Klasa dhe ndërgjegjja e rreme 

Klasa dhe ndërgjegjja e rreme. Analizë e ideve të Lucacs sipas George Ritzer & Jeffery Stepnisky

Shkëputur nga libri “Teoria sociologjike”, me autorë George Ritzer & Jeffery Stepnisky

Përktheu: Bojken Abazi

Ndërgjegjja e klasave është një term që i referohet sistemit të vlerave dhe besimeve që ndajnë ata individë të cilët ndodhen brenda të njëjtës klasë shoqërore. Lucacs shpjegoi qartë se ndërgjegjja e klasës nuk është as shuma dhe as mesatarja e ndërgjegjeve individuale. Në të kundërt, kjo ndërgjegje është prona e një grupi njerëzish që kanë një pozitë të ngjashme me njëri-tjetrin brenda sistemit të prodhimit. Ky këndvështrim e përqendron analizën tek ndërgjegjja e klasës borgjeze dhe, në veçanti, klasës proletare. Në veprën e Lucacs ekziston një lidhje e qartë midis pozitës objektive ekonomike, ndërgjegjes së klasës, dhe “mendimeve të vërteta psikologjike të njerëzve mbi jetën e tyre” (1922/1968:51). Në një sistem kapitalist, koncepti i ndërgjegjes së klasës nënkupton, apriori, një ndërgjegje të rreme. D.m.th. në përgjithësi, në një sistem kapitalist, klasat nuk kanë një koncept të qartë mbi interesat e vërteta të tyre. Për shembull, deri para fazës revolucionare, anëtarët e klasës proletare nuk kanë një ide të qartë mbi natyrën dhe nivelin e shfrytëzimit që ndodh ndaj tyre brenda sistemit kapitalist. Falsiteti i ndërgjegjes së klasës rrjedh nga pozita e klasës brenda strukturës ekonomike të shoqërisë: “Ndërgjegjja e klasës nënkupton një mosndërgjegjësim që individët kanë mbi pozitën e tyre relative, shoqërore, historike dhe ekonomike…. Falsiteti që nënkupton iluzioni i krijuar nga kjo situatë nuk është aspak subjektiv” (Lucacs, 1922/1968:52). Shumica e klasave shoqërore gjate rrjedhës së historisë kanë qenë të paafta për të tejkaluar ndërgjegjen e rreme dhe për pasojë të zhvillojnë një ndërgjegje të klasës. Megjithatë, pozita strukturore e proletariatit brenda sistemit kapitalist i krijon kësaj klase hapësirën e veçantë për të zhvilluar ndërgjegjen e klasës.

Aftësia për të zhvilluar ndërgjegjen e klasave është një veçori e shoqërive kapitaliste. Në shoqëritë që kanë ekzistuar para kapitalizmit një numër faktorësh e parandalonin zhvillimin e ndërgjegjes së klasave.

  1. Së pari, shteti ndikonte mbi shtresat shoqërore në mënyrë të pavarur nga ekonomia.
  2. Së dyti, ndërgjegjja e pozitës (prestigjit) shoqërore kishte prirjen ta maskonte ndërgjegjen e klasave (ekonomike). Për rrjedhojë, Lucacs arriti në përfundimin se “Për këtë arsye nuk ekzistonte asnjë pozitë brenda këtyre shoqërive jo-kapitaliste që do të mundësonte ndërgjegjësimin mbi bazat ekonomike të të gjitha marrëdhënieve shoqërore” (1922/1968:57).

Në dallim nga këto shoqëri, bazat ekonomike të kapitalizmit janë më të qarta dhe më të thjeshta. Mbase jo të gjithë njerëzit në shoqëritë kapitaliste janë të vetëdijshëm për efektet e këtyre bazave ekonomike, por të paktën qoftë dhe në mënyrë të pandërgjegjshme ata arrijnë t’i ndiejnë këto efekte. Si rrjedhojë, “ndërgjegjja e klasave arriti deri në atë pikë ku mund të fitonte ndërgjegjësimin” (Lucacs, 1922/1968:59). Në këtë fazë shoqëria shndërrohet në një fushë beteje ideologjike në të cilën ata që përpiqen ta fshehin ndarjen e shoqërisë në klasa vihen kundër atyre që përpiqen t’i ekspozojnë ato.

Lukacs i krahasoi klasat e ndryshme të shoqërisë kapitaliste nëpërmjet ndërgjegjes së klasave. Sipas Lukacs, borgjezia e vogël dhe fshatarët nuk mund të zhvillojnë një ndërgjegje klasore, për shkak të paqartësisë së pozitës së tyre strukturore në sistemin kapitalist. Nga që këto dy klasa janë mbetje të shoqërisë feudale, ato nuk janë të afta të zhvillojnë një ide të qartë mbi natyrën e kapitalizmit. Borgjezia e ka aftësinë për ta zhvilluar ndërgjegjen e klasës, por kjo klasë e përjeton këtë ndërgjegjësim vetëm në mënyrë pasive, pasi aftësia e kësaj klase kufizohet brenda nocionit të zhvillimit të kapitalizmit si diçka e jashtme që varet nga ligje objektive.

