Lamtumirë Dhurata Bozdo! Nga Prof. Nasho Jorgaqi

Lamtumirë Dhurata Bozdo!

(1931-2018)

Nga Prof. Nasho Jorgaqi

Këto ditë u nda nga jeta, pas një sëmundje të rëndë romancierja Dhurata Bozdo. E lindur në Shijak, në vitin 1931, në një nga familjet e njohura patriotike të fisit Deliallisi, pasi mbaroi mësimet e para në vendlindje dhe shkollën Pedagogjike në Tiranë, u diplomua në degën Gjuhë-Letërsi Shqipe në Institutin e Lartë Pedagogjik. Për dekada të tëra ajo shërbeu si mësuese letërsie në shkollat e Tiranës, Kuçovës, Patosit, etj, ku bëri emër të respektuar si mësimdhënëse e zonja dhe e përkushtuar pas edukimit të brezit të ri.

E dashuruar dhe e lidhur ngushtë me letërsinë, Dhurata do të manifestonte dhuntitë e saj letrare që nxënëse e studente, jo vetëm në hartime, por edhe me tregime e skica letrare që do t`i botonte në shtypin e kohës. Ky do të ishte edhe debutimi i saj i parë në fushën e letërsisë, një debutim ky premtues, që u shfaq e u konkretizua suksesshëm në fushën e romanit, pas shumë vitesh pune, vështirësish e pengesash biografike të politizuara në atë kohë.

Për dekada të tëra, ajo punoi me romanin e saj të parë nën titullin “Shkëlqimi i Rremë”. I nisur në vitet ’50, ai u botua pas shumë peripecish në vitin 1975. Romani u mirëprit nga lexuesit e gjerë.

Me këtë vepër, Dhurata Bozdo, së bashku me romanet e E. Kadares dhe N. Lakos, u bënë pionieret e para të romanit shqiptar, të krijuar nga talentet femërore.

Pas kësaj vepre, autorja iu përkushtua në vijimësi gjinisë së romanit dhe fryt i një pune 4 vjeçare ishte romani i dytë “Përballë Dallgëve”, që u botua në vitin 1979.

Pas viteve 1990, Dhurata do t`u jepte lexuesve romanin e saj të tretë në dy vëllime nën titullin “Kush i vrau ato ëndrra?”, të cilat u botuan në vitet 2002 dhe 2004. Të tre romanet kanë të përbashkëta mjedise të Shqipërisë së mesme, sidomos të Tiranës. Ato përfshijnë harkun kohor nga viti 1930 deri në vitin 1944, e në vijim deri në vitin 1955 dhe përmbajnë kronikën e jetës shoqërore dhe politike të shoqërisë së asaj periudhe.

Një vend të veçantë në këto romane ze  jeta dhe fati i gruas shqiptare, një botë kjo që autorja e njihte thellë dhe e kish përjetuar në epoka të ndryshme të shoqërisë sonë. Meritë e saj është edhe fakti që në romanet e veta e jep me realizëm jetën shqiptare. Autorja ka depërtuar thellë në psikologjinë e gruas, veçanërisht të asaj të Shqipërisë së mesme. Vlen të theksohet se në romanin “Kush i vrau ato ëndrra?”, Dhurata pasqyroi e trajtoi jetën e intelektualëve të rinj para dhe pas çlirimit të Shqipërisë.

P.S.

Shkrimi botohet me lejen e fëmijëve.

Znj. Bozdo ka lënë dorëshkrim shumë punë të saj, që pritet të shohin së shpejti dritën e botimit.

Bijtë e shqipes Autor Julian Amery

Bijtë e shqipes Autor Julian Amery

Tiranë: Shtëpia Botuese “Lumo Skendo”, 2002

Origjinali në anglisht: AMERY, Julian. Sons of the Eagle. A Study in Guerilla War. Published: London Macmillan & Co. Ltd., 1948, Stock Code: 85220£150

Shqiptarët, të cilët pretendojnë se vijnë nga ilirët dhe epiriotët, e quajnë veten e tyre shqiptarë, fjalë e cila do të thotë “Bijtë e shqipes”. Sipas folklorit të tyre, ky emër ka ardhur nga një fjalim që i atribuohet Pirros, mbretit të dikurshëm të Epirit. Duke u kthyer nga fitoret e tij në Maqedoni, Pirrua u krahasua nga trupat e tij me “shqiponjën”, për manovrat e shpejta luftarake.

  • Ju më thërrisni shqiponjë, – thuhet se është përgjigjur ai, – dhe është e vërtetë, sepse ju, ushtarët e mi, jeni bijtë e shqipes dhe shigjetat tuaja janë krahët me të cilët unë fluturoj.

Parathënie

Ideja e parë për të inflirtruar njerëz në Shqipëri për të filluar lëvizjen e rezistencës erdhi nga Zhulian Ameri në fillim të vitit 1940 kur ai shërbeu si atashe i Ambasadës Britanike në Beograd.

Kjo ide prodhoi frytet e saj në prill të vitit 1941, kur një grup i përbërë nga tre vëllezërit Kryeziu Gani, Said dhe Hasan – së bashku me Abaz Kupin, Mustafa Gjinishin dhe Dayrell Oakley-Hill u futën në kufirin Shqiptar nga Jugosllavia. Misioni i tyre ishte jetëshkurtër sepse pas pak kohësh gjermanet pushtuan Jugosllavinë dhe shumë shpejt morën Beogradin – kështu baza e tyre kryesore u prish dhe ata nuk mund të ktheheshin mbrapsh. Grupi u shpërnda në drejtime të ndryshme.

Projekti tjetër për të çuar njerëz në Shqipëri ishte një ide e Majorit Billy McLean. SOE (Operacionet Speciale Ekzekutive) kishte dërguar misionet e veta në Greqi dhe Jugosllavi por asnjë kontakt nuk ishte vendosur me Shqipërinë ku përflitej se kishte grupe rezistence.

Misioni i parë në Shqipëri u hodh në Prill 1943 në Greqinë veriore me qëllimin që të futej prej andej në Shqipëri. Grupi përbëhej nga Billy McLean, Garry Duffy, Kaporal Williamson dhe unë. Eventualisht në Shqipëri ne hymë në kontakt me LNÇ (Lëvizja Nacionalçlirimtare), të cilët ishin komunistë dhe dalloheshin për këtë nga ylli i kuq dhe përshëndetja me grusht mbledhur, megjithëse atëherë ata e mohonin këtë gjë.

Meqenëse ata provuan se luftonin kundër italianëve, megjithëqë pretendimet e tyre ishin të ekzagjeruara, ne rekomanduam që ata të mbështeteshin. Furnizime me armë, eksplozivë, mina dhe veshje u hodhën me parashuta dhe brenda pak muajsh ne kishin trajnuar dhe pajisur çfarë njihej si Brigada e Parë Sulmuese. Gjatë kësaj periudhe, përpjekjet tona për të marrë kontakt me lëvizjet e tjera të rezistencës, veçanërisht me Ballin Kombëtar dhe Zogistët bëheshin jashtëzakonisht të vështira nga partizanët të cilët me qëllim e mbanin misionin tonë larg çdo kontakti me ta.

Ne ishim vazhdimisht në kontakt me Enver Hoxhën dhe shtabin e përgjithshëm të LNÇ. Kur u konsiderua se çdo gjë ishte gati, Brigada e parë sulmuese e komanduar nga Mehmet Shehu, zhvilloi një paradë. Shpresat tona ishin të mëdha se më së fundmi kishim përgatitur një forcë të aftë për të luftuar italianët dhe gjermanet që po mbërrinin. Por u zhgënjyem.

Një postbllok gjerman i përbërë nga 20 ushtarë patrullonte rrugën nga Korça në Leskovik dhe ata ishin një shënjestër e mirë. I kërkuam Mehmet Shehut të sulmonte këtë postë por ai me kokëfortësi refuzoi. Kuptuam që të gjithë përpjekjet tona kishin shkuar dëm kur dëgjuam që brigada kishte lëvizur në jug dhe po u vinte zjarrin fshatrave balliste. U kuptua qartë se brigada do të përdorej për të luftuar rivalët politikë, ballistët dhe zogistët për të vënë vendin nën kontroll pasi okupatorët e huaj të nxirreshin jashtë.

Kur kapitulloi Italia ne lëvizëm në Shqipërinë e mesme dhe ngritëm një kamp në pyjet e Bizes që lidheshin me malet e Martaneshit. Në atë kohë po hidheshin më shumë misione në vend dhe selia jonë qëndronte në Kairo (më vonë në Bari) vendosi të dërgonte një oficer madhor për të komanduar gjithë këto misione meqenëse McLean mbante vetëm gradën e majorit.

Gjithashtu, në shtator u parashutua në vend Brigadier “trosky” Davies së bashku me një numër të madh oficerësh dhe pajisjesh, duke përfshirë Arthur Nicholls dhe Alan Hare. Pasi u informua me hollësi mbi situatën nga McLean, Davies vendosi, meqenëse ne ishim misioni i parë në Shqipëri, të na dërgonte në Bari, Kairo dhe Londër për të raportuar për situatën.

Në Londër, pasi bëmë raportet, shpresonim të merrnim ca ditë leje, por kjo nuk ndodhi për arsye të lajmësve se Davies dhe misioni i tij në Shqipëri ishin sulmuar, Davies ishte plagosur dhe burgosur ndërsa misioni ishte shpërndarë. U urdhëruam që të ktheheshim menjëherë në Kairo për t’u informuar me qëllim që të ktheheshim përsëri në Shqipëri.

Kur ishim në Londër, biseduam me Anthony Eden, që ishte atëherë Ministri i Jashtëm. Ai na tha se meqenëse trajnuam dhe pajisëm partizanët në jug, dëshironte që të shkonim këtë herë në veri për të inkurajuar njerëzit aty për të luftuar gjermanet. Fjalët e tij në ndarje, ishin se në rast se do të kishim nevojë për të apo për të diskutuar ndonjë pikë të veçantë, nuk duhet të hezitonim për t’i dërguar një mesazh personal.

Kur u kthyem në Kairo takuam Xhulian Amerin që ishte shumë i interesuar për të ardhur në Shqipëri meqenëse ai ishte ideatori i sponsorizimit të fillimit të rezistencës në atë vend. Kështu që ai u bashkua me mua dhe McLean, dhe në prill 1944, fluturuam në Bari dhe që andej u lëshuam nga amerikanët të cilët në atë kohë hidhnin furnizimet në Ballkan. Pas dy përpjekjeve të dështuara, më në fund u lëshuam jo në Bize por në pyjet afër saj. Një oficer britanik dhe një çetë zogiste na gjetën aty dhe së bashku çamë nëpër dëborë deri në fshatin më të afërt në Shëngjergj ku gjetëm Alan Hare dhe George Seymour që ishin sistemuar në një shtëpi të fshatit.

I dërguam fjalë Abaz Kupit për mbërritjen tonë, i cili erdhi të nesërmen me një çetë të përbërë nga njëqind burra. Që nga ai moment e më pas, ne ishim nën mbrojtjen e Abaz Kupit të cilin e respektonim të gjithë dhe me të cilin u bëmë miq të ngushtë. Nga ana tjetër, kur Enver Hoxha dëgjoi se ne ishim me Kupin na quajti bashkëpunëtorë të fashistëve dhe dërgoi partizanë për të na kapur ose vrarë.

Kupi tha se do të sulmonte gjermanet vetëm kur të merrte urdhër nga mbreti Zog. Ne e kishim takuar mbretin Zog në Angli i cili na kish autorizuar zyrtarisht me shkrim por Ministria e Jashtme refuzoi të na lejonte që ta merrnim me vete. Menduam se ndodhi kështu meqenëse ata nuk donin ta njihnin Zogun si mbret sepse kjo mund të prishte marrëdhëniet tona me amerikanët të cilët ishin shumë anti-monarkistë dhe kishin ngritur zërin kundër njohjes së mbretit të Greqisë nga ana jonë.

