Mendimi dhe përvoja mendore: Testi i Turingut Autor Leon N. Cooper

Pjesa II Mendimi dhe ndërgjegja

Kapitulli 15 Mendimi dhe përvoja mendore: Testi i Turingut

Leon N. Cooper, Brown University, Rhode Island

A është e mundur të hartojmë një test që të na tregojë, nëse një njësi e krijuar nga njeriu është e ndërgjegjshme? Çfarë thotë testi i Turingut për makinat që mendojnë? Çfarë nuk është në gjendje të na thotë? Kjo ese bazohet në një artikull origjinal botuar në librin “Si mësojmë? Si mbajmë mend? Drejt të kuptuarit të trurit dhe sistemeve nervore”, World Scientific Publishing Co., 1995.

Përshtati në shqip: Valbona Nathanaili

(Të drejtat e përkthimit: Tirana Review of Books; lu lutem referoni burimin në çdo përdorim të materialit)

Afro gjashtëdhjetë vjet më parë, Alan Turing propozoi një metodë për të testuar hipotezën që një makinë mund të mendojë. Sipas Turing, le të vendosim një makinë ose një person në një dhomë të errët të mbyllur dhe të përpiqemi të komunikojmë me ta nga jashtë, në një mënyrë të atillë që si makina, ashtu edhe personi të mund të na kuptojnë. Të themi, duke shkruar nga një tastierë. Nëse gjatë komunikimit ngremë pyetje për çfarë ndodh në dhomë ose kush gjendet brenda saj, dhe nëse përgjigjet nuk na mundësojnë të gjejmë dallime ndërmjet qenies njerëzore dhe makinës, atëherë mund të themi se makina (ose personi) mendon.

Fillojmë arsyetimet tona me supozimin se njësia në dhomë u përgjigjet të gjitha pyetjeve me formulimet “Nuk e di” ose “Nuk e kuptoj çfarë po thoni”. Po në këtë rast, a jemi në gjendje të dallojmë nëse po përgjigjet makina apo qenia njerëzore? Dikush mund të thotë se përgjigje të tilla është në gjendje t’i formulojë një program kompjuterik. Dikush tjetër mund të thotë se janë përgjigjet më të shpeshta që mund të japë një koleg kokëtrashë. Por le të vazhdojmë me supozimet dhe të themi se pyetjet kanë lidhje me lëvizjen e radhës që duhet të bëhen në lojën tresh (kush bën i pari tre figura të njëjta, sipas diagonales ose brinjës së një katërkëndëshi; në anglisht njihet me emrin tic-tac-toe; shënim i përkthyesit). Në këtë rast, banuesi i dhomës së errët përgjigjet gjithnjë me lëvizjen e duhur, sepse përdor një program shumë të thjeshtë kompjuterik, që nuk bën dallimin nëse po luhet a jo nga një qenie njerëzore, për më tepër, që edhe nëse është qenie njerëzore, nuk ka nevojë të jetë pjesë e klasës së gjenive. “Por kjo nuk është ajo që kupton Turing”, kundërshtoni ju. “Pyetjet duhet të kenë karakter përfytyrimi dhe të përfshijnë procesin e të menduarit (ose të jenë përfaqësuese të kategorie të caktuar) për një situatë të caktuar. Nëse përgjigjet që vijnë nga dhoma e errët janë në mënyrë të padallueshme nga ato të një ‘inteligjence’ njerëzore, atëherë makina e kalon testin”.

Por këtu na del një problem i ri. Qeniet e vërteta njerëzore në jo pak raste japin përgjigje në mënyrë donkishoteske për pyetje që i orientojnë, sipas mendimit të tyre, drejt një shtegu të gabuar. Gjithsesi, le të supozojmë, për shembull, se e përkufizojmë vetveten nga ata që janë në gjendje të japin përgjigje “të arsyeshme”, “racionale” ose, ndoshta, edhe “logjike” dhe  “të llogaritura”.

