Duke kënduarë një librë: “The Peaks of Shala” Autor Rose Wilder Lane Nga Lumo Skëndo

Duke kënduarë një librë: “The Peaks of Shala” Autor Rose Wilder Lane

Nga Lumo Skëndo

Botuar në gazetën ‘Dielli’ të Bostonit, më 14 prill 1923

Kjo veprë shkrue prej Rose Wilder Lane, është një volum 224 faqesh, me një panoramë të madhe, nandë fotografi, një hartë. – London dhe Sidney, Chapman and Dodd. 1922, si edhe në Shtëpinë botonjëse Harper’s, New York.
Zonja Rose Lane s’është e panjohurë ndër Shqiptarë. Është një Amerikane që udhëtoj në malësi të Shkodrës, në Mat, dhe ndënj nja gjashtë muaj në Tiranë, vjetën 1922.
Sikundrë që e thotë edhe vetë, zonja Lane bëri udhëtimin në Shqipëri dhe njohu Shqipëtarët po thua se padashurë, kundrë deshirës së sajë: ishte duke vajturë nga Mal-i-zi në Stamboll, kur një zonjë e Kryqit të kuq amerikan, një mike e sajë e bindi të vejë e të shohë Shqipërinë, të mos humbasë këtë rasje tani që ndodhesh kaq afrë këti vendi, se ishte një rasje që s’gjendetë lehtë e nuk sheh njeriu nierz aq të çudiçmë si Arbëreshët. Edhe zonja Lane, e tërhequrë prej kurjozitetit të gjendetë në pjekje me një popull primitiv dhe t’interesantshmë nga pikëpamja socjologike dhe historike, morri udhën e malevet, të vejë të shohë Shalën dhe Shaljanët.
Ideja e sajë qe e vendosurë: e dinte se do të gjente përpara një racë të mbeturë më pas se nga gjithë racat e Evropësë, për të mos thënë të botësë, një popullsi që i kundrëqëndron çdo përparimi, çdo qytetërimi, çdo gjëjes së re që del nga barbarija e kohës së mesme, e kohës së parë, ndoshta edhe të ditëvet prehistorike.
Po, që në fillim, autoresha ndjen një simpati për kombin e “egrë” (fq.15) e bën të thotë një mike të sajë: “Sa gënjeshtrë! këto i bën propaganda e huaj. Si mund të thotë njeriu se Shqiptarët rrinë kundrë qytetërimi? Do thënë se kanë kundrëqendruarë një mësytjeje me armë mijë vjetësh, se u kanë vënë krahrorin Përsëvet, Grekëvet, Romakëvet, Mongolëvet, Serbëvet, Tyrqëvet, dhe kanë mbajtur gjuhën dhe zakonet e tyre të hershme. A e di se Grekët kanë marrë prej Shqipëtarvet emërat e perëndive të tyre? a e di se e ëma e Aleksandrit të math qe një grua shqipëtare? a e di se pashallarët e Tyrqisë, urdhëronjësit e Misirit, njerëzit e mbëdhenj të Italisë janë Shqipëtarë?…”
Edhe këtë simpati për banorët e zallit t’Adriatikut zonja Rose e ndjen kurdoherë më të madhe: sa më mirë i njeh Shqipëtarët, aqë më tepër i do; sa më s’afërmi i sheh, aqë edhe nderimi i sajë për ta i shtohetë. Edhe kështu vete gjer në funt të veprësë, çdo faqe duke na dhënë një dëshmi të re për ndjenjatë plot mëshirë, për zëmrën e njomë dhe të mirë të autoreshësë së re.
Ay që shkruan këto radhë ka biseduarë disa herë me autoreshën e libresë që po analizojmë, dhe ka parë me një çudi të kandshme sinqeritetin e ndjenjavet të saj për vëndin t’ënë. “Dëshira e ime, më thoshte zonja Lane, është që të vete të rronj në Shqipëri, të punoj për të, të shuguronj aktivitetin dhe zëmrën t’ime për këtë vënd…” Edhe dy vjet më parë, në Paris, zonjusha Mosley Williams, një engleze që padyshim gjith Tirana e mban fort mirë ment, më thoshte: “Mbase ke të drejtë, jam e marrë. Po të jesh sigur se ay që e sheh një herë Shqipërinë, më s’e harron dot, dhe është e pamundurë që të mos e dojë.”