Më në fund, Kupi ra dakort të luftonte dhe hapi i parë i tij në këtë drejtim ishte një çetë që më dha mua për të më ndihmuar për të hedhur në erë një urë në rrugën midis Tiranës dhe Durrësit. Pas kësaj ne kryem së bashku me njerëzit e Kupit disa aksione kundër gjermanëve dhe kështu i dërguam një mesazh personal Edenit duke rekomanduar mbështetje të plotë për Kupin. Eden nuk e mori kurrë këtë sinjal. Komunistët kishin penetruar në selinë tonë qendrore në Bari dhe shkatërruan mesazhin tonë me qëllim. Ndërsa prinim një përgjigje nga Eden, partizanët sulmuan forcat e Kupit në Shëngjergj, mashtruan selinë tonë qendrore dhe po avanconin në drejtimin tonë. Kupi po përgatitej për kundërsulm dhe ishte e qartë se një luftë civile ishte në prag të shpërthimit.

Menjëherë pas kësaj ne morëm një sinjal nga selia jonë qendrore në Bari që deklaronte se ishte vendosur për të mbështetur vetëm partizanët dhe se misioni ynë duhej të tërhiqej. Kjo ishte një goditje e hidhur dhe na dukej se e lamë Kupin në baltë. Pas disa javësh patrullimesh të dërguara si nga partizanët ashtu edhe nga gjermanet, më së fundi na u dërgua një anije.

Tradhtia jonë ndaj Kupit u bë më e keqe kur morëm urdhra se në asnjë rast nuk duhet të merrnim me vete shqiptarë në anijen që do të na evokonte. Me ne do të vinin vetëm Said Kryeziu dhe Ihsan Toptani që kishin dhënë një ndihmë të pakursyer për misionet britanike. Bile ata dërguan një oficer në anije për t’u siguruar që ne do të zbatonim urdhrat.

I dërguam një sinjal personal Edenit ku i kërkonim ndërhyrjen e menjëhershme për të evokuar edhe Kupin me njerëzit e tij, të cilin ai e aprovoi sapo e mori. Ndërkohë McLean dhe Ameri fluturuan në Kazerta ku takuan gjeneral Wilson, Komandanti i Ushtrisë në Itali dhe Harold Macmillan, ministri rezident i shtetit. Të dy ranë dakort që Kupi së bashku me njerëzit e tij të evakuohej dhe për këtë u urdhërua dërgimi i menjëhershëm i një destrojeri.

Ndërkohë Kupi dhe njerëzit e tij kishin marrë një anije për të kaluar në Itali e cila u prish dhe pastaj i tërhoqëm në Bari. Sapo arritëm u takuam dhe ishte një ribashkim i lumtur. Abaz Kupit dhe Ihsan Toptanit i vinte keq dhe e kuptonin braktisjen e turpshme që ju bëmë duke i lënë në Shqipëri.

Ky libër është padyshim më i miri për kohën e luftës në Shqipëri dhe unë ia rekomandoj atë të gjithë të interesuarve për atë vend dhe për historinë e tij të kohës së luftës.

Foto kryesore: Ballina e librit në gjuhën origjinale

Foto e dytë: Julian Amery Foto credit: Wikipedia

BALADA E LOTIT Nga Jorgo BLLACI

Jorgo BLLACI

BALADA E LOTIT

Vendosën ta godisnin me gurë
Marie Madalenën e gjorë,
Burrat që s’arritën ta shtinin dot në dorë,
Gratë ziliqare për lirinë e saj të shthurur
Dhe pleqtë inatçorë.
Po duke ndjekur udhën andej pari,
I biri i perëndisë u ndal aty për fat
Dhe urdhëroi:
– Të godasë i pari
Ai që asnjëherë s’ka rënë në mëkat!
Rrëmeti u shtang…

Legjenda kaq na thotë.
Por sapo biri i qiellit u largua,
Turmës kokëfortë
Demoni i mllefit përsëri iu zgjua.
Veç si të bënin? Frika e ndëshkimit
Ua mpinte krahët gurët sa rrëmbenin
Dhe gati sa s’pëllcisnin prej tërbimit,
Që s’gjenin dot mënyrën si ta shfrenin
Hakmarrjen mbi të gjorën Marie Madalenë.

– Pse s’marrim heremitin? – tha një zë, –
Veç njerëz si ai mëkate s’mund të kenë…
Ç’u tha, u bë.
Dhe heremiti i shpellës çalë – çalë
U gjend mes turmës.
– Merr një gur, – i thanë, –
Dhe bjeri asaj femre të përdalë!
Të urtit plak iu duk sikur i ranë
Atij me gurë kokës, po s’u ndie.
Papo i vajti mëkatares pranë:
– A janë të vërteta, – i tha, – moj bijë,
Këto që veshi më dëgjon për ty?
Asaj mbi ballë i ra një e zbehtë hije,
Një pikëz loti i vezulloi në sy
Dhe vetëm psherëtiu.
Plaku i mirë
Aherë iu kthye turmës:
– Nëse doni
T’ua plotësoj që këtë çast dëshirën,
Avituni këtu dhe më veçoni
Te kjo krijesë e ngratë mëkatin dhe njerinë,
Se trembem mos godas aty ku s’duhet
Dhe zemëroj padashur perëndinë!

Sa folëm ne që s’ishim fare atje,
Aq hapën gojë edhe ata që qenë.
Veç që prej asaj dite të gjithë bëjnë be
Për lotin e Maries Madalenë…
__________

Nga Koçi Petriti

Filozofi, kritiku dhe historiani i njohur Benedetto Croce, në studimin “Krishti dhe kurorëshkelësja”, (ku citon ungjillin e Shën Gjonit, VIII, 3-11), në fq. 109. të librit “Poezia antike dhe moderne”, ka këtë pasazh për subjektin e “Krishtit dhe kurorëshkelëses:
“Kjo faqe që është edhe një dramë e vogël për nga shtrirja konkrete, por tepër e madhe për nga thellësia e pasioneve, ka vepruar nëpër shekuj, në-për shpirtrat njerëzorë dhe poetikë, vepron edhe sot me pushtetin magjik të poezisë që qorton pa qortuar, që mëson pa mësuar… Piktorë të panumërt… janë frymëzuar prej saj, po asnjë poet s’ka guxuar të rimarrë e të përpunojë fjalët e saj…”.

Gjejmë rastin të themi: Ja, ku e kemi një poet, që ka guxuar të rimarrë dhe të përpunojë fjalët e saj! Ja, ku e kemi një krijim të bukur me subjek biblik, të denjë për çdo krijues të shquar. “Balada e lotit” është ndërtuar mjeshtërisht si rrëfim, edhe si ritmikë vargu, edhe si ligjërim-përgjëratë ungjillore, që përcjell poetikisht mesazhin universal të humanitetit.

__________

Nga Valbona Nathanaili

Lista me botime e autorit Jorgo Bllaci

Libra: Autor

2003    Bardi i shpirtit dhe i natyrës Autor Jorgo Bllaci / Aleks Gjinaj (red.) / Eva Bllaci (përg. për bot.) Tiranë: Naim Frashëri, 279 faqe.

2005    Lirika Autor Jorgo Bllaci (krijoi e përktheu) / Eva Bllaci (përg.) Tiranë: Naim Frashëri, 195 faqe.

2007    Kuja e violinës… Lirika dhe balada Autor Jorgo Bllaci / Tiranë: Naim Frashëri, 256 faqe. Vëllimi përmban poezi të autorit dhe përkthime të autorëve botërorë, si dhe një ese e autorit mbi përkthimin.

1964    Ligjërimet e pyllit Lirika Autor Jorgo Bllaci Tiranë: Naim Frashëri, 44 faqe.

1990    Epika e trëndafilave Poezi Autor Jorgo Bllaci / Perikli Jorgoni (red.) Tiranë: Naim Frashëri, 94 faqe.

1993    Zërat e jetës Poezi Autor Jorgo Bllaci / Aurel Plasari (red.) Tiranë: Shtëpia Botuese e Lidhjes së Shkrimtarëve, 208 faqe.

Libra: Redaktor

1995    Nesër...  Poezi Autor Kozma Billa / Redaktor Jorgo Bllaci Tiranë: Bllaci, 66 faqe.

1995    Antitezë Poezi Autor Lindita Daja / Redaktor Jorgo Bllaci Tiranë: Bllaci, 69 faqe.

1995   Planet i lodhur  Poezi Autor Konstandin Dhamo / Redaktor Jorgo Bllaci Tiranë: Bllaci, 112 faqe.

1995    Ëndërr mbi dallgë Poezi Autor Yllka Sulka / Redaktor Jorgo Bllaci Tiranë: Naim Frashëri, 76 faqe.

1994    Kur pikojnë gjethet Poezi Autor Ahmet Banushi / Redaktor Jorgo Bllaci Tiranë: Monroe, 72 faqe.

1994    Përtëritje  Poezi Autor Luan Burimi / Redaktor Jorgo Bllaci Tiranë: Naim Frashëri, 64 faqe.

1994   Shpella e trishtimeve të tua  Poezi Autor Arben Dedja / Redaktor Jorgo Bllaci Tiranë: Naim Frashëri, 72 faqe.

1994    Bukuria e lotëve Poezi Autor Albana Kaloshi / Redaktor Jorgo Bllaci Tiranë: Naim Frashëri, 62 faqe.

1996    Poezi të zgjedhura Autor Ali Asllani / Përgatiti e redaktoi Jorgo Bllaci / Bardhosh Gaçe (red.) Tiranë: Naim Frashëri, 209 faqe, me ilustrime.

1994    Fjalë të urta bishtqëndisura Autor Shefqet Merra / Redaktor Jorgo Bllaci Tiranë: Monroe, 63 faqe, me ilustrime.

1994    Dua yllin e fatit Poezi Autor Dallëndyshe Quka / Redaktor Jorgo Bllaci Tiranë: Naim Frashëri, 49 faqe.

1997    Ç’të bëj me fjalën…, e bardha dhe e zeza Poezi të zgjedhura Autor Arben Duka / Redaktor Jorgo Bllaci / Apostol Duka (red.) Tiranë: Iliria, 151 faqe.

1998    Koha e ndarjeve Autor Elmiha Drishti / Redaktor Jorgo Bllaci Tiranë: Bllaci, 62 faqe.

1997    Dallgët e mallit Poezi Autor Rozeta Kreste / Redaktor Jorgo Bllaci Tiranë: Bllaci, 57 faqe.

1998    Kam mall Poezi e tregime Autor Eva Qesari (Gavani) /  Redaktor Jorgo Bllaci Tiranë: Iliria, 84 faqe.

1998    Kujt i takon kjo buzëqeshje e brishtë…? Poezi Autor Valbona Jakova / Redaktor Jorgo Bllaci Tiranë: Bllaci, 59 faqe.

1996    Mes dashurisë e dhimbjes Lirika Autor Jorgo Çati / Redaktor Jorgo Bllaci Tiranë: Bllaci, 120 faqe.

1996    Ftesë për duel Vargje me spica Autor Jorgo Çati / Redaktor Jorgo Bllaci Tiranë: Bllaci, 100 faqe.

2006    Një pajton me ëndrra Fabula Autor Jorgo Çati / Zana Bihiku (red.) / Redaktor Jorgo Bllaci Sarandë: Milosao, 76 faqe.

2001    Atdheu është lakuriq Poezi Autor Trifon Xhagjika / Xhevahir Spahiu (zgjodh. dhe përg.) / Redaktor Jorgo Bllaci  / Visar Zhiti (red.) Tiranë: Naim Frashëri, 134 faqe.

2004    Dritëzat në natë Poezi Autor Ejup Ajdini / Redaktor Jorgo Bllaci Tetovë: Luma, 62 faqe.

2009    Një ditë troket: ditar poetik  Autor Jorgo Çati / Redaktor Jorgo Bllaci Sarandë: Milosao, 90 faqe.

2011    Një këngë e vonuar Poezi Autor Pjetër Cara / Redaktor Jorgo Bllaci Tiranë: Geer, 116 faqe.

2013    S’e kam nxjerrë në ankand Çamërinë  Vëllim me poezi Autor Kadri L. Ali / Redaktor Jorgo Bllaci Tiranë: K. Ali & Juenjo, 95 faqe.

