Projektet e mbështetura nga Ministria e Kulturës e Republikës të Shqipërisë

Periudha: 2015-2019

Nga Valbona Nathanaili

Synimi i këtij artikulli është të krijohet një ide e përgjithshme nga publiku i interesuar për fondet financiare të akorduara nga Ministria e Kulturës në mbështetje të shoqërisë civile dhe individëve gjatë periudhës kohore 2015-2019, për këto terma: sa është shuma totale e vënë në dispozicion (për thirrjet e dhjetorit), sa është numri i projekteve të mbështetura, vlerësuar në një perspektivë krahasuese (organizatë/individë), sa kanë qenë shumat minimale dhe maksimale të përftuara në çdo vit, si dhe kush është përgjegjës për alokimin e tyre.

Të dhënat janë nxjerrë nga faqja on-line e Ministrisë së Kulturës (programi i transparencës, “Regjistri i kërkesave dhe përgjigjeve”, prill 2015-dhjetor 2018 (https://kultura.gov.al/regjistri-i-kerkesave-dhe-pergjigjeve/), si dhe nga publikimi i rezultateve të thirrjeve.

Nga të dhënat, numri i projekteve hartuar nga individë dhe të mbështetur financiarisht, për periudhën 2015-2019 ka ardhur në rritje. Ekziston prirja, që aplikimet e këtij grupi të jenë individuale, pra kryesisht një person i vetëm; rrallë aplikohet në grupe prej dy anëtarësh.

Sa i takon organizatave që kërkojnë mbështetje financiare në fushën e librit dhe të kulturës, ka prej tyre që kanë ruajtur të njëjtën tematikë, veçanërisht ato që merren me organizimin e panaireve të ndryshme të librit, si dhe të koncerteve. Fitues të fondeve janë edhe disa universitete private: Universiteti Metropolitan i Tiranës (çdo vit rresht, gjatë periudhës 2016-2019, nëpërmjet qendrës Metroresearch), Universiteti Polis dhe Universiteti Europian i Tiranës.

Nga të dhënat e “Regjistrit të kërkesave dhe përgjigjeve”, në përgjigje të një kërkese ardhur pranë protokollit, Ministria e Kulturës nuk ka ushtruar audite as për organizatat, as për individët, për mënyrën si janë shpenzuar fondet e dhëna prej saj për periudhën  2016 – 2017.

Në vitin 2015 (thirrja për aplikime dhjetor 2014), shuma e fondeve publike për subjektet e shoqërisë civile (individë dhe organizata) është 23 milion lekë; shuma minimale e përfituar nga një organizatë për këtë vit është 200,000 lekë, ndërsa shuma maksimale është 2,119,000  lekë.

Në vitin 2016 (thirrja për aplikime dhjetor 2015), shuma e fondeve publike për subjektet e shoqërisë civile (individë dhe organizata) është 54.7 milion lekë; shuma minimale e përfituar është 195,300 lekë, ndërsa shuma maksimale është 1,500,000  lekë; nga 92 projekte të mbështetura nga Ministria e Kulturës e Republikës së Shqipërisë, 20 kanë qenë individualë (kryesisht një person dhe shumë rrallë 2). Ndryshe, projektet e suksesshme fituar nga individët kanë qenë në masën 22%. (Në total, shuma e fondeve publike të akorduara nga Ministria e Kulturës për vitin 2016, për projekte artistike në fushën e art, kulturë dhe trashëgimi kulturore, në mbështetje të subjekteve të shoqërisë civile është 147,593,227 lekë).

Në vitin 2017 (thirrja për aplikime dhjetor 2016), shuma minimale e përftuar është 200,000 lekë dhe shuma maksimale e përfituar është 1,600,000 lekë; nga 123 projekte të mbështetura nga Ministria e Kulturës e Republikës së Shqipërisë, 51 kanë qenë individualë (kryesisht një person dhe shumë rrallë 2). Ndryshe, projektet e suksesshme fituar nga individët kanë qenë në masën 42%. (Në total, shuma e fondeve publike të akorduara nga Ministria e Kulturës për vitin 2017, për projekte artistike në fushën e art, kulturë dhe trashëgimi kulturore, në mbështetje të subjekteve të shoqërisë civile, është 157,655,671 lekë).

Në vitin 2018 (thirrja për aplikime dhjetor 2017), nga 128 projekte të mbështetura nga Ministria e Kulturës e Republikës së Shqipërisë, 32 kanë qenë individualë (kryesisht një person dhe shumë rrallë 2). Ndryshe, projektet e suksesshme fituar nga individët kanë qenë në masën 25%.

Në vitin 2019 (thirrja për aplikime dhjetor 2018), nga 151 projekte të mbështetura nga Ministria e Kulturës e Republikës së Shqipërisë, 50 kanë qenë individualë (kryesisht një person dhe shumë rrallë 2). Ndryshe, projektet e suksesshme fituar nga individët kanë qenë në masën 33%.

Për katër vitet e marrë në konsideratë (2016-2019) janë mbështetur në total, në shifra absolute, 494 projekte, nga të cilët 153 kanë qenë individualë, ose ndryshe, projektet e suksesshme fituar nga individët kanë qenë në masën 31%.

Nga të njëjtat burime, për vitet 2016 dhe 2017 nuk ka pasur asnjë shërbim të prokuruar për këto organizata që kanë marrë fondet. Për këto dy vite janë shpërndarë, në total, 77.7 milionë lekë vetëm për këtë thirrje.

Procedurat për dhënien e fondeve për OJF-të, sipas burimeve të mësipërme ndjekin këtë procedurë (Burimi: Regjistri i mësipërm, nr. 56, datë 7.03.2018, kërkesë për informacion): me urdhër të Ministrit përkatës, krijohet Kolegjiumi, i përbërë nga pesë punonjës ekzistues të Ministrisë së Kulturës (i përkohshëm, shpërndahet me mbylljen e thirrjes), të cilit i bashkangjiten 5 punonjës në rolin e një sekretarie teknike, si dhe 1 punonjës i Drejtorisë së Financës. Propozimet nga Kolegjiumi shkojnë te Ministri, i cili merr vendimin.

Në faqen e Ministrisë të dhënat për projektet kanë vetëm këto të dhëna: fushën ku zbatohet projekti, titullin, emrin e aplikantit, qytetin ku zbatohet dhe periudhën (ose kohëzgjatjen e zbatimit).

Nga të dhënat, projektet zbatohen kryesisht në Tiranë. Për vitin 2019, nga 151 projekte, 63 prej tyre zbatohen vetëm në Tiranë (ose 42%) dhe afro 18 të tjera e kanë edhe Tiranën si vend ku zbatohen.

Nuk ka asnjë të dhënë për objektivat e projekteve, për rastet e suksesit, për perfomancën, për mësimet e nxjerra, për rekomandimet që mund t’u bëhen të interesuarve në të njëjtën fushë, për aktivitetet e kryera, për mënyrën si janë seleksionuar, për vendin ku depozitohen rezultatet e projektit, për të metat që janë vënë re, për synimin për t’i replikuar në sa më shumë rrethe e zona.

Së fundmi, ka arsye të shtrohet pyetja, që nëse një organizatë a shoqatë mbështetet për katër a pesë vjet me të njëjtin projekt, atëherë ai projekt nuk i takon më organizatës a shoqatës, por Ministrisë së Kulturës, ose të paktën nuk duhet të përfshihet në një thirrje ku supozohet se të gjithë e fillojnë startin me të njëjtat kushte: konkurrojnë me ide të reja, të panjohura për Kolegjiumin e Ministrisë dhe për vetë Ministrin.

Shkruesi i vogël fiorentin


(Tregim i përmuajshëm)

Përshtatur në shqip nga Halit Selfo

Shkëputur nga “Zemër” Autor Edmondo De Amicis

Tiranë, 1977 / Tirazhi 12 000 kopje / Çmimi 3 lekë / Kombinati Poligrafik “Shtypshkronja e Re”

Ndiqte klasën e katër të shkollës fillore. Ishte një vogëlush i lezetçëm nga Firencja, nja dymbëdhjetë vjeç, flokëzi e i bardhë në fytyrë, djali i madh i një nëpunësi të hekurudhës, i cili e hiqte jetën hollë, se peshën e familjes e kishte të madhe e rrogën të vogël. I ati e donte shumë dhe sillej mirë me të, po, kur vinte puna për të mësuar nuk i dhembej: kërkonte shumë prej tij dhe tregohej i egër, se i biri lypsej të mundohej, që si e si të merrte sa më shpejt një nëpunësi dhe t’i jepte dorën familjes; që të bëhej shpejt diçka, lypsej të punonte e të përpiqej shumë në një kohë sa më të shkurtër. Megjithëse djali mësonte mirë, i ati e nxiste të përpiqej edhe më tepër. Babai ishte në moshë të thyer, po e kishte plakur para kohe edhe puna e tepërt. Megjithatë, që t’u bënte ballë nevojave të familjes, përveç barrës së madhe që kishte si nëpunës, merrte poshtë e lart edhe punë të tjera si kopist; kështu që një pjesë të mirë të natës e kalonte pa gjumë. Kohët e fundit kishte marrë përsipër nga një shtëpi botuese të shkruante nëpër rripa letrash emrat e drejtimet e pajtimtarëve. Ai për pesëqind rripka, që i shkruante me shkronja të mëdha e të rregullta, fitonte tre lireta. Po kjo punë e lodhte dhe ankohej dendur kur uleshin në tryezë.

– Po më lënë sytë. Kjo puna e natës po më merr në qafë – thoshte. – I biri i tha një ditë: – Baba, ma jep mua punën tënde; ti e di se unë shkruaj njësoj si ti. – Po i ati iu përgjigj: – Jo, o bir, shiko mësimet, shkolla jote ka më rëndësi se rripat e mi. Do të më vriste ndërgjegja sikur të humbisje edhe vetëm një orë. Të falem nderit, po nuk dua, dhe këtë mos ma përsërit më.

Ballina e botimit italisht, viti 1941

I biri e dinte se ishte e kotë të ngulte këmbë për këtë çështje dhe nuk e zgjati më. Dhe ja se ç’bëri. Ai e dinte se i ati e linte shkrimin në mesnatë dhe në atë kohë dilte prej dhomës së punës që të shkonte në atë të gjumit. Disa herë e kishte dëgjuar: sapo binte dymbëdhjetë sahati i murit, ndiente zhurmën e karriges që lëvizte, dhe çapin e ngadalshëm të babait. Një natë priti gjersa i ati shkoi të flinte, u vesh ngadalë, shkoi në majë të gishtërinjve në dhomën e punës, ndezi llambën, u ul në tryezën e shkrimit, ku kishte një tok rripash të bardhë e listash të drejtimeve, mori penën në dorë e zuri të shkruante duke shkërbyer shkrimin e t’et. Shkruante me qejf të madh, po pak si i frikësuar. Rripat po bëheshin pirg. Nganjëherë linte penën e fërkonte duart, pastaj vazhdonte edhe më me zell, duke mbajtur vesh se mos vinte njeri. Shkroi njëqind e gjashtëdhjetë copë: një liretë! Atëherë e la punën, e vuri penën atje ku ishte më parë, shoi llambën dhe u kthye në shtrat në majë të gishtërinjve.

Atë ditë në drekë i ati u ul në sofër gjithë qejf. Nuk kishte kuptuar gjë prej gjëje. Ai punonte natën mekanikisht, duke e matur punën me orë e duke e pasur mendjen gjetiu: rripat që shkruante, i numëronte të nesërmen. U ul në tryezë plot gëzim dhe, si i ra në sup të birit, i tha: – Eh, o Juli im, yt atë është një punëtor i mirë, më i mirë sesa të shkon ndër mend! Për dy orë mbrëmë kam bërë një të tretën e punës më tepër se netët e tjera. Dorën e kam ende të lehtë dhe sytë nuk më paskan lënë. – Juli thoshte me vete me gëzim: “I shkreti baba, përveç të hollave që fiton, unë i bëj edhe një të mirë tjetër, që pandeh se është bërë i ri. Guxim, pra!”

Meqë nata e parë i doli mirë, edhe natën e dytë, sapo ra ora dymbëdhjetë, u ngrit e shkoi në punë. Kështu bëri disa net me radhë. I ati s’kuptonte gjë. Vetëm një herë, kur u ulën të hanin darkë, tha se prej disa kohësh po harxhohej shumë vajguri. Juli u rrëqeth, po bisedimi nuk shkoi më gjatë dhe puna e natës vazhdoi si më parë.

Po, meqë prishte gjumin e natës, Juli nuk pushonte sa duhej, kështu që në mëngjes ngrihej i lodhur dhe në mbrëmje, kur mësonte mësimet e shkollës, atij i varej koka e i kapsalliteshin sytë. Një mbrëmje, për herën e parë në jetën e tij, e zuri gjumi mbi libra. – Çohu! Çohu! – i tha i ati, duke përplasur duart. – Çohu e puno! Ai u përmend dhe nisi të mësonte. Po të nesërmen, dhe për shumë net të tjera ngjau po ajo punë, bile edhe më keq; ai dremiste mbi libra, ngrihej më vonë se herët e tjera, nuk ishte në qejf për të mësuar. I ati e vuri re, zuri të mendohej dhe më në fund filloi ta qërtonte, gjë që gjer atëherë nuk kishte pasur nevojë ta bënte.

– Jul, – i tha një ditë më mëngjes, – ti ke ndërruar shumë, nuk je ai i pari. Kështu nuk më pëlqen. Shiko se familja ka varur shpresën te ti. Kështu s’jam fare i kënaqur nga ti, a e merr vesh? – Kur e qërtoi i ati, djali u turbullua, se ishte hera e parë që po i fliste aq ashpër. “Po, është e vërtetë, – tha me vete, – kështu nuk mund të vazhdoj; e drejta duhet të dalë në shesh”. Po atë ditë, në kohën e darkës, i ati tha gjithë gëzim: – A e dini se këtë muaj, me ata rripat kam fituar tridhjetë e dy lireta më shumë se muajin e shkuar? – Dhe, duke thënë këto fjalë, nxori një kuti me ëmbëlsira, që e kishte blerë për të kremtuar me fëmijët e tij fitimin e jashtëzakonshëm. Të gjithë përplasën duart. Atëherë Juli mori zemër e tha me vete: “Jo, o baba, s’po ta them të vërtetën, do të përpiqem të mësoj më shumë, po do të punoj natën edhe për ty e për të tjerët”. Dhe i ati tha përsëri: – Tridhjetë e dy lireta më tepër! Jam shumë i kënaqur…. po vetëm ai atje, – dhe tregoi Julin me gisht, – ma thyen zemrën. – Juli e gëlltiti qërtimin pa hapur gojën fare, duke mbajtur lotët me mundim, po edhe me shpirt të gëzuar. Vazhdoi të punonte me tërë fuqinë, po zuri të binte poshtë e më poshtë nga lodhja dhe mezi i bënte ballë punës. Kishin kaluar dy muaj që mundohej kështu. I ati e qërtonte përditë dhe e vështronte shtrembër. Njëherë shkoi e pyeti mësuesin, i cili i tha: – Mirë shkon, mirë shkon, se është i zgjuar. Po nuk e ka më atë vullnetin e parë. Dremit, gogësin dhe nuk i vë veshin mësimit. Hartimet i bën të shkurtra dhe dosido, me një shkrim të keq. Mund të shkonte më mirë, oh, shumë më mirë. – Atë natë i ati e mori të birin mënjanë dhe i foli më ashpër se ditët e tjera: – Juli, ti po e sheh se si punoj unë, se po ha kokën për shtëpi, po ti nuk më del në krah. Ty nuk të dhimbsem as unë, as vëllezërit e as nëna! – Jo, o baba, mos e thuaj atë fjalë! – thirri djali duke ia shkrepur të qarit dhe hapi gojën që t’i tregonte të vërtetën, po i ati ia preu fjalën në mes, duke i thënë: – Ti e di hallin e familjes; ti e di që lypset të tregojmë një vullnet të hekurt e të mos kursehemi, ti po e shikon se unë lypset ta dyfishoj punën. Këtë muaj kisha shpresë të merrja një shpërblim prej njëqind liretash nga hekurudha, po mjerisht sot në mëngjes mora vesh se ajo punë nuk është gjë.