Proletariati e ka aftësinë për ta zhvilluar ndërgjegjen e vërtetë klasore dhe, ndërkohë që proletariati ndërgjegjësohet, borgjezia hidhet në mbrojtje. Lukacs refuzoi që ta shikonte proletariatin si një klasë e cila drejtohej nga forca të jashtme, pasi ai e konsideronte proletariatin një ndërtues aktiv i të ardhmes së tij. Në përplasjen midis borgjezisë dhe proletariatit, klasa borgjeze i zotëron të gjitha, armët intelektuale dhe organizative, ndërkohë që proletariati zotëron vetëm aftësinë, të paktën si fillim, për ta parë shoqërinë për atë që është në të vërtetë. Me vazhdimin e betejës, proletariati shndërrohet nga një “klasë në vetvete” në një “klasë për vetveten”, duke u ndërgjegjësuar për pozitën dhe misionin e tij. Me fjalë të tjera, “lufta e klasave duhet të ngrihet nga niveli i një nevoje ekonomike në një nivel ku qëllimet janë të qarta dhe ndërgjegjësimi i klasave është i efektshëm” (Lukacs, 1922/1968:76). Kur lufta arrin në këtë pikë, atëherë proletariati është i aftë të ndërmarrë ato veprime që do ta përmbysnin sistemin kapitalist.

Idetë e Lukacs-it përbëjnë një teori të larmishme sociologjike, megjithëse ato janë të lidhura ngushtë me nocionet marksiste. Ai u interesua për marrëdhëniet dialektike ndërmjet strukturave (kryesisht ekonomike) të kapitalizmit, sistemeve të ideve (në veçanti ndërgjëgjësimin e klasës), mendimit individual, dhe së fundmi, veprimit individual. Këndvështrimi i tij tejet teorik ndërtoi një urë lidhëse të rëndësishme midis deterministëve ekonomikë dhe marksistëve më bashkëkohorë.

Jetërsimi 

Lucacs e bëri të qartë që në fillim se ai nuk synonte të hidhte poshtë punën e marksistëve ekonomikë mbi jetërsimin, por thjesht t’i zgjeronte këto ide. Lucacs e nisi veprën e tij me konceptin marksist mbi mallrat, të cilin ai e karakterizoi si “problemin strukturor qendror të  shoqërisë kapitaliste” (1922/1968:83). Mallrat janë një marrëdhënie midis njerëzve, të cilët fillojnë të krijojnë besimin se mallrat zhvillojnë një formë të tyre objektive dhe një karakter të pavarur nga njerëzit. Në një shoqëri kapitaliste, në ndërveprimin e tyre me natyrën, njerëzit prodhojnë produkte dhe mallra të ndryshëm (si për shembull bukën, automjetet, filmat etj.). Megjithatë, njerëzit janë të prirur të harrojnë faktin se janë vetë ata që i prodhojnë dhe që u japin vlerë këtyre mallrave. Njerëzit fillojnë ta shikojnë vlerën si diçka që prodhohet nga një treg i pavarur nga vetë aktorët e këtij tregu. Fetishizmi i mallrave është një proces gjatë të cilit mallrave dhe tregut të tyre u jepet një ekzistencë objektive dhe e pavarur nga aktorët e shoqërisë kapitaliste. Koncepti i Marx-it mbi fetishizmin e mallrave përbënte edhe bazën e ideve të Lucacs-it mbi jetërsimin. Dallimi kryesor midis fetishizmit të mallrave dhe jetërsimit qëndron në shtrirjen e këtyre dy koncepteve. Ndërkohë që koncepti i parë kufizohet gjërësisht brenda sferës ekonomike, koncepti i dytë përdoret nga Lukacs për të gjitha fushat shoqërore, shtetin, ligjin, si dhe sektorin ekonomik. Për Lucacs, e njëjta dinamikë ekzistonte edhe për të gjithë sektorët e shoqërisë kapitaliste: njerëzit fillojnë të besojnë se strukturat sociale kanë jetën e tyre të pavarur dhe, për rrjedhojë, këto struktura fitojnë një karakter objektiv. Lukacs e përshkruan këtë proces si më poshtë:

“Në një shoqëri kapitaliste, njeriu përballet me një realitet të “krijuar” nga vetë ai (si klasë), një realitet që njeriut i shfaqët si diçka e huaj nga vetvetja; ai është tërësisht në mëshirën e “ligjeve” të këtij realitet. Aktiviteti i tij kufizohet në shfrytëzimin e zbatimit të parreshtur të disa prej këtyre ligjeve për të përmbushur interesat e tij personale (egoiste). Por edhe atëherë kur “vepron” për shkak të natyrës së këtyre rrethanave, njeriu mbetet thjesht objekti, dhe jo subjekti, i këtyre veprimeve.”  (Lukacs, 1922/1968:135)

Gjatë zhvillimit të ideve të tij mbi jetërsimin, Lukacs përdori edhe koncepte të marra nga Weber dhe Simmmel. Megjithatë, meqenëse jetërsimi ishte i ngulitur në teorinë marksiste, ai dukej vetëm si një problem i lidhur me kapitalizmin. Ndërkohë që Weber dhe Simmel e shikonin problemin e jetërsimit si e ardhmja e pashmangshme e njerëzimit.

Foto kryesore: Thanks to Bundesarchiv, Bild 183-15304-0097 / CC-BY-SA, CC BY-SA 3.0 de, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=5499985

 

0 replies

Leave a Reply

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

Leave a Reply

Your email address will not be published.