrihet, edhe nëse universi ka filluar në një kohë pafundësisht të largët (në të shkuarën). Një pyetje e tillë është akoma më emergjente nëse thuhet se universi ka filluar vetëm 15 miliard vjet më parë. Problemi se çfarë ndodhi në fillim të kohës, është pak a shumë e ngjashme me pyetjen se çfarë ndodh në cepat e botës, kur besohej se bota ishte e sheshtë. Është bota e sheshtë, me detin që derdhet nga anët e saj? Unë e kam provuar këtë eksperimentalisht. I kam rënë përreth botës, dhe nuk kam rënë. Sikurse e dimë të gjithë, problemi se çfarë ndodh në fund të botës, u zgjidh kur njerëzit zbuluan se bota nuk është e rrafshët, por e rrumbullakët. Në lidhje me kohën, duket se gjërat janë ndryshe. Koha duket e ndarë nga hapësira. Përfytyroni modelin e shinave të trenit. Nëse ka një fillim, atëhere na duhet të nisim trenin. Teoria e Përgjithshme e Relativitetit të Ajnshtajnit unifikoi kohën dhe hapësirën, por akoma koha ishte e ndryshme nga hapësira, si një korridor, i cili ka një fillim e një fund ose zgjatet në pafundësi. Sidoqoftë, nëse dikush kombinon Relativitetin e Përgjithshëm me Teorinë Kuantike, sikurse Jim Hartle dhe Unë bëmë, atëhere kohën mund ta marrim si një tjetër drejtim të hapësirës, në kushte të veçanta. Kjo do të thotë se mund të heqim qafe problemin se koha ka një fillim, në të njëjtën mënyrë sikurse shpëtuam nga anët apo fundi i botës (në sensin gjeografik). Supozoni se fillimi i universit ishte njësoj si Poli Jug, me koordinatën gjerësi në rolin e kohës. Universi duhet të fillojë në një pikë, si Poli i Jugut. Ndërkohë që nisemi drejt veriut, rrethi i pikave me të njëjtën gjerësi gjeografike, që përfaqëson përmasat e universit, do të zgjerohet. Pyetja se çfarë ndodhi përpara fillimit të universit bëhet e pakuptimtë, sepse nuk ka Jug në Polin e Jugut.

Koha, e matur në gjerësi gjeografike, mund të ketë një fillim në Polin Jug, por vetë Poli Jug është si çdo pikë tjetër, të paktën kështu më kanë thënë. Unë kam qenë në Antarktidë, por jo në Polin e Jugut. Të njëjtat ligje të Natyrës zbatohen edhe në Polin e Jugut, njësoj sikurse në çdo pikë tjetër. Kjo mund të na ndihmojë në heqjen dorë nga mendimi i një fillimi në kohë të universit, por nga ana tjetër mund të na ndihmojë të kuptojmë se ka vende ku ligjet normale nuk zbatohen.

Fillimi i universit duhet të jetë bërë sipas ligjeve të natyrës. Pamja që paraqesim Jim Hartle dhe Unë, është ajo e një krijimi kuantik të rastësishëm të universit, të ngjashëm me krijimin e bulëzave të avullit në ujin që vlon. Ideja është se mundësia më e madhe e historisë së universit duhet të jetë e ngjashme me sipërfaqen e bulëzave. Gjatë zjerjes së ujit shfaqen e zhduken një sasi e madhe bulëzash uji. Një proces i tillë është i ngjashëm me krijimin e zhdukjen e një sërë universesh, të cilët mund të zgjerohen, por shpërthejnë shpejt, duke qenë akoma në përmasa mikroskopike. Sigurisht që ekziston mundësia e ekzistencës së universeve alternativë, por që nuk paraqesin shumë interes për studimin tonë sa kohë që nuk zgjasin aq në kohë sa të mund të çojnë në krijimin e galaksive e yjeve, aq më tepër në zhvillimin e jetës inteligjente. Megjithatë, pak nga këto bulëza, arrijnë të marrin përmasa të tilla, të cilat mund të jenë të sigurta në një farë mënyre nga ndonjë shpërthim. Ato vazhdojnë të zgjerohen e rrisin përmasat dhe formojnë bulëzat që ne shohim. Përshkrimi i mësipërm vlen për universet që mund të zgjerohen në fazën në të cilën janë. Ky proces quhet inflacion, njësoj sikurse inflacioni në ekonomi me çmimet që rriten çdo vit.