Sapo dëgjoi këtë lajm, Juli i përpiu fjalët që u mat të nxirrte nga goja dhe tha me vete: “Jo, baba, unë s’po ta kallëzoj të vërtetën; do ta mbaj të fshehur, që të punoj për ty! Hidhërimin që po të sjell, do të ta shpërblej ndryshe. Në shkollë do të mësoj sa të kaloj klasën, puna kryesore është që të të ndihmoj të mbash familjen dhe të të lehtësoj mundimin që po të shpie në varr”. Kështu natë për natë e ditë për ditë punoi me shpirt ndër dhembë edhe dy muaj të tjerë, duke përpirë qërtimet e t’et. Po e keqja ishte se këtij po i ftohej fare i biri: i fliste rrallë, si të kishte humbur çdo shpresë, dhe gati-gati as që donte ta shikonte me sy. Juli, tani që e vinte re këtë ndryshim, vuante. Kur i ati i kthente kurrizin, Juli i jepte një të puthur me dorë dhe ajo fytyra e tij e dhembshur bëhej helm e vrer. Ca nga mendimi e ca nga hidhërimi po thahej përherë e më shumë dhe shtrëngohej t’i linte pas dore mësimet. E dinte se dikur do të hiqte dorë nga ajo punë dhe përnatë thoshte: “Sonte nuk do të ngrihem më”; po, sa binte ora dymbëdhjetë, kur duhej të vendoste një herë e mirë, ai ndiente diçka në zemër. I dukej se, po të qëndronte në shtrat, do të linte pa kryer një detyrë dhe se, sikur të mos ngrihej të punonte, ai po i vidhte një liretë babait e familjes së tij. Prandaj ngrihej gjithnjë, duke menduar se ndoshta ndonjë natë do t’i dilte gjumi babait dhe se do ta gjente duke punuar; ose, po t’i numëronte dy herë rripat, do ta kuptonte menjëherë, pa qenë nevoja që t’ia tregonte të vërtetën, që s’guxonte t’ia thoshte, dhe kështu bënte natë për natë.

Po një mbrëmje, tek po hanin bukë, i ati i tha fjalën e fundit. E ëma e vështroi një copë herë, iu duk më i hequr e më i dobët se ditët e tjera, dhe i tha: – Jul, ti je i sëmurë! – Pastaj u kthye nga i shoqi: – Juli është i sëmurë. Shiko se sa është zverdhur! Ç’ke kështu, o Juli i nënës? – I ati e vështroi me bisht të syrit dhe tha: – Shëndetin ia prish ndërgjegja e keqe. Më parë, kur ishte nxënës i zellshëm e zemërmirë, nuk ishte kështu. – Djalin s’e kemi mirë, ky është i sëmurë! – thirri e ëma, – S’bëhem merak më për të! – iu përgjigj i ati.

Ajo fjalë e goditi mu në zemër si një thikë Julin. Qysh, i ati të mos bëhej më merak për të! Ai baba, që dikur dridhej sapo e dëgjonte të kollitej! Domethënë se nuk e donte më, se i kishte dalë fare nga zemra… “Ah, jo o babai im, – tha djali me vete, me një ankth në shpirt, – tani ka ardhur me të vërtetë çasti i fundit; pa dashurinë tënde nuk jetoj dot, do të të kallëzoj të vërtetën. Nuk dua të të gënjej më, do të mësoj si më parë, le të dalë ku të dalë, o babai im i shkretë! Tani e kam vendosur një herë e mirë!”

Mirëpo, ngaqë e kishte bërë si zakon, edhe atë natë i doli prapë gjumi. Kur u ngrit, deshi të shkonte për herë të fundit që ta përshëndeste e shihte përsëri dhomën e vogël, ku kishte punuar sa e sa kohë, pa e ndier njeri, me shpirtin e gëzuar e plot dashuri. Kur u afrua te tryeza, me llambën në dorë, dhe pa ata rripat e bardhë, ku nuk do të shkruante më emrat e qyteteve e të njerëzve, që tani i dinte përmendësh, e pllakosi trishtimi dhe papritmas mori penën që të fillonte punën e çdo nate. Po, kur shtriu dorën, hasi një libër, që i ra përdhe. I ngriu gjaku. Po sikur të zgjohej i ati? S’do mend që ai s’po bënte ndonjë punë të keqe; e kishte vendosur t’ia kallëzonte vetë çështjen fill e për pe; po megjithatë… duke menduar çapet e t’et në mes të asaj errësire, se do ta gjente zgjuar në atë orë dhe në heshtjen e natës; duke përfytyruar t’ëmën, që do të zgjohej e llahtarisur, duke menduar si i ati do të mbetej ngushtë faqe tij, kur ta gjente në tryezë, frikësohej e tmerrohej. Mbajti vesh se mos vinte njeri… nuk dëgjoi gjë. Vështroi te vrima e derës që kishte pas shpine, po s’dëgjohej gjë fare. Në gjithë shtëpinë mbretëronte një qetësi e plotë. I ati nuk e kishte dëgjuar zhurmën e librit. U qetësua e nisi të shkruante. Rripat po shtoheshin, ndjeu çapat e rojës së bashkisë, që po kalonte në udhën e qetë, pastaj një zhurmë karroce që pushoi papritmas, disa qerre që po kalonin ngadalë, pastaj heshtja u bë edhe më e thellë. Veçse herë pas here dëgjohej së largu të lehurit e ndonjë qeni. Dhe ai shkruante, shkruante papushim.

Ndërkaq i ati kishte arritur prapa tij. Zhurma e librit të rëndë ia kishte nxjerrë gjumin. Ai ishte zgjuar, kishte kuptuar çdo gjë dhe kishte pritur çastin e volitshëm të hynte në dhomë, ku ishte djali. Zhurma e rrotave të qerreve nuk e kishte lënë djalin të dëgjonte as frushullimën e këmbeve të babait, as krismën e derës. Kështu ai i qe afruar të birit pa u ndier fare. Kishte nxjerrë kokën e thinjur mbi kokën e zezë të të birit, e kishte parë që po shkruante në rripat e letrave, dhe aty për aty e kishte kuptuar si qëndronte puna, qe penduar e vrerosur që ia kishte plasur shpirtin aq shumë të birit, dhe ishte gozhduar në vend, aty, prapa tij. Papritmas Juli lëshoi një britmë të mprehtë, sepse dy krahë që dridheshin ia shtrënguan kokën. – O baba, o baba, më fal, më fal! – thirri duke e njohur babanë nga të qarët. – Më fal ti! – iu përgjigj i ati, duke qarë me ngashërim e duke e puthur në ballë. – Tani e kuptova fare mirë se si qëndron puna. Unë, unë duhet të të kërkoj ndjesë, o ëngjëllushi im! Eja, eja me mua! – E mori djalin dhe e shpuri te e ëma, që ishte zgjuar në shtrat, ia lëshoi ndër krahë e i tha: – Puthe këtë ëngjëllush, që nuk fle prej tre muajsh e që punon për mua; këtë ëngjëllush, që unë po i lëndoj zemrën, këtë floririn e babait, që po na fiton bukën! – E ëma e shtrëngoi dhe e mbajti në kraharor, pa nxjerrë asnjë gjysmë fjale; pastaj tha: – Shko shpejt të flesh, i biri im, shko të pushosh! Shpjere të flejë! – i ati e mori në krah, e shpuri në dhomën e tij, e vuri në shtrat, duke e gëzuar e duke e përkëdhelur, dhe i ndreqi jastëkët e jorganin. – Të falem nderit, o baba, – thoshte i biri, – të falem nderit, po shko edhe ti të flesh. – Po i ati donte ta shihte në gjumë, u ul pranë shtratit, i mori dorën e i tha: – Fli, o bir, fli! – Julin e lodhur e mori gjumi, fjeti shumë orë me radhë, duke bërë për herë të parë prej sa e sa muajsh një gjumë të qetë, me ëndrra të gëzuara e të këndshme. Kur hapi sytë, dielli kishte lindur prej kohe, te cepi i jastëkut të tij pa kokën e bardhë të babait, që e kishte kaluar natën ashtu e që po flinte ende me fytyrën nga djali i zemrës.

Krijues diplomat apo diplomat krijues? Intervistë me Ambasador Visar Zhiti, shtator 2018

Intervistë me Ambasador Visar Zhiti, shtator 2018

Titullari i Ambasadës së Republikës së Shqipërisë, i Ngarkuari me Punë, në Selinë e Shenjtë në Vatikan dhe në Urdhërin Sovran Militar të Maltës

Tirana Review of Books: Krijues diplomat apo diplomat krijues?

Visar Zhiti: Dilemë e bukur, që ndërthuren, do të thosha… ndokush është “krijues diplomat” e ndokush “diplomat krijues”. Të gjithë janë krijues sipas mënyrave të tyre, ndoshta nga që të gjithë jemi të krijuar, kjo m’u nëpërmen së pari. Pastaj krijimi dhe diplomacia duket sikur nuk bashkohen e megjithatë dhe bashkohen, kanë ndarjet dhe nënndarjet të përziera ndokund në një si qerthull marramëndës, kreativ, me një inteligjencë të thukët.

Është forca e krijimit, aq shumë përbashkuese, e individëve dhe e popujve dhe më përtej, që kanë nevojë për më shumë njohje e marrëdhënie… krahas shkrimtarit duhet dhe diplomati, njëri për ëndrrën, tjetri për lidhjet mes vendeve. Është nevoja e të qenit krijues në botën tonë, që  sikur zvogëlohet, po përsëris këtë thënie siç është bërë zakon të përsëritet edhe në pritjet diplomatike, shoqëruar me një buzëqeshje. Po buzëqeshje diplomatike ka? Buzëqeshja është e njeriut, dhunti e tij vjetër dhe e re, e papërsëritshme në përsëritjet e veta pa fund.

Diplomacia është një pjesë e veprimtarisë së “krijuesit diplomat”, në kuptim e mirë të fjalës, jo në atë zyrtar, dhe diplomati duhet të jetë dhe krijues, në kuptimin zyrtar, aq sa (i) duhet.

Në fund të fundit të dy shkruajnë, diplomati ia dërgon ministrisë së tij, krijuesi botës. Mos duhej të përgjigjesha se si ndihem unë? Krijimi më çoi në ferr dhe pastaj në diplomaci.

Tirana Review of Books: Mendoni se ekziston një model i krijuesit diplomat?

Visar Zhiti: Përvojat vlejnë, seriozet mbeten, madje ato vazhdohen. Shëmbëlltyrat e përforcojnë punën, besoj, për mirë dhe jo për mirë. Modeli? Edhe bëhet pengesë, se është i papërsëritshëm, i takon një kohe, një vendi, një kulture, një karakteri… kështu e mendoj.

Kujtohem që dhe Dantja, mbase poeti më i madh i planetit, ka qenë dhe diplomat. Dhe në shekujt më pas e deri te i XX e tani ka patur shkrimtarë diplomatë, madje dhe nobelistë, dy i kemi fqinjë, poetin Jorgo Seferis, që ka qenë konsull në Korçë, edhe Ivo Andriq, i cila ka dhe një elaborat të kobshëm për përzënien e shqiptarëve nga trojet e tyre në Kosovë.

Dua të përmend një mik tonin, shkrimtarin ballkanas, Luan Starova, ambasador dy herë, në Tunizi në fillim, ku shkruante poezi për t’i shpëtuar sado pak shkretimit, jo të shkretëtirave afrikane, por të shkresave, dhe më pas në Francë, ku dhe ështe botuar e jo vetëm atje.

Në Paris ishte ambasador dhe një bashkëvuajtës yni, intelektuali që vinte nga ferri, përkthyesi i shkëlqyer Jusuf Vrioni, që shkruajti në frengjisht memuaristikë. Edhe poeti Ali Asllani ka përfaqësuar Shqipërinë Mbretërore…

Shëmbuj ka gjithandej, edhe pse jo të shumtë “të krijuesit diplomat”, të sukseshëm ose të kufizuar në arritje, të penguar apo që kanë penguar, që kanë dhënë e janë bërë nder i përfaqësimit, pra aq sa ka emra, mund të ketë dhe modele.

Faik Konica, e lashë për në fund, ishte brilant. Tek ai duket sikur janë shumë bashkë krijuesi me diplomati kurajoz, që ngriti selinë e Shqipërisë së varfër në Uashington, USA, në hotelin më të shtrenjtë. Kjo është metafora e tij, trillan deri në imponim.

Në vitin 1995 u konvertua në katolik, kur atdheu ishte pjesë e perandorisë otomane dhe kështu Faik Demenik Konica iu rikthye fesë së parë të të parëve dhe tregoi se vokacionii shqiptarëve ishte nga kultura Perëndimore.

Modeli, do të thosha, është i parrokshëm…

Ndërkaq nuk do të mjaftonin veç portretet në përfaqësi të pararendësve, që ne sikur nuk e kemi këtë luks, se kush ikën, është i ikur. Modeli s’mbetet…

   Tirana Review of Books: Krijimi përballë motivit, statusit dhe praktikave diplomatike?

Visar Zhiti: Krijimi si letërsi e mirëfillte e atij që i ka rënë fati të jetë dhe diplomat, është i pandalshëm sipas meje dhe i pakushtëzuar, përveçse nga faktori kohë, që të detyron të prodhosh më pak apo që të detyron që botimin ta shtysh për një kohë më volitëshme.

Shkrimtari, nëse është dhe diplomat, nuk fiton shumë nga kjo e dyta, madje dhe humb, ndërsa diplomati duke qënë dhe shkrimtar fiton tmerrësisht shumë. Kam njohur në një takim shkrimtarësh në Slloveni një bullgar, Alek Popov, që e kishin  nxjerrë nga diplomacia për një roman skandaloz, “Misioni Londër”…

Një shkrimtar që i druhet diplomatit brenda vetes, nuk është i mirëfilltë, ndërsa një diplomat që shmang shkrimtarin, po brenda vetes, mbase nuk do t’ia dalë dot.

Puna e diplomatit ka hyrë natyrshëm në poezinë time, besoj. Kam dhe një personazh ambasador në romanin tim “Në kohën e britmes”, për fat të keq një ambasador të dëmshëm.

Në fund të fundit diplomacia është dhe kulturë, një shumatore e veprimeve të një kolektiviteti, të një kohe a të kohëve, rrethanave gjeopolitike dhe të traditës e aktualitetit…

Kam dëgjuar në mjediset diplomatike të një vendi me traditë se diplomacia nuk është që të gënjesh, por të vërtetën të mos e thuash… kurse shkrimtari duhet të ketë lidhje të pandashme me të vërtetën, në kuptim moral të saj, ai s’ka nevojë të gënjejë, ka fiksionin dhe krijimi ka ligjësitë e veta, urdhërin e vet suprem, motivin e vet, statusin, të guxojmë ta themi, “antidiplomat”, por arrin  shumë e më shumë atë që do të arrinte diplomacia në kushte paqeje.

Në kushte lufte flasin armët.

 Tirana Review of Books: Antropologji e diplomatit krijues

Visar Zhiti: Përsëri më avitet imazhi i Faik Konices diplomat, i veshur me fustenellën e bardhë e me qeleshe, rrugëve të Washingtonit. Kostumi ynë kombëtar, i lashtë sa populli, është edhe histori, edhe identitet, fllad shekujsh, art dhe poemë…

Diplomati krijues duhet të njohë dhe të dojë popullin e vet, kulturën e tij, të dijë t’ua tregojë të tjerëve atë, ta shpalosë me art si palat e fustanellës në një valle, të ngjallë kërshërinë e botës, që të kërkojnë të na njohin e të na duan… dhe të investojnë, do të thosha si diplomat tani.

Ndërkaq diplomati krijues duhet të njohë dhe kulturën e vendin ku dërgohet me mision, pse jo edhe duhet ta dojë, të sjellë prej saj, më të mirën, sinjifikativen në vendin e vet, të përbashkojë në dobi të atdheut, të njeriut. Të jetë dhe zëdhënës shpirtëror…

E folura në publik: filloni me idenë

FILLO ME IDENË

Chris Anderson

Kushdo që ka një ide, e cila ja vlen të ndahet me të tjerët, është i aftë të mbajë një fjalim të mrekullueshëm. E vetmja gjë që vërtet ka rëndësi në të folurën në publik nuk është vetëbesimi, ose paraqitja fizike, ose të folurit të këndshëm. E vetmja gjë që vërtet ka rëndësi është të kesh diçka me vlerë për të thënë.

Në vijim, fjalën ide po e përdor në një kuptim më të gjerë. Pra, ideja nuk ka pse të jetë vetëm një zbulim i madh shkencor, një shpikje gjeniale, ose një teori komplekse e së drejtës. Mund të jetë edhe thjesht zhvillimi i një sitek. Ose një aspekt i shpirtit njerëzor, shoqëruar me fuqinë e tregimit. Ose një imazh i mrekullueshëm që ka kuptim të veçantë. Ose një ngjarje që ju uroni të ndodhë në të ardhmen. Ose, ndoshta, thjesht një kujtim, për të sjellë në vëmendje se çfarë ka vërtet rëndësi në jetë.

Një ide është çdo gjë që mund të ndryshojë perceptimin që njerëzit kanë për botën. Nëse jeni në gjendje të mbillni idenë tuaj, në mendjet e të tjerëve, keni bërë diçka të mrekullueshme. U keni bërë një dhuratë me vlerë të pallogaritshme. Në një farë sensi, shumë real në fakt, një pjesë e vogël e juaja është bërë pjesë e tyre.

Keni ide që mendoni se mund t’i shërbejnë një audience më të gjerë? Është për t’u habitur sa keq gjykojmë kur përpiqemi t’i japim përgjigje kësaj pyetjeje. Shumë nga folësit (shpesh meshkuj) duket sikur kanë rënë në dashuri me tingullin e zërit të tyre dhe janë gati ët flasin me orë e orë pa transmetuar asgjë që ja vlen. Nga ana tjetër, ka shumë njerëz (shpesh femra), të cilat nënvlerësojnë, pothuaj totalisht, punën, dijet dhe gjykimet e tyre.