1993    Ecja vertikale Poezi Autor Adem Abdullahu / Redaktor Jorgo Bllaci Tiranë: Naim Frashëri, 63 faqe.

1993    Dritëzat në natë Poezi Autor Ejup Ajdini / Redaktor Jorgo Bllaci Tiranë: Naim Frashëri, 67 faqe.

1993   Legjendë lirie Poezi Autor Daut Gumeni / Redaktor Jorgo Bllaci Tiranë: Naim Frashëri, 120 faqe.

Libra: Përkthime

1996    Ujrat pranverore. Rudini Romane Autor Ivan S. Turgenev / Përktheu Jorgo Bllaci Tiranë: Naim Frashëri, 270 faqe.

1994   Vjersha dhe poema të zgjedhura Autor Sergej A. Esenin / Përktheu Jorgo Bllaci Tiranë: Monroe, 130 faqe, me ilustrime.

1996    Vjersha dhe poema Autor Sergej A. Esenin / Përktheu Jorgo Bllaci Tiranë: Bllaci, ribotim i plotë, 191 faqe, me ilustrime.

1997    Vjersha e poema Autor Aleksandr S. Puskin / Përktheu Jorgo Bllaci Tiranë: Naim Frashëri, 245 faqe, me ilustrime.

1972    Rudini Roman Autor Ivan S. Turgenev  / Përktheu Jorgo Bllaci Prishtinë: Rilindja, 152 faqe.

1963    Ata që janë poshtë Roman për revolucionin meksikan Autor Marian Asuela / Përktheu Jorgo Bllaci Tiranë: Naim Frashëri, 119 faqe.

1961    Pema e çuditshme Autor Kornej Ivanovic Cukovskij / Përktheu Jorgo Bllaci / Donika Omari (red.) Tiranë: Naim Frashëri, 68 faqe, me ilustrime. Në këtë vëllim përfshihen: Halli i Fedorës; Dielli i grabitur; Pema e çuditshme; Krokodili; Jo kështu po ashtu; Zogu i klloçkës.

1962    Përse më dhemb zemra Vjersha të zgjedhura Autor Tu Fu / Përktheu Jorgo Bllaci / Janaq Gjeçi (red.) Tiranë: Naim Frashëri, 138 faqe. Parathënia nga Aleks Çaçi.

1961    Kali gërmuq Autor P. Jershov / Përktheu Jorgo Bllaci Tiranë: Naim Frashëri, 111 faqe, me ilustrime.

1961    Oborri ynë Autor Samuil Marshak / Përktheu Jorgo Bllaci Tiranë: Naim Frashëri, 90 faqe, me ilustrime.

1992    Ujrat pranverore Roman Autor Ivan S. Turgenev / Përktheu Jorgo Bllaci Tiranë: Naim Frashëri, 200 faqe.

__________

Mirënjohje

Falënderoj z. Arben Bllaci që mundësoi lejen për botimin e poezisë.

Pengjet e jetës Nga Prof. Dr. Myftar Barbullushi

Pengjet e jetës

Nga Prof. Dr. Myftar Barbullushi

Refleksione rreth librit “The Top Five Regrets of the Dying: A Life Transformed by the Dearly Departing”, të autores Bronnie Ware

Në rrugë dola / Pas meje porta u mbyll
Bagriskij

Mbrëmja po bie! Çuditërisht, në subkoshiencë, ky ka qenë perceptimi im për afrimin e momentit të ndarjes. Ora e së vërtetës… ora në të cilën je vetëm me veten tënde! Ora kur kërkon të kalojë nata e të kesh mundësi të zgjohesh. Ora kur mund të përmbledhësh gjithë historinë e jetës dhe të epokës kur ke jetuar. Ora e epilogut, e shkëputjes, e pendimeve. Lum kush nuk ka! Por nuk besoj të ketë të tillë.

Libri i autores australiane Bronnie Ware “Pesë pengjet më të mëdha të jetës”, lexuar me shumë kuriozitet nga miliona njerëz, konfirmon dyshimin tim. Të gjithë kemi pengje! Bronnie Ware, duke punuar në reanimacion, ka pasur mundësi të ndjekë dhe zhvillojë biseda e marrëdhënie të ngushta e të sinqerta me mijëra të sëmurë, të rinj dhe të vjetër, gra dhe burra, të pasur dhe të varfër, por që të gjithë kishin një fat të përbashkët: u kishin mbetur jo më shumë se 12 javë jetë! Një nga temat kryesore të bisedave ka qenë të dinte se çfarë do të dëshironin të kishin bërë ndryshe pacientët e saj. Përgjigjet ishin kaq mbresëlënëse, sa vendosi t’i botojë. Fillimisht në formën e një artikulli e më pas në një libër, që shumë shpejt u përkthye në 29 gjuhë të huaja, në të katër anët e globit.

Libri shpreh vizionin që kanë apo fitojnë njerëzit në fund të jetës së tyre. Interesante është, se  krahas larmisë së përgjigjeve, shumica e tyre konvergonin në 5 pika të përbashkëta, 5 pengjet më të mëdha, njohja e te cilave është mjaft e rëndësishme për ata që janë në fillim apo në mesin e viteve të jetës.

1.“Do të kisha dashur të kisha pasur kurajën të jetoja atë lloj jete që besoja vetë, jo atë që të tjerët prisnin prej meje”

Ky ishte pengu më i madh që kishin të gjithë pacientët që gjendeshin në fund të jetës së tyre. “Duhet të jesh vetvetja, të bësh zgjedhje konform moralit tënd dhe jo moralit të imponuar nga të tjerë. Ndryshe kthehesh në një kukull”, insiston Woody Allen tek filmi “Zelig”. Siç duket, kur njeriu sheh fundin e jetës së tij dhe kthen kokën prapa, vë re se shumë nga ëndrrat nuk ka mundur t’i realizojë. Një pjesë e tyre po vdesin, i ndërgjegjshëm se shkak për këtë kanë qenë zgjedhjet e bëra, shpesh në funksion të dëshirave të të tjerëve, për t’u dhënë qetësi e siguri të tretëve, jo vetes. Duhet të jetë e shpeshtë, sidomos në realitetin shqiptar, e për më tepër atë femëror, ku modelet jo vetëm profesionale, por edhe ato emocionale imponohen nga familja a shoqëria. Gjithsesi, kohët po ndryshojnë edhe në realitetin tonë. Gjenerata e re udhëheq ndryshimin.

2.“Do të kisha dashur të mos kisha punuar kaq shumë”

Sipas autores, është pengu që e shprehnin të gjithë pacientët meshkuj! U mungonte rritja e fëmijëve dhe shoqëria e partneres. Ishin meshkuj që shumicën e jetës së tyre e kishin kaluar në rrotën e pandalshme të ekzistencës së punës, duke mos qenë të pranishëm pothuaj fare në rritjen e fëmijëve dhe në problemet e partnereve. Siç duket, në bilancin e fundit të jetës, u rezultonte se gjëja më me vlerë në këtë botë nuk është puna, sikundër mund të kishin menduar kohë më parë, por familja.

Edhe gratë e kishin një peng të tillë, por kryesisht ato të brezit të vjetër, të integruara kryesisht në jetën familjare dhe shumë më pak në jetën sociale, “Nëse do të më kishin kërkuar të zgjidhja ndërmjet profesionit dhe familjes, pa më të voglin dyshim do të kisha sakrifikuar të parën” – shprehet aktorja e famshme e Hollividit, Glenda Devis.

3.“Do të kisha dashur të kisha kurajën dhe lirinë për t’i shprehur hapur ndjenjat e mia”

Shumë njerëz i mbysin ndjenjat e tyre duke mos pasur as edhe kurajën a lirinë të pranojnë se ato ekzistojnë. Në rrjedhojë, e kalojnë jetën në një ekzistencë mediokre, duke mos arritur kurrë të bëhen ata persona që realisht mund të bëheshin, falë aftësive që zotëronin. Duke u qëndruar besnikë zakoneve dhe mentalitetit klasik, i ashtuquajturi “komfort” familjar mund të dominojë mbi emocionet. Për më tepër, edhe mbi jetën e tyre fizike. Ndrydhja, mungesa e kurajës, frika e ndryshimit, e humbjes së asaj që përgjithësisht rezulton të jetë materiale, jo rrallë i detyron njerëzit të shtiren sikur janë të kënaqur, ndërkohë që thellë-thellë kërkojnë diçka tjetër, ndoshta të gjejnë përsëri emocionin, tharmin e sfidës, kënaqësinë e vërtetë të jetës dhe jo të vegjetojnë, duke parë “Gymyshin” apo “Ezelin”.

Sa e sa kompromise banale shohim apo ndjejmë në shumë çifte apo familje që na rrethojnë, vetëm e vetëm sepse dikush nuk është i zoti të shprehe e të mbrojë fuqishëm idetë dhe ndjenjat e tij! Sa e sa kompromise të ndyra na rrethojnë në ambientin ku punojmë! Njerëz që zvarriten e vegjetojnë edhe pse me pak përpjekje e punë mund të ruajnë dinjitetin e nëpërkëmbur. Siç duket, sidomos para vdekjes, “pengu i mosrealizimit” të djeg e të dhemb shumë.

4.“Do të kisha dashur të kisha ndenjur më gjatë me miqtë e mi”

Thonë se miqtë janë si yjet në qiellin e pastër! Mjafton të ngresh kokën dhe janë aty. Ky është justifikimi më banal që kam dëgjuar, megjithatë i aftë për ta lenë miqësinë e artë të qëndrojë e fjetur gjatë viteve. Jo rrallë, ose shpesh, kujtohemi vonë për miqtë. Siç duket, njerëzit janë shumë të dobët për ta mbajtur peshën e rëndë të miqësisë për një kohë të gjatë. Si dhe shumë të ndryshëm! Miqësia do kohë dhe përpjekje për t’u mbajtur. Shumica e njerëzve do të donin t’i kishin pranë miqtë e tyre përpara se të vdisnin.

Pas 20 vjetësh, pasi kthehet në qytetin e lindjes, brerjen e vetme të ndërgjegjes personazhi kryesor i romanit “Shakaja”, të Kunderës, e ka për miqtë e tij!

5.“Do të kisha dashur t’i kisha dhuruar vetes më shumë lumturi”

Ky lloj pengu ishte disi i veçantë, edhe surprizë, sikundër shprehet autorja e librit. Në përgjithësi, lumturia perceptohet e materializuar në sasinë e parasë dhe pushtetit që zotëron. Ndoshta është kjo arsyeja që shpesh vrapojmë pas parave dhe pushtetit, sepse na duket se përmbushja e secilës prej tyre është vetë lumturia. Këtë bindje kishte edhe Kroesus (595 p.K – afërsisht 546 p.K.), mbreti i Lidias në Azinë e Vogël, i cili i kishte të dyja, edhe pushtetin, edhe pasurinë.

Sipas Herodotit, një herë, në mbretërinë e Kroesusit mbërriti greku i mençur Solon. I entuziazmuar nga ky takim, Mbreti u mburr me pasurinë e tij të madhe. I sigurt në pasurinë dhe lumturinë e tij, ai pyeti Solonin:

“Sipas teje, kush është njeriu më i lumtur në botë?”, i bindur se Soloni do t’i përgjigjej “Ti, mbreti im, je njeriu më i lumtur”.

Por përgjigja e Solonit ishte ndryshe dhe, për më tepër, edhe shumë zhgënjyese:

– Për mua, njerëzit më të lumtur në botë janë tre: Tellus, i cili vdiq duke luftuar për vendin e tij, për mbrojtjen e athinasve dhe e varrosën me nderimet më të mëdha, si dhe dy vëllezërit, Kleobis dhe Biton, të cilët vdiqën në mënyrë paqësore, në gjumë, pas lutjes së nënës së tyre për lumturi të përsosur, sepse kishin demonstruar devotshmërinë më të madhe për vetë atë.

Më pas, Soloni shtoi se lumturia e jetës së një njeriu nuk mund të gjykohet deri në çastin e vdekjes së tij, sepse asnjëherë nuk i dihet rrjedhës që mund të marrë fati.

Të gjitha ato që tha Soloni rezultuan të vërteta! Lumturia e Kroesusit ndryshoi krejtësisht me vdekjen tragjike të djalit nga një aksident, vetëvrasjes së bashkëshortes në çastin e pushtimit të mbretërisë, për të mos shtuar edhe rënien e tij në duart e persëve.

Edhe pse kanë kaluar mijëra vjet nga kjo ngjarje, të njëjtin opinion mbështet edhe një studim i kohëve të fundit në revistën “Science”, qershor 2017, i cili hapej me titullin provokues: “Do të ishit më të lumtur në se do të ishit më të pasur?”.

Sipas artikullit, paraja jo vetëm që nuk gjeneron lumturi, por përkundrazi, shkakton ankth. Më shumë para, do të thotë më shumë objektiva për të realizuar, më shumë punë, më shumë udhëtime larg familjes dhe më pak kohë për familjen e shokët. Paraja të jep liri, por për t’i fituar ato duhet punë, baras me aspak kohë për të qenë i lirë e për t’i shpenzuar e shijuar ato. Jo më kot raportin e parasë me lumturinë e konsiderojnë “iluzion fokusues”.

“Të jesh i lumtur nuk do të thotë të kesh gjithçka që do, por të kënaqesh me ato që ke”- konkludojnë studiuesit.

Përtej një konkluzioni të paperceptueshëm

Pas këtij refleksioni dhe një lloj përsiatjeje emocionale, bazuar në faktorë objektivë e subjektivë, ku mbase nga më të rëndësishmit do të ishte vdekja e tim eti, e vetmja gjë që precipiton dhe, në një farë mënyre, edhe më impresionon, është se duhet të jetë shumë e rëndësishme që të paktën të plakemi mirë e të largohemi nga kjo botë me sa më pak pengje e pishmane. Kjo, besoj, do të ishte ëndrra e çdo njeriu!

“Nuk kam asnjë peng apo pishman, kam vetëm nostalgji për të kaluarën” do te thoshte Marcello Mastroianni.

Në fakt, kam dashur të gjej ngushëllim tek fakti se vitet tek njeriu kanë po atë efekt, që ka koha tek vera. Ndoshta i “mashtruar” nga jetëgjatësia dhe racionaliteti gjithmonë e më impresionues i prindërve të mi, konstatimi se bëhesh më i vjetër, por nuk është e sigurt që bëhesh më i mençur, ka qenë i mbushur me doza trishtimi. Shtuar edhe nga leximi i librit të Bronnie Ware mbi pengjet e jetës dhe……

Pas disa muajsh refreni të përditshëm “Gatitu!”, një ditë prej ditësh, pasi kishte marrë lajmin e pensionit, komandanti i zborit, me një zë të zvargur, tha: “Qetësohuni“, pa e ditur as vetë se në atë moment ai kishte shprehur thelbin e një filozofie që përkonte me perceptimin tim për moshën, pleqërinë e më tej…

“Zotërinj, qëndroni me ne. Mbrëmja tashmë po bie” do t’u thoshte Konrad Adenauer pak ditë përpara se të vdiste moshatarëve të tij”.

SHQIPËRIA. Ankthi dhe ëndrra Autor Amik Kasoruho

VlTE TË HUMBUR: Antireformat

Autor Amik Kasoruho

Pjesë nga libri “SHQIPERIA. ANKTHI DHE ENDRRA”, Tiranë: UET Press.

Pikërisht atë vit që u shpall republika (1946) në Gorre, një fshat i varfër i krahinës se begatë të Lushnjës, Enver Hoxha u shpërndau fshatarëve tapitë e para të pronësisë mbi tokën. Po realizohej në Shqipëri ëndrra e gjithë bujqve, reforma agrare. Aq herë e premtuar që nga 1912-a, ajo nuk ishte zbatuar kurrë.

Gjatë luftës lëvizja për çlirim Kombëtar, partizanët, komunistët, të gjithë ata që luftonin, kishin gjetur strehë e bukë në shtëpitë e varfra të fshatarëve, të cilët patën qenë rezerva më kryesore në njerëz për formacionet partizane. Reforma agrare nuk ishte vetëm një akt njerëzor dhe shoqërisht i drejtë, por edhe njohja e kontributit të dhënë atdheut. Në një farë mënyre mund të thuhet se e kishin fituar vetë.

E paraqitur si pjesë e një programi më të gjerë (konfiskimi i fabrikave, për shembull) që u realizua me vonë, reforma agrare bënte pjesë në premtimet e dhëna gjatë luftës.

Por mbas fjalëve të bukura fshihej një mashtrim i ulët: vetëm një vit më vonë  nisën të ravijëzohen tiparet e një politike të re Në Krutje, gjithnjë në krahinën e Lushnjës, u krijua e para kooperativë bujqësore. Duke parafrazuar një të thënë të popullit do të mund të thuhej se ajo ngjarje ishte karkaleci i parë që paralajmëronte një invadim shkatërrues.

Mbas fabrikave u shtetëzuan ofiçinat e vogla, rrobaqepësitë artizanale, dyqanet e shitjes së manifakturës dhe pak më vonë të gjitha veprimtaritë private: këpucëtoret, libraritë, kinkaleritë, rrojtoret, dyqanet e shitjes se peshkut, bakallët, dyqanet e artikujve ushqimore. Sikur të mos ishte mjaft kaq, shteti vuri dorë edhe mbi klinikat mjekësore dhe dentare, mbi zyrat legale e noteriale, mbi shtëpitë botuese e mbi shtypshkronjat, mbi llixhat e mbi stabilimentet e plazhit, mbi shërbimet e autobusëve ndërqytetës (nuk kishte atëherë shërbim urban) dhe mbi të gjitha mjetet private të komunikacionit (duke përjashtuar vetëm biçikletat), mbi farmacitë e mbi kuvendet e murgeshave apo të murgjve, Puna arriti sa të rekuizoheshin edhe dylbitë apo makinat e shkrimit. Hija e mizërisë se karkalecave po errësonte gjithnjë e më shumë Shqipërinë.

Mbas eksperimentit të Krutjes, në mbarë vendin nisi një fushatë që synonte të impononte këtë formë pronësie mbi tokën. Praktikisht kooperativa bujqësore, kopje e kolkozeve sovjetike, i hiqte fshatarit çdo formë të drejte të njëmendët mbi tokën e mbi prodhimet e saj dhe e radhiste në kategorinë e mëditësve të një shteti që ishte latifondisti i vetëm, i pakundërshtueshëm dhe i pamëshirshëm.

Fushata e kolektivizimit pati një zhvillim të mëtejshëm: mbi tokën dhe mbi prodhimet e saj u caktuan tatime në natyrë për t’iu paguar shtetit, pa marrë parasysh llojet e prodhimeve të ngastrës së veçantë që tatohej. Për shembull nëse një fshatar kishte mbjelle grurë, duhej të dorëzonte jo vetëm një pjesë të të korrave por edhe prodhime që nuk ishin fryt i copëzës «se tij» të tokës, si vezë, mish, lesh e vaj, pavarësisht nëse kishte apo s’kishte efektivisht bagëti apo ullinj. Shteti justifikohej duke thënë se ky tatim ishte në vetë dobinë e fshatarit, i cili, në këtë mënyrë, do të nxitej të shtonte llojet dhe sasitë e prodhimit bujqësor e blegtoral. Ky planifikim, që po bëhej një presion i pamundshëm për t’u përballuar, bëri që shumë fshatarë  ta shihnin me një farë shprese kooperativën bujqësore të fshatit. Por pasi futej në të, shihte që i pakësohej aty për aty sipërfaqja e tokës që i ishte dhënë nga qeveria.

Për të shpejtuar inkuadrimin nëpër kooperativa shteti përdori politikën e karotës dhe të shkopit. Nuk munguan premtimet për lehtësime tatimore për ata që hynin në to, por nga ana tjetër nuk mbeten pa u përdorur kërcënimet e dhuna. Edhe në këtë rast me mijëra vetë përfunduan nëpër burgje, meqë s’kishin pranuar politikën e partisë.

Në atë kohë gjuha shqipe u pasurua me një fjalë të re: kulak. Kjo fjalë në gjuhen ruse në fillim donte të thoshte «fshatar i pasur», por në fjalorin e revolucionit bolshevik kishte marrë kuptimin e «armikut të popullit» e «të reaksionarit». Kush damkosej në këtë mënyrë dënohej me vdekje civile. Asnjëri nga pjesëtaret e familjes se tij nuk mund të gjente punë jashtë shtëpisë dhe jashtë tokës se vet; askush nga bijtë e tij nuk mund të ndiqte shkollën tej fillores. As fqinjët nuk mund t’i shkonin për vizitë. Kur burrat e një familjeje kulakësh binin në burg, askush nuk mund t’i ndihmonte njerëzit e shtëpisë se tyre në punët e stinës. Kulak donte të thoshte të jetoje i braktisur në mes të njerëzve.

Çka ishin kulakët për fshatin, nëpër qytete ishin ata që nuk bënin pjesë në Frontin Demokratik. Kush nuk kishte triskën e kësaj organizate, përjashtohej nga çdo lloj pune shtetërore dhe izolohej plotësisht nga shoqëria. Më të mundshëm për t’u arrestuar për veprimtari subversive, ata paraqitnin rrezikun e brendshëm, dashin e kurbanit për t’u sakrifikuar në altarin e absurditetit.

Po në vitin 1946 pat zënë fill reforma arsimore. Me pretekstin e demokratizimit dhe të përmirësimit të shkollës, Rinia komuniste fitoi fuqi të jashtëzakonshme: diskutonte me profesorët për punë të notave që u viheshin studentëve, në bazë të «besnikërisë» të familjeve të tyre; jepte mendime cili nga profesorët meritonte të vazhdonte të punonte; ndërhynte në caktimin e bursave të studimit dhe herë-herë edhe gjatë mësimeve.

Plot tri herë në katër vjet ndryshuan urdhrat në lidhje me gjuhën e huaj që duhej dhënë nëpër shkolla: frëngjisht në periudhën 1945-1946, serbo-kroatisht me 1946-1948 dhe më në fund, duke filluar nga 1948-a, rusisht. Gjuhët e tjera u përjashtuan sepse u përkitnin shteteve borgjeze. U mbyllën shkollat private dhe ato fetare. Nga programet u hoqën greqishtja e vjetër, latinishtja, filozofia, edukata morale dhe mësimi i fesë, ashtu sikurse edhe historia, siç konceptohet zakonisht nëpër shkolla. Në vend të tyre u futën marksizëm-leninizmi, historia e PKSH (PPSH) dhe leksionet e moralit komunist. Politika ishte mbi çdo gjë. Shkolla duhej të njihte e të jetonte e para me mendimin e Enver Hoxhës.

L’Italia nella parabola di Berlusconi Alberto Frasher

L’Italia nella parabola di Berlusconi  Alberto Frasher

© 2018 Europa Edizioni s.r.l. | Roma | ISBN 978-88-9384-599-1 | I edizione aprile 2018

Alla memoria dei miei genitori
Maria Venturi e Francesco P. Frasher

INTRODUZIONE

“Tra coloro che cercano la verità non esiste alcuna autorità umana. Chiunque tenti di fare il magistrato viene travolto dalle risate degli dei”. Albert Einstein

Nel lontano 2001 scrissi un saggio su Berlusconi ma, nonostante i consigli dei miei amici, decisi di non pubblicarlo. Era la vigilia delle elezioni politiche. Non ero entusiasta del personaggio e l’unica cosa di cui mi credevo convinto riguardava la mia dificoltà di comprendere la personalità di quest’uomo, tra il Saper Fare e la Politica, tra il passato e il futuro. Il tempo riesce a maturare anche i sassi, diceva mio nonno. E non aveva tutti i torti. Con il passare del tempo mi sono reso conto di una sorprendente equivalenza, se pur strana, tra la conoscenza dell’Italia e la comprensione della parabola di Berlusconi. Nella sua parabola io conobbi meglio la nostra realtà e vari aspetti della crisi. Ugualmente, frugando tra i peccati e le verità nascoste dell’Italia, credo di aver compreso l’anima e la mente dell’Uomo coraggioso che odiava le ideologie, ma che paradossalmente vi rimase intrappolato.

I cittadini e gran parte del mondo della cultura conoscevano bene la differenza tra Destra e Sinistra, tra il Bene e il Male proprio come tramandata dai classici del pensiero moderno occidentale, ormai sostanzialmente fermo da più di un secolo. Ma… purtroppo, questa formale e antiquata conoscenza che si credeva in grado di dare il voto all’evento Berlusconi, si è allegramente trasformata in pregiudizio. Trascurando la sensibilità della società, i partiti tradizionali non potevano comprendere, tanto meno condividere, l’idea di una democrazia moderna concepita dal cittadino imprenditore, in aperto conlitto con la mediocrità del sistema.

Non è mia intenzione analizzare l’attività dei governi guidati da Berlusconi. Questa mia scelta deriva dall’esigenza di non pregiudicare la ricerca dei signiicati di un particolare evento, come ritengo che sia il suo ingresso in politica. Così facendo, credo di poter evitare l’ipocrisia che ha caratterizzato la classe politica nell’accogliere nel suo tempio un cittadino imprenditore. Vorrei nient’altro che analizzare e comprendere i signiicati più profondi della sua parabola. Perché mai, nella stagione dell’esplosione del malcontento un cittadino imprenditore decide di scendere in campo e con un consenso, nel tempo impressionante, riesce a guidare i governi più longevi della storia repubblicana? In cosa consistono la forza e la sua determinazione?

Quando nel corso delle osservazioni personali, diventiamo consapevoli della necessità di rendere pubblico il nostro punto di vista sulla crisi, non solo dei numeri ma soprattutto di ordine culturale, allora abbiamo il dovere di analizzare il mondo che viviamo e di giustiicare le nostre convinzioni afinché la comunità possa condividere le nostre conclusioni.

Non si può fare a meno di renderci consapevoli dei signiicati che la parabola di Berlusconi esprime. Nella storia affascinante e drammatica di quest’uomo dobbiamo e possiamo conoscere i suoi limiti, il nostro tempo, il sistema e anche noi stessi. Altrimenti i mali di oggi saranno percepiti e interpretati come espressione di un destino cui fatalmente non ci si può sfuggire e, allora, tutto come prima e peggio di prima.

Alle critiche che cittadini e giornalisti fanno alla classe politica, non corrisponde un’esigenza di dialogo con il mondo della ricerca e della cultura, con i giovani e con i cittadini. Alle critiche arrivano risposte prefabbricate del tipo “Non siamo tutti uguali!”. Io non posso perdere d’occhio una pura verità che cercherò di riassumere in poche righe e che si rivolge alla classe politica.

Ci sono due aspetti che riguardano il concetto un po’ evasivo della politica.

Il primo è l’ideale che deve esserci nella funzione dei partiti e per questo nobile ideale dobbiamo rispetto alla classe politica.

Il secondo aspetto riguarda il dovere del cittadino di osservare la politica e la sua evoluzione senza mai risparmiare critiche. Penso che quest’ultima attenzione allo spirito critico del cittadino e all’universo culturale della nazione, derivi dal rispetto che portiamo alla nobiltà e all’ideale della politica.

Nel valutare i grandi e insoliti eventi della società credo che sia prudente di stare alla larga dal Sistema, dalla sua Prassi, Regole e Conoscenze, a volte fonte di pregiudizio. Stiamo ascoltando da un ventennio i tamburi quotidiani dei politici che addormentano il libero pensiero del cittadino invadendo ogni sera gli schermi delle TV nazionali e regionali, pubbliche e private. Nel dibattito politico il ruolo guida deve essere del mondo della cultura e del cittadino; altrimenti il lusso irresistibile dei politici che invade gli schermi delle TV, trasformerà la nostra quiete serale in sedute di pura propaganda, noiosa e spesso incomprensibile.

Ritengo necessaria questa rilessione poiché riguarda una delle fasi più interessanti della nostra storia del dopoguerra. Questa fase conobbe il coraggio di un cittadino imprenditore di diventare il simbolo delle contraddizioni e del conlitto tra la classe politica e la nazione, tra il mondo della cultura e la realtà di una politica endemica, tra la libertà del cittadino tristemente felice e la morsa asissiante della prepotenza assurda dei governanti.

Viviamo grazie all’energia solare che arriva per via delle radiazioni. Sono radiazioni che una certa opinione considera pericolose facendo aumentare il consumo di creme protettive. Addirittura il Sole viene accusato dei problemi della nostra pelle. Invece, non è colpa delle radiazioni. Il loro male si deve all’atmosfera ormai alterata dalle nostre attività inquinanti e che non è più in grado di garantirci la protezione come ha fatto nei millenni. Lo stesso è successo con l’evento Berlusconi. La maggior parte delle critiche,
a lui rivolte, ormai credo siano state meschine, invecchiate e sostanzialmente diluite nel nulla come orme sull’acqua. Probabilmente questo si è veriicato poiché a volte le critiche sono state moralistiche, non convincenti e altre, peggio ancora, un po’ dilettantesche e senza mai raggiungere il livello di un’analisi che il cittadino avrebbe gradito. In entrambi i casi temo che sia trattato di una scarsa saggezza e di un eccesso di conformismo. Entrambi i motivi trovano l’origine nelle ideologie che hanno dominato il pensiero politico del dopoguerra.

Mi considero un cittadino che ha vissuto La Parabola di Berlusconi, nauseato nel tempo da tante ipocrisie. D’altronde mi sono sentito sempre più convinto dei messaggi profondi che tale parabola ha signiicato per la realtà italiana. Sostanzialmente sono messaggi che riguardano l’Universo dei nostri diritti, ormai malridotti dalla realtà dell’azione politica. Vincoli e restrizioni di natura economica incidono sui gradi di libertà del cittadino, iglio di quest’Italia affascinante che con il suo background storico culturale ha segnato la civiltà occidentale sin dalla sua antichità.

Non credo che il linguaggio della ilosoia sia particolarmente indicato nel cercare e poi spiegare al cittadino i messaggi della Parabola di Berlusconi. Il suo linguaggio, a volte, è troppo articolato in concetti e teorie di routine che poco interessano il cittadino. I grandi messaggi della storia hanno bisogno di un linguaggio semplice, proprio di quello della saggezza. Sarebbe l’unico linguaggio in grado di esprimere il punto di vista del cittadino e alcune Verità, oggi assai importanti e, perché no, anche nel futuro.

La figura di Berlusconi entra in scena nel bel mezzo di una crisi profonda della società che, prima di lui, i maestri della politica facevano finta di non vedere. Loro sorvolavano il conflitto crescente tra cittadino e politica, come se niente fosse.

Sono passati più di vent’anni da quando Berlusconi è presente nei pensieri e nelle speranze dei cittadini per uno Stato più ragionevole e meno padrone. Sarebbe stata questa una delle tante condizioni necessarie per garantire una relativa libertà nella vita del cittadino, nei suoi aspetti fondamentali: economico, culturale e politico.

Sono in tanti a parlare, ogni tanto, di un suo possibile tramonto, ma questa ipotesi mi sembra improbabile. La sua eterna e solida presenza nel dibattito politico della nazione credo che dipenda dalla modernità della sua idea di Stato. Nel pensiero di Berlusconi lo Stato deve saper conciliare le proprie esigenze con le libertà individuali e nel rispetto dei diritti naturali, come i padri del liberalismo, John Locke in testa, hanno da secoli impresso nel DNA delle democrazie occidentali. Queste libertà non prescindono dalla realtà economica, poiché restano strettamente legate alla qualità della vita.

Da imprenditore, credo il più straordinario del dopoguerra, lui ha ben conosciuto i vizi del potere. Sono stati immensi i suoi contributi per le casse dello Stato, gestite da politici sempre più innamorati dell’odore dei soldi. La sua parabola, già negli anni settanta, lo vede un imprenditore creativo e di successo. Il suo carisma, da almeno 50 anni, ha creato nell’immaginazione collettiva la voglia di saper competere e di poter migliorare la propria condizione di vita. Fa parte della natura umana l’attrazione verso il benessere, anche relativo, come condizione imprescindibile della felicità.

La serenità e la fiducia reciproca tra cittadino e potere diventano un problema sempre più delicato della nostra cara esistenza. La precarietà pure. Sembrano affermazioni logiche; forse, ma nella realtà nostrana non è proprio così. Assistiamo da molti anni a una crisi interminabile che sostanzialmente non abbiamo analizzato nei suoi tratti fondamentali. Intendo le caratteristiche e i veri motivi che rendono la nostra una delle crisi più anomale e profonde del mondo occidentale. A volte assistiamo alla rassegnazione impressionante davanti a misure inammissibili per una società democratica. Ne faccio un esempio: i decreti governativi che autorizzano l’amministrazione pubblica a frugare nei conti correnti del cittadino violano i diritti elementari di una società civile.
Strano, ma questa intromissione dei governanti nella privacy del cittadino, non ha creato sdegno e rivolta da parte della società.

Berlusconi è stato il primo uomo politico a porre il problema delle libertà denunciando lo strapotere dello stato. Perché libertà non significa poter chiacchierare al bar, ma veder rispettati i diritti fondamentali dell’Uomo. La differenza tra lui e la classe politica sta proprio nel fatto che quest’ultima non si è mai posto il problema delle libertà del cittadino che, nella realtà dei fatti, gradualmente hanno subito delle limitazioni da non trascurare.

Ritengo molto diffuso il comportamento di rassegnazione nei confronti del Male che, ahimè, frequentemente è presente nelle azioni dei nostri governi. Pagare oggi una tassa per la guerra dell’Abissinia (terminata ormai da oltre un secolo) o della crisi di Suez degli anni cinquanta, signiica offendere la dignità umana. Allora… come mai questo silenzio dei cittadini e del mondo della cultura?

Il filosofo Habermas 1 considerava inconcepibile la mentalità secondo cui, davanti al Male il cittadino, invece di ribellarsi,
si arrende e ripete ino alla noia “Così funziona…”. Il silenzio e la rassegnazione del cittadino e dell’imprenditore sono impressionanti e inammissibili.

Non posso non riconoscere nella parabola di Berlusconi, la geniale massima di George Orwell: “Nel tempo dell’inganno
universale dire la verità è un atto rivoluzionario.” Appunto, fu il grido solitario di Berlusconi a richiamare l’attenzione della società verso le libertà del cittadino. I pregiudizi dei partiti tradizionali, dominati dal fanatismo delle ideologie, hanno reso dificile la condivisione da parte loro del richiamo di Berlusconi. Non solo, ma la classe politica ha trascurato consapevolmente il richiamo del cittadino imprenditore sulle seguenti questioni:

  • Il diritto alla proprietà e le libertà del cittadino. Il principio di merito contro i privilegi della classe politica. L’idea di un sistema maggioritario con due grandi partiti come condizione necessaria per la governabilità dell’Italia. Contro le ingerenze delle ideologie nella gestione del potere. L’evasione iscale e l’economia sommersa come conseguenza di un sistema di tasse che colpisce capillarmente e gravemente ogni aspetto dell’economia e della vita del cittadino.

Berlusconi non ha trovato il sostegno dei partiti tradizionali e nella seconda metà della sua parabola, in un certo senso, ha abbandonato le idee che avrebbero dovuto trasformare l’Italia in una moderna democrazia. Il cittadino e la classe politica devono avere piena consapevolezza dell’importanza del diritto naturale come pietra miliare dello stato liberale e delle democrazie moderne. La scarsa conoscenza di questi argomenti rende impossibile la comprensione dell’evento Berlusconi e della situazione attuale dell’Italia. Trattare in due paginette questa fase drammatica della nostra storia moderna, sarebbe una speculazione
e una pura banalità.