Shehi Sadiu i Përsisë ka të drejtë kur rrëfen në Bostan parabolin këtu poshtë: – Një njeri pau në ëndrë një ëngjëll fort të bukurë, dhe e pyet cili është prej të katrë kryeëngjëllëvet? – Jam djalli! më fletë krijesa, nukë jam kryeëngjëll. – Si? Djalli? dhe un të pandehnja të shëmtuarë e të lik; të kanë përshkruarë kurdoherë kaq keq. – Unë kështu si më sheh jam, po kalemi është në dorë t’anmiqëvet”. Padyshim, në aplikim me Shqipëtarët paraboli do të kishte pakë eksagjeratë, po fundi është i gjallë për neve.
Pa le të kthehemi në libra. Zonja Lane nisetë nga Shkodra me dy tjatrë zonja amerikane, dhe me z. Rrok Perolli që të mbushë funkcjonet e një dragomani, po më mirë akoma të një prisi të mëntshim që dëshiron t’a bëjë vendin e tij t’a duanë të huajtë, dhe t’i bëjë të huajtë, vizitonjësit e ardhurë së largu, t’a duan vendin e tij. Si shok udhëtarët kanë dhe një djalë dy-mbë-dhjetë vjeç, Rexhebin. Rexhon e voglë, kujt autoresha i admiron inteligjencën dhe çuditetë si një djalë një pëllëmbë kuvëndon dhe traton me malësorët burra si një shok, si një baras. Udhtimi s’mbajti shumë, mezi 15 ditë.
Dhe nga ky udhëtim, nga njohja e banorëvet të Arbërisë, njohje e plotësuarë me një udhëtim të dytë në Mat, dhe një ndënjtje gjymës moti në Tiranë, zonja Lane na siell një librë të lehtë (kjo është fjala që përdor vetë për veprën e vet) të kandshme, të zbukuruarë me një optimizmë të patundurë që dëften një karakter burrënor, padyshim dhe pak romantik, një dëshirë për të parë sende të panjohura, po me vullnet për t’i kuptuarë, për të hyrë në shpirt dhe në frymë të gjësë që shikon dhe studjon, dhe jo vetëm për të nginjurë një kurjozitet. Shekimet e çdo dite, notat e shënuara në shtëpit e malsorëvet, pranë zjarit, tek bënte kafenë ose cingarin i zoti i shtëpisë, në mes të dy bisedimevet kanë pranuar faqet e – The Peaks of Shala – Majët e Shalësë.
Ardhurë në vënt pa no një paragjykim politik, pa no një ide të formuarë, pa diturë se qysh ishte vendi dhe populli që po vizitonte, veç se ato të paka që kishte kënduarë ose dëgjuarë prej shkrimevet për p r o p a g a n d ë, autoresha kishte mëndjenë të lirë të formojë një gjykim të themeluarë mi observatat e sajë. Dhe këto që observon i japin një ide të favorëshme për banorët e truallit t’Arbërisë: i gjen të mençim, seriozë, huaj-pritësë, simpatikë, që mentojnë të duhenë. U njeh vuajtjet e tyre, pa drejtsinë që u-bë për ta në caktimin e kufivet prej Fuqivet të mëdha, dhe vëren se ky komb i mbeturë pas prej qytetërimit, ka një vullnet që të përparojë, që të punojë për të mos mbeturë prapa të tjerëvet, dhe shënjon me një mënyrë të hollë dëshirën e malsorëvet për shkolla shqipe dhe nxitimin e djemvet për të frekuentuarë këto shkolla.
Zonja Lane – që pa dyshim ka një ndjenjë artistike të zhvilluarë – flet edhe shpesh për bukurinë fizike të racësë, vëren me kënaqsi hollsirat e tipit, një hollsi që shumë shkrimtarë të huaj, para saj, e kanë zënë në gojë në veprat e tyre.
Mi bregoren e voglë – janë fjalët e saja – të shtruarë me bar të njomë, mi të cilin kishin rënë petalet e një molle të lulëzuarë, Shqipëtarët rrinin dhe preheshin, kafshë të bukura dhe të kandshme (beantiful, graceful animals)” (fq.31). Ca më poshtë takon një grua nga Shala, martuarë në Shosh: “Fytyra e saj pakë si e djegurë nga dielli, me sy të mbëdhaj, me formë delikate, qe më e bukura që kam parë gjer më sot… Zëri i saj qe i ëmblë, dhe duart dhe këmbët e saj sikur t’i kishte një skultor do të marrosesh. Në çdo restaurant të Parisit gishtat e hollë të saj, thonjtë delikatë dhe me bajame, bilekët e hollë, aristokratikë, do të tërheqnin vërejtjen e gjithë botës” (fq.32-33).