Në mendimin tim, nëse përgjigjet përkufizohen në këtë mënyrë, na vënë përpara një problemi të vështirë, ndonëse fare thjesht mund të themi se detyra është kryer. Pse? Sepse në një farë mënyre, logjika dhe arsyetimi janë të lehtë. Ndërtimi i përgjigjes së duhur “racionale” për një çështje të caktuar është një proces që nënkupton se është i qartë nga pikëpamja konceptuale dhe arrihet lehtësisht nëse universi i ligjërimit nuk është shumë i madh (si në rastin e lojës tresh). Ndërsa për probleme më të mëdha, ato që kërkohen, me sa duket, janë vetëm durimi dhe kompjuterë më të fuqishëm.

Metafora joshëse e zëvendësimit të trurit me një kompjuter bazohet në faktin se çdo proces logjik mund të riprodhohet nga një sekuencë e përbërë nga një bashkësi hapash të thjeshtë e të mirëmenduar, ku secili prej tyre ekzekutohet me anën e pajisjeve të caktuara elektronike ose mekanike. Por pavarësisht të qenit program kompjuterik (sekuenca aktuale e hapave) ose pajisje (transistorë të zhytur në shtresa silikoni a neurone të gjalla brenda një kafke), ato kryejnë funksione të njëjta me ato të trurit dhe të gjithave u referohemi si të parëndësishme, sepse për sa kohë që ajo që pyesim përputhet me atë që marrim si përgjigje, nuk ka rëndësi saktësia e funksionimit të brendshëm – një pikëpamje e përshtatur në mënyrë ideale për të sfiduar testin e Turingut.

Kështu, problemi aktual shndërrohet në atë të hartimit të një sekuence udhëzimesh (program), e cila mund të ekzekutohet me shpejtësi marramendëse në objektin magjepsës me emër kompjuter (emërtuar padrejtësisht për shkak të origjinës së tij aritmetikore, por që edhe “ekzekutues udhëzimesh” do të ishte përsëri disi i pavolitshëm). Një detyrë e bukur për një person të parruar që qëndron në prapaskenë dhe i pëlqen të jetë punojë shumë. Pra, programi i ashtuquajtur inteligjencë artificiale (një nofkë që vërtet ka ngjitur) ka detyrë të riprodhojë aktivitete të ndryshme njerëzore, të përbëra nga sekuenca të tilla udhëzimesh, në mënyrë që kur pyetja të kalojë nga ne drejt njësisë, përgjigja të jetë e padallueshme (ose edhe të tejkalojë) nga ajo (atë) që mund të japë një qenie njerëzore.

Kështu kemi shah dhe programin e shahut që luhet nga lojtarët, programin që lyen muret, lojën e ndërtimit me blloqe ose ad-Ph.D.dom. Në përfundim, mund të jemi të sigurt, se çdo aktivitet njerëzor (mendor dhe ai i ndryshëm nga ai), që është i njëvlershëm me ekzekutimin e një seti rregullash të mirëpërcaktura mund të riprodhohet.[1] Program i shahut që ia doli të mundë përfundimisht Gary Kasparov ose pasardhësin e tij, pa më të voglin dyshim mund të cilësohet si një tour de force.[2] Por, sikundër do të argumentoj, kjo demonstron vetëm se sa vërtet të kufizuara janë aftësitë tona kur nuk kanë ndihmë.

Por çfarë mund të themi, ndërkohë, për proceset mendore jo-logjike, ose ndoshta “jo-të kompjuterizuar”. Penrose ka argumentuar së fundmi se kompjuterët (konkretisht makinat Turing) nuk mund ta kalojnë testin Turing sepse truri i vërtetë kryen procese mendore reale që prodhojnë hapa jo-të kompjuterizuar. Dhe, në fakt, proceset jo-të kompjuterizuar, pra kapërcimet (shënim: “kapërcime”, kurrë “hapa”) në shpikje ose në imagjinatë ngrenë, në një farë mënyre, një çështje për zgjidhje për specialistët e talentuar. Për shembull, si mund të arrijë dikush, të shkruajë një bashkësi rregullash, që prodhon diçka që nuk pritet, për shembull, të përbërë nga ky rresht i mrekullueshëm:

“Dete të shumtë ngjyrë gjaku”

që përdorin dy fjalë kaq groteske të anglishtes?

Përfshirja e hapave të tillë “të palogjikshëm” në repertorin e një makine me përgjigje të mundshme kërkon një të kuptuar më të thellë të mënyrës se si përftohet, ruhet dhe manipulohet aktualisht informacioni nga truri ynë.

Shumë nga ne, prej një kohe më se të gjatë, kanë përqafuar mendimin se truri ynë është thjesht një sistem kompjuterik, por me aftësi të kufizuara. Por truri është projektuar për logjikë dhe arsyetim, po aq sa dora për të luajtur piano. Nëse truri ka ndonjë synim, i vetmi është si të mbijetojë dhe, në një botë të mbushur me rregulla, mbijetesa kërkon vendimmarrje të shpejta (edhe nëse rastësisht nuk janë ato të duhurat). Më lejoni të citoj vetveten:

  • Sofizmi i filozofisë së kafshës, i mjaftueshëm për të arritur në argumentin se “tigri hëngri shokun tim, por kjo nuk më lejon të arrij në konkluzionin se donte të më hante mua”, kërkon të riformulohet në dritën e zhvillimeve të reja, ku mbijetesa varet nga kafshë që bëjnë më pak sofizma dhe kërcejnë direkt në konkluzione.

Vitet e fundit shënojnë progres në të kuptuarin e mënyrës se si përftohet, ruhet dhe manipulohet informacioni në një sistem biologjik. Ndonëse një punë e tillë është në fazën e foshnjërisë së saj, ato çfarë janë projektuar si rrjet neuronesh dhe/ose sisteme nxënie bazuar në një numër të madh njësish përpunuese që imitojnë neuronet dhe që më pas përmirësohen me metoda nxënieje, të mbikëqyrura ose jo, janë studiuar intensifikisht në këtë gjeneratën e fundit. Tashmë ekzistojnë sisteme që njohin modele, zbulojnë sjellje mashtruese dhe mund të thuhet se demonstrojnë, edhe pse në nivel primitiv, karakteristika të njohjes, përgjithësimit dhe shoqërizimit, si dhe janë në gjendje të sugjerojnë disa sjellje mendore që janë të lidhura me kujtesën dhe nxënien te kafshët.

Përmes viteve të lodhshme edukimi, në një farë mënyre, truri ynë mund të arrijë aftësinë për të arsyetuar dhe ekzekutuar rregulla, po aq mirë sa edhe për të shoqërizuar. Është e qartë që shoqërizimi është shumë më i lehtë dhe më natyror se arsyetimi – ruajtja e disa prej tipeve të aktiviteteve që përdoren më shumë nga truri.[3]

Them në një farë mënyre, sepse akoma nuk është përshkruar se si funksionon plotësisht, (sigurisht që ekzistojnë disiplina të mëdha kërkimi shkencor aktual që merren direkt me përcaktimin e saktë se si arrihet të përpunohet informacioni vizual dhe llojet e tjera të informacionit), por nga pikëpamja konceptuale ndoshta mund të themi diçka. Ajo që kemi mundur të bëjmë deri më tani, është të tregojmë se si mund të funksionojnë shoqërizimet ndërvepruese dhe sistemet bazuar në rregulla sa i takon arsyetimit dhe shoqërizimit (së paku në situata të thjeshta). Pritshmëritë tona janë, që me rritjen e përvojës sa u takon sistemeve të nxënies bazuar në rregulla dhe orientuar nga të dhënat, do të jemi shumë e më shumë të aftë të riprodhojmë (dhe së fundmi edhe te tejkalojmë) arsyetimin njerëzor – ose, thënë më saktë, produktin final të aktivitetit mendor human dhe, në rrjedhojë, edhe të ndërtojmë një sistem që kalon testin e Turing.[4] [Gjithsesi, sot jemi në gjendje të dallojmë një human nga një makinë, duke llogaritur kohën që u duhet për t’i dhënë, për shembull, përgjigje pyetjes: “Sa bëjnë 2 579 362 x 1 279 854?”]