L’analisi di questo evento ha bisogno di conoscere l’idea dello stato liberale come quintessenza delle democrazie occidentali. Altrettanto indispensabile è la conoscenza della corruzione come fenomeno largamente diffuso e del diritto
alla resistenza, come una prerogativa naturale dell’Uomo, perino delle democrazie moderne.

Cercherò, quindi, di capire perché il coraggio di Berlusconi e la sua parabola sono la più eloquente espressione del conlitto tra i cittadini e la politica. In questo conlitto riconosco l’ipocrisia del sistema contro l’ideale quasi infantile del nostro Uomo, tanto amato ma incompreso nelle sue idee da molti suoi concittadini.

Ringrazio la mia amica prof.ssa Elettra Bertini, mia figlia Dott.ssa Alda Frasher e il mio amico Avv. Valerio Pratillo Hellmann per gli utili consigli che mi hanno dato durante la scrittura di questo libro.

Anticipo il mio sincero ringraziamento ai lettori che mi vorranno inviare le loro eventuali osservazioni dopo la lettura di questo libro.

1 Jürgen Habermas, “Storia e critica dell’opinione pubblica”, Editore Laterza, Roma 2006.

Kontakt: afrasher71@gmail.com

Kanë thënë për librin:

Francesco De Sio Lazzari, profesori i filozofisë në Universitetin Oriental të Napolit

Ështe i pari libër, që me analizën e tij superon nivelin gazetaresk të librave që e paraprijnë.

Foto në ballinën kryesore:

Far në ishujt Eolie, afër ishullit më të madh, Lipari

 

Reflektime rreth librit “Transedencë & transformim” Nga Dr. Thimi Nika

Reflektime rreth librit “Transedencë & transformim”

Nga Dr. Thimi Nika

Johan Galtung, autori i këtij libri tejet të vyer, është ndër autoritetet më të spikatura të botës së sotme në fushën e konflikteve. Ai ka merita të padiskutueshme jo thjesht për mënyrën e të shkruarit dhe të paraqitjes së konkluzioneve aq të qarta dhe mbresëlënëse, por për përmasat shumëdimensionale që u jep atyre. Kjo është rrjedhojë logjike e pozicionit të tij si mediator e këshillues – ndër më të njohurit – por edhe si pjesëmarrës i drejtpërdrejt në zgjidhjen e shumë e shumë konflikteve, ku ndihmesa e tij shpesh herë ka qenë vendimtare.

Lexuesi që merr në duar librin “Transedencë & transformim” duhet ta konsiderojë veten me fat! Sigurisht që do ta ketë të vështirë të shkëputet prej tij pa e përfunduar me një frymë. Është një libër që të mban në tension të vazhdueshëm, që të servir bukur një informacion tejet të bollshëm, të grumbulluar gjatë një përvoje mbi 40-vjeçare, por që të shërben edhe si një udhërrëfyes shumë i mirë në çdo rast analog që mund të të paraqitet në jetë, si për konfliktet e thjeshta, ashtu edhe për ato gjeopolitike

Mesazhet e shprehura nëpërmjet rrëfimeve të këtij personaliteti të shquar të kujtesës historike të kohës janë tejet të qarta, të pandërmjetme, bindëse dhe të argumentuara deri në fund. Ndër to mund të veçoja: të gjitha konfliktet, qofshin ato të jetës së përditshme, qofshin gjeopolitike, janë njësoj të barabarta; analiza dhe zgjidhja me transedencë e tyre për t’i transformuar është detyrim që kërkon angazhim maksimal nga cilido që, me dashje a padashje, bëhet mediator, këshillues apo edhe pjesëmarrës i tyre. Natyrisht që nuk humbet në detaje e në përshkrime të hollësishme, por thekson gjërat që rrezatojnë një simbolikë e një kuptimësi të rëndësishme, shumësore e komplekse. Së këndejmi, brenda hedhjes në letër të mendimeve dhe përvojës konkrete për çdo konflikt të asistuar, autori mjeshtërisht nxjerr në pah më qenësoren, që edhe ndikimi i saj të jetë më i madh dhe i pamëdyshtë. Kjo e bën lexuesin të meditojë, pse jo dhe ta vërë veten në pozicionin e pjesëmarrësit për zgjidhjen e konfliktit real e jo të sajuar, si dhe të formulojë “recetën” e tij personale për rastin konkret  a raste të tjera të ngjashme.

Themelore është fryma e konsensusit që krijohet ndërmjet lexuesit dhe mesazheve e mendimeve të autorit të librit.

Ndër meritat e librit është edhe strategjia e perceptimit dhe ndërtimit të tij me kapituj që emërtohen me ditët e javës. Në këtë mënyrë, reflektohet për gjithçka që ndodh në harkun e një jave, duke krijuar një atmosferë optimiste e njëherësh shqetësimi të ligjshëm, fryt i pjekurisë intelektuale, i kuvendimit dhe vlerësimit real të gjendjes e gjallimit të konflikteve, përherë në funksion të konceptimit të veprës dhe idesë e qëllimit të autorit.

Libri “Transedencë & transformim” është njëri ndër rreth njëqind librat e shkruar nga Johan Galtung. Libri nuk është i vlefshëm vetëm për mënyrën e perceptimit e zgjidhjes së konflikteve të botës së sotme dhe për rrafshin e gjerë të problemeve që ngërthen, por edhe për gjuhën e thjeshtë e tejet të pasur, përkatësisht për nuancat e ngjyrimet kuptimore e shprehëse të mesazheve, për ritmin që e karakterizon dhe, veçmas, për aspektin krahasues. Të gjitha këto së bashku i japin veprës një domethënie të jashtëzakonshme e simbolikë të shumëfishtë.

Veprën e Prof. Johan Galtung do ta konsideroja një thesar të parapëlqyer për bibliotekën e cilitdo intelektuali që mëton të përzgjedhë vlerat më të mira në tregun e jashtëzakonshëm të sotëm të librit. Natyrisht, ai është me interes të gjithanshëm teorik e praktik veçanërisht për mësuesit, punonjësit e shkencave politike e sociale, për studentët e këtyre fushave e më gjerë.

Foto kryesore

Pikturë, Thimi Nika, realizuar nga Emin Shaqja

Foto I

Ballina e librit

Foto II

Dr. Thimi Nika dhe gazetarja Rezarta Reçi, gjatë xhirimeve për emisionin “Arratia e Peshkut të Kuq” në News 24, transmetuar dt.  6 qershor 2014.

Si vdesin demokracitë Autorë Steven Levitsky & Daniel Ziblatt

Si vdesin demokracitë. E ardhmja jonë, rrëfyer nga historia

Autorë Steven Levitsky & Daniel Ziblatt

Përktheu: Dr. Valbona Nathanaili

Botimet “Pema”: Prishtinë, Kosovë, qershor 2018

Daron Acemoglu, bashkautor në librin Why Nations Fail:

Çdo njeri që është i shqetësuar për të ardhmen e demokracisë duhet të lexojë këtë libër të përmbledhur dhe të kuptueshëm. Por edhe të gjithë ata që nuk janë të shqetësuar, domosdoshmërish duhet ta lexojnë.

Francis Fukuyama, autor i librit Political Order and Political Decay:

Autorëve u detyrohemi një mal me falënderime, që të kuptuarit e tyre të thellë e kanë përdorur për të analizuar një çështje të rëndësishme politike të ditës.

Valbona Nathanaili, përkthyese e librit:

Libri pasqyron një model se si ndërtohet një sistem që vlerëson nivelin e demokracisë së çdo vendi. Sipas autorëve, ky nivel është i lidhur me politikanët dhe partive që ata u përkasin. Gjithashtu, autorët argumentojnë bindshëm se si vdesin demokracitë. Lexuesi e ka të thjeshtë të kuptojë strukturën e demokracisë në fazën e tyre embrionale, duke bërë krahasime me vendin ku jeton. Në një farë mënyre, demokracia që shtjellojnë autorët është “demokraci nga lart”, personifikuar me një kasë a elitë politikanësh të vjetër dhe profesionistë, vazhdimisht në pushtet dhe gjithnjë në drejtim. Lexuesi mund ta pasurojë argumentin me debatin politikanë të vjetër vs. politikanë të rinj, si dhe të zgjedhë të pajtohet a jo me autorët sa i takon rëndësisë dhe lavdisë që u japin politikanëve të vjetër.

Përmbajtja

1: Aleancat fatale 2. Rojtarët në Amerikë 3. Abdikimi i madh republikan 4.Sabotimi i demokracisë 5.Rojtarët e demokracisë 6. Rregullat e pashkruara të politikës amerikane 7. Shpleksja 8.Trampi kundër rojtarëve 9.Të shpëtojmë demokracinë

Pjesë nga libri

Diktaturat fjalëshumë në formën e fashizmit, komunizmit apo pushtetit ushtarak janë zhdukur nga pjesa më e madhe e botës. Grushtet ushtarake dhe format e tjera të dhunshme të kapjes së pushtetit janë rralluar. Pjesa më e madhe e vendeve mbajnë zgjedhje të rregullta elektorale. Dhe demokracitë akoma vdesin, por me mjete të ndryshme. Që nga koha e përfundimit të Luftës së Ftohtë, rrënimi i pjesës më të madhe të demokracive është shkaktuar jo në pasojë të dhunës së gjeneralëve dhe ushtarëve, por nga vetë qeveritarët e zgjedhur. Njësoj si Çavezi në Venezuelë, liderët e zgjedhur kanë shkatërruar institucionet demokratike, si në Gjeorgji, Hungari, Nikaragua, Peru, Filipine, Poloni, Rusi, Sri Lanka, Turqi dhe Ukrainë. Mëkati ndaj demokracisë sot fillon në kutitë e votimit.

Rruga elektorale e shkatërrimit të demokracisë është e rrezikshme në vellon e mashtrimit që hedh. Rasti i grushteve të shtetit, sikundër ka ndodhur për shembull me Pinoçetin e Kilit, është baras me vdekjen e menjëhershme të demokracisë dhe e dukshme për të gjithë. Pallati presidencial digjet. Presidenti vritet, burgoset ose dërgohet në ekzil. Kushtetuta pezullohet, ose griset e digjet. Në rastin sipas mënyrës elektorale, asgjë nga këto nuk ndodh. Nuk ka tanke në rrugë. Kushtetuta dhe institucionet e tjera demokratike vazhdojnë të qëndrojnë në vendin e tyre. Njerëzit votojnë. Por janë ata, autokratët e zgjedhur, që nën velin e demokracisë, gërryejnë e zbrazin gjithë substancën e saj.

Shumë nga përpjekjet e qeveritarëve në shkatërrimin e demokracisë janë “ligjore”, në kuptimin që kanë miratimin e ligjit, ose pranohen nga gjykatat. Për më tepër, shpesh promovohen edhe si përpjekje në funksion të përmirësimit të demokracisë pra, që e bëjnë sistemin gjyqësor më efikas, luftojnë korrupsionin dhe ndihmojnë në transparencën e procesit elektoral. Gazetat vazhdojnë të botohen, por janë në pronësi, ose nën thundrën e vetëcensurimit. Qytetarët vazhdojnë ta kritikojnë qeverinë, por shpesh e gjejnë veten në vështirësi ligjore, a përballen me taksa të pashpjegueshme.

Një situatë e tillë e shpie publikun në shtegun e gabuar. Njerëzit nuk e kuptojnë menjëherë çfarë po ndodh. Shumë vazhdojnë të besojnë se po jetojnë nën një regjim demokratik. Në vitin 2011, kur një sondazh i barometrit latino-amerikan të vëzhgimit u kërkoi venezuelasve ta vlerësonin vendin e tyre në një shkallë nga 1 (aspak demokratik) në 10 (plotësisht demokratik), 51% e atyre që u përgjigjën ia dhanë vendit të tyre notë 8 e lart.