Edhe kështu me çdo rasje, tekdo që sheh Shqipëtarë e Shqipëtarka, kudo që i observon me ato sy të sajë, që kanë parë shum kombe të ndryshme, me atë kritikë që e ka shetiturë nga Oqeani i qetë (Zonja Lane është nga Kalifornija) gjer në zallet e Detit të Zi, me lëndën e bëgaçme që ka diturë të mbledhë për të barabiturë çdo popull, në cillësitë e tij fizike, morale dhe psikollogjike. Se zonja Lane di të kuvendojë bukurë, dhe – e asht më e vështirë – di të bëjë tjatrin të kuvëndojë. Kshtu na rrëfen çë i thonë malësorët për orën, për këto krijesa të padukura, keq ose mirëbërse, ora që e ndien nierinë, që e mpron, nga çdo e keqe, ose që e shfryn në vdekje.
Një herë tjatrë na rrëfen çë mejton Shqipëtari për gruanë, për martesën, për lumtërinë. Flet Lulashi, një kryetar “pa dyshim më i bukuri burrë që kemi parë gjer më sot.” Bisedohet për vlesën që në djep, vlesë dhe martesë ku çupa s’ka asnjë vullnet, asnjë zgjedhje, po prindët e saj, ose vëllezërit, kanë të drejtë t’ja japin kujt të duanë, për qejf ose interesë të tyre, pa u-kujdesurë për lumtërinë e gocësë; zonja Rosë mejton se kjo është një shpërdorim i keq i fuqisë mashkullore, i auktoritetit të burravet kundrë dobësisë, për dëm të atyre krijesave që s’kanë forcën e një mashkulli. Dhe kërkon të kupëtonjë çë mejtojnë vetë Shqipëtarët e Shalës; pyet a munt të jetë i lumturë njeriu në këtë konditë të martesës. Po Lulashi, njeriu i malevet që përfytyron psikollogjinë e kombit të tij, çuditetë me këtë pyetje dhe thotë se lumtërija e njeriut s’ka të bëjë me martesën.
– Po ç’është ahere lumtërija? pyet autoresha.
“- Lumtërija; përgjigjetë Lulashi, vjen nga qielli, vjen nga dielli, nga drita dhe hijet e malevet, nga gjethët e njomë të parëverësë. Lumtërija vjen edhe prej prëhjeve kur jemi të lodhurë, prej ngrenëjesë kur jemi të urtë, prej zjarit kur kemi mardhurë. Vjen kur këndojmë këngë bashkë me shokë, kur ecim në shkepat dhe e ndiejmë vetëhenë më të fortë se shkëmbi; ka dhe një lumtëri që ndien njeriu, në luftë, po ajo është tjatrë send. Për neve martesa s’ka të bëjë kurrgjë me lumtërinë t’ënë.”
Vërtet, në një vent ku gjër fjala grua është përjashtua prej bisede, kur dashurija shikonet si një turp e mëkatë, nukë munt të imaxhinojë njeriu një gjykim më të drejtë se është ky i Lulashit t’ënë. Zgjedhja në martesë nuk lot no një rol: burri martohet për të marrë një grua, dhe çupa, që ditën që fati e heth në këtë botë e di se prindët ose vëllezërit do t’a japin, në mos dhe do t’a shesin një mashkulli.
Por, duke u ngjiturë në shkallë të qytetërimit, me tëhollim të ndjenjavet, dhe duke u-shtuarë nevojat e mëndjesë dhe të zëmrësë, me përparimin e estetikës ose të sentimentalitetit, njeriu xë të shquajë në mes të individëvet, të zgjedhë, pëlqejë, të ndiejë se lumtërija e tij s’është një çfarë do njeri, por një prej tyre, me atë që pandehë se do të shkojë një jetë më të kandshme, nga shkaku i cillësivet morale dhe fizike që sheh ne ktë.
Në Shqipëri gruaja nuk lot një rroll, përveç rrollit tragjik për vrasje: shum prej vrasjevet në malet t’ëna kanë për shkak gruanë, gruan si plaçkë, si pronë, sepse prindërit ose vëllezërit e saj duanë t’a japin ose t’a shesin ashtu si u do qejfi. Influenca tëhollonjëse e gruasë, veprimi i saj për të na bërë jetën më të hollë, më të njomë dhe më të gratshme akoma s’është ndjerë.