Nëse e keni zgjedhur këtë libër për ta lexuar sepse ju pëlqen ideja e të krekosurit të skenë dhe të qenit një folës TED, apo se kërkoni të frymëzoni audiencën me karizmin tuaj, ju lutem mbylleni librin. Hiqeni nga dora. Nuk është për ju. Në vend të leximit të tij, shkoni bëni diçka tjetër. Ose vazhdoni punoni për të bërë diçka që ja vlen të ndahet me të tjerët. Stili pa përmbajtje nuk bën për ne, ta shpif.

Por, dhe me shumë gjasë ky është rasti, ju keni në veten tuaj gjëra me vlerë për të cilat edhe vetë nuk jeni i ndërgjegjshëm. Sepse nuk ka nevojë të keni shpikur “Sistemin mbrojtës të dritave nga luani”. Ju keni bërë jetën tuaj, që është e juaja dhe vetëm e juaja. Përbërë nga përvoja unike për ju. Për të cilat keni gjykimet tuaja, ngritur pikërisht nga këto përvoja. Secila prej tyre është me vlerë të ndahet me të tjerët. Ju duhet vetëm të zgjidhni, cilën prej?

Jeni i stresuar për diçka? Ndoshta, sepse keni një detyrë klase për të dorëzuar, ose sepse ju duhet të prezantoni rezultatet e një kërkimi shkencor në një mbledhje me kolegët, ose sepse ju duhet të flisni në klubin lokal “Rotary” rreth organizatës suaj, me synim përftimin e mbështetjes së tij. Ose, ndoshta, ju mendoni se nuk keni arritur asgjë në jetën tuaj, asgjë me vlerë që mund të ndahet ose për të cilën mund të flitet. Nuk keni ndonjë aftësi të veçantë krijuese. Nuk e mbani veten për super-inteligjent. Nuk keni ndonjë ide të shkëlqyer për të ardhmen. Akoma, ndoshta nuk e dini edhe nëse keni ndonjë gjë me pasion?

E pranoj. Për secilin nga rastet e mësipërm, pika e nisjes është e vështirë. Meqenëse koha e audiencës është me vlerë, patjetër që në përgatitjen e një fjalimi, duhet të keni diçka për të cilën ju zotëroni dijeni të plota. Teorikisht, gjëja më e mirë që mund të bëni për momentin, është të vazhdoni të kërkoni, në gjetjen e asaj gjëje që ju rrëmben, ju bën t’i kushtoni kohë, t’i shkoni në thellësi dhe, kthejuni këtij libri pas dite vitesh.

Gjithsesi, përpara se të arrini në këtë konkluzion, është me vlerë të kontrolloni dhe, përsëri kontrolloni, brenda vetes tuaj, nëse vetëvlerësimi që keni për veten është i saktë. Ndoshta keni mungesë vetëbesimi? Është me vlerë të ndalemi një farë paradoksi që shfaqet në raste të tilla: ju gjithmonë keni qenë vetja juaj. Por, ju mund ta shihni veten tuaj vetëm nga brenda. Të tjerët ju shohin nga jashtë. Për rrjedhojë, gjërat që të tjerët vlerësojnë te ju, ndoshta për vetë ju mund të jenë krejtësisht të padukshme. Për t’i gjetur këto “gjëra” të mira që ju keni, është mirë të zhvilloni biseda të sinqerta me ata që ju njohin më së miri. Ata janë në gjendje t’ju evidentojnë disa nga karakteristikat tuajat më mirë se vetë ju.

Por në çdo rast, ju keni diçka që asnjë tjetër në botë nuk e ka: përvojën tuaj vetjake jetësore. Nëse dje keni qenë pjesë e një a disa ngjarjeve dhe keni përjetuar një a disa emocione, ato janë, në kuptimin e plotë të fjalës, unike. Jeni i vetmi në 7 milionë njerëz të kësaj bote që keni pasur saktësisht këtë përvojë. Kështu… mund të bëni diçka për to? Pjesa më e madhe e fjalimeve më të mira bazohen, thjesht, në një histori personale dhe në një mësim të vetëm të nxjerrë prej saj. Vërejtët diçka që ju la pa fjalë? Ju habiti? Ndoshta keni parë dy fëmijë duke luajtur në park, ose patët një bisedë me një të pastrehë? Në ato që patë, ose bisedat që zhvilluat, ka diçka që mund të jetë me interes për të tjerët? Nëse jo, mendoni se, në javët në vijim, ndërsa vijoni jetën tuaj, por këtë herë më i vëmendshëm dhe më i ndërgjegjshëm, mund të gjeni diçka që mund të jetë me interes për të tjerët dhe nga e cila ata mund të përfitojnë?

Njerëzve ju pëlqejnë historitë dhe çdo njeri mund të mësojë si të tregojë një histori të mirë. Edhe nëse mësimi që nxjerrim prej saj mund të tingëllojë i njohur, ose për të cilin mendojmë se jemi familjar. Nuk ka asgjë të keqe – ne jemi njerëz. Ne kemi nevojë të kujtojmë! Kjo është arsyeja pse, besimet e ndryshme fetare, zhvillojnë çdo javë predikime, duke na thënë, përsëri e përsëri, të njëjtat gjëra, por formatuar në mënyra të ndryshme. Një ide e rëndësishme, e ndërthurur me një histori të freskët, mund të prodhojë gjithmonë një fjalim të madh nëse thuhet në mënyrën e duhur.

Hidhni një sy në të kaluarën tuaj, në tre ose katër vitet që latë pas. Çfarë ja vlen të veçoni? Cila është gjëja që vërtet ju ngacmon, ose ju entuziazmon më shumë? Ose ju mërzit? Mund të ndani, nga bashkësia e punëve që keni kryer, tri ose katër për të cilat jeni vërtet krenar? Kur është hera e fundit që, gjatë një bisede, jeni shprehur për një çështje dhe, bashkëbiseduesi ju tha: shumë interesante? Nëse do të kishit shkopin magjik, cila është ideja që do dëshironit të shpërndanit dhe ta mbillnit në mendjen e njerëzve?

Shkëputur nga libri “Fjalimet TED”

Përktheu: Valbona Nathanaili

Makbethi William Shakespeare Skena e magjistricave

William Shakespeare

Makbethi

E shqipëroj Fan S. Noli

Ndërmarrja Shtetëtore e Botimeve

Tiranë, 1957

AKTI IV / SKENË 1

Një shpellë. Në mest një kazan që zien. Hyjnë TRI MAGJISTRICAT.

  • E PARA MAGJISTRICË

Mac’ e murrme mjaulliti.

  • E DYTA MAGJISTRICË

Tri herë eshi derr gërriti

  • E TRETA MAGJISTRICË

“Ardhi koha!” Harpja briti

  • E PARA MAGJISTRICË

Rreth kazanit u-vërtitni

Brënda helm e tmerr vërtitni.

Xhabë, që në gur të ngritë

Tridhjetë e një net’ e ditë

Fjeti e mblodhi vrer të mprehtë,

Ziejnë kazan të nxehtë.

  • TË TRIA

Trubull, trubull avullo;

Digj-u, zjarr; kazan, valo.

  • E DYTA MAGJISTRICË

Kokë gjarpri laragan,

Ziej, piq-u në kazan;

Sy kuçedre, bisht bretkose.

Gjuhë qeni, qime dose,

Cfurk nëpërke, thump prej grere,

Panç’ agrepi, gjëmp prej ferre.

Për magji e gjëmë ferri

Zien si çorbë derri.

  • TË TRIA

Trubull, trubull avullo;

Digj-u, zjarr; kazan, valo.

  • E TRETA MAGJISTRICË

Dhëmbë ujku, lusp’ lubie,

Sisë shtrige, lukth zhapie,

Bark qen – peshku kërmë –dëndur,

Rrënjë shtogu nëmë-gdhëndur,

Rripat’ yshtur prej shafrani,

Natën sterrë si katrani,

Thonj çifuti, mjekër cjapi,

Hundë turku, buz’Arapi,

Gisht prej foshnje fyt-përdredhur,

Kurvë-lindur, hendek-hedhur,

Trashni pelën e përvjellur.

Shto dhe një gurmas kapllani,

Dhe u-mush tamam kazani.

  • TË TRIA

Trubull, trubull avullo;

Digj-u, zjarr; kazan, valo.

  • E DYTA MAGJISTRICË

Mpikseni me gjak majmuni

Dhe u-lidh magji-maxhuni.

Profili i një udhëheqësi: Anna Wintour Nga Alaistar Campbell

“Udhëheqja është të kesh një ide dhe ta zbatosh. Idetë nuk vlejnë as edhe një qindarkë – e rëndësishme është si vihen në jetë” Anna Wintour

Nga Alaistar Campbell

Duhet ta pranoj, se duke qenë se kam vetëm tri palë këpucë – një palë të zeza, një palë kafe dhe një palë të përditshme – nuk di asgjë nga bota e modës, megjithatë për Anna Wintour kam dëgjuar prej kohësh. “Interesi për të kapërcen brezat, – më thotë fqinja ime, një stiliste re. Wintour-i është gruaja më e rëndësishme në botë. Gratë e moshës sime i referohen shpesh si ‘ikonë e modës dhe e kulturës’, kur duan të përshkruajnë ndikimin e saj.”

Ky interes shtrihet në të dyja anët e Atlantikut (duke pasur parasysh se i ati ka qenë britanik, ndërsa e ëma amerikane): shoqëria londineze e quan “të vetën”, ndërsa amerikanët, pas përvojës 26 vjeçare si botuese e “American Vogue” dhe kontributeve të saj në jetën, artin e politikën e vendit të tyre, si pjesë të tyren. Figura e saj është kaq e madhe, sa e kapërcen industrinë e modës.

Para se ta takoja nga afër, dëgjova opinione të ndryshme dhe kuptova diçka që për të tjerët ishte krejt e qartë, pavarësisht se mua, as që më kishte shkuar në mend: ajo është nga ata njerëz të rrallë, emri i së cilës është bërë një lloj marke, diçka shumë më e madhe se pesha që mbart një titull pune, qoftë ky edhe “botuese e American Vogue” apo faktit që nga viti 2013 është drejtuese artistike e Condé Nast.

Është për t’u habitur si mund të mblidheshin bashkë, në një person të vetëm, fjalë të tilla si ikonë, risiprurëse, e frikshme, e fuqishme, e hollë, elegante, gjë që tregonte, se pavarësisht në e pëlqenin apo jo, e admironin apo jo, të gjithë, në thelb, kishin thuajse të njëjtën ndjesi për të. Megjithatë, mendoj se një pjesë e këtij perceptimi vjen sepse njerëzit nuk janë shumë të sigurt. Enigmat e fitores janë veçanërisht interesante. Kjo bëhet tejet e dukshme sidomos në kohën e medias sociale, kur njerëzit hedhin vullnetarisht kaq shumë informacion për veten, sa nuk mbetet dhe aq për të ditur apo për të marrë me mend. Ajo është Banksy i botës së modës – shohim shumë nga punët, por pak nga karakteri, çka shkon në dobi të saj, ashtu sikurse qasja ekstreme e veprave shkon në dobi të artistit të grafitit.

Ditën kur takova Wintour, në zyrën e saj në katin e dymbëdhjetë në “Times Square”, do mbaja një fjalim në një konferencë sporti, por fjalët për takimin kishin marrë dhenë. U befasova nga interesi që shkaktonte vetëm përmendja e emrit, si tek gratë, ashtu edhe tek burrat:

  • Dëgjuam se takuat Anna Wintourin, si ishte në të vërtetë?

Pjesa “në të vërtetë” në këtë pyetje, kishte domethënien e saj. Ajo tregonte se pyetësi ia kishte idenë personit, por s’ishte aspak i sigurt se kush ishte ai realisht. Kjo ndodh kur dikush vishet me mitologji dhe kalon nga të qenit interesant, në të qenit ikonë.

Dikush tjetër thoshte se ajo ishte tejet e ftohtë dhe pak e frikshme, por nuk kishte asnjërën nga këto. Sigurisht ishte, deri diku, e rezervuar, por pa dyshim që s’i mungonin ngrohtësia dhe humori. Nuk më la përshtypjen e dikujt që i pëlqente të fliste vetëm vetë… Ndoshta sepse intervista u zhvillua vetëm pak pas mbarimit të sezonit të ragbisë, më kujtoi Jonny Wilkinson për nga mënyra si iu përgjigj pyetjeve që synonin nënvizimin e pikave të forta, mbushur me lëvdata për njerëzit e saj, gjë që nuk shkonte aspak me reputacionin si e frikshme, e ashpër dhe që s’hapte rrugë; thoshte se i pëlqente The September Issue, dokumentari më i madh bërë ndonjëherë për Vogue, për faktin se ishte “i mirë për Grace-in”. E kishte fjalën për Grace Coddington-in, e cila kishte qenë gjithnjë përkrah Wintour-it në karrierën e saj si drejtoreshë artistike:

  • E kam ditur gjithmonë që është një gjeni në krijimtari, por është e mrekullueshme që sot mund ta pohojnë të gjithë, – shprehet Wintour për kolegen 73 vjeçare.

Shtatëdhjetë e tre! Është mbresëlënës fakti, që këto dy gra që i japin kaq shumë botës së modës dhe me aq shumë ndikim mbi të rinjtë, janë të dyja në moshën e pensionit. Por Karl Lagerfeldi, drejtori kreativ i Chanel dhe i preferuari i Wintour-it në fushën e modës, është edhe më i moshuar:

  • Meqë po flisni për kohëzgjatjen, – shprehet Wintour, – ja ku keni një burrë 80-vjeçar, që drejton një kompani multibilion dollarëshe dhe vazhdon të jetë krijues. Kompania po hiqte keq kur e mori ai, dhe ai, sërish e sërish, e krijoi nga e para. Lagerfeldi është në mënyrë brilante kreativ, i interesuar për gjithçka, shumë-gjuhësh, piktor, shkrimtar, ilustrues librash, dizenjator, drejtor filmi, një udhëheqës i vërtetë… Në botën time, një udhëheqës i vërtetë.

Kur e takon dhe flet me njerëz që e njohin apo punojnë për të mëson, se ajo që e ka bërë të suksesshme për një kohë kaq të gjatë përmblidhet në togfjalëshin “udhëheqëse e vërtetë” – diçka që ajo vetë ngurronte ta thoshte për veten. Ma kishte marrë mendja se tema e risive – meqë moda ka gjithmonë lidhje me të renë – do të ishte fusha më e frytshme e diskutimit. Por sa më tepër flisnim, aq më shumë ndihesha se isha me dikë, forca e vërtetë e të cilit qëndronte tek aftësia për të udhëhequr, sipas shprehjes “punë-shumë e fjalë-pak”, gjithnjë e më mbresëlënëse edhe për shkak të përmasave – ajo është vërtet trupvogël – dhe të sjelljes së vet, ndonjëherë tejet të ndrojtur.

E ripashë dokumentarin The September Issue një natë para se ta takoja. Lexova komentet e regjisorit të filmit, R. J. Cutler, që thoshte:

  • Mund të bësh një film në Hollivud edhe pa pëlqimin e Steven Spielberg, mund të publikosh një software në Silicon Valley edhe pa pëlqimin e Bill Gates, por është e qartë se nuk mund të kesh sukses në industrinë e modës pa pëlqimin e Anna Wintour.

Kjo është vërtetë një pozitë e fuqishme udhëheqësi. Pyetja që shtrohet është: Si ta përdorim këtë pozitë? Dhe si ta ruajmë, në një botë ku gjithçka ndryshon e lëviz? Përshtypja që më la filmi ishte se emri i saj – faktori Anna – dukej se vepronte si forcë nxitëse, si tek njerëzit brenda revistës, ashtu edhe tek ata jashtë saj. Kjo nuk duhet të nënvlerësohet dhe tregon fuqinë e reputacionit. Mendoni sërish Wilkinson-in: edhe Dan Karter i All Blacks, që është ndoshta mesfushori më i mirë i kohës së tij, ka thënë se çdo lojtar që sheh emrin e Johny Wilkinson-it në listën e lojtarëve të skuadrës kundërshtare, ndjen menjëherë një disavanazh. Kujtoni lojtarët që kanë parë Alex Ferguson-in, tek hyn në zonën teknike të fushës dhjetë minutat e fundit; qeveritë e bizneset që dëgjojnë se George Sorros po interesohet për çështjet e tyre; kujtoni çfarë ndodhi kur Ben Ainslie mbërriti në fund të ditës, në përpjekje për të shpëtuar fushatën e Kupës së Amerikës – qe prania e tij që i ktheu gjërat mbrapsht, një nga kthimet më të mëdha të të gjitha kohërave. Reputacioni është një monedhë tejet e fuqishme e fitores. Wintour ka shumë prej tyre në bankë. Në dokumentar të krijonte, gjithashtu, edhe përshtypjen e një njeriu që reagon shpejt dhe në mënyrë instiktive, bazuar në këndvështrime shumë të qarta për gjërat që i pëlqejnë ose jo. Megjithatë, nën vendosmërinë e saj fshiheshin ndoshta më shumë se një shenjë dobësie. Ana e shpejtë instiktive tregon se ajo mund të reagojë vërtet me forcë e gjallëri. Deri diku, kjo është pjesë e karakterit të saj, por është, gjithashtu, edhe rezultat i mësimeve që ka marrë në fillim të karrierës, gjatë punës për një shefe me një stil udhëheqje krejt tjetër. Në dokumentar nuk e tregon se kush ka qenë, por rrëfen se prej saj mësoi si nuk duheshin bërë gjërat.