Bota e mban mend inflacionin në Gjermani mbas Luftës së Parë Botërore. Çmimet u rritën me afro 10 milion herë gjatë një periudhe prej 18 muajsh. Por kjo nuk është asgjë me inflacionin në fillimet e universit. Universi zgjerohej me miliona triliona e triliona në fraksione të sekondës. Por, ndryshe nga inflacioni i çmimeve, inflacioni i një universi është një gjë e mirë. Ai prodhon një univers shumë të madh e uniform, tamam ashtu sikurse ne e shohim.  Sidoqoftë, jo tërësisht uniform. Në shumën e historive, histori që janë shumë pak të parregullta, duhet të ketë propabilitet të lartë sa historia e rregullt dhe tërësisht uniforme. Rrjedhimisht teoria parashikon se në fillimet e universit, ai duhet të jetë pak jo uniform. Këto parregullsi do të prodhojnë ndryshime të vogla në intensitetin e sfondit të mikrovalëve kozmike që vijnë nga drejtime të ndryshme. Ekzistenca e një sfondi me mikrovalë është zbuluar nga sateliti dhe përputhet tërësisht me parashikimet teorike. Për rrjedhojë, mund të themi se si fillim jemi në në rrugën e duhur.

Parregullsitë në universin e hershëm do të thotë se në disa zona duhet të kemi densitet më të madh se në të tjera. Tërheqja gravitacionale e zonave me gravitet ekstra do të zvogëlojë zgjerimin e zonës dhe ndoshta mund të shkaktojë formimin e galaksive dhe yjeve. Ne jemi produkt i  fluktacioneve kuantike në universin e hershëm. Zoti ka luajtur mirë kumar. Ne kemi bërë progres të jashtëzakonshëm në kozmologji në këta 100 vitet e fundit. Teoria e Përgjithshme e Realativitetit dhe zbulimi i zgjerimit të universit thërrmuan tabllonë e vjetër të një ekzistence të pafundme apo të një zgjatjeje të pafundme. Në të vërtetë, relativiteti i përgjithshëm parashikon se universi dhe koha vetë duhet të kenë një fillim në bing bang. Gjithashtu po e njëjta teori parashikon fundin në vrimat e zaza. Zbulimi i sfondit të mikrovalëve kozmike dhe vëzhgimi i vrimave të zeza përkrah rezultate të tilla. Ka një ndryshim thelbësor në tabllonë që kemi sot për universin dhe vetë realitetin. Ndonëse Teoria e Përgjithshme e Relativitetit parashikon se universi duhet të ketë ardhur nga një periudhë me kurbaturë shumë të lartë të së kaluarës, nuk na tregon se universi duhet të ketë lindur nga një bing bang.  Kështu, relativiteti i përgjithshëm nuk mund t’i përgjigjet pyetjes më të rëndësishme në kozmologji:  Pse universi është kështu si është?

Nëse relativiteti i përgjithshëm kombinohet me teorinë kuantike, mund të jetë e mundur të parashikojmë se si ka filluar universi. Ai duhet të zgjerohet deri në një masë të caktuar. Gjatë kësaj periudhe inflacioni, harmonizimi i dy teorive parashikon se fluktacione të vogla mund të çojnë në formimin e galaksive, yjeve dhe strukturave të tjeratë universit. Kjo është konfirmuar nga vëzhgimi i jo uniformiteteve të vogla në mikrovalët kozmike, me të njëjtat karakteristika saktësisht me ato të parashikuara teorikisht. Duket se jemi në rrugën e të kuptuarit të origjinës së universit, ndonëse do të duhet shumë më tepër punë e ndoshta shumë më tepër kohë. Një dritare e re në universin e hershëm do të hapet kur të kemi zbuluar valët gravitacionale nëpërmjet matjeve të sakta. Valët gravitacionale vijnë lirisht tek ne, që nga koha e universit të lashtë, të papenguara nga ndonjë formë e materies. Në të kundërt, drita që vjen nga hapësira mund të shpërndahet disa herë nga elektronet e lirë.

Pavarësisht disa sukseve të mëdha që kemi patur, nuk kemi qenë në gjendje të zgjidhim gjithshka. Ne nuk kemi akoma një përqasje të mirë teorike se pse zgjerimi i universit po përshpejtohet përsëri, mbas një periudhe të gjatë kur ky zgjerim ishte zvogëluar. Pa kuptuar procese të tilla, ne nuk mund të jemi të sigurtë për të ardhmen e universit. Do të vazhdojë të zgjerohet përgjithmonë? A është inflacioni një ligj i natyrës? Apo universi me gjasa do të shpërthejë përsëri? Së shpejti presim të kemi rezultatet e vëzhgimeve të reja si dhe teori më të avancuara mbi bazën e këtyre vëzhgimeve. Kozmologjia është një subjekt tepër tërheqës dhe aktiv. Ne po i afrohemi gjithmonë e më shumë pyetjes së vjetër: Pse jemi këtu? Nga vimë?

Faleminderit që më dëgjuat.

 

0 replies

Leave a Reply

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

Leave a Reply

Your email address will not be published.