Për shkak të faktit se nuk mund të referojmë një moment të vetëm pra, çastin kur ndodhi grushti i shtetit, kur u shpall ligji i luftës, ose kur u zhvlerësua kushtetuta në të cilin regjimi, në mënyrë të dukshme “shkeli vijën” e kaloi në diktaturë, asgjë nuk bën të kumbojë ndonjë alarm për shoqërinë. Për më tepër, ata që denoncojnë abuzimet e qeverisë pushohen nga puna me arsyen që po e teprojnë, ose emërtohen ujku që kërkon vëmendje. Erozioni i demokracisë është, për shumë njerëz, pothuaj i paperceptueshëm.

Sa e cenueshme është demokracia amerikane nga këto mëkate? Bazat e demokracisë sonë janë, sigurisht, shumë më të fuqishme se ato të Venezuelës, Turqisë a Hungarisë. Por a janë aq sa duhet të fuqishme?

T’u përgjigjesh pyetjeve të tilla kërkon ta largojmë vëmendjen nga titujt kryesorë të gazetave dhe lajmet tronditëse, në gjendje ta ndërpresin transmetimin e emisioneve të zakonshëm, me synim zgjerimin e vizionit dhe nxjerrjen e mësimeve nga përvojat e demokracive në vende të ndryshme të botës, dhe në periudha të ndryshme të historisë. Studimi i krizave që kanë kaluar a pllakosur demokracitë e tjera na jep mundësi t’i kuptojmë më mirë sfidat me të cilat duhet të përballet demokracia jonë. Për shembull, bazuar në përvojën historike të kombeve të ndryshme, kemi mundur të zhvillojmë një test me lakmus, që na ndihmon: të identifikojmë autoritarianët e së nesërmes, ose kandidatët-për-autoritarianë, përpara se të ngjiten në pushtet; të mësojmë nga gabimet që kanë bërë udhëheqësit demokratë në të shkuarën, duke ua hapur derën ekstremistëve të pushtetit dhe, po ashtu, edhe nga mënyrat që kanë përdorur demokraci të tjera për t’i mbajtur jashtë oborrit të tyre. Në të njëjtën kohë, kjo qasje krahasuese na ndihmon të kuptojmë se si autoritarianët e zgjedhur në pjesë të ndryshme të botës kanë zbatuar strategji të ngjashme në shkatërrimin e institucioneve demokratike. Dhe ndërkohë që këto modele bëhen gjithnjë e më të qarta në sytë tanë, hapat drejt rrënimit bëhen gjithnjë e më pak të errët dhe lufta më e lehtë. Njohja se si qytetarët në demokraci të tjera kanë qenë të suksesshëm në rezistencën e zgjedhjes së autoritarëve, ose si kanë dështuar, tragjikisht, është thelbësore për të gjithë ata që kërkojnë ta mbrojnë demokracinë amerikane sot.

Të gjithë e dimë që herë pas here, edhe në demokraci që janë cilësuar si të shëndetshme, kanë mundur të lulëzojnë demagogë ekstremistë. Shtetet e Bashkuara të Amerikës kanë pjesën e tyre të kontributit, me Henri Fordin, Hjui Longun, Jozef MekKartin dhe Xhorxh Uallesin. Testi kryesor për një demokraci nuk është pse arritën të dalin në krye figura të tilla, por pse udhëheqësit politikë, dhe veçanërisht partitë politike, nuk u angazhuan në parandalimin e krijimit të bazave të pushtetit të këtyre njerëzve, që në fillimet e aktivitetit duke i mbajtur larg radhës së prerjes të biletës për të qenë figurë kryesore në parti, duke ua refuzuar përkrahjen a formatimin dhe, nëse ishte e nevojshme, edhe duke u bërë palë me rivalët e tyre, në përkrahje të kandidatëve vërtet demokratë. Izolimi i ekstremistëve popullorë kërkon kurajë politike. Por nëse frika, oportunizmi, a llogaritë e gabuara janë faktorë që orientojnë edhe parti të mirëformuara për të nxjerrë në skenë ekstremistë, atëherë demokracia është në rrezik.

Sapo një kandidat-për-autoritarian vjen në pushtet, demokracitë përballen me një test të dytë shumë të rëndësishëm: Udhëheqësi i sapozgjedhur do t’i shkatërrojë institucionet demokratike, apo do të disiplinohet prej tyre? Kushtetuta mbrohet jo vetëm nga partitë politike dhe qytetarët e organizuar, por edhe me anën e normave demokratike. Pa këto norma të fuqishme, kontrolli dhe baraspesha kushtetuese nuk do të përputhej me përfytyrimin e kështjellës që kemi për demokracinë. Por shpesh institucionet shndërrohen në armë politike, të cilat iu tunden me forcë atyre që nuk e kanë mundësinë t’i kontrollojnë, nga ata që i kontrollojnë. Kjo është mënyra se si autokratët e zgjedhur shkatërrojnë demokracinë, mbushin gjykatat e agjenci të ndryshme neutrale me njerëzit e tyre dhe i “shndërrojnë në armë”, blejnë mediat dhe sektorin privat (ose i ngacmojnë, në heshtje), rishkruajnë rregullat e politikës për të qenë të favorizuar ata vetë, në fushën e lojës kundër kundërshtarëve. Paradoksi tragjik i rrugës elektorale drejt autoritarizmit është se vrasësit e demokracisë përdorin vetë institucionet demokratike në mënyrë graduale, në heshtje dhe, për më tepër, edhe ligjërisht për ta vrarë atë.

xx

Amerika dështoi në testin e parë të saj në nëntor të vitit 2016, me zgjedhjen e një presidenti që karakterizohet nga një angazhim i dyshimtë në zbatimin e normave demokratike. Fitorja surprizë e Donald Trampit u bë e mundur jo vetëm nga pakënaqësia e publikut, por edhe nga paaftësia e Partisë Republikane për të mbajtur një demagog ekstremist, angazhuar në radhët e saj, larg atyre që mund të merrnin një nominim për ta vazhduar garën.

Sa serioz është ky kërcënim sot? Në këtë situatë, shumë vëzhgues gjejnë qetësi te Kushtetuta jonë, hartuar për të qenë pengesë dhe për të frenuar demagogë si Donald Trampi. Sistemi ynë madisonian i kontrollit dhe baraspeshës ka rezistuar për më shumë se dy shekuj. I mbijetoi Luftës Civile, Depresionit të Madh dhe Skandalit “Watergate”. Sigurisht që do të jetë i zoti t’i mbijetojë edhe Trampit.

Por jemi bërë më pak të sigurt. Historikisht, sistemi ynë i kontrollit dhe baraspeshës ka funksionuar më së miri por jo, ose jo plotësisht, për shkak të sistemit kushtetues hartuar nga themeluesit. Demokracia funksionon më mirë dhe mbijeton më gjatë kur ligjet kushtetuese përforcohen nga norma të pashkruara demokratike. Sistemin amerikan të kontrollit dhe të baraspeshës e kanë ruajtur dy norma themelore, që ne shpesh i kemi marrë si të mirëqena: toleranca e dyanshme, ose të kuptuarit se partitë konkurruese e pranojnë njëra-tjetrën si rivale legjitime dhe vetëpërmbajtja, ose ideja që politikanët duhet të jenë të matur në ushtrimin e të drejtave të tyre institucionale. Këto dy norma e kanë betonizuar demokracinë amerikane në pjesën më të madhe të shekullit të njëzetë. Udhëheqësit e dy partive kryesore e kanë pranuar njëri-tjetrin si legjitimë dhe i kanë rezistuar tundimit të përdorimit të kontrollit të përkohshëm të institucioneve në funksion të maksimizimit të përparësive partiake. Normat e tolerancës dhe të maturisë kanë shërbyer si një armaturë e mirë në mbrojtjen e demokracisë amerikane, dhe e kanë ndihmuar në shmangien e luftës partizane për jetë a vdekje, që kanë mundur t’i shkatërrojnë demokracitë në vende të tjera, si për shembull në Evropën e viteve 1930 dhe Amerikën e Jugut të viteve 1960 & 1970.

Por sot, kjo lloj armature përreth demokracisë amerikane është dobësuar. Erozioni i normave tona demokratike fillon në vitet 1980 dhe 1990 dhe përshpejtohet në vitet 2000. Në kohën që Barak Obama zgjidhet president, shumë republikanë në veçanti vunë në pikëpyetje legjitimitetin e rivalëve të tyre demokratë dhe braktisën tolerancën, në funksion të përvetësimit të një strategjie fitoreje që nuk përjashtonte asnjë mjet nëse do të ishte e nevojshme. Donald Tramp mund ta ketë përshpejtuar këtë proces, por nuk ishte ai që e shkaktoi. Sfidat me të cilat duhet të përballet demokracia amerikane shkojnë shumë më thellë. Dobësimi i normave tona demokratike i ka rrënjët në polarizimin ekstrem partizan që shtrihet përtej diferencave politike, deri në një konflikt ekzistencial ndërmjet racave dhe kulturave. Përpjekjet e Amerikës për ta arritur barazinë ndërmjet racave, ndërkohë që shoqëria jonë rritet me një theks të dukshëm diversiteti, kanë injektuar një lloj reagimi dyshues dhe kanë intensifikuar polarizimin. Dhe nëse ka diçka që vërtet e kemi të qartë nga studimi i rrënimeve në rrjedhën e historisë, është polarizimi ekstrem që vret demokracitë.

Thënë këto, kemi arsye për t’u alarmuar. Në vitin 2016, Amerika jo vetëm zgjodhi një demagog, por e zgjodhi në një kohë kur normat, që një herë e një kohë mbronin demokracinë tonë, pothuaj ishin çmontuar. Por nëse përvojat e vendeve të tjera na mësojnë se polarizimi mund t’i vrasë demokracitë, na mësojnë po aq se rrënimi nuk është as i paevitueshëm, dhe as i pakthyeshëm. Duke ofruar mësime të nxjerra nga demokracitë në krizë, ky libër, në të njëjtën kohë, sugjeron strategji që qytetarët duhet dhe nuk duhet të ndjekin, në mbrojtje të demokracisë. Në mënyrë plotësisht të justifikueshme, qytetarët amerikanë ndihen të frikësuar nga ajo që po ndodh në vendin tonë. Duhet të jemi modestë dhe të fuqishëm. Duhet të mësojmë nga vendet e tjera për t’i kuptuar shenjat paralajmëruese dhe t’i njohim alarmet false. Duhet të jemi të ndërgjegjshëm për hapat e gabuar që kanë rezultuar fatalë në frymëmarrjen e demokracive të tjera. Dhe duhet të dimë se si qytetarë të shumtë janë ngritur në denoncimin e krizave të mëdha të demokracisë në të kaluarën, si dhe përballjen me to, duke shkuar përtej ndarjeve të thella politike. Historia nuk e përsërit veten. Historia rimon. Premtimi i historisë dhe, me shumë shpresa, edhe i këtij libri është të aftësohemi në gjetjen e rimës, përpara se të jetë shumë vonë.

Konfuci nga zemra Autor Yu Dan

Konfuci nga zemra. Mençuria e lashtësisë për botën e sotme

Autor Yu Dan

Përktheu në anglisht Esther Tyldesley

Përktheu nga anglishtja  Valbona Nathanaili

Përmbajtja

Fjalë paraprijëse         Pse Konfuci?

Pjesa e parë                Mënyra sipas Qiellit dhe Tokës

Pjesa e dytë                 Mënyra sipas Zemrës dhe Shpirtit

Pjesa e tretë                 Mënyra sipas Botës

Pjesa e katërt              Mënyra sipas Miqësisë

Pjesa e pestë                Mënyra sipas Ambicies

Pjesa e gjashtë            Mënyra sipas Ekzistencës

 

Fjalë paraprijëse: Pse Konfuci?

