Kam penën e mprehtë, mendjen e kthjellët – ikja e Dritëro Agollit

Kam penën e mprehtë, mendjen e kthjellët – ikja e Dritëro Agollit

4 shkurt 2017

Për njeriun e mirë, poetin, politikanin, mikun Dritëro Agolli, kemi zgjedhur  dy intervista, dhënë në dy epoka të ndryshme, përpara dhe pas vitit 1990, për të ndjerë së bashku, humanizmin, humorin, dashurinë, këmbënguljen për të pasqyruar të vërtetën dhe dëshirën e zjarrtë për të qenë vetvetja, mbetur në të njëjtat përmasa, megjithëse kohët ndryshuan. Do na mungojnë këshillat e tij të urta, simbolika dhe gjithë çfarë ka përfaqësuar në këta vjet. Një figurë epokale.

Intervistat janë shkëputur nga vepra “Kam penën e mprehtë, mendjen e kthjellët”, botim i UET Press.

Pyesim shkurt për të qeshur gjatë… Bisedë më Dritëro Agollin, “Drita”, 1 janar 1984

Çfarë u uroni kritikëve dhe poetëve për Vitin e Ri?

-Kritikëve u uroj të na bëjnë për të qeshur. Poetëve u uroj të kursejnë fjalët, të hapin libreza kursimi…

Kur shkoni mysafir në ndonjë fshat, si e filloni muhabetin?

– Fillimi është gjithmonë është i vështirë. Edhe kur je mysafir është i vështirë. Por kur jam mysafir unë e filloj muhabetin me këto fjalë: “Miku i ka sytë në tavolinë, veshët në kuzhinë.”

E keni qejf heshtjen?

– I urti thotë: heshtja është flori, por jo në provime!

Ç’mendim keni për frazën?

– Mos i jepni frazës të pijë shumë ujë, se fryhet dhe dembeloset.

Ç’mund të na thoni për llafazanin?

– Ju doni të bëhem llafazan? Llafazani ka dy gjuhë: një të tijën, një të shokut.

Ju keni, ndonjëherë, edhe shkrime të lehta. Si e shpjegoni këtë?

– Fleta është e lehtë, por mban lisin.

I bëni ndonjëherë shokut vërejtje pa vend?

– Këtu do të përgjigjem me një përrallë të shkurtër: Një fshatar e thërriste e shoqja të vinte shpejt në shtëpi. Ai i hipi gomarit dhe u nis. Rrugës kafsha pëlliti. Fshatari iu kthye dhe i tërhoqi vërejtjen: “Ç’bën, ty të thërret gruaja, apo mua?”. Ja, kështu janë vërejtjet ndonjëherë.

Ç’këshilla u jepni humoristëve?

– Po të këshilloheshin dhentë me dhitë, do ta mbanin bishtin përpjetë.

Qani ndonjëherë nga librat?

– Jo! Qaj vetëm nga qepa.

Ç’mund të na thoni për emancipimin dhe elektrifikimin?

– Emancipimi ia hoqi gruas perçen, elektrifikimi i hoqi natës ferexhenë.

Kujt i hahen veshët?

– Asgjëje nuk i hahen veshët. Veshët i hahen vetëm vreshtit.

Kanë shumë punë juritë e konkurseve letrare?

– Jo! Kanë shumë miq.

Keni dëgjuar ndonjë dialog të mirë kohët e fundit?

– Kam dëgjuar. Dy njerëz bisedonin. Njëri tha: “E do gruan që të qëndrojë në majë të gishtërinjve? Martohu me një balerinë.” Këtë duhet ta ketë lexuar diku!

A mbajë hatër juristët dhe botuesit?

– Po, mbajnë hatër! Ne i kemi këshilluar që të mos mbajnë hatër, por miqësi. Në këtë stad që është letërsia nuk shkon hatëri. Miqësia është më frytdhënëse.

A qeshni vetë kur shkruani satirë?

– Jo, nuk qesh, se më kujtohet redaktori.

Veprat tuaja janë më shumë për të qeshur, apo për të qarë?

– Janë pak më ndryshe se pyetja juaj!

Cilët tituj të veprave tuaja janë lexuar më shumë?

– Ata që kanë qëndruar më shumë në vitrinë.

Cili është shkrimi juaj i parë?

– Ai që ka harruar lexuesi.

Në ç’mënyrë shkruani?

– Shkruaj ulur. Pastaj ngrihem dhe pastaj ulem përsëri. Shkruaj me shkronja dhe mendoj: librin nuk e bën shkronja, por mendja. Shkruaj me bojë dhe them: libri i keq vjen erë bojë shkrimi, libri i mirë vjen erë mendimi. Nuk ju besohet? Merrini erë librave tuaj!

Mos vallë e bëni qimen tra?

– Qimja në kokë nuk bëhet tra, koka bëhet tra.

Keni dëgjuar ndonjë ngjarje për shitësit dhe blerësit që ju ka tërhequr vëmendjen?

– Një grua, nga një fshat i Devollit, shkoi në dyqanin e këpucëve dhe i tha shitëses:

“M’i jep ato çizmet atje?!

Ç’i do? – e pyeti shitësja.

Para një jave i provova dhe më ka mbetur çorapja.”

Ç’mendoni të botoni për vitin 1984?