  • Qe tmerrësisht e pavendosur. I duhej shumë kohë të merrte një vendim, të cilin më pas, ditë ose jave më vonë, do ta ndryshonte. Prej saj mësova që gjëja më e rëndësishme ishte vendosmëria dhe, sigurisht, transmetimi tek ata që punojnë për ty. Është si prindërit me fëmijët: kur prindërit janë të paqartë, atëherë fëmijët janë të pasigurt – kështu që bëhuni të qartë, bëhuni të sigurt. Edhe nëse s’jeni i sigurt për vete, shtiruni sikur jeni, sepse e bën më të lehtë për gjithë të tjerët. Përgjithësisht, njerëzit ngurrojnë. Unë vendos shpejt. Mendoj, se i ndihmon ata që punojnë për ty. Bota në të cilën jetojmë është e lidhur me instinktin dhe të qenit i shpejtë e reagues.

Dhe më pas:

  • Jam tejet e organizuar dhe jam deleguese shumë e mirë. Njerëzit punojnë më mirë kur kanë përgjegjësi. Ne flasim për atë që duhet bërë dhe në çast e quaj të kryer. Më pëlqen të di çfarë ndodh, por nuk bëj kontrolle dyfishe apo trefishe. Në institucion ka njerëz shumë të zgjuar, të cilët mund të bëjnë gjëra që unë s’i bëj dot. Nuk jam aspak krijuese.

Kjo modesti m’u duk paksa e rreme, ndaj këmbëngula që s’mund të pretendonte se i mungonte shpirti krijues, kur për dy ose më shumë dekada kishte nxjerrë një revistë që kishte ndihmuar në përcaktimin e një epoke. Por qe e prerë:

  • Nuk di të bëj gjë prej gjëje. S’di të bëj një fustan. S’mund të shkrep një aparat për të marrë një foto. S’mund të shkruaj ndonjë tekst. I admiroj shumë ata që i bëjnë këto, sepse s’ia kam idenë nga t’ia filloj. Por shkoj gjithmonë pas talenteve të të tjerëve. Nuk jam unë talenti.

Edhe nëse s’jeni i sigurt për vete, shtiruni sikur jeni, sepse e bën më të lehtë për gjithë të tjerët. Anna Wintour

Por ti ke një vizion për revistën! A nuk përbën kjo një pjesë të madhe të procesit krijues?

  • Kjo është një aftësi krejt tjetër nga ajo e dikujt që di t’i bëjë gjërat. Unë përjetoj një ndjesi, di çfarë më duhet për revistën dhe përpiqem të marr vendime që mendoj se janë më të mirat për të, por s’di t’i bëj të gjitha gjërat që kërkohen për ta realizuar një gjë të tillë!

Sado që e vlerëson ekipin e vet është e mendimit se drejtimi në vetvete mbart, ndonjëherë, një ndjesi vetmie. E pyeta në kishte ndonjë në ekip me të cilin mund të hapej vërtet, të pohonte dyshimet dhe paqartësitë e brendshme që s’kishte qejf t’i shfaqte në pamjen prej udhëheqëseje të vendosur. Kisha parasysh faktin që Tony Blair shfaqte ndonjëherë, para një numri të vogël njerëzish brenda ekipit, një ndjesi vetjake krejt tjetër, mbushur me shqetësim. Reagimi erdhi sërish në çast:

  • Jo, këtë nuk e bëj. Mendoj se kjo është përgjegjësia ime, e askujt tjetër. Unë i diskutoj gjërat me shumë njerëz, por nuk dua t’ua hedh atyre këtë barrë, sepse kjo nuk është puna e tyre. Më takon mua ta zgjidh këtë.

Mos doni të thoni që shtireni pjesën më të madhe të kohës?

  • S’ma do mendja. Thjesht mendoj se e njohim shumë mirë njëri-tjetrin, kemi punuar bashkë për një kohë të gjatë, ndaj nuk bëjmë lojëra. Para se të vinit ju, këtu ishte Grace. Numri i shtatorit u kthye përmbys për shumë arsye, por po e merrnim me të qeshur. Ç’të bësh? Dua të them, merre shtruar!

Deri diku, mbijetesa për një kohë të gjatë e kishte bërë forcë shumë të madhe në botën e saj, por brenda ekipit gjendej edhe një tjetër faktor loje – vazhdimësia. Atë ditë kur vizitova revistën Vogue, partnerja ime, Fiona, po takonte një shoqe të vjetër që kishte punuar me Wintour e që thoshte se stafi i ishte tmerrësisht besnik, ndaj kishin ndenjur kaq gjatë. E gjitha kjo binte në kundërshtim me historitë mediatike rreth ashpërsisë ndaj vartësve, pseudonimeve “bomba bërthamore Wintour”, “e pakënaqshmja Wintour” apo se ishte ajo mbi të cilën ishte krijuar karakteri i luajtur nga Meryl Streep në filmin “Djalli vishet me Prada”. Për t’u tallur me idenë, kur kishte parë në kinema shfaqjen ishte veshur me Prada, ndërsa gjatë konferencës së shtypit kishte deklaruar:

  • Unë i rrah të gjithë ndihmësit e mi dhe shpesh i mbyll në dollapin e rrobave e nuk u jap rrogën!

Që kur i mora intervistën, kam takuar gjithfarë njerëzish që kanë punuar me apo për të. Disa thonë se është frymëzuese, e këndshme, shefe e madhe, që kërkon nga vetvetja më shumë se nga kushdo tjetër. Megjithatë, kishte edhe nga ata që s’mund ta fshihnin urrejtjen e tyre, sidomos njëra që thoshte, se gjatë gjithë kohës që ishte atje, ndihej e frikësuar dhe e parëndësishme. “Një herë, pasi mbaroi bisedën telefonike, ma hodhi telefonin në prehër si të donte të thoshte Jam shumë e rëndësishme për ta mbyllur telefonin vetë.” Megjithatë, opinioni i shumicës, ndryshe nga imazhi i portretizuar tek “Djalli vishet me Prada”, i përket kampit të parë dhe jo të dytë.

Stafi i tanishëm, ku mund të përmendet edhe drejtoresha e komunikimit të Vogue Hildy Kuryk, pjesë e një fushate zhvilluar pak kohë më parë për grumbullimin e fondeve për Obaman tregon se besnikëria, sigurisht, është dykahëshe. Por dëshira për të krijuar ekipin me një përzierje njerëzish të pjekur, me përvojë dhe talentesh të reja – ose siç quhet rëndom, kombinimi “rini dhe përvojë”, që preferohet prej menaxherëve sportivë – nuk ka të bëjë me sentimentalizmin.

Wintour shfaqet udhëheqëse kokëfortë kur thotë:

  • Nëse dikush largohet për hir të një pune të re, në planin personal mund të trishtohem, megjithatë e vlerësoj gjithmonë si shans për të gjetur dikë tjetër me një ofertë ndryshe, dikë që mund të më mësojë gjëra të reja. Kam këtu disa njerëz kyç, të cilët priren të qëndrojnë për një kohë të gjatë, si për shembull, kryeredaktorja që ndenji tek ne për 15 vite rresht, derisa doli në pension. U mërzita kur doli në pension, por nga ana tjetër ishte një shans për të marrë në punë një njeri të mrekullueshëm nga revista “New York”. Jam gjithmonë në kërkim të talenteve të reja.

Zakoni i të moskthyerit kokës pas është thelbësor kur drejton ekipe që kanë nevojë për përtëritje. Bashkëbiseduesja ime më përsëriti një bisedë që kishte pasur me Bea Millerin, paraardhësen e saj te “British Vogue”, ku Wintour-i kishte punuar për dy vite, përpara se të shkonte në New York. Më tha diçka që më mbeti në mendje! Sapo kishte mbyllur një numër të revistës dhe kur e pyeti Millerin si kishte dalë numri, i ishte përgjigjur: “Anna, duhet të mendosh gjithnjë për numrin pasardhës”.

Fillova ta mbaja dhe vetë këtë qëndrim. Nuk kam pasur kurrë post-mortum.

  • Ne ecim përpara. Nuk kam nevojë për njerëz që më thonë në ishte i mirë apo i keq numri i revistës. Këto dihen, ndaj shoh vetëm përpara. E njëjta qasje vlen edhe për përdorimin e të dhënave për shembull, studimin e tregut sa i përket kohës dhe vendit ku gjenden lexuesit, ç’pëlqejnë ata, cilat fytyra mbi kopertinë shesin më shumë. Kjo ka vlerën e saj, por në fund unë bazohem më shumë tek instinkti. Shoh fotografitë e marra ose lexoj një artikull që kam përpara dhe reagoj shpejt: kjo është fantastike, kjo jo! Fusni këtë, mos e fusni këtë, këtë bëjeni nga e para. Marr vendimin që mendoj se është i drejtë për revistën. Kam ndjesinë se e di çfarë kërkon lexuesi.

U duk sikur ajo e theksoi veçan frazën e fundit. Ndoshta, ngaqë dikur, në mes të viteve shtatëdhjetë, në rrethana të caktuara, e kishin pushuar një herë nga puna si redaktore e modës rinore tek Harper’s Bazaar, dhe shefi i kishte thënë: “Mendoj se ti s’ke për ta kuptuar dot kurrë gruan amerikane”. Nuk shfaq asnjë shenjë mllefi – “ishte revista e tyre, kishin të drejtë të merrnin vendimet që donin” – por me siguri i ka shërbyer si ngjarje motivuese në jetën e saj.

  • Mendoj, se çdokush duhet të pushohet, qoftë edhe një herë, nga puna. Kjo të bën të rishohësh vetveten. Në atë kohë nuk e mendoja kështu, por për mësimet që nxora ka qenë, pa dyshim, diçka e mirë. Është e rëndësishme të hasësh edhe vështirësi, sepse e tillë është jeta. Përsosmëria nuk ekziston.

Besimi se vështirësitë janë shanse për të mësuar dhe se ka gjithnjë vend për përmirësim është një tjetër aspekt i rëndësishëm i drejtimit të një udhëheqësi. “I patë çmimet Tony?”, – më pyeti. Në fakt nuk i kisha parë. E pra, ato i prezantoi Hugh Jackman, të cilin e kam mik, kështu që i çova një e-mail ku e uroja për prezantimin. Por atij i kishin ardhur disa vlerësime jo shumë pozitive, ndaj i thashë: “s’është e drejtë”. Por ma ktheu: “Jo, është diçka shumë e mirë, sepse të bën të mendosh e të përpiqesh të kuptosh se ç’mund të ishte bërë më mirë”. Në fakt unë ndjej të njëjtën gjë dhe gjithmonë mendoj: “Si mund të përmirësohem, si t’i ndryshoj gjërat?” Ja pse, ky është vendi i përsosur për mua, sepse moda ka lidhje gjithmonë me ndryshimin, ecjen përpara, të mos menduarin kurrë për të shkuarën, të parit gjithmonë nga e ardhmja”. Është e rëndësishme të hasësh edhe vështirësi, sepse e tillë është jeta. Përsosmëria nuk ekziston.

Sa mendoni se e kuptoni gruan amerikane?

  • Sigurisht, mendoj se e kuptoj lexuesin tonë.

Këtu shfaqet diçka tjetër interesante: “lexuesi”, njëjës jo shumës; ose me fjalë të tjera një ndjesi, një vizion në kokën e saj, se kush dhe çfarë është lexuesi i Vogue-t, dhe ç’mund të bëjë ajo si botuese për t’u lidhur me të.

  • Për Vogue kjo është një vijë ndarëse shumë e hollë. Duhet të jemi pjesë e diskutimit, por s’mund të jemi as shumë para e as shumë pas: duhet të jemi në vendin e duhur. Nëse bëhesh tejet avangard apo shumë i largët, shkëputesh nga lexuesi, por edhe nëse bëhesh i mërzitshëm shkëputesh po njësoj. Më kujtohet se Ralph Lauren-i më thoshte shpesh: “S’dua të jem as shumë i nxehtë, as shumë i ftohtë. Dua të jem thjesht një markë, si Coca-Cola ose Nike.” Unë ndjej të njëjtë gjë për Vogue-n. Ngrihem çdo ditë në 5 të mëngjesit – më ka pëlqyer gjithnjë të zgjohem herët – dhe mezi pres të dal në zyrë. Gjëja më e bukur e të qenit botuese e Vogue është se ke mundësi të punosh me njerëz të njohur, të mrekullueshëm dhe krijues. Kjo nuk është një punë që bëhet vetëm në tryezë. Mendoj se duhet të dalësh jashtë e të shikosh filma, teatër, ekspozita, prandaj dhe unë udhëtoj shumë. Sa herë del jashtë, qoftë edhe për një shëtitje në rrugë, të vjen një ide. Pastaj kthehesh e thua: ‘Pashë këtë që ndoshta duhet ta përfshijmë. Po kjo tjetra?’ Pastaj ia përcjell ekipit. Është shumë e rëndësishme të dëgjosh, por në fund duhet të marrësh vendime.

Duket qartë që është krenare për karrierën e gjatë vetjake, e papërmbajtur për mënyrën se si S.I. Newhouse, presidenti i Condé Nast “më lë t’ia dal vetë, duke besuar në përgjegjësinë që u takon botuesve. Të jep krejt mbështetjen dhe burimet e nevojshme. Të jep kanavacën, pastaj je ti që vendos se si do ta mbushësh atë”. Ajo nuk e ka pasur kurrë tundimin e Alex Ferguson-it, i cili para dhjetë vitesh hoqi dorë nga menaxhimi i Manchester United-it, duke lënë gjithçka pas.

  • Ky është një vend i mrekullueshëm, ku ia vlen të jesh. Pikërisht, kur mendon se i ke parë të gjitha, shfaqet diçka e re dhe përtëritëse. Kështu, për shembull, uebi na ka ndryshuar mënyrën e punës. Personalisht, kam nisur të bashkëpunoj me botues të revistave të ndryshme, çka më jep një tjetër dimension. Punoj me Muzeun Metropolitan të Arteve dhe shpresoj se mund të sjell diçka tjetër, kam punuar për dy fushata të Obamës (mbledhje fondesh), çka ishte një përvojë e re dhe ngacmuese.

I ati më rrëfeu rreth pushimit nga puna të Annës si botuese në Evening Standard. Sipas tij, e bija ishte shprehur: “S’jam e nevrikosur. Mua më pëlqen ajo që bëj.” Po kështu, i pëlqen edhe fakti që në Amerikë sheh një shoqëri më pak klasore nga ajo ku është rritur, në Britani.

  • Tani ndihem pak si e pastrehë. Në Angli ku jam rritur, ndihesha mjaft e izoluar, jo për shkak të familjes, por sepse është një shoqëri që motivohet tej mase nga përkatësia klasore, prandaj një nga gjërat që më pëlqen këtu është se nuk vlerësohesh vetëm për klasën së cilës i përket, ku e ke bërë shkollën apo çfarë bëjnë prindërit e tu. Gjithkush në New York e ka prejardhjen nga diku tjetër dhe kjo krijon një forcë pozitive. Më pëlqen të jem këtu.

E vetmja herë kur u mendua pak para se të përgjigjej, ishte kur e pyeta nëse e shihte veten si gazetare. Ajo qe rritur e rrethuar nga gazetaria e
shkruar dhe shprehet se i vjen keq që nuk ka punuar kurrë në gazetë:

  • Nuk shkruaj, nuk jam gazetare. E shoh veten si dikush që reagon ndaj kohës dhe kulturës, ndaj çastit. Nuk e di nëse kjo është gazetari.

Grace Coddington i njeh Wintour meritën se ka parashikuar përmasat që do të merrte kultura e njerëzve të famshëm:

  • Nuk e di në isha unë e para, shprehet Anna, – por dukej se kishte filluar ndryshimi. Pjesërisht, kishte të bënte me mënyrën sesi ndryshuan modelet. Ato filluan të tërhiqnin shumë vëmendje, nisën të bëheshin të famshme në vetvete. Modelet donin të ishin të famshme dhe të famshmet tradicionale donin të bëheshin modele. Para kësaj, aktorët donin të shiheshin seriozisht, prandaj mbanin thjesht atlete dhe ca bluxhinse të ndyra. Mirëpo kur panë vëmendjen që tërhiqnin këto vajza, ndryshuan menjëherë.

A  quhet risi?