Pasi të kemi hartuar një sistem të tillë (duke lënë mënjanë vlerat praktike e tregtare të tij), a është e vërtetë që kemi një makinë (një makinë të përgjithshme Turing) që mendon? Në fakt, kjo është pyetja për të cilën testi i Turingut është hartuar të mos i përgjigjet. Një shmangie, pjesërisht edhe për shkak të një pozitivizmi të tejskajshëm – frikë dhe /ose kundërshti ndaj mentalizmit, ose hipotezës rreth mënyrës se si funksion mendja nga brenda dhe që nuk mund të verifikohet direkt nga përvoja. Një shmangie, që në mendimin tim, është krejtësisht në kundërshtim me natyrën dhe synimin e mendimit shkencor.

Shkenca e suksesshme na ka dhënë tashmë makina të tilla (në koncept ose në funksion) që punojnë pavarësisht diskutimeve të sotme. Ato më të mëdhatë përfshijnë ligjet e Njutonit, ekuacionet e Maksuellit dhe atë të Shrodingerit. Në mënyrë të ngjashme, mund të themi se njësi të tilla si molekulat dhe/ose atomet supozohej se ekzistonin (një hipotezë që u kundërshtua me forcë në shekullin XIX me argumente tipike pozitiviste) kohë më përpara se të mund “të shiheshin”. Pra, nuk është domosdoshmërish rasti që çdo element që “qëndron prapa perdes” së makinerisë të vëzhgohet domosdoshmërish. Për shembull, në mekanikën kuantike funksioni valor nuk vëzhgohet direkt. Por pasojat e kësaj makinerie ndonjëherë të padukshme munden, gjithsesi, të vendosen në korrespodencë me përvojën. Thelbi i argumentit pozitivist (përqafuar nga Ajnshtajni dhe Hajzenbergu) nuk është se nuk jemi në gjendje të dallojmë njësi që nuk jemi në gjendje t’i vëzhgojmë direkt, por përkundrazi, edhe nëse një njësi nuk është e vëzhgueshme (për shembull, koha absolute në relativitetin special, ose përcaktimi i pozicionit dhe momentit të saktë, në të njëjtën kohë, në teorinë kuantike) ka nevojë të jetë e pranishme në teori.

Në këtë mënyrë, një teori e mirë e mendjes jo vetëm është e pranueshme, por kërkon gjithashtu, në mendimin tim, praninë e njësive mendore. Në rrjedhojë, mund të themi se jemi të kënaqur me një teori të tillë, vetëm kur të kemi përpara ndërtime që janë në gjendje të na demonstrojnë përvojën e tyre mendore, kur t’i shohim se si funksionojnë dhe si kanë mundur të evoluojnë nga njësi më primitive, të tilla si neuronet.

Akoma, bazuar në një ndërtim shumë të mençur (njohur si “dhoma kineze”), John Searle argumenton se sjelljet e pastra algoritmike, si në rastin kur një anglisht-folës u përgjigjet pyetjeve të formuluara në kinezisht, rreth një ngjarje që ka ndodhur në Kinë, me përgjigje të ofruara po në kinezisht, duke zbatuar rregulla të thjeshta sintaksore në manipulimin e simboleve kineze nuk nënkuptojnë, domosdoshmërish, që anglisht-folësi njeh kinezishten apo vetë ngjarjen.[5] Thënë këto (ndonëse mund të biem dakord që kompjuteri e kalon testin e Turingut) Searle argumenton se kalimi i këtij testi nuk është provë e “të menduarit” ose “të kuptuarit”.