– Ne, humoristëve, edhe përgjigjet serioze na i marrin për shaka. Të them se do të botoj nj libër me vjersha, të tjerët kujtojnë se bëj shaka. Më mirë të mbetet një shaka, se një premtim i paarritur.

Ju pëlqen humori?

– Më falni për modestinë, por gjithë njerëzve seriozë ju pëlqen humori.

Ç’mund të na thoni për kapacitetin e shkrimtarëve?

– Shkrimtarët duhet të bien pak nga kapaciteti dhe të ngrihen më tepër në peshë. E kanë shumë të madh kapacitetin dhe e kanë shumë të vogël peshën.

Për ç’peshë e keni fjalën?

– Fjalën e kam për peshën e fjalës.

Kompromisi dhe frika, – vdekje e ngadaltë për shkrimtarin. Pjesë nga intervista me Henri Çilin, për gazetën “Koha Jonë”, 15 gusht 1996.

Agolli, këta 5-6 vjet, kur krijimtaria e shkrimtarëve shqiptarë ka qenë stopuar, ka patur një periudhë prodhimtare. Si keni mundur t’i shmangeni stopimit që ka përfshirë të tjerët?

– Unë shumë gjëra në të kaluarën i kam lënë pa thënë për arsye politike që dihen, për censurën dhe autocensurën.  Tani që fjala e shkruar është relativisht e lirë, unë përpiqem t’i them ato që nuk kam mundur t’i thosha dhe të fitoj kohën e humbur. Sot unë jam shkrimtar që nuk kam frikë, që kundërshtoj fenomenet e këqija të shoqërisë, të pushtetit dhe të qeverisjes; që nuk pajtohem as me gabimet e partisë ku bëj pjesë dhe as me dobësitë e miqve. Kjo ma ka zgjeruar horizontin e krijimtarisë, më ka shtuar pasionin dhe inatin. Ata shkrimtarë që nuk prodhojnë, ose prodhojnë gjëra pa vlerë, përveç dobësisë së talentit, kanë humbur interesin për jetën, kuriozitetin politik dhe guximin për të kritikuar të sotmen dhe defektet e demokracisë. Ata janë të kënaqur me këtë copë të demokracisë, të cilën e identifikojnë me pushtetin. Dhe kështu kënaqen me ftesat që u bën Sali Berisha në takime dhe me ekranin e televizionit tek shohin fytyrat. Kompromisi dhe frika në art është vdekje e plotë për shkrimtarin. Këtë unë e di prej regjimit që shkoi, ku kam bërë edhe kompromis dhe kam ndjerë erën e vdekjes. Sot qëndroj larg kompromisit për të mos ndjerë vdekjen time.

Përveç gjërave që më kanë mbajtur gjallë, ka edhe diçka tjetër. Unë lexoj shumë dhe përpiqem të mësoj vazhdimisht, sepse siç thoshte Sokrati “Unë di një gjë, që nuk di asgjë”. Ky mendim i Sokratit më ka mbajtur gjallë. Asnjë shkrimtar shqiptar nuk thotë: “Unë di një gjë, që nuk di asgjë”. Përkundrazi, thotë “Unë i di të gjitha dhe ç’është një Dritëro përpara meje!”. A nuk i shihni intervistat e picirrukëve në gazeta dhe në televizion se sa mburravecë dhe megalomanë janë?

Vepra juaj më e fundit është shkruar më 1979, në një kohë krejt tjetër. Megjithatë, kur kohët kanë ndërruar, përsëri është një vepër e lexuar. Pse?

–  Romani “Kalorësi lakuriq” vërtet është shkruar në një kohë tjetër dhe reflekton një kohë tjetër, por ai jep raportet njerëzore, humanizmin, dashurinë, egoizmin, karrierizmin dhe madhështinë e rreme. Ky roman jep, gjithashtu, marrëdhëniet e individit krijues me pushtetin. Të gjitha këto janë elementë të çdo shoqërie dhe të çdo individi. Letërsia, duke bërë përgjithësime përmes njeriut, nuk është konsum i një dite apo i një viti. Jetë-shkurtësia e plot tregimeve dhe romaneve të shkruara sot për kohën e totalitarizmit vjen nga skematizmi dhe dogmatizmi politik dhe propagandistik. Ato shkruhen me penën e politikës dhe aspak me penën e artit. Në to shkruhen raportet e thata politike dhe nuk shprehen raportet njerëzore në kompleks dhe jo bardh e zi. Pra “Kalorësi lakuriq” u intereson njerëzve për raportet humane.

Foto kryesore: Credit Ilinden Spasse, arkiva personale. Homazh në varrin e Naim Frashërit. Nga poshtë-lart: Aleks Buda, kryetar i Akademisë së Shkencave, Dritëro Agolli, kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, Shefqet Musaraj, Sterjo Spasse, Androkli Kostallari, drejtor i Institutit të Gjuhësisë dhe Letërsisë,Afka Gambeta, nënkryetare e Komitetit të Kulturës dhe Ministrisë së Arsimit, Anastas Kondo, zëvendësministër i Arsimit dhe Kulturës, Llazar Siliqi dhe Fatos Arapi.

0 replies

Leave a Reply

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

Leave a Reply

Your email address will not be published.