  • Po. E filluam ngadalë. Vendosëm të vinim në kopertinë një njeri të famshëm. Kujtoj që Madona ishte nga të parat dhe nuk qe diçka që u mirëprit botërisht. Mbaj mend që më thanë: ‘Kur mendoj për Vogue, nuk më vjen ndër mend kjo, por Katharine Hepburn’”. Çka i konfirmoi pikëpamjen se ndryshimi ishte i justifikueshëm. Kështu vazhdoi me Winona Ryder-in dhe Sharon Stone-in në vitin 1993, e një vit më pas me Julia Roberts, Demi Moore në vitin në vazhdim dhe pastaj, më 1998, me Sandra Bullock, Claire Danes, Renée Zellweger, Liz Hurley, Oprah Winfrey (pasi kjo u mor vesh me Wintor-in që të binte pak nga pesha), Hillary Clinton dhe – ajo mendon se ka shkuar tepër larg – Spice Girls.

A është kultura e promovimit të njerëzve të famshëm një shtysë për mirë?

  • Është e pashmangshme, ekziston, s’ka ku ta fshehësh. Nuk e di në është e mirë apo e keqe, por s’mund ta mohoj.

E konsideroni veten njeri të famshëm?

  • As e mendoj këtë, sinqerisht jo.

As kur mbërrini në një show dhe fotografët thërrasin emrin tuaj me zë të lartë?

  • Është pjesë e punës.

Të pëlqen të jesh Anna Wintour?

  • As këtë s’e mendoj, vërtet jo. Pyet tim vëlla (Patrick Wintour-in, gazetar politik i Guardian). Jashtë pune nuk kam ndonjë jetë super aktive. Më pëlqen të shkoj fundjavave në fshat, me fëmijët e qenin, si dhe të luaj tenis. Jam vërtet shumë e zonja për t’u shkëputur. Nuk më pëlqejnë fundjavat në qytet, kam një kopsht që më pëlqen tej mase, një jetë private dhe gjithçka që është e kundërt me të.

Pastaj përmend si model të sajin një tjetër grua-lider në media, ish-pronaren e Washington Post, Kay Graham. Në përgjigje të pyetjes se a është edhe vetë një model për të tjerët, gjë që mund të shkojë krahas me udhëheqjen, ajo përgjigjet se, për këtë, mendon kur fiton ndonjë çmim dhe vajzat e pyesin si ka arritur në pozitën që ka, “përndryshe, nuk mendoj për këtë. Nuk është se çohem nga shtrati dhe papritur mendoj ‘vërtet, duhet të bëj diçka që të bëhem model për të tjerët’. E jetoj jetën aq mirë sa mundem, përpiqem të marr vendimet e duhura për revistën, për kompaninë dhe, në planin personal, për familjen. Kjo nuk është diçka e paramenduar.” Detektori brenda meje më thotë se fokusimi tek ekipi, shfrytëzimi i cilësive vetjake, ambicia dhe reputacioni, janë pjesë e krijimit të imazhit që asaj i ka shërbyer mirë, duke e shndërruar një forcë të madhe në jetën dhe kulturën e Shteteve të Bashkuara – Muzeu Metropolitan i Artit i ka emërtuar sallat e modës “The Anna Wintour Costume Center” – dhe, falë mbledhjes së fondeve për Obama-n, edhe në politikë.

Pasi kalova ca kohë me të, duke folur edhe me njerëzit me të cilët ajo kishte punuar dhe vazhdonte të punonte, ndjeva se delli i saj prej fitimtari qëndronte tek të kuptuarit instiktiv të rëndësisë së udhëheqjes, si dhe tek përkushtimi ndaj punës dhe shanseve që të jep ajo. E gjitha kjo, më kujton thënien e Navratilova që citova më herët: “Bëj atë që do dhe duaje atë që bën, të tjerat janë detaje.” Kështu duket se vepron Wintour.

Ndërsa ishte ende studente dhe plotësonte një formular për ambiciet që kishte, i ati i kishte sugjeruar të shkruante “botuese e Vogue”, sepse qe mjaft e qartë që kjo donte të bëhej. Këtë nuk e fshehu as gjatë intervistës së parë të punësimit në Vogue, në vitin 1982. Botuesja e atëhershme Grace Mirabella, e pyeti se cila ishte puna që ëndërronte dhe u shokua nga përgjigja: “Punën tuaj”. Mirabella bëri ç’ishte e mundur që të mos e lejonte këtë, por pas gjashtë vitesh Wintour-i i kishte zënë vendin.

Ambicioze? Sigurisht. Nganjëherë e pamëshirshme? Pa dyshim. E poseduar nga një shpirt prej njeriu të hekurt, sa herë që i nevojitej? Edhe kjo është. Të gjitha këto, na pëlqen apo jo, janë cilësi që kërkohen për të qenë udhëheqës.

Zyra e saj nuk duket edhe aq si “zyrë pune”, se sa si një hapësirë e bukur pune që mund të krijojë dikush në shtëpinë e vet luksoze. Shumica e fotove janë të të tjerëve. Arsyeja pse citimi i Navratilova-s duket kaq me vend, është se ajo shndrin nga gëzimi kur përmend dikë që e sheh jo thjesht si shembull, por si hero të vërtetë. Ky është Roger Federer-i, të cilin e ka mik të ngushtë.

  • Roger është idhull, – shprehet Anna. Po a është i tillë?, – pyes unë. A është kaq i veçantë nga lojtarët e tjerë të tenisit? Është kaq elegant, – psherëtin ajo. Por ajo çka i pëlqej më tepër është se edhe në kulmin e fuqisë së vet, e kishte më se të qartë se kishte vend për më mirë, se mund të ecte edhe më shumë përpara. I admiroj njerëzit që i bëjnë gjërat jashtëzakonisht mirë. Mendoj se Roger e do vërtet sportin. Ai e do sportin, siç dua unë modë. Por kjo s’ka të bëjë vetëm me të personalisht: ai është student i historisë së tenisit, i përfshirë edhe në të ardhmen e këtij sporti, dhe e admiroj shumë. Kur shoh tenis, shoh gladiatorë. E dua këtë sport, lëvizjet para e mbrapa, mënyrën si ndjekin njëri-tjetrin, anën psikologjike, si depërton në kokën e Novak Djokovict, Rafael Nadal (biseda jonë u bë pak pas ndeshjes së tyre në Paris). Kjo anë psikologjike të mrekullon dhe Roger në këtë pikë është i zoti: gjithnjë i qetë, gjithnjë elegant. Kjo është një nga arsyet se përse e dua kaq shumë Vogue, sepse të jep mundësinë të njohësh gjithë këto talente, qofshin stilistë, aktorë a lojtarë tenisi.

Vizioni që ajo ka për veten si udhëheqëse, nuk kufizohet tek Vogue, por tek të qenit përfaqësuese e gjithë industrisë së modës. Pikërisht, këtu
qëndron edhe e gjithë fama e pasuria e saj.

  • Unë e shoh Vogue si një revistë për dhe në lidhje me komunitetin e modës. Kjo shpjegon disa nga gjërat që kemi marrë përsipër, dhe kur marrim diçka përsipër, e bëjmë siç duhet. Dua që Vogue të shihet më shumë se një revistë. Vogue është forcë në ndihmë të njerëzve, veçanërisht të atyre në komunitetin e modës. Nëse sheh stilistët e rinj, pjesëmarrës në “The fashion fund” që krijuam pas 11 shtatorit, mbase emrat e tyre në atë kohë nuk të thonin asgjë, por sot janë personazhet kryesorë të modës amerikane. Nga ajo kohë e tmerrshme ndodhi diçka vërtet e madhe dhe e rëndësishme për të gjithë ne, prandaj ajo që ndërmorëm ishte një iniciativë e jashtëzakonshme. Apo HIV-i. Komuniteti i modës ishte një nga më të prekurit prej HIV-it, ndaj në mes të viteve 1990, komuniteti u bashkua nën drejtimin e Vogue, për të mbledhur pará për ndërgjegjësimin dhe edukimin – ne nuk do të bënim kërkime, megjithatë kishim një mesazh të rëndësishëm për t’ia përcjellë kujtdo. Njerëzit e harrojnë sa frikë kishim kur morëm role udhëheqëse – kjo qe e rëndësishme për mua, po ashtu edhe për njerëzit që punonin këtu. S’dua të dukem si kryqtare, por ndjejmë përgjegjësinë për të ndihmuar dhe kështu bëmë. Duket sikur gjithçka, s’është gjë tjetër veç luks e fantazi – çka na shkon ndërmend secilit – por në të vërtetë është punë e lodhshme, dhe të gjithë jemi të vendosur të punojmë fort, sepse besojmë tek ajo që bëjmë.

Në fakt, çdo pjesë e bisedës lidhet me udhëheqjen dhe shpirtin e ekipit, ndaj e pyes si do ta përkufizonte udhëheqjen.

  • Udhëheqja është të kesh një ide dhe ta zbatosh. Idetë nuk vlejnë as edhe një qindarkë – e rëndësishme është si vihen në jetë. Kur punojmë me ndonjë ide që ka lidhje me muzeun apo me HIV-in, bëhemi tejet përzgjedhës në punën tonë dhe e bëjmë atë seriozisht, për të sjellë vërtet diçka të re.

Atëherë, udhëheqja ka të bëjë me vendosjen e përparësive?

  • Po, dhe me prurjen e gjërave të reja. Është tepër e lehtë të lësh emër për diçka, nëse e bën një gjë të tillë ashtu siç duhet.

Në këtë pikë është e rëndësishme të kuptohet se ndikimi i saj shtrihet edhe në fushën e ekonomisë. Sikurse bëri thirrje për mobilizimin e industrisë së
modës për ndërgjegjësimin ndaj HIV, pas 11 shtatorit, më vitin 2009 arriti të bindte kryebashkiakun e New Yorkut, Michael Bloomberg, të ndihmonte modën nga efektet e krizës financiare globale: “Wintour nuk është nga ato që pranon jo për përgjigje, – pohon ai. Arriti ta bindë qytetin të marrë pjesë në një mbrëmje blerjesh të natës së vonë. Disa nga dyqanet e mëdha, përfshirë këtu Macy-n dhe Bloomingdale-n ishin mosbesues, të vetëdijshëm se klientët e tyre po kalonin kohë të vështira. Por ajo nuk pranonte përgjigje negative, ndaj u kërkoi si nder miqve të saj të famshëm të vizitonin dyqanet që ishin përfshirë në këtë iniciativë. Shitjet e Macy-it u rritën ndjeshëm, po ashtu edhe shitjet e dyqaneve të tjera, të mëdha apo të vogla. Por përtej kësaj, Anna ndjeu se kishte një ide, të cilën e zbatoi mirë e bukur, duke ndihmuar si industrinë e vet, ashtu edhe moralin e ekonomisë. Një vit më pas e përhapi këtë nismë në më shumë se njëqind qytete amerikane dhe gjashtëmbëdhjetë vende të tjera. Të njëjtin qëndrim, bashkë me grumbullimin e dhjetëra miliona dollarëve, ka mbajtur edhe në shërbim të çështjeve të bamirësisë, të cilat vendos t’i promovojë bashkë me revistën.

Por nëse këto ngjarje tregojnë anën e ndjeshme të saj, e cila pasqyrohet përmes veprave të bamirësisë, Anna ka edhe një cilësi tjetër: nuk i frikësohet debatit, karakteristikë e liderëve të fortë. Mbështetja që i dha modës së peliçeve e bënë një shënjestër të lehtë për organizatat në mbrojtje të të drejtave të kafshëve. Si pasojë, ka pësuar shumë sulme fizike, verbale e simbolike. Gazetari Peter Braunstein u shpreh se Wintour do shkonte në ferr, por në një ferr aq të madh dhe aq të nxehtë, sa nuk do kishte kurrë nevojë të vishte peliçe. Ndërsa një tjetër ikonë amerikane, e një lloji ndryshe, Pamela Anderson, e cilësoi si personin e gjallë që urrente më shumë, sepse “i detyron stilistët dhe modelet të përdorin e veshin gëzofë”. Po kështu, Wintour akuzohet rregullisht se është elitiste. S’është e qartë nëse ajo mërzitet apo jo prej këtyre akuzave, por edhe pse vetë mund të jetë e hollë, lëkurën s’e ka të tillë. Në dukje dhe në profilin publik, cilësitë e saj lidhen vetëm me modën, por ajo që shfaqet më me forcë se gjithçka është ndjesia e udhëheqësit të vendosur, me një vizion të qartë e të gjithanshëm, si dhe vendosmëria për të përcjellë siguri edhe aty ku ka dyshim.

Një tjetër cilësi e saj prej udhëheqësi është aftësia për t’u përqendruar, qoftë edhe në kohë krize.

  • Koha më e vështirë ka qenë 1997-a, për shkak të situatës ekonomike, por ne ia dolëm mbanë. Këtu tek ne ka mjaft forcë dhe qëndrueshmëri. Kohë të vështira ka pasur e do të ketë edhe në të ardhmen, por e vetmja gjë është të përballesh me to. Nuk mendoj se kemi kaluar një krizë të vërtetë. Historia e Vogue-ut është e jashtëzakonshme dhe kjo duhet respektuar. Kur erdha së pari, këtu, isha drejtore krijuese dhe punoja me Alex Liberman, i cili e çoi revistën në lartësinë ku gjendet sot. E ndjej veten me shumë fat për atë kohë. Ai simbolizon një periudhë kur moda ishte vizion i dashurisë dhe mundi ta transmetonte edhe në rrugë. Kam kaluar shumë kohë me të. Për mua ka qenë mësuesi më i rëndësishëm!

Një tjetër fakt i papritur në lidhje me aftësinë për t’u përqendruar tek gjërat e rëndësishme dhe afatgjata e jo tek gjërat kalimtare e ndesha kur e pyeta
në i kishte munguar ndonjëherë besimi tek aftësitë vetjake.

A e kishte ndjerë, fjala vjen, atë ditë të vitit 1988, se kishte gjithçka nevojitej për kryerjen e detyrës?

  • Dita e parë ishte e frikshme, një tmerr i vërtetë, pasi një gazetar thashethemexhi kishte shkruar një faqe të tërë që unë e kisha fituar punën vetëm sepse kisha marrëdhënie me shefin. Ishte tërësisht e pavërtetë, por kjo hodhi një hije të zymtë mbi ditën e parë të punës. U përpoqa sa munda ta mbaja kokën lart dhe ta kaloja situatën.

Pasi arriti pozicionin që kishte dashur gjithnjë, u tregua e vendosur të bënte ndryshime, si në staf ashtu edhe në stilin e revistës. Kjo u bë e qartë që
me botimin e kopertinës së parë dalë nga duart e saj, në nëntor 1988, ku një modele mbante veshur një palë xhinse të lira e të dala boje, shoqëruar me një xhaketë 10.000 dollarëshe të Christian Lacroix. Modelja, Michaela Bercu, nuk vështronte nga aparati fotografik, ndërsa flokët thuajse ia kishin mbuluar fytyrën. Tani që Wintour-i është kthyer në një forcë mode, qarkullojnë lloj-lloj teorish pse pati zgjedhur atë kopertinë. Vetë Wintour-i thotë se nuk kishte asgjë të ndërlikuar në lidhje me këtë: thjesht ndjeva se “erërat e ndryshimit” po frynin përmes modës. Fotoja e zgjedhur nuk ishte planifikuar për në kopertinë. Madje më morën në telefon për t’u siguruar që ishte vërtet e duhura, ajo për në kopertinë. Por instikti e shtyu të mendonte, se kjo foto ishte më mirë se ajo që ishte planifikuar dhe funksionoi. Sa për historinë mbi marrëdhënien që gjoja i kishte siguruar punën, e shpërfilli, pasi kishte pasur mjaft histori të tjera që nga ajo kohë. E pyeta, për shembull, për atë javën e zjarrtë që ajo, siç qe përfolur shumë, kishte kaluar me Bob Marley-n, por përgjigja ishte e tipit: “S’e kam takuar kurrë Bob Marley-n, as edhe një herë”. “Historia juaj është në Wikipedia!” “As ia kam idenë nga ka dolë kjo!”

Kështu ndodh kur njerëzit shndërrohen në mite. Emri i Anna Wintour është bërë pjesë e legjendës së modës. Tek sa i drejtohesha konferencës në Yankee Stadium dhe gazetarët më mbytën me pyetje rreth saj, përshtypja që më la s’kishte të bënte aspak me veshjet, por me një lloj udhëheqësi krejt të veçantë.

Shkëputur nga libri “Fitimtarët”.

Kosova në histori Nga Michael O’Reilly

Kosova në histori

Nga Michael O’Reilly

Për Kosovën, emërtesa dhe e drejta mbi të, vijon të mbetet e diskutueshme, ndërsa pikënisja kohore bëhet më e rëndësishme nga zakonisht. Sa më poshtë, një histori e shkurtër e Republikës së Kosovës nga pushtimi romak deri në ditët tona.

  • 167 p.e.s: Iliria, e emërtuar sipas Mbretërisë së dikurshme Ilire dhe e pushtuar në vitin 168 p.e.s. njihet si provincë e Perandorisë Romake, për të kaluar nën Perandorinë Bizantine në shekullin e V-të të erës sonë.
  • 630-640: Një numër i madh sllavësh dhe “Serbësh të Bardhë”[1] vendosen në Kosovën e sotme. Pjesa veriore e territorit i përket Principatës serbe të Rascia-s, ndërsa jugu mbetet nën kontrollin bizantin.
  • 1166: Stefan Nemanja, themeluesi i Dinastisë Nemanjiç, ngjitet në fronin e Principatës së Madhe Rasciane duke pushtuar më pas pjesën më të madhe të Kosovës, pas kryengritjes kundër Perandorisë Bizantine.
  • 1389: Më 28 qershor (sipas Kalendarit Julian), Beteja e Kosovës (e njohur gjithashtu si Beteja e Fushës së Mëllenjave) shënon fillimin e mbi 500 viteve sundimi osman. Pjesa më e madhe e popullsisë së serbëve të krishterë largohet nga rajoni dhe përgjatë shekujve në vazhdim shqiptarët, tashmë në shumicë myslimane, përbëjnë shumicën e popullsisë.
  • 1455: Kosova i bashkohet zyrtarisht Perandorisë Osmane: fillimisht si pjesë e Vilajetit (provincës kryesore) të Rumelisë (pak a shumë Ballkanit, por njëkohësisht edhe provinca më e madhe e Perandorisë); e më pas, që prej vitit 1864, si një Vilajet i veçantë (provincë administrative).
  • 1689: Në tetor Kosova bëhet pjesë e Perandorisë Austro-Hungareze, pas përparimit të Habsburgëve në territoret osmane. Një kundër-përgjigje masive tetë muaj më vonë e rivendos rajonin nën hegjemoninë osmane.
  • 1877-8: Osmanët pësojnë disfatë në Luftën Turko-Ruse, ndërsa Kongresi i Berlinit vendos kufij të rinj që shkaktojnë lëvizje masive popullsish, sidomos emigracioni i shqiptarëve të territoreve të zonave malore, përfshirë familjen Haradinaj, në rajonin e Dukagjinit, në Kosovën perëndimore.
  • 1878: Në qershor themelohet Lidhja e Prizrenit në qytetin me të njëjtin emër. Lidhja bënte thirrje për bashkimin e të gjithë vilajeteve shqiptare.
  • 1912: Gjatë Luftërave Ballkanike të këtij viti, Serbia merr nga Perandoria Osmane pjesën më të madhe të Kosovës.
  • 1913: Ushtria e Tretë Serbe, e përbërë nga rreth 176 000 ushtarë, përparoi në brendësi të Kosovës duke kryer shumë mizori mbi popullsinë vendase. Ato u shoqëruan me një politikë të konvertimit të detyruar feja myslimane në atë të krishterë.
  • 1914: Serbia fillon politikën e transferimit të tokës, duke i ofruar nëntë hektarë çdo familjeje serbe që dëshironte të rivendosej në Kosovë. Procesi u ndërpre pas pak kohësh nga shpërthimi i Luftës së Parë Botërore.
  • 1918: Kosova i bashkohet Mbretërisë së Serbisë, çka i jep jetë politikës së kolonizimit të imponuar.
  • 1919: Shqiptarët fillojnë një rebelim të armatosur, i cili shtypet brutalisht duke shkaktuar vdekjen e më shumë se 6,000 shqiptarëve. Kolonizimi serb rifillon me ritme të përshpejtuara, duke e rritur numrin e popullsisë serbe nga 24 përqind në rreth 38 përqind të numrit të përgjithshëm të popullsisë brenda dekadës së ardhshme.
  • 1941: Shqipëria e madhe e kontrolluar nga Italia përfshin edhe territorin e Kosovës brenda saj.
  • 1943: Konferenca e Bujanit shpall të drejtën për vetëvendosje të shqiptarëve të Kosovës, një gjë e cila hidhet poshtë nga Tito dhe Partia Komuniste Jugosllave.
  • 1945: Më 29 nëntor Asambleja Kushtetuese e Jugosllavisë shfuqizon zyrtarisht monarkinë dhe e shpall shtetin republikë – me emrin kushtetues Republika Federale Popullore e Jugosllavisë. Gjatë kësaj periudhe fillon emigracioni në shkallë të gjerë i shqiptarëve të Kosovës drejt Turqisë, i cili vazhdon për disa vite.
  • 1946: Kosova i bashkohet Republikës Federale Popullore të Jugosllavisë të sapokrijuar (e ri-emërtuar në vitin 1963 si Republika Federale Socialiste e Jugosllavisë) nën udhëheqjen e Marshallit Tito. Nën regjimin e tij kushtetuta e vitit 1946 e ndau vendin në gjashtë republika –Serbinë (republikën më të madhe e më të fuqishme), Kroacinë, Bosnjën dhe Hercegovinën, Slloveninë, Malin e Zi dhe Maqedoninë– dhe dy provinca, secila e përbërë nga popullsi me tipare të veçanta etnike, në veri minoriteti i hungarezëve të Vojvodinës, ndërsa në Jug provinca me shumicë shqiptare e Kosovës. Dy provincat gëzonin një autonomi shumë më të kufizuar krahasuar me gjashtë republikat e tjera.
  • 1968: Në të gjithë territorin e Kosovës zhvillohen demonstrata që bëjnë thirrje për krijimin e një universiteti shqiptar dhe për vetëvendosjen e Kosovës. Në korrik të këtij viti lind Ramush Haradinaj në fshatin e Gllogjanit në Dukagjin, një rajon që shtrihet në Kosovën perëndimore.
  • 1970: Themelohet Universiteti i Prishtinës.
  • 1974: Në shkurt hyn në fuqi kushtetuta e re jugosllave, e cila parashikon për Kosovën statusin e krahinës autonome.
  • 1980: Në maj të këtij viti vdes Marshalli Tito.
  • 1981: Ushtria jugosllave mësyn në Kosovë për të shtypur rebelimet separatiste. Mahmut Bakalli jep dorëheqjen si kryetar i Partisë Komuniste në shenjë proteste për menaxhimin e rebelimeve.
  • 1982: Themelohet Lëvizja Popullore e Kosovës, e cila në vitet 1990-të do të shndërrohet në krahun politik të UÇK-së.
  • 1987: Në prill Sllobodan Millosheviç mbështet grumbullimin e një turme serbësh të Kosovës me retorikë nacionaliste dhe anti-shqiptare, duke filluar rrugëtimin e tij drejt pushtetit politik.
  • 1988: Shkarkohen nga detyra Azem Vllasi dhe Kaqusha Jashari, dy politikanë kosovarë të nivelit të lartë, të cilët zëvendësohen me njerëz të besuar e të emëruar nga Millosheviçi. Ndërkaq, në krye të Alternativës për Kosovën (Lëvizja Alternative) zgjidhet Ibrahim Rrugova, kryetari i Lidhjes së Shkrimtarëve.
  • 1989: Në maj të këtij viti, Millosheviçi bëhet president i Republikës Socialiste të Serbisë dhe heq autonominë e Kosovës, me qëllim ta rikthente atë tek statusi i një “province” të Serbisë. Rrugova bëhet president i një partie politike të sapoformuar, Lidhjes Demokratike të Kosovës.
  • 1990: Në korrik Asambleja Serbe “shpërbën në mënyrë të përhershme” parlamentin e Kosovës. Në shtator të këtij viti, anëtarët shqiptarë të parlamentit të shpërbërë miratojnë një rezolutë që shpall pavarësinë e Kosovës brenda Republikës Federale Socialiste të Jugosllavisë.
  • 1991: Në korrik në Kroaci fillon një luftë në shkallë të gjerë. Ndërkaq, në Kosovë, formohet qeveria paralele në azil, e cila kundërshton autoritetin e shtetit jugosllav. Në shtator qeveria paralele organizon një referendum ku shumica dërrmuese voton në favor të shkëputjes dhe themelimit të një republike të pavarur dhe sovrane të Kosovës. Nga ana tjetër një numër gjithnjë e më i madh të rinjsh kosovarë emigrojnë drejt Evropës Perëndimore dhe Shteteve të Bashkuara – mes tyre edhe Ramush Haradinaj, i cili emigron në Zvicër. Sllovenia, Kroacia dhe Maqedonia shkëputen nga Jugosllavia dhe shpallin pavarësinë e tyre. Ramush Haradinaj udhëton në Tiranë, prej ku fillon përgatitjet për një rebelim të armatosur.
  • 1992: Në mars të këtij viti Bosnja shpall pavarësinë, e pasuar thuajse menjëherë nga Republika Serbe, një rajon me shumicë serbe brenda Bosnjës, e cila shpall gjithashtu pavarësinë prej kësaj të fundit. Në mars në Bosnjë shpërthen lufta. Ndërkaq, Ibrahim Rrugova zgjidhet president i republikës së vetë-shpallur të Kosovës. Në prill Serbia dhe Mali i Zi shpallin shpërbërjen zyrtare të Jugosllavisë së Titos, duke themeluar Republikën Federale të Jugosllavisë.
  • 1995: Në dhjetor në Paris nënshkruhet Marrëveshja e Dejtonit, e cila i dha fund luftërave në Bosnjë dhe Kroaci. Por Kosova nuk ishte ende në axhendë.
  • 1997: Shqipëria zhytet në kaos nën peshën e kolapsit të “skemave piramidale”. Si pasojë, sasi të mëdha armatimesh u bënë të disponueshme për kryengritësit në Kosovë. Në maj të këtij viti, Luan Haradinaj, vëllai i Ramush Haradinajt, vritet në një pritë serbe ndërsa ishin duke transportuar armë drejt Kosovës. Në tetor Ushtria Çlirimtare e Kosovës bën shfaqjen e saj të parë publike.
  • 1998: Në fund të shkurtit dhe fillim të marsit, forcat serbe masakrojnë familjet e militantëve shqiptarë, përfshirë një numër të madh grash dhe fëmijësh. Më 24 mars dështon në përpjekje për të shmangur kërcënimin Haradinaj që po shfaqej në horizont, në rrugëtimin e tij për t’u bërë komandanti i UÇK-së. Konflikti përhapet me shpejtësi, ndërsa UÇK-ja transformohet nga mbrojtja e çorganizuar e fshatrave, në një organizatë ushtarake me njohuri fillestare e përfshirë në luftime të hapura e të drejtpërdrejta. Gjatë kësaj periudhe fillon të lindë problemi i masivizimit të refugjatëve.
  • 1999: Më 2 shkurt, në Rambuje të Francës, fillojnë bisedimet për paqen. Më 24 mars fillojnë sulme ajrore të NATO-s, të cilat vazhdojnë deri në qershor me kapitullimin e Serbisë. Tërheqja e forcave serbe shoqërohet me një politikë të tokës së djegur, e cila sjell masakrimin e mijërave civilëve. Më shumë se gjysma e popullsisë kosovare bëhen refugjatë. Në prill të këtij viti humbet jetën në aksionet luftarake edhe Shkëlzen Haradinaj, vëllai tjetër i Ramush Haradinajt. NATO hyn në Kosovë, ndërsa Kombet e Bashkuara themelojnë një administratë civile. Ramush Haradinaj luan rol kyç në çmilitarizimin e UÇK-së. Më 10 qershor, Këshilli i Sigurisë i OKB-së miraton rezolutën 1244, e cila bëhet baza e qeverisë së Kosovës.
  • 2000: Ramush Haradinaj formon një parti politike: Aleancën për Ardhmërinë e Kosovës (AAK).
  • 2004: Demonstratat e fuqishme gjatë marsit të këtij viti rrisin përpjekjet ndërkombëtare për t’u përballur me statusin e pazgjidhur politik të Kosovës. Në nëntor Haradinaj merret në pyetje mbi akuzat për krime lufte. Në dhjetor ai bëhet kryeministër.
  • 2005: Në mars Haradinaj paditet me akuza për krime lufte dhe jep menjëherë dorëheqjen nga detyra e tij. Në prill vritet vëllai i tij, Enver Haradinaj.
  • 2006: Në janar të këtij viti ndahet nga jeta Ibrahim Rrugova në moshën 61 vjeçare. Gjithashtu gjatë këtij viti shpërbëhet edhe Republika Federale e Jugosllavisë, e themeluar në vitin 1992, kur Mali i Zi shpalli pavarësinë e tij.
  • 2007: Në mars të këtij viti në Hagë fillon gjyqi kundër Haradinajt, i cili vazhdon gjatë të gjithë vitit.
  • 2008: Më 17 shkurt Kosova shpall pavarësinë e saj. Në prill Haradinaj çlirohet nga të gjitha akuzat dhe kthehet në Kosovë.
  • 2010: Në korrik Haradinaj gjykohet sërish, për 6 prej 37 akuzave që ishin ngritur dy vite më parë.
  • 2011: Në gusht fillon gjyqi i dytë i Haradinajt.
  • 2012: Në nëntor Haradinaj çlirohet për herë të dytë nga akuzat dhe kthehet në Kosovë.

[1] “Serbia e Bardhë” është atdheu mitik i serbëve të lashtë para-kristianë.

Si e njeh Michael O’Reilly Kosovën?

Nga parathënia e librit “Gjyqi i Ramush Haradinajt. Si një Gjykatë e Krimeve të Luftës Përmbysi të Drejtën Ndërkombëtare” (me shkurtime)

Përfshirja ime në këto ngjarje filloi në pranverën e vitit 2003, kur m’u kërkua nga Instituti Kombëtar Demokratik për Marrëdhëniet Ndërkombëtare (NDI)[1] të shpenzoja dy muaj kohë për të punuar me Ramush Haradinajn, një ish-komandant të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK), i cili vlerësohej shumë nga komuniteti ndërkombëtar në Kosovë. Haradinaj ishte asokohe një figurë e rëndësishme politike që pritej të ngjiste shkallët e karrierës drejt detyrave më të rëndësishme shtetërore. Detyra ime ishte ta ndihmoja të krijonte një platformë të përgjithshme politike për partinë e tij, Aleancën për Ardhmërinë e Kosovës (AAK).

Por mes nesh u zhvillua me shpejtësi një miqësi e frytshme. U ktheva në Kosovë në një sërë rastesh në vitin 2003 dhe sërish në 2004, duke punuar gjithashtu me detyra e angazhime në pjesë të tjera të Ballkanit, përfshirë edhe Serbinë. Më rastisi të ndodhem në zyrën e Haradinajt kur, më 3 nëntor 2004, një zyrtar i Gjykatës Penale Ndërkombëtare për Ish-Jugosllavinë i dorëzoi një thirrje ‘të dyshimtë’ që i kërkonte t’u përgjigjej pyetjeve në lidhje me supozimet për krime të kryera gjatë luftës së viteve 1998-’9. Veprova si këshilltar ligjor dhe mediatik i Haradinajt gjatë etapave të para të seancave gjyqësore në ngarkim të tij dhe vazhdova të punoj për të ndër vite si kreu i mbrojtjes së tij, deri në shfajësimin e tij të dytë në fund të vitit 2012.

… Ekziston një vështirësi e veçantë në lidhje me përcaktorët ‘luftëtarë’ dhe ‘civilë’. Edhe përpara se të fillonte konflikti në vitin 1998, shqiptarët e Kosovës, veçanërisht në zonat rurale, qenë të prirur për të mbajtur armë zjarri si rrjedhojë e dekadave gjatë të cilave shteti nuk mund të ofronte siguri, por edhe si pasojë e Kodit Kanunor që i detyronte individët dhe familjet të ishin përgjegjëse për garantimin e sigurisë së tyre dhe për mbrojtjen e nderit të tyre. Në fund të luftës, thuajse e gjithë popullsia civile serbe e Kosovës ishte armatosur nga regjimi i Beogradit duke e parë atë si mbështetje ushtarake për shërbimet shtetërore të sigurisë. Megjithatë, për qëllimin e këtij libri, individët që nuk njihen zyrtarisht si pjesëtarë të një grupi të armatosur do të konsiderohen civilë jo-luftëtarë dhe të paarmatosur, përveçse kur ekzistojnë prova për të kundërtën.

[1] NDI është një organizatë jo-qeveritare pranë Partisë Demokratike Amerikane, e cila operon në të gjithë botën në mbështetje të institucioneve dhe praktikave demokratike.

DILE PJETËR MARKU (Cuca e Maleve)

DILE PJETËR MARKU

Për Dile Pjetër Markun është shkruar shumë, por këtu referohen dy materiale, drama me të njëjtin titull shkruar nga Loni Papa dhe emisioni televiziv “Ngjarje dhe Data” transmetuar në Radio Televizionin Shqiptar, me rastin e 35 vjetorit të vrasjes.

Akoma, drama “Cuca e Maleve” ka qenë pjesë e repertorit të të gjithë trupave teatrore të shkollave të mesme para viteve 1990.