Po le të vimë në librat e zonjësë Lane. Autoresha, që të mund të ketë kuptuarë mëndimin dhe shpirtin e një populli, ka pasurë për ndimës karakterin e mirë të sajë, këtë vetijë që di të kënaqetë me punëtë si i gjen, pa eksigjencë, e lumtur, ndoshta, të gjendetë në një element që del nga jeta që njehë vetë. Di të rrinjë pranë vatrës dhe të kuvëndojë me malësorët, duke pirë duhan, kafe dhe raki, knaqetë me të flejtur si mund, me të ecurë më këmbë, një herë dhe me opinga, fort e gëzuarë kur sheh, dëgjon dhe mëson një gjë të re, pa u-qarë as nga një vështirësi, as nga një vuajtje të udhësë, duke marrë çdo send me hymor të mirë.
Kështu, për shëmbllë, një ditë i u-duhë të presë, të ketë durim gjer afrë mëngjezit, sa të shtrohetë darka, darka e mjerë me një copë mish, bukë kollomoqi dhe gjizë, dhe këto pas lodhjevet të një ditësë të gjatë në gërxhet e Shalësë.
Po vuajtja e sajë ka qenë në të këthyerë në Shkodrë, aherë kur ka frikë se mos e zënë pnemonija; mezi gjën një mushkë; po, kur i kishin dhënë fjalë që të dalin në katrë të mëngjezit – për t’arrijturë mbrëmanet në Shkodrë – mezi nisën më tetë! Zonja Rose duron me një padurim të math; në fund vihetë në udhë, po prisi i sajë refuzon të arrijë natën në Shkodrë, proponon dhe intrigon që të shkojnë natën në një katund nga shkaku se është në gjak me njerëzit e Kirit. Po amerikanëja ka vullnet dhe malësori s’bën veç se të bindetë përpara një dëshire femënore. Edhe natën, në dritë të yjvet, hypurë mi mushkë të voglë dhe pri prej një prisi, zonja Rose shkon nga malet madhshtore, nga më të bukurat male të dheut. Se autoresha admiron natyrën e egrë dhe piktoreske të Shqipërisë, e gjen vëndin t’ënë më të bukur se nga Svicera, më të interesantshim dhe më romantik.
Zonja Rose, në ethe, me frigën e pnemonis mi udhë të Shkodresë ku shpreson të gjejë një mjek dhe një çlodhje, pyet shokun e voglë: – U lodhe, Rexh? – Jo, zonja Lane, – Po ç’ke, pra? – Po mentonj se zotërija e jote do të kthehi në shtëpi t’uaj dhe do të na haroni. Thoni se do të vini prapë në Shqipëri, po s’do të kthehini kurr. Aq që ikën haron shpejt; mëndja ndëron; mëndja është si ujët e një lumi. Edhe ne do të ju harojmë. Po donja që t’a ndalonj këtë natë: është kaqë e bukur! – Edhe unë.
Zonja Lane s’e harroj Shqipërinë. Tek jam duke shkruarë këto radhë, kam përpara syvet një artikull të saj në World Travelers (vol. XV., Ni 3, mars 1923) Unknown Albania – Shqipëri e panjohurë.
Zonja Lane për neve Shqipëtarët merr vënd pranë mikeshës t’ënë të madhe, Zonjës Durham, dhe i jemi mirënjohës për ndjenjat e saj që çfaq me aqë fisnikëri. Në një kohë ku miqtë t’onë s’janë të shumtë, ç’do manifestë simpatije ka të drejtën për gratitudën t’ënë.
Edhe këtu, pa u-dhënë fund këtyre radhëve, dua të kujtonj sa një detyrë patriotike e madhe është për Shqipëtarët të përpiqena që çdo i huaj që viziton, çdo i ardhurë së largu që shkel truallin t’ënë, të mund të kthehetë me një kujtim të mirë, me një nështypje miqësore në zëmër të tij.

Foto kryesore: Kolazhi i fotove, sipas librit të Eleni Laperi “Rose Wilder Lane”

0 replies

Leave a Reply

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

Leave a Reply

Your email address will not be published.