Duke përmbledhur gjithë sa thamë më sipër, testi i Turingut nuk është i mjaftueshëm. Në rastin më të mirë, na siguron përgjigjen perfekte për ekzistencën e “kutisë së zezë”, por jo të njohurive se si funksionon ajo – dhe në mendimin tim kjo është pikërisht dija që ne duam.

Ne mundemi, sigurisht, të marrim kutinë e zezë, ta vendosim mënjanë dhe të hulumtojmë sekuencat e udhëzimeve që u bënë shkas për të na dhënë të gjitha përgjigjet e sakta. Por mbetet përsëri e hapur pyetja nëse e gjithë kjo mund të hedhë ndopak dritë në fenomenin e aktivitetit mendor.

Ajo që përbën, ndoshta, surprizën më të madhe dhe, në të njëjtën kohë, më e vështira për t’u kuptuar, është origjina e kësaj përvoje mendore komplekse: ndërgjegjja, ndërgjegjësimi për veten, ndjenjat, ndërkohë që vetë kalimi i testit të Turingut nuk është i nevojshëm. Asgjë në makinën perfekte nuk na jep përgjigje që të tregojë se si ndodh një përvojë e tillë. Nëse do mund të citoj përsëri veten, nuk kemi absolutisht asnjë ide “se si është një makinë e tillë (nëse nuk e pranojmë dualizmin kartezian, sigurisht që jemi makina), një makinë që ndjen?” Ose thënë me fjalët e filozofit të ndjerë Hans Jonas, “kapaciteti për të ndjerë, i cili shfaqet në të gjithë organizmat, është origjina e të gjitha vlerave”.[6]

Pretendohet nga disa (mbështetësit e “inteligjencës së fuqishme artificiale”) që cilësi të caktuara mendore, si për shembull ndjenjat, ndërgjegjja dhe të kuptuarit janë në pasojë të ekzekutimit të këtyre algoritmeve që çojnë në formulimin e përgjigjeve të sakta për testin e Turingut.  Ky mund të jetë ose jo rasti. Por asnjë njeri nuk ka ofruar ndonjë të dhënë se si mund të ndodhë kjo.

Për më tepër, ekzistojnë shembuj që tregojnë të kundërtën. “Dhoma kineze” e Searle, në mendimin tim, tregon se sjellja korrekte algoritmike mund të ndodhë edhe pa procesin e të kuptuarit, njësoj si qeni që tund bishtin e na tregon se ndërgjegjja është atje, me pak ose aspak sjellje algoritmike. Është shumë më e pranueshme të besosh që sjellja algoritmike dhe ndërgjegjja janë të cilësi të pavarura.

Ndonëse disa aspekte të sjelljes algoritmike është e qartë që mund të arrihen pa vetëdijen për ndërgjegjen, mbetet mundësia që një ndërgjegjësim i tillë kërkohet për të arritur pushtetin e plotë mbi aftësitë e përpunimit të informacionit.

Gabimi më i madh, njëherazi edhe më çorientuesi, është përpjekja për të barazuar aktivitetin e trurit me një sistem arsyetimi. Një pikëpamje shumë më e përshtatshme është ajo që i atribuon Albert Szent-Gyorgyi:

Truri nuk është projektuar si organ të menduari, por organ mbijetese, si kthetrat dhe çatalli. Truri është ndërtuar në mënyrë të tillë që të na bëjë të pranojmë atë të vërtetë që paraqitet si e vetmja përparësi. Është përjashtim dhe përbën pothuaj rast patologjik, nëse dikush ndjek hapat e mendimit logjik, pavarësisht pasojave. Njerëz të tillë shndërrohen në martirë e apostuj, a bëhen shkencëtarë, por shumica përfundojnë në litar, karrige elektrike a bëhen akademikë.

Për të kuptuar sjellje mendore të tilla, si ndërgjegjja dhe ndjenjat, është e qartë se testi i Turingut jo vetëm nuk është i nevojshëm, por është edhe i papërshtatshëm. Dikush mund të arsyetojë, ose të paktën të kryejë operacione logjike, por të mos ketë ndjenja. Për shembull, makinat llogaritëse e bëjnë këtë gjithë kohën. Qentë dhe macet (me shumë gjasa edhe breshkat) kanë ndjenja, por nuk janë në gjendje t’u përgjigjen shumë pyetjeve.

Në mbrojtje të teorisë së Turing-ut (nëse ka nevojë për një të tillë), duhet të kemi në vëmendje se ai nuk kishte parasysh sjellje të caktuara mendore. Shqetësimi i tij ishte rezultati që prodhonte arsyetimi njerëzor – jo ndjenjat njerëzore.

Por le ta lëmë për momentin këtë kriter të famshëm e të mprehtë dhe të përballemi përsëri me problemin tonë kryesor. A jemi në gjendje të kuptojmë mendjen njerëzore (me të gjithë komponentët e saj: arsyetimin, ndjenjat, vetëndërgjegjësimin), si dhe origjinën e saj të supozuar në atë organ biologjik, trurin? A jemi në gjendje, në ekstrem të aftësive tona, të ndërtojmë një makinë që është e vetëdijshme? (Nëse kjo makinë, në këtë kuptim, është një makinë e testit Turing, u jap mundësinë të tjerëve të përgjigjen). Cilët janë hapat që kërkohen që një makinë e tillë (algoritmike ose jo) të mund të përjetojë aktivitet mendor? Non sequitur “Si dimë?” është një shmangie. (Si dimë ndonjë gjë?) Fakti që jemi të sigurt, se edhe një tjetër krijesë dhe/ose makinë është e ndërgjegjshme, është i pavarur nga të kuptuarit se si ka lindur dhe është rritur kjo ndërgjegje në pronësi të një sistemi fizik shumë kompleks. Kjo, dhe jo fuqia për të arsyetuar, është misteri më i thellë që rrethon njësinë biologjike me emrin tru.

Ajo që e ka bërë këtë problem edhe më të dyshimtë është konfuzioni në lidhje me komponentë të ndryshme të aktivitetit mendor, si dhe paaftësia jonë për të dalluar ndërmjet asaj që besojmë se dimë – së paku në parim – nga ajo që nuk e kuptojmë ende aspak. Ndonëse është e vërtetë se jemi akoma shumë larg të kuptuarit, për shembull, se si sistemi vizual e katalogun dhe e përpunon informacionin, për pyetje të tilla, që jemi në gjendje të paktën t’i formulojnë me shumë saktësi, kemi arsye të besojmë se përgjigjet mund të ndërtohen me materialet që kemi në dispozicion. E njëjta gjë mund të thuhet edhe për arsyetimin (logjik ose të ndryshëm). Por cili është burimi i përvojës tonë mendore, i vetëdijes së ndërgjegjshme?

Vetëdija ose ndërgjegjësimi mendor kanë shumë komponentë, disa prej të cilëve vërtet të lehtë për t’u kuptuar, ndërsa të tjerë akoma të pakapshëm. Për shembull, kalimi nga një gjendje aktive në pasive, magazinimi i kujtesës dhe vënia në punë e saj, dallimi ndërmjet vetes dhe botës së jashtme (akoma subjekt i një mendimi të gjerë filozofik) janë, në mendimin tim, të lehta për t’u kuptuar.

Për çfarë është, për shembull dëshira? Ne nuk e kemi problem të ndërtojmë një program me direktiva që duhet të ndiqen, funksione që minimizojnë ose maksimizojnë, të shmangim nxehtësië ose të ftohtin dhe të jemi në kërkim të kënaqasjes me ngrohtësi a dhela. Por cili është burimi i vetëndijimit tonë, i procesit si i tillë dhe, akoma më shumë, i aftësisë sonë për të ndjerë.

Pyetja të tilla janë mjaftueshëm të vështira, kështu që në përgjithësi janë subjekt i një shmangie të përgjithshme dhe të zakonshme, ndërsa përgjigjet konvergjojnë në dualizmin kartezian, përbërë nga: variacione homunculus propozimesh; zgjidhje të një misteri duke përdorur një tjetër: ndërgjegjja lind në procese të matshëm kuantikë, ose aty ku graviteti kënaq teorinë kuantike; refuzim total për t’u përballur me çështjen: ndërgjegjja lind  “disi” kur një makinë ekzekuton proceset e duhura algoritmike; tërheqje totale nga argumenti nën mbulesën e filozofisë pozitiviste: si mund të dimë nëse një makinë është e ndërgjegjshme… dhe kështu me radhë.

Argumente të tillë i kemi dëgjuar gjithnjë. Duket se janë të njëjtat përgjigje tipike ndaj frikës së dështimit, kur përpiqemi të zgjidhim një problem vërtet të vështirë shkencor. Fillimisht provo, pastaj dështo. Ndiq këtë rrugë për të provuar nëse zgjidhja është e pamundur ose jodomethënëse. Luaj me idenë e përfshirjes së një ligji të ri. Më pas, kur zgjidhja të jetë gjetur, kundërshtoje nëse është vërtet e duhura dhe e rëndësishme, ose (më mirë akoma) se e ke sugjeruar, në formën e një komenti të vogël e të paqartë, në një artikull botuar kohë më parë.

Në formën e një sugjerimi personal, gjithë sa më sipër i kemi përjetuar në rrugën e zhvillimit të teorisë së superpërcjellësve – një teori, po ashtu, komplekse dhe me pasoja të rëndësishme në një sistem me shumë komponentë ndërveprues, që i takon mekanikës kuantike të elektroneve në metale. Pasi u publikuan faktet, një fizikan më se i njohur shprehu zhgënjimin e tij duke thënë, se “fenomeni i veçantë si supërcjellshmëria… nuk të ngjall më shumë entuziazëm se sa ndërveprimet e kota ndërmjet elektroneve dhe rrjetës së atomeve që vibrojnë në një trup të ngurtë” duke lënë mënjanë, në këtë mënyrë, argumentin në stilin e veprimit.

Mund të duket se ka ardhur koha të kërkojmë praninë e një “ligji të ri të natyrës”, sipas të cilit, mjafton të derdhin ndërgjegjen në një makinë dhe ja… – në fakt një pozicion aspak jomiqësor, në pikëpamje të përgjithshme, për racën njerëzore në vitet e ekzistencës së saj. Por pozicioni shkencor konservator kërkon të përpiqemi ta ndërtojmë këtë karakteristikë, me sa duket të re dhe sigurisht shumë delikate, nga materialet që kemi në dispozicion, nga ato që na vënë në dispozicion fizikanët, kimistët dhe biologët (sikundër është bërë gjithnjë kohë më parë: kemi konceptuar trupat qiellorë sipas materialeve që gjenden në tokë, organiken nga inorganikja, ose kemi ndërtuar konceptin e temperaturës nga lëvizja e molekulave etj., etj.) Nëse një gjë e tillë nuk është e mundur të realizohet (ndoshta na duhet të armatosemi me durim edhe për disa vjet), atëherë me shumë sinqeritet mund të them se kemi bërë një nga zbulimet më të rëndësishme në historinë e mendimit, pasojat e të cilit do të formësojnë ndryshe, rrënjësisht, konceptin që kemi për veten.