Drama “Cuca e Maleve”. Autor Loni Papa

Synopsis

“Cuca e Maleve” është dramë e letërsisë shqiptare, shkruar nga dramaturgu Loni Papa. Kjo dramë pasqyron luftën për arsimimin dhe emancipimin e gruas dhe të shoqërisë shqiptare ndaj forcave regresive dhe mentaliteteve të prapambetura në vitet e para pas çlirimit të vendit. Ngjarjet zhvillohen në një nga fshatrat e Veriut të Shqipërisë, në vitin 1949. Cuca ishte një vajzë e re, e cila nuk u pagëzua nga prifti i fshatit, sepse i ati, Gjini, nuk pranoi të ngrejë gurin e pendesës pas akuzës për një vjedhje, veprim të cilin ai nuk pranonte se e kishte kryer. Duke qenë se foshnja mbeti pa emër, i gjithë fshati e quajti Cuca.

Në dramë, Cuca është mbrojtëse e së resë dhe e të drejtave të grave. Ajo dëshiron të ndihmojë gratë dhe vajzat e fshatit të shkollohen dhe të kuptojnë të drejtat e tyre, si arsimimi, punësimi, barazia gjinore dhe të mos qëndrojnë të ndrydhura nën peshën e zakoneve dhe mentaliteteve të trashëguara nga e kaluara. Cuca është vajza e vetme në fshat që ka prishur fejesën e saj që në djep (kryer sipas ligjeve kanunore). Ajo ka ngritur në shtëpinë e saj kurse kundër analfabetizmit, për t’u mësuar grave dhe vajzave të shkrim e lexim. Duke u bërë ballë me dinjitet paragjykimeve, Cuca ka arritur të fitojë zemrat e shumicës së malësoreve. Aktiviteti dhe influenca e Cucës në fshat, shihen si sfidë nga Komiteti i Maleve. Me pretendimin se Cuca ka thyer zakonet dhe ka turpëruar fshatin, përkrahësit e Kanunit orvaten të manipulojnë mendimin e një pjese të fshatareve kundër Cucës, por pa ia dalë dot mbanë. Në këto rrethana kur kuptojnë se vajza rebele “po bëhet më e zgjuar dhe po del mbi burrat”, Komiteti i Maleve urdhëron vrasjen e saj. Një natë të errët, ndërsa Cuca është e vetme në shtëpi me nënën e verbër, katër burra hyjnë me pabesi, e nxjerrin me forcë nga shtëpia dhe e vrasin.

Drama “Cuca e Maleve” është vlerësuar me çmimin e Republikës të Shkallës së Dytë në vitin 1972.

DILE PJETËR MARKU – Heroinë e Popullit. Me rastin e 35 vjetorit të vrasjes

Çfarë ka kreshta që mendon? / Një bijë të vetën po kujton / Për Dilën një dëshmore / Sokoleshën kashnjetare.

Fli e qetë në tokën nanë / Moj Dilicë moj sokoleshë, / Çou shih Kashnjetën tonë / Se sa bukur sot është veshë.

 Lapidar ty të ka n’gritë /  emri yt t’na bëjë dritë.

  • (Kënga e shoqëruar me çifteli, me vargjet e mësipërme do të shoqërojë fillimin e emisionit me plane nga lapidari, varrezat e dëshmorëve dhe portretin e Dila Pjetër Markut).

Folësi: Kështu do t’i këndonte populli nëpër vite njërës prej bijave të tij trimëreshë, Heroinës së Popullit, Dila Pjetër Markut, Dilicës së Mirditës. Sokolesha e Kashnjetit apo si do e njihte mbarë Shqipëria me emrin Cuca e Maleve, me veprën e saj të pavdekshme do të hynte natyrshëm në këngë, në dramë, në rapsodi.

Mirdita, emër i bukur i një krahine me male të larta, të veshura me petkun e blertë të bjeshkëve. Në rrëzë të këtyre maleve e bjeshkëve, në shpatullat e kodrave, shtrihet fshati Pregen. Natyra i fali bukuri të rrallë Fregenit dhe tërë Mirditës, por mbi të gjitha njerëz të guximshëm, që kanë jetuar atje ku ishte vështirë të jetohej.

Këtu, në këtë shtëpi të Fregenti, në këtë familje të varfër që gjithë jetën ka vuajtur për bukën e gojës, u lind më 30 maj 1931, Cuca e Maleve, Dile Pjetër Marku.

Asnjë pushkë nuk u dëgjua atë ditë. Zakoni e donte që krisma të dëgjohej vetëm kur lindin djem, paçka se Dilica do të rritej burrneshë. Nuk i kishte mbushur ende të gjashtë muajt kur i vdiq i ati, Pjetri, dhe mbeti jetime. E ëma, Gjela, ishte e verbër, ndërsa i vëllai, Prenga, ishte ende fëmijë për të mbajtur mbi shpinë hallet e rënda të familjes. Në këto rrethana të vështira, tërë fëmijëria e Dilicës do të kalonte në mjerim e errësirë të plotë. Ashtu si gjithë vajzat e Kashnjetit e të tërë Mirditës, ajo u rrit pa shkollë e dituri. Edhe ato pak shkolla që kishte Mirdita në atë kohë, ishin në dorën e klerikëve. Dilica do të rritej nën presionin e ligjeve të egra të Kanunit dhe nën ndikimin e zakoneve të vjetra prapanike. Që kur ishte në djep, 7 muajsh, pikërisht mbi bazën e atij Kanuni, ishte fejuar larg Fregenit.

Fëmijëria e Dilicës do të kalonte në Mirditën e ngarkuar me barën shekullore të urisë, me plagën e pashëruar të vëllavrasjes, me hijen e zezë të kishave dhe të sarajeve të kapedanëve gjakpirës. Ishin ato kohëra, kur malësorët bënin ditë të tëra rrugë për të blerë një grusht misër dhe fare pak kripë.

Ndërsa kulloste bagëtinë nëpër shpatet e maleve, Dila dëgjoi për herë të parë se ishte themeluar Partia Komuniste e Shqipërisë, e cila ishte vënë në krye të Luftës për çlirimin kombëtar e shoqëror.

Takimet e shpeshta me partizanët filluan të zgjojnë në ndërgjegjen e saj ndjenjën e një jete të re, krejt të ndryshme nga ajo që kishte kaluar. Ajo e shikonte se gratë dhe vajzat malësore po luftonin krah më krah me burrat dhe vëllezërit e tyre për të shporrur okupatorët dhe tradhtarët e vendit.

Kur mësuan lajmin mbi çlirimin eShqipërisë, edhe Dila, edhe nënë Gjela, nuk dinin si ta shprehnin gëzimin e tyre.

  • Të punosh për Partinë, ja këtë të bësh moj Cucë – i thoshte nënë Gjela. Ne jemi të varfër. Përveç jetës, nuk kemi gjë tjetër se çfarë t’i japim Pushtetit të Ri Popullor, moj bijë e nënës.

Në vitet e para të çlirimit, Dilen do ta gjejmë mes shoqeve, në ballë të luftës kundër zakoneve prapanike në Malësinë e Kashnjetit

Shumë shpejt ajo bëhet një propogandiste e flaktë e vijës së Partisë. Emri i saj fillon të dëgjohet anembanë Mirditës. Kontaktet e shpeshta me kuadro të njohur të Partisë si Bardhok Biba e Ndrec Ndue Gjoka, e lartësojnë dhe aftësojnë Dilen edhe më shumë si luftëtare të së ardhmes.

Megjithë presionet e armikut të klasës, Dila do të shkonte aty ku e thërriste zëri i Partisë, në mbledhjet e rinisë, në kurset e luftës kundër analfabetizmit, në aksionet e ndryshme ku luftohej e punohej për ndërtimin e jetës së re.

Ishte verë e vitit 1948. Në fshatin Kalur bëhej një mbledhje për të dalë vullnetarë në ndërtimin e hekurudhës tiranë – Durrës. Dile Pjetër Marku ngrihet e para:

  • Me leje? Jam me fjalën tuaj, o i deleguar i rinisë. Më regjistroni vullnetare.

Sinkron: Mrika Biba

Folësi: Aty ku derdhej djersa për ndërtimin e hekurudhës, Dila u kalit edhe më shumë me vështirësitë e jetës. Armiqtë vazhdonin pa ndërprerje veprimtarinë e tyre për të përkulur e gjunjëzuar këtë vajzë të Malësisë. Fjalët e dala lart e poshtë nga armiku i klasës dhe reaksioni se ajo ishte një “vajzë e përdalë”, se “kishte koritë malet e shkelur rëndë ligjet e Kanunit”, megjithëse i rëndonin në shpirt, mundi t’i përballojë së bashku me ndihmën e shokëve të Partisë që gjithmonë i qëndronin pranë, me guxim.

  • Mbahu o burrneshë, – i thoshte vazhdimisht Bardhok Biba. Ti je sokolesha e Partisë.

Dila e kishte gjetur tashmë rrugën e saj. Ajo ishte përgatitur shpirtërisht për t’u përballur me çdo sakrificë, deri në derdhjen e gjakut për Partinë. Është koha kur reaksioni lëviz në përpëlitjet e tij të fundit duke kryer akte sabotimi, vrasje e krime të shëmtuara. Bandat e tërbuara të kriminelëve kërkonin të zhduknin me çdo kusht manushaqet e para në pranverën mirditore. Ishin këto banda që më 7 gusht 1949 vranë Sekretarin Politik të Komitetit të Partisë të Rrethit Mirditë, Heroin e Popullit Bardhok Biba. Vrasja e komunistit hero tronditi thellë zemrat e mirditorëve, tronditi edhe zemrën e Dilës 18 vjeçare.

  • Kriminelët vranë Ndrec Ndue Gjokën, vranë Martën e Prenën, vranë Mrikën, të vranë ty o Bardhok. Kujtimi yt na jep forcë, na jep krahë.

Pikërisht në këto momente, Dile Pjetër Marku shkon vullnetare për të dytën herë në hekurudhë. Tashmë Dila e Kashnjetit, duke mos përfillur presionet e shantazhet, me guxim do ta thoshte hapur fjalën e Partisë, kudo dhe kurdoherë, për të drejtat e gruas në punë, shoqëri e familje.

Sinkron: Drane Lushi

Emri i Dilicës ishte kthyer në një emër të urryer për reaksionin. I ashtuquajturi Komiteti i Maleve vendosi të hakmerrej me çdo kusht. Nata e 14 nëntorit 1950 ishte me shi. Kriminelët, së bashku me priftin e fshatit Don Zef Oroshin, kishin hartuar planin e vrasjes së Cucës së Maleve. Skena ishte ngjethëse.

Sinkron:  Gjela Marku, nëna e heroinës

Folësi: Pse ke vajtur në hekurudhë? Ti po na prish gratë! Ç’të duhet ty Partia?

Këtyre fjalëve të ndyra të kriminelëve, Dila ju përgjigj me kokën lart:

  • Partia është jeta ime.

Kriminelët e lidhën vajzën sokoleshë. Nëna e verbër plakë, e mbetur vetëm, dëgjon nëpër natë krisma pushke. Këtu, në këtë vend, buzë përroit të Fregenit, 35 vjet më parë, u vra nga kriminelët për të mbetur e pavdekshme Dila Pjetër Marku, që do të hynte në histori me emrin Cuca e Maleve. Sokolesha 19 vjeçare e Kashnjetit, veprimtarja e zjarrtë e rinisë, luftëtarja e palodhur për dritën e përparimit, ngrihet sot në piedestalin e trimërisë nga Partia.

Presidiumi i Kuvendit Popullor i Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë e ka dekoruar Dila Pjetër Markun me titullin e lartë “Heroinë e Popullit“.

Cuca e Maleve, shqiponja e maleve, bija e Partisë, ka mbetur me veprën e saj të pavdekshme simbol heroizmi dhe frymëzimi për të gjithë brezat.

Në foto kryesore

Roza Anagnosti në rolin e Cucës dhe Margarita Xhepa në rolin e nënës së saj.

Në barkun e balenës Nga Valbona Nathanaili

Në barkun e balenës

Nga Valbona Nathanaili

Admirali William H. Mcraven, veteran i flotës detare të Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe autor i librit “Nëse doni të ndryshoni botën…” beson, se çdo person është në gjendje të sjellë ndryshimin dhe ta bëjë vendin e tij shumë, shumë më të mirë: “Një amerikan ka mundësinë të takojë dhjetë mijë njerëz gjatë gjithë jetës. Nëse secili nga ne ka mundësinë të ndryshojë jetën e vetëm dhjetë personave, dhe secili nga këta të dhjetë, ndryshon jetën e dhjetë të tjerëve – vetëm dhjetë – atëherë përgjatë 125 viteve, do të kemi ndryshuar jetën e 800 milionë njerëzve!”.

Por jo të gjithë besojnë te ndryshimi nëpërmjet fjalës dhe te ndikimi që përçon ajo. Nëse lexon komentet që u bëhen artikujve të ndryshëm të botuar në mediat a portalet e shumta, nuk mungojnë komente të tipit: Pse shkruan? Kujt i flet!? Askush nuk të dëgjon!

Duket se efektet psikologjike të të jetuarit për një kohë të gjatë në një vend si i yni, me korrupsion, shitblerje vote dhe trafik parimesh, ku flitet për besën, por besë ka më shumë shitësi i domateve me hormone se sa pronari i një institucioni arsimor, kanë çuar në krijimin e një ndjenje shtypjeje dhe mungese dialogu, si dhe të një lloj mosbesimi ndaj fjalës së lirë, institucioneve dhe njerëzve që udhëheqin, pushtetarë a të zgjedhur qofshin dhe, të gjitha bashkë, në kultivimin e së ashtuquajturës “kulturë e autocensurës”. Fjala nuk është më e para!

Kjo kulturë autocensure, pavarësisht mënyrës se si paraqitet, naive ose jo, e paqtë ose jo, agresive ose jo, po forcohet përditë e më shumë dhe po ndikon, drejtpërdrejt, në ushtrimin e një censure edhe mbi të tjerët për të mos folur, nën moton “Për kë po e thua!” Duket sikur jetojmë në barkun e një balene, njësoj si Xhepeto te “Pinoku” i Kolodit! Në errësirë e të nënshtruar ndaj fatit, ushqehemi me mbeturinat e stomakut të kafshës së frikshme dhe ndriçohemi nga dhjami i saj, ndërsa shpëtimin e presim nga jashtë.

Nëse jemi të zhgënjyer nga politikanët, nga drejtimi i vendit, nga rruga që ka marrë zhvillimi, atëherë zgjidhja është te fuqizimi i institucionit të fjalës së lirë, të mendimit ndryshe, të shtimit të ndikimit. Nuk mund të thuash se jam edhe i lirë, edhe i vetëcensuruar; se jetoj në demokraci, dhe nuk kam besim te forca e fjalës dhe ndikimi që ka ajo

Pak… është më mirë se asgjë, thonë anglezët. Të flasësh… është më mirë se të heshtësh! Dështimi ose suksesi i demokracisë varet nga mundësia që u japim njerëzve që mendojnë në mënyrë të pavarur. Dështimi ose suksesi i demokracisë varet nga përkrahja dhe besimi që u ofrojmë njerëzve që kanë aftësinë të përmirësojnë cilësisht opinionin e përgjithshëm publik të thonë fjalën e tyre, nga përpjekjet e të gjithëve për të krijuar një shoqëri qytetare dhe të ditur. Nuk mund të pretendojmë se po ndërtojmë një shtet demokratik, nëse shoqëria nuk është demokratike. Shoqëria nuk bëhet demokratike duke zhvilluar autocensurën dhe kultivuar censurën, por duke besuar në disa vlera të përgjithshme dhe një nga këto është besimi te artikulimi i të vërtetave.

Fenomeni merr përmasa të mprehta në shoqëri ku një masë e madhe qeniesh njerëzore nuk kanë arsimimin dhe edukimin e duhur. Në raste të tilla, shprehej njëqind vjet më parë Giddings, shumica (lexo demokracia) vërtet pohon politikën e liderëve të zgjedhur, por kjo nuk do të thotë se ata punojnë detyrimisht në interes të saj.

Demokracia vërtet është hipokrizi, shprehet Orwell, por sado hipokrite të jetë, janë disa vlera te të cilat duhet të kemi besim. Për anglezët, patriotizmi shërben si një fije lidhëse për të gjitha shtresat e shoqërisë, njësoj si mblidhet tufa e bagëtive kur i duhet të përballet me ujkun.  Koncepte si drejtësia, liria dhe e vërteta objektive vërtet mund të jenë iluzione, por janë iluzione të fuqishme dhe te të cilat duhet të vazhdojmë të besojmë. Dhe padyshim të flasim në emër të tyre!

Autori Alberto Frashëri përballë gazetarit Dashnor Kaloçi

Refleksione të autorit dhe gazetarit rreth romanit “La Quinta”

D. Kaloçi: Romani juaj rrëfen jetën e një grupi artistësh nën regjimin totalitar në Shqipëri duke vënë në plan të parë represionin e diktaturës. Cili ka qenë objektivi, ose synimi juaj i vërtetë në këtë libër që botohet në Itali tre dekada pas rënies së atij regjimi?