Më shumë se dymijë e pesëqind vjet më parë, studentët e mendimtarit dhe filozofit Konfuci, mblodhën e shkruan çdo fragment a copëz të jetës e mësimdhënies së tij, shpërndarë lart e poshtë, që mundën të gjenin. Këto dëshmi, të cilat në pjesën më të madhe kanë formën e shënimeve që mbahen në klasë, u renditën dhe përgatitën për botim, në atë që më vonë njihet si Analects of Confucius.[1]

Dymijë vjet më parë, perandori i madhërishëm i Dinastisë Han, Wu, refuzoi të përqafojë qindra shkolla filozofike që kishin lulëzuar deri në atë kohë në Kinë, në favor të filozofisë së Konfucit, duke e shndërruar vendin, efektivisht, në një shtet konfucian.

Njëmijë vjet më parë, kryeministri i Dinastisë Song, Zhao Pu, lëvdohej se mund të sundonte botën duke përdorur vetëm gjysmën e filozofisë që gjendet në veprën Analects të Konfucit. Nga sa më sipër, mund të vlerësojmë rolin jashtëzakonisht të rëndësishëm që ka luajtur mendimi i Konfucit në jetën politike dhe sociale të kohës së lashtësisë, si dhe nderimin me të cilin janë mbledhur e mbajtur mësimet e tij nga të lashtët.

Por cili është kuptimi praktik që kanë ato për shoqërinë dhe jetën në ditët tona?

Kur ia besova dorëshkrimin e këtij libri kompanisë së librave Zhonghua, që operon në Kinë, në fund të vitit 2006, isha e kënaqur dhe, në të njëjtën kohën, edhe disi e shqetësuar. Kam filluar studimet Master në letërsinë e kohës para Dinastisë Qin në moshën njëzet e një vjeç dhe jam rritur me kokën të zhytur në librat që botonte Zhonghua, por kurrë, asnjëherë, nuk kisha guxuar as edhe të ëndërroja, se një ditë, do mund të botoja një libër me këtë shtëpi botimi elitare, aq më tepër t’i lejoja vetes të shpresonte për të qenë e pranishme në një studio televizioni dhe të flisja përpara kamerave në lidhje me Analects të Konfucit.

Më shumë se e kam pasur frikë, e kam respektuar këtë libër dhe gjithnjë i kam shprehur qartë, thjesht dhe me ngrohtësi, ndjenjat që më lindnin sa herë e merrja në dorë.

Një herë, ndërsa ndodhesha në një qytet të vogël në veri të Kinës, i famshëm për burimet termale, u bëra dëshmitare e një ngjarje, që vendasit e quanin “Pyet burimin për sëmundjen që ke”. Thuhej se çdo njeri që zhytej në ujërat e qytetit, menjëherë gjente përgjigje për sëmundjen nga vuante: njerëzit që vuanin nga artriti, ndienin dhimbje në ato kyçe që kishin të sëmura, ata me probleme në aparatin gastro-intestinal, ndienin një si nxehtësi në zorrë, ndërsa njerëzit me probleme në lëkurë, ndienin kënaqësinë e një rigjallërimi të menjëhershëm, sikur del një lëkurë e re, e ngjashme me të njëjtin proces që ndodh te gjinkallat cicada, kur dalin në sipërfaqe, pas viteve të tëra që kanë jetuar nën tokë.

Për mua, mençuria e Konfucit është burim ngrohtësie, është gjallëria që dhurojnë ujërat e këtyre burimeve.

Për shkak të dijeve të limituara, edhe pse dëshiroja vërtet të shkruaja një analizë sa më të thellë të Konfucit, nuk do të kisha guxuar kurrë ta kisha një pretendim të tillë. Do të ishte njësoj, sikur të më çoje të bëja analizat kimike të këtyre ujërave termalë, në mungesë të pajisjeve për ta bërë një gjë të tillë. I vetmi rol i mundshëm që mendoj se kam pasur është i njëjtë, po aq, me atë të të gjithë atyre, që njësoj si unë janë zhytur në këto ujëra termalë dhe e kanë testuar me trupin e gjakun e tyre, i njëjtë me atë të mijëra e mijëra njerëzve, që përgjatë këtyre dyqind viteve të fundit dhe, ndoshta edhe më shumë, kanë hedhur hapin e janë zhytur në këta ujëra të nxehtë dhe i janë gëzuar dhuratës që kanë marrë.

Analects të Konfucit, i miri gjen mirësi, i mençuri gjen mençuri. Ndoshta, vlera e këtij teksti klasik nuk qëndron në ritualët dhe nderimin që frymëzojnë frikë e respekt në të njëjtën kohë, por në përfshirjen dhe rrjedhshmërinë, në mençurinë, që shumë njerëz e gjejnë sa më të vjetër bëhen, në rrjedhojë të së cilës, çdo jetë dhe çdo individ, sado perceptime të ndryshme që mund të kenë dhe sado rrugë po aq të ndryshme të ndjekin, së fundmi arrijnë në të njëjtin synim final. Në Kinë, ne kemi një fjalë të urtë, sipas së cilës “E vërteta nuk qëndron kurrë larg njerëzve të zakonshëm”. Sigurisht, që ky është rasti.

Në perceptimin tim, të urtët nuk i përdorin kurrë citimet e errëta nga klasikët për të trembur njerëzit, as nuk i ngarkojnë shkrimet e tyre me fraza të turbullta dhe fjalë të vështira, për t’u mbyllur gojën. Konfuci ka thënë: “Po mendoj të heq dorë nga e folura”. Zigong e pyet menjëherë: “Nëse vendosni të mos flisni, çfarë do të mbetet për të transmetuar te ne, dishepujt tuaj?” Me qetësi dhe në mënyrë praktike, Konfuci ju përgjigj: “Ka folur qielli ndonjëherë? Ne kemi katër stinë, që i lënë vendin njëra-tjetrës dhe qindra gjëra të tjera që ekzistojnë. Ka folur qielli ndonjëherë?”

Të vërtetat e thjeshta të kësaj bote mund të hyjnë lehtësisht në zemrat e njerëzve, sepse nuk kanë lidhje me indoktrinimin, por janë thirrje të brendshme, që i bëjnë apel çdo zemre e shpirti të hapë sytë, të zgjohet. Dhe arsyeja pse këto të vërteta të thjeshta kanë mbijetuar me kalimin e mijëvjeçarëve është sepse kanë ndihmuar kinezët, brez pas brezi, të qëndrojnë me këmbë në tokë, të kuptojnë kombin dhe kulturën që i ka formuar, të mos u marrë koka erë, edhe kur u duhet të përballen me ndryshime të theksuara sociale dhe zgjedhje që duken sfilitëse.

Ata që përfitojnë nga mençuria e Konfucit kanë një si lloj fekse drite dhe ndalim të rrahurash të zemrës, gjatë së cilës të kuptuarit papritmas bëhet pjesë e qenies; ndërkaq, shumë të tjerëve mund t’u duhet një jetë e tërë studimi pafund për të arritur në këtë të kuptuar.

I detyrohem vërtet një falënderim të sinqertë programit televiziv Salla e leksionit, për inkurajimin në të kuptuarin e qasjes së Konfucit sipas perspektivës xinde – të kuptuarit që vjen sa nga zemra, aq edhe nga mendja. Një mijë zemra arrijnë të kuptojnë një mijë gjëra nga kjo vepër; dhjetë mijë do arrijnë të kuptojnë dhjetë mijë; të kuptuarit tim është të kuptuarit e një zemre, ndërmjet shumë të tjerave. Kur e lexojmë Konfucin në rrjedhën e jetës së përditshme dhe, papritmas, gjithçka na qartësohet, me siguri na buzëqesh në qetësi, nga lartësia e shekujve ku qëndron.

Lëvdata e kryeministrit të Dinastisë Song, Zhao Pu, është një mirënjohje plot respekt ndaj Konfucit, si burim i kulturës dhe mendimit tradicional kinez. Personalisht, do të pohoja se “Duke përdorur vetëm gjysmën e filozofisë që gjendet në veprën Analects të Konfucit, jam në gjendje të pasuroj veten”. Në përgjithësi, çdo njeri mund të gjejë ngrohtësi dhe ndjeshmëri, njësoj sikur kridhesh në ujërat termalë të qytetit të vogël, në kërkim të përgjigjeve të “burimit, për sëmundjen që ke”.

Akoma, ajo që mësojmë sot nga Konfuci nuk është “Nxënia konfuciane” që themeloi perandori Wu; nuk është “feja konfuciane”, solemne, dinjitoze dhe plot rite, që qëndron përkrah dy të tjerave, budizmit dhe daoizmit në Kinë; nuk është as edhe konfucianizmi i studiuesve, mbushur me argumentime të thella dhe prangosur nga kërkimet në tekst.

Ajo që na mbetet pas leximit të Analects të Konfucit janë të vërtetat e thjeshta, që në fakt çdo person i di, nëpërmjet zemrës së tij a të saj, ndonëse mund të mos jetë në gjendje t’i formulojë e nxjerrë nga goja.

Në pikëpamjen time, mençuria e Konfucit nuk ju djeg duart, po aq sa edhe nuk ua ftoh, sepse temperatura e saj është pak më e madhe se temperatura e trupit, por është konstante dhe do të qëndrojë e tillë përgjatë gjithë kohës.

[1] Shënim i përkthyesit: Përmbledhja e filozofisë së Konfucit gjendet në anglisht me titull “Analects of Confucius”. Është zgjedhur të referohet botimi anglisht, sepse autorja i referohet vazhdimisht vetëm këtij botimi.

Llazar Fundo Poezi Përkthyer nga Atjon Zhiti

Llazar (ose Zai) Fundo (1899 – 1944) 

Filozofi dhe poet, veprimtar i shquar dhe antifashist, lauruar në Sorbonë dhe Moskë, dënuar nga fashistët me internim dhe nga komunistët me vdekje. Poezitë në italisht janë gjetur nga studiuesi i apasianuar i Zai Fundos, profesor Giovanni Falceta. U botuan së pari, në shqip, në “Milosao” në shtator 2013, përkthyer nga Atjon V. Zhiti.

NGA MËNGJESI NË MESNATË

Nga mëngjesi në mesnatë

kur dremit i tërë qyteti

për tokën mëmë mendoj

Më trallis ajo… të gjithin…

 

Zëmrat tona patriote

shpata u bënë për Shqipërinë

 

Prandaj larg atdheut,

ndjej një angështi të madhe

Dhe ja pse shkruaj

për të nxjerrë nostalgjinë

që dallëndyshen e Shirokës

ma sjell kaq të zjarrtë…

larg në Korçë, ma dërgon

në shtëpi tek të afërmit

 

sepse zëmrën e kam Korçë

vetëm trupin – Paris.

 

PER VDEKJEN E TIM ETI

Mëngjes mbytës më duket

dhe zemra më ther,

dihat,

Nga Korça mbërrin lajmi

babai im i dashur nuk jeton

babai im kaq i mirë

tani s’do të jetë më me ne

 

dhe unë që shumë të desha

nuk kam mundësi të të hedh një grusht dhé

 

Eci nëpër rrugën e gjerë

në këmbë, pa një drejtim,

atje sipër, kujtohem, im atë është zhdukur

nga sytë dhe zemra më rrëshqasin lotë

përzihen njerëz karroca makina

por unë asgjë s’dalloj përreth

babanë tim e mbështjell toka sot

ky shpirt në heshtje vuan,

nuk të kam parë prej vitesh baba

larg andej-këtej në mërgim

 

dhe nëse ballin nuk munda të ta puth

përulem me nderim nga këtej.

 

KUJTOJ TOKËN MËMË

Vetëm stepë, syri sheh

qiellin tej, lejla.

Larg nga atdheu

S’e di ç’dua në Mongoli.

Kuajt duke galopuar

hingëllijnë vazhdimisht

dielli si një furrë

përflaket humnerave të reve…

Syri sheh

lopë, dele, dhi

Kujtoj atdheun

larg në Mongoli

Me një kërrabë të gjatë

vrapon një bari

kullot kopetë

si në Shqipëri.

Foto kryesore

Atjon Zhiti, vizatuar në muret e lokalit “Osteria di Via Pre”, buzë lumit Navilia, Milano.