Duke perifrazuar Shannon: “A mund të ndjejnë makinat?” “Sigurisht që munden! Ne jemi makina! Ne ndjejmë!” Por a jemi vërtet makina? Nëse është e vërtetë, si?

[1] Lojërat që luajmë – dhe ndoshta po aq sa edhe çështjet shkencore që përpiqemi të prekim – zgjidhen ndërmjet atyre që i kanë të gjitha gjasat të përshtaten me aftësitë tona aktuale fizike dhe mendore: aq të vështira sa duhet për të qenë interesante, por jo aq të vështira sa të mos kemi mundësinë për të përparuar në zgjidhjen e tyre. Loja tresh nuk paraqet ndonjë nivel serioz vështirësie; loja dydimensionale e shahut i shtyn mendjet e lojtarëve të bëjnë përpjekje të mëdha, deri në kufijtë e tyre, ndërsa për shahun shtatë a tetë dimensional zakonisht nuk bëhen përpjekje.

[2] Kasparov është mundur nga kompjuteri IBM i quajtur Big Blue në vitin 1997. Thuhet se u ankua që nuk i lejuan të kishte as edhe një laptop si ndihmës.

[3] Ndër arritjet e lavdishme të intelektit njerëzor mund të thuhet se bën pjesë edhe kalimi, nga shoqërizimi i turbullt që është pjesë e aftësive natyrore të trurit, në këto aplikime të suksesshme të paraqitjes së situatave të rrëmujshme të botës reale me anën e një gjuhe precize (për të bërë çfarë është thënë, varet se çfarë është thënë më parë) dhe arsyetimi logjik. Në ndërrimin e shekullit, në një event që kishte si qëllim përditësimin e materializmit dialektik, Hegeli është objekt studimi në Los Anxhelos, Kaliforni dhe në një fin de si`ecle, mund të thuhet se kemi qenë dëshmitarë të një parakalimi të vërtetë të modës më të fundit së mendimit intelektual, ku logjika shumëvlerëshe (që merr të gjitha intervalin e vlerave nga 0-1, nganjëherë një mjet i dobishëm inxhinierie, shënim i përkthyesit) shndërrohet në mendim shumëvlerësh, si mënyrë më e përshtatshme se sa logjika e Aristotelit (me vetëm dy vlera të kuantizuara 0 dhe 1, shënim i përkthyesit), për të përshkruar kufijtë më pak të mprehtë të botës reale. Pra, propozohet që dallimet e mprehta të mendjeve të stërvitura dhe sportive t’i konvertojmë në pëshpërima të padallueshme dhe të pasakta, artikuluar nga ata që rrinë gjithë kohën para ekranit. Thënë ndryshe, kompleksitetit të botës t’i shtojmë sharmin e të mos ditur për atë që po flasim. Kështu përcillet lavdia e botës…

[4] Një evolucion më i arsyeshëm – dhe që ka gjetur shtrirje tashmë – është hartimi i sistemeve “që arsyetojnë, ose janë vendimmarrës”, në gjendje të menaxhojnë një sasi të madhe të dhënash në kohë reale, por që zbatohen vetëm në domene shumë të specializuar (për shembull, rezervimi i vendeve në linjat ajrore dhe zgjedhja e sediljes ku dëshiron të ulesh, ose zbulimi i mashtrimeve në transaksionet që kryhen me kartat e kreditit).

[5] Searle, J. (1980). Minds, Brains and Programs, Behavioral and Brain Sciences, 3(3), 417-457.

[6] Jonas, H. (1992). The Burden and Blessing of Mortality, The Hastings Center Report, 22(1).

Shënim

Materiali gjendet në anglisht në https://www.cambridge.org/core/books/science-and-human-experience/thought-and-mental-experience-the-turing-test/0DDA36F4C44687093CBBAA356856372D#

Titulli i librit në origjinal

Science and Human Experience. Values, Culture, and the Mind

0 replies

Leave a Reply

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

Leave a Reply

Your email address will not be published.