A. Frashëri: Pas rënies sё nazifashizmit, arti me format e shumta tё tij e ka rivizituar realitetin dhe vuajtjet e shkaktuara nga dy prej totalitarizmave mё mizore tё historisё. Nё rastin e regjimeve totalitare tё Lindjes Europiane, pёrkundrazi, mbretëron njё heshtje relative e pafalshme. Nuk janё nostalgjitë pёr regjimet totalitare qё mund ta shpёtojnё botёn. Nuk mund tё jetё as propaganda e partive qё mund ta thellojё njohjen e tё vёrtetёs mbi tё Keqen Absolute tё shekullit XX. Vetëm arti, me tё gjitha format shprehёse tё tij, do tё mund t’u transmetojë breznive tё reja tё Vёrtetёn historike, bashkё me tragjedinë e vuajtjes njerëzore tё popujve europianё.

Universi dhe Natyra, misteri i tё Bukurёs dhe drita e Urtёsisё, Paqja si shprehje e Ekuilibrit dhe Harmonisё nuk kanё kombёsi. E dinё mirё artistёt qё nё aftёsinё krijuese shohin magjinё e Natyrёs dhe, nё njё farё kuptimi, edhe pavdekёsinё e Njeriut. Pёr kёtё bindje dhe ndjeshmёri fisnike artistёt janё viktimat e para tё regjimeve diktatoriale.

Asht ky sfondi historik i romanit “La Quinta”, nё tё cilin jam pёrpjekur tё rrёfej dramёn reale tё njё grupi artistësh qё e vuajtёn dhunёn fizikisht e shpirtёrisht, por pa tradhtuar aspak bindjet dhe ndjeshmёritё e tyre fisnike. Nga kjo pikëpamje, ata janё heronjt e vёrtetё tё asaj periudhe obskurantiste qё shumё prej sivёllezёrve tanё nuk njohin ose po e harrojnё.

D. Kaloçi: Hyrja e librit i ngjan një eseje. Cili është mesazhi që ju keni dashur të transmetoni me atë hyrje?

A. Frashëri

E shkruajta këtë roman jo si një realitet që karakterizon botën shqiptare, sepse atë eksperiencë e kanë përjetuar edhe kombe të tjera, kush më shumë e kush më pak. Ajo përvojë tregoi që totalitarizmi asht forma më ogurzezë e pushtetit që historia moderne ka njohur. Objekti apo argumenti kryesor i këtij libri asht konflikti midis artit dhe pushtetit që në rastin e regjimeve totalitare arrin format më të dhunshme e më absurde. Kjo ndodh sepse pushteti kurdoherë përpiqet të dominojë hapësirën që e ndan nga arti dhe shkolla. Arti dhe shkolla janё ato qё e bёjnё tё pavarur qytetarin, pra e bëjnë tё aftё tё mos bjerë nё grackën e propagandës por tё gjykojё mё objektivitet realitetin. Në rastin e totalitarizmave ky konflikt arrin shkallën më të lartë. Kjo rrethanë duhet të na bindë për rolin e madh që kanë shkolla dhe arti në jetën e një kombi. Sot, me që ra fjala, ideja për të shkatërruar teatrin e parë të rëndësishëm të vendit është e papranueshme, sepse ai teatër dëshmon veprën e shquar të një plejade artistësh për kulturën kombëtare. Historia ka kulturën si udhërrëfyes, si

frymëzues dhe si thelb të ekzistencës së një kombi. Ekonomia dhe të tjera fusha janë instrumente për të pasuruar kombin në të gjitha pamjet që na ofron kultura. Romani “La Quinta” i kushtohet pikërisht konfliktit mes formave të devijuara të pushtetit dhe kreativitetit të shoqërisë. Ky fenomen universal në kohë dhe në hapësirë nuk i përket vetëm botës shqiptare.

D. Kaloçi:Librin, me një sfond historik të pasur me ngjarje nga bota shqiptare, ju e keni shkruar në italisht dhe e botuat në Romë. Pse pikërisht në italisht dhe jo në shqip?

A. Frashëri

Shumë qytetarë e njerëz të shquar të artit në Shqipëri kanë punuar mjaft në këtë drejtim, si shkrimtarë, publicistë, muzikantë, piktorë etj. Unë jetoj në Itali dhe shoh që edhe atje, si në të gjitha shtetet perëndimore, ka nevojë të njihen disa karakteristika të totalitarizmit që janë trajtuar më pak, sidomos në art e letёrsi. P.sh. Musolini i detyroi profesorët të deklarojnë me shkrim besnikërinë ndaj fashizmit. Nuk ua kërkoi teknikut, inxhinierit apo ekonomistit, por thjesht njerëzve që ndikojnë formimin kulturor të qytetarit. Funksionin edukativ të shkollës dhe të artit ai donte ta vinte në shërbim të ideologjisë fashiste. Ata që nuk e deklaruan atë besnikëri u flakën nga shkolla. Pikërisht këto aspekte të totalitarizmit janë më pak të rrahura. Së dyti, bota perëndimore propagandon me të drejtë kundër totalitarizmit të majtë, por propaganda nuk asht në gjendje të zëvendësojë atë që mund të bëjë arti dhe letërsia. Historia formale na jep një kronikë të vyer e absolutisht të nevojshme ngjarjesh mbi evolucionin e shoqërisë, por këto mbeten larg dhimbjes njerëzore, pasioneve dhe meditimeve individuale. Ne jemi në gjendje të dallojmë njeriun e Romës së lashtë nga ai i kohës sonë vetëm në saje të veprave që na sjell arti: poezia, drama, romani, muzika, piktura etj. Në këtë det të pafund krijimesh, desha të shtoj diçka nga realiteti shqiptar: forcën dhe fisnikërinë me të cilën shqiptarët përballuan një nga format më të urryera e mizore të totalitarizmit. Përvoja shqiptare jep një kontribut të pamasë në njohjen e totalitarizmit të majtë, pra mendoj që duhet njohur si nga bota, ashtu edhe nga brezat e rinj në Shqipëri. Romanin e kam shkruar në italisht, jo vetëm sepse jetoj prej gati 30 vjetësh, por edhe sepse mendoj se ky argument u intereson të gjitha vendeve.

D. Kaloçi: Ngjarjet në libër janë kryesisht nga Shkodra në Tiranë. A ka diçka reale në personazhet dhe ngjarjet që tregoni?

A. Frashëri

Ky roman rrëfen ngjarje reale e që shqiptarët njohin mirë, por me personazhe të krijuara nga autori. Natyrisht, kush i ka jetuar ato vite, në personazhet kryesore të librit do të gjejë modele të ngjashme më artistë të njohur. Ajo që lexuesi i brezit tim gjen në atë libër asht ndjenja e frikës dhe pasigurisë që shoqëronte jetën tonë nga lindja deri në vdekje. Përkundrazi, lexuesi i ri, që fatmirësisht nuk e ka njohur atë regjim satrap e absurd, ka nevojë të njohi mirë atë formë të pushtetit arbitrar e despot për të evituar që në të ardhmen ai mjerim të përsëritet.

Në roman ka disa trama kryesore që lidhen me një grup artistësh, miq mes tyre e të talentuar. Në jetë e në punë ata survejohen nga policia politike, në të cilën një ish shok shkolle i tyre bën karriere dhe ka si detyre të vëzhgojë ambjentet artistike të qytetit. Njëri prej artistëve, basi lirik Marin Kraja, ishte kundër heqjes së veprave të klasikëve të muzikës botërore nga repertori i Teatrit të Operas dhe Baletit. Ai u përjashtua nga lidhja e shkrimtarëve dhe artistëve dhe iu dha gjykatës për dënim. Të njëjtin fat pësoi edhe piktori i talentuar, Naim Bregu, që u akuzua si modern dhe i papajtueshëm me ideologjinë e regjimit. Ky u dënua rëndë nga gjykata. E shoqja e këngëtarit iu nënështrua fatit dhe nuk e braktisi të shoqin edhe pse iu desh të punontë për bukën e gojës në një fermë bujqësore. Përkundrazi e shoqja e piktorit e fshiu nga jeta e vet të shoqin. Këto diferenca ne i njohim mirë. Dhuna arrinte deri sa të tjetërsonte deri dhe dashurinë, miqësinë apo të ndante familjet. Personazhi kryesor dhe më kompleks asht ai i një instrumentisti dhe kompozitori te ri, Fran Kola, që ka sukses, por presioni i regjimit ia vështirëson jetën dhe e godet pikërisht në veprën e tij më të mirë, “Poema e Paqes”, një koncert për trombë dhe orkestër në Do maxhor. Epilogu i romanit ka një farë spiritualizmi në mënyrën se si Frani e gjen shpëtimin. Një shpëtim virtual që e gjeti arsyen në Bukuritë e kësaj jete: Dashuria, Natyra, Liria dhe Muzika.

D. Kaloçi: Kopertina paraqit basorelievin e Rozafës, vepër e skulptorit Skënder Kraja. Është e rastit kjo zgjidhje, apo lidhet me përmbajtjen e romanit?

A. Frashëri

Jo, nuk asht e rastit. Libri hapet me legjendën e Rozafës dhe mesazhin e saj që në thelb shoqëron nga kreu deri në fund një ide që jam përpjekur ta përpunoj në libër. Heronjtë e romanit krijojnë veprat e tyre, edhe pse në kushte të lirive shumë të kufizuara. Ata e pyesin veten si asht e mundur që edhe në mjerim e në robëri njeriu të krijojë. Liria asht ajo që i jep krahë krijimtarisë njerëzore në të gjitha format e saj. Por edhe në historinë e regjimeve despote njeriu ka krijuar, në të gjitha fushat. Kjo e vërtetë mund të konkretizohet me legjendën e Rozafës, një Maksimum Absolut, edhe pse në pamje absurde. Rozafa që porsa kishte lindur, kur i thanë që do e flijonin, nuk kërkoi jetën, por u lut ta varrosnin pjesërisht, duke i lanë një sy, një gji dhe një dorë jashtë që të mund të kujdesej për fëmijën, krijesën e saj. Pra, një mesazh, që edhe pse makabër, asht nga format më njerëzore, tragjik dhe bindës për forcën e krijimtarisë të Njeriut: gruaja që edhe pas vdekjes përpiqet t’i japi jetë krijesës së vet. Pikërisht këtë mesazh të asaj legjende hyjnore, për thelbin që shpreh, desha ta vendos në piedestalin e njërës prej ideve kryesore të romanit: vendosmëria dhe forca krijuese e Njeriut janë të pathyeshme. Ajo i përket Natyrës njerëzore dhe nuk ka totalitarizëm që ta asgjësojë. Njeriu asht një krijesë e Natyrës, ndërsa totalitarizmi asht një tjetërsim i urryer i natyrës njerëzore. Jeta e ka konfirmuar këtë të vërtetë: ithtarët dhe liderët e totalitarizmave e kanë përfunduar jetën të dështuar si frikamanë, të dënuar e të urryer nga njerëzimi. Në këto rrethana medituese më lindi e natyrshme dëshira për të vendosur në kopertinë basorelievin e Rozafës, gjë që ma bëri të mundur me shumë fisnikëri autori i basorelievit, profesor Skënder Kraja.

D. Kaloçi: Titulli “La Quinta” tërheq vëmendjen. Çfarë shpreh dhe si do të ishte në gjuhën shqipe?

A. Frashëri

Këtë roman fillimisht e pata titulluar “Il sogno di un musicista”, pra “Ëndra e një muzikanti”. Ky titull ishte një shprehje domethanëse e epilogut të romanit. Nga ana tjetër muzika në këtë libër ka një rol të veçantë. Ajo përbën një farë sfondi që, sipas mendimit tim, harmonizohet mrekullisht me përmbajtjen. Heroi i romanit, Fran Kola, pas goditjes që merr nga regjimi, ka një ide kah vetëvrasja dhe sjell ndërmend fundin tragjik të Preng Jakovës. Në ato ditë të vështira mendja e tij virtualisht interpretonte muzikën e simfonisë së pestë të Bet’hovenit, si një ekuivalent shpirtëror dhe moral i jetës dhe pikëpamjeve të tija. Ai e braktis idenë e vetëvrasjes. Dashuria për shoqen e jetës, Rudinën, magjia e natyrës, ajri i pastër i malit, muzika e kësaj simfonie dhe fluturimi i një shqiponje që çuditërisht shoqëron shëtitjen e tij në mal krijojnë një atmosferë spirituale në të cilën Frani rigjen qartësinë dhe forcën për të mbijetuar.

Muzika ishte jeta dhe forca e tij. Për këtë arsye mendova që kjo simfoni t’i japi titullin romanit. Në italisht, titulli i shkurtuar qëndron, madje asht i bukur, “La Quinta”, d.m.th. “E pesta”. Për një version të këtij titulli në shqip, nëse kjo do të jetë e nevojshme, do të doja të konsultoj miq të mij muzikantë dhe gjuhëtarë.

D. Kaloçi: Ky është romani juaj i dytë që rrëfen jetën shqiptare gjatë regjimit totalitar të Hoxhës. Çfarë diference ka ndërmjet këtyre dy librave ose çfarë të reje sjell njëri kundrejt tjetrit?

A. Frashëri

Hannah Arendt ka shkruar shumë për totalitarizmin. Kjo filozofe gjermane, emigruar në ShBA e ka njohur mirë nazizmin dhe tragjedinë e luftës së dytë botërore. Atë tragjedi dhe ideologjinë përkatëse i trajton në aspektet filozofike në veprat e saj. Nga ana tjetër, shumë artistë trajtojnë të njëjtin problem me instrumentet që u ofron arti ku kontribuojnë. Sipas mendimit tim, problemi i totalitarizmit si formë e devijuar e pushtetit (ideologji e praktikë) asht gjithmonë aktual. Nëse duam të evitojmë praninë e një tirani në histori, duhet të kujdesimi për edukimin e të rinjve, duke filluar nga fëmijëria e hershme e tyre, sepse siç thotë Platoni “Në çdo njeri, dremit një tiran”. Kjo fjalë e urtë mund të interpretohet edhe në një rrethanë specifike: në çdo realitet ka shtresëzime të ideologjive të tilla si fashizmi, nazizmi dhe komunizmi që kemi njohur. Sot, fjala vjen, Europa po kalon një fazë të vështirë jo vetëm ekonomike, por edhe më thellë. Ato shtresëzime të ideologjive totalitare përtërihen sa herë që shoqëria hyn në krizë. Thuajse në të gjitha vendet europiane forcat ekstremiste po fuqizohen. Cili njeri mund të konfirmojë që kjo gjendje nuk ka rreziqe për demokracitë perëndimore? Qytetarët duhet të jenë të vetëdijshëm për rreziqet që sjellin situata të tilla. Shkolla dhe arti duhet të punojnë në këtë drejtim. . .

Në rastin e dy librave të mi, çfarë mund të them? I pari, “L’amara favola albanese”, tregon një realitet të dhunshëm nga pikëpamja dhe ndjeshmëria e një të riu, nga fëmijëria deri në përfundimin e studimeve universitare. Ai vëzhgon, mediton dhe dëshmon hipokrizinë e një sistemi absurd. Përkundrazi, romani “La Quinta” ka një hapësirë ngjarjesh, njё sfond historik e personazhe në të cilat jam përpjekur të rrëfej një nga konfliktet e shumta të regjimeve totalitare me shoqërinë: persekutimi i intelektualëve dhe njerëzve të fesë, censura e dhunshme e artit dhe madhështia e njeriut që e vuajti fizikisht dhe shpirtërisht atë regjim pa tjetërsuar aspak thelbin e tij: dëshirat, miqësitë, pasionet dhe bindjet. Jo të gjithë janë të vetëdijshëm për forcën që kombi shqiptar tregoi në atë gjysmë shekulli. E varfëruan në palcë, e internuan pa gjyq, e dënuan për një fjalë goje, por ai nuk e humbi fisnikërinë e tij. Ndoshta Shqipëria asht vendi i vetëm në të cilin asnjë ish i dënuar apo i internuar për dekada me pleq e fёmijё që u rritën rrethuar nga telat me gjemba, nuk ka tentuar të vrasë apo të hakmerret kundër njerëzve të atij regjimi.

D. Kaloçi: Njё pyetje tё fundit: a e keni menduar botimin nё shqip tё kёtyre dy librave?

A. Frashëri

Po, e kam menduar, por nuk kam patur asnjё sinjal apo interes nga ana e botuesve. Nё se kjo do tё konsiderohet e dobishme, atëherë duhet parë problemi i përkthimit. Profesoresha e letërsisë italiane, Loretta Santini, mё shkruante këto ditë: “Me ka tronditur leximi i këtij romani. Duhet të studiohet edhe në shkolla …” Dua tё shtoj, – dhe e mbyll, – qё romani “L’amara favola albanese” asht përfshirë shpesh herё nё programet e letёrsisё si lexim plotësues pёr njohjen e totalitarizmave tё shekullit XX. Ai libёr gjendet nё njё numër shumё tё madh bibliotekash kombëtare, universitare, krahinore, si dhe nё katalogёt e librave shkollorё. Pra problemi i botimit në shqip nuk varet nga unë, edhe pse ai botim do të më jepte një kënaqësi të veçantë.