Çmimi Nobel (2018) në ekonomi “Për identifikimin e problemeve shqetësuese të shoqërisë, në zgjidhjen e të cilave tregu i lirë ka dështuar”

Çmimi Nobel (2018) në ekonomi “Për identifikimin e problemeve shqetësuese të shoqërisë, në zgjidhjen e të cilave tregu i lirë ka dështuar”

Përgatiti: Valbona Nathanaili

Në foto, dy fituesit e Çmimit Nobel në Ekonomi për vitin 2018, William Nordhaus dhe Paul Romer.

Çmimi Nobel në Ekonomi për vitin 2018 u jepet William D. Nordhaus nga Universiteti i Yale dhe Paul M. Romer nga Universiteti i New York-ut.

Sipas Quartz, Nordhaus dhe Romer shpjegojnë aftësinë tonë të mrekullueshme për të krijuar dhe, në të njëjtën kohë, edhe për të shkatërruar rritjen.

Sipas Bloomberg, William D. Nordhaus nga Universiteti i Yale dhe Paul M. Romer nga Universiteti i New York-ut, fitojnë Çmimin Nobel për vitin 2018 në ekonomi, për shndërrimin në temë diskutimi në shkencën e ekonomisë të dy çështjeve që kanë qenë objekt shqetësimi për një kohë të gjatë, ndryshimet klimaterike dhe inovacioni në fushën e teknologjisë.

Ndërsa Akamedia Mbretërore Suedeze, ndër të tjera, shprehet: Dy amerikanët kanë krijuar metoda që adresojnë çështje nga më të rëndësishmet dhe njëherazi kërkojnë zgjidhje të ngutshme për kohën tonë: si të krijojmë një rritje ekonomike të qëndrueshme dhe të pandërprerë në terma afat-gjatë.

Sipas The New Yorker

Nga John Cassidy, 9 tetor 2018

Në vështrim të parë, hulumtimet e dy studiuesve që fituan Çmimin “Nobel” këtë vit në Ekonomi kanë pak argumente të përbashkëta. Bill Nordhaus-it, profesor për një kohë të gjatë në Universitetin Yale, iu akordua çmimi për krijimin e një modeli matematikor, në gjendje të parashikojë lidhjen ndërmjet ndryshimeve klimaterike dhe zhvillimit të ekonomisë. Thënë ndryshe, ndikimin e këtyre ndryshimeve në ekonomi. Studimi është botuar në fillimvitet nëntëdhjetë. Nga koha që Nordhaus zhvilloi modelin e tij, një numër gjithnjë në rritje aktorësh të interesuar në këtë degë të shkencës e kanë bërë pjesë të punës së tyre, nga të cilët mund të veçojmë, për shembull, Panelin Ndërqeveritar të Kombeve të Bashkuara për Ndryshimet Klimaterike, i cili sapo ka publikuar një raport paralajmërues me pasoja të tmerrshme për botën nëse trendet aktuale të ndryshimeve të klimës do të lejohen të vazhdojnë sipas të njëjtëve koeficientë.

Paul Romer, ish-pedagog në Universitetin e Stanford-it dhe tashmë në Universitetin e New York-ut, është specialist në studimin e forcave që udhëheqin rritjen ekonomike në terma afatgjatë. Studimi që i dha çmimin, publikuar në vitet 1986 dhe 1990, thekson rëndësinë e dijeve dhe të brezit të dijes.

Në dijeninë time, Nordhaus dhe Romer nuk kanë bashkëpunuar kurrë me njëri-tjetrin dhe asnjëri prej tyre nuk është pjesë e ndonjë shkolle të veçantë, përtej përkatësisë në kategorinë e gjerë të ekonomistëve neoklasikë, që i kushtojnë vëmendje të veçantë zbatimit të matematikës në interpretimin e dukurive të kësaj shkence.

Nordhaus e Romer, njësoj si shumë ekonomistë të tetë universiteteve private që ndodhen në veriperëndim të ShBA (“Ivi League”) mbështesin, në përgjithësi, kapitalizmin e tregut të lirë. Në fakt, të dy kanë shkruar se si proceset e vazhdueshme të risive konkurruese, thelbësore për kapitalizmin modern, janë të afta të gjenerojnë përfitime të jashtëzakonshme materiale, një pjesë e të cilave nuk ka qenë e mundur të përfshihen plotësisht në statistika, si për shembull në prodhimin e brendshëm bruto.

Në rrjedhojë, përbën pak paradoks, që ajo çfarë bashkon Nordhaus dhe Romer janë pikërisht studimet në lidhje me dështimin e herëpashershëm të tregjeve për të punuar në atë mënyrë sikundër reklamohen. Ndërsa puna e secilit fokusohet në zona krejtësisht të veçanta, të dy shqyrtojnë problemin e “eksternaliteteve” të tregut, ose të “vërshimeve” përtej asaj që duhet të përmbajë shtrati i tij, por që përbëjnë një faktor të rëndësishëm justifikues për sasinë e taksës së energjisë që duhet të paguajmë, për hartimin e skemave të qasjes me bazë tregun për kontrollin e ndotjes, për paratë që duhet të financojnë kërkimin shkencor, apo për lloje të ndryshme të ndërhyrjes së qeverisë.

Në letrën shoqëruese, Komiteti i Çmimit Nobel shkruan:

  • Të dy, si Romer, edhe Nordhaus theksojnë, se në ekonominë e tregut, një makinë shumë e fuqishme si zhvillimi njerëzor është vërtet imperfekt, ndërkohë që kontributet e autorëve ofrojnë gjykime të thella se si politikat qeverisëse munden, potencialisht, të rrisin mirëqenien tonë në terma afatgjatë.

Termi “imperfekt” është disi konfuz: çështjet për të cilat diskutohen janë tejet të rëndësishme. Në një treg idealisht konkurrues, çmimet mbulojnë kostot e prodhimit të të mirave materiale, fitimet merren direkt nga konsumatori, ndërkohë që ky mekanizëm balancues u siguron tregjeve të shpërndajnë burimet dhe të mirat me më shumë eficiencë se sa ajo që mund të diktojë qeveria ose metoda të tjera që mund të zgjidhen në zëvendësim të saj. Por tregu i karburanteve (Nordhaus) dhe të mirat që mishërojnë progresin në dijen njerëzore (Romer) nuk funksionojnë në këtë mënyrë.

Kur paguajmë tre dollarë për një galon gaz, çmimi mbulon kostot e kompanisë së karburantit që janë shpenzuar për nxjerrjen nga nëntoka, përpunimin dhe transportimin deri në pikën e shitjes së karburanteve, sikundër po aq edhe kënaqësinë e të çuarit të fëmijëve me makinë në shkollë. Por çmimi nuk merr në konsideratë kostot që brezat e ardhshëm duhet të paguajnë nga akumulimi i dyoksidit të karbonit që çlirohet në atmosferë dhe, në rrjedhojë, edhe rritjen e temperaturave, përmbytjet, shkatërrimin e koraleve etj. Kjo kosto ekstra është eksternalitet negativ. Një mënyrë e zgjidhjes së këtij problemi është vendosja e kufizimeve të rrepta në djegien e karburanteve, si për shembull të gazit dhe qymyrit. Një alternativë tjetër është të imponojmë një taksë karboni – që mund ta masim – e cila në rrjedhojë mund të ndikojë në reduktimin e përdorimit të tyre. Por sa e madhe duhet të jetë kjo taksë?

Nordhaus është i pari që ka zhvilluar modelet që mund të përdoren në përgjigje të kësaj pyetjeje. Të njohura si modele të vlerësimit të integruar (I.A.M.s), ato mishërojnë lidhjet që ekzistojnë nga çlirimi i karbonit deri në ndryshimet në atmosferë, nga ndryshimet në atmosferë në ndryshimet në temperaturën globale dhe nga ndryshimet në temperaturë deri në efektet e dëmshme në ekonominë globale. Në fillimvitet nëntëdhjetë, duke përdorur versionin e parë të modelit të tij, Nordhaus llogariti se taksa e karbonit që duhet vendosur për të marrë në konsideratë efektet e mësipërme duhet të jetë, fillimisht, gjashtë dollarë/ton karboni të çliruar. Por në punimet e këtyre kohëve të fundit, që marrin në konsideratë rritjen e shpejtë të ekonomisë botërore përgjatë çerek shekullit që lamë pas, si dhe rritjen e sasisë së çliruar të karbonit që kanë shoqëruar këto zhvillime, vlerëson se kjo taksë duhet të rritet në afro tridhjetë dollarë/ton karboni të çliruar.

Një punim pozitiv i “vërshimeve” të tregjeve, në kahun e kundërt të atij të mësipërm, ka lidhje me gjenerimin e të ardhurave që nuk integrohen tërësisht në transaksionet që kryhen në tregje. Mbjellja e pemëve është një shembull i mirë: përpos faktit që na sigurojnë dru dhe fruta, pemët kanë aftësinë të thithin dyoksidin e karbonit nga atmosfera dhe të çlirojnë oksigjen. Një shembull më pak i dukshëm dhe te i cili fokusohet Romer, është krijimi i dijeve teknike, të cilat më pas mishërohen në komoditete të reja.

Për ilustrim, le të marrim historinë zhvillimit të transistorëve. Ato u zbuluan falë punës kërkimore shkencore që zhvillohej në laboratorët Bell në fundvitet 1940, ndërkohë që kompanitë filluan prodhimin e tyre për përdorim tregtar në vitin 1951. Klientët që blenë produkte që kishin në përbërje edhe këta transistorë të hershëm, si për shembull kufje e radio, mund të supozojmë se morën mbrapsht vlerën e parave që paguan. Por ky ishte vetëm fillimi: sapo u zbulua kjo dije themelore, që tregonte parimet se si mund të krijohen transitorët, biznese të tjera kërkuan mundësitë për ta vënë në përdorim, duke prodhuar transistorë jo vetë më të mirë, por edhe të llojeve të ndryshëm, një proces që Romer e krahason me krijimin e recetave të reja: “Deri më sot, firmat private kanë zhvilluar receta shumta të përmirësuara, që e kanë ulur koston e prodhimit të një transistori me një milion herë”, – shkruan në një ese botuar në vitin 1993. “Por pjesa më e madhe e përfitimeve nga ky zbulim nuk janë korrur nga firmat që i zbuluan, por nga përdoruesit e transistorëve. Vetëm pak vite më parë paguaja mijëra dollarë për miliona transistorë që ndihmonin në shtimin e kujtesës së kompjuterit, ndërkohë që sot paguaj më pak se një qind, ndonëse nuk kam bërë asgjë për ta merituar një gjë të tillë, ose nuk kam ndihmuar fare në lulëzimin e këtij fryti”.

Romer identifikon krijimin e dijes teknike që “vërshon” në krijimin e produkteve të reja, si faktor për mbështetjen e dijes ekonomike. Në një artikull të vitit 1993 paraqet modelin e tij matematik të një ekonomie që në mënyrë eksplicite përfshin sektorin e dijes. Akoma, Romer argumenton se një ekonomi ideale e tregut të lirë, lënë në funksionin e saj, tenton të prodhojë pak dije të reja. Në një mjedis tërësisht konkurrues, kompanitë shqetësohen që kompanitë e tjera do të kopjojnë e përvetësojnë shumë shpejt çdo risi që ato do të paraqesin, kështu janë shumë dorështrënguara në kostot e investimeve për kërkim e zhvillim.

Për të zgjidhur një problem të tillë, Romer propozon se është e nevojshme të paraqesim politika që nxitin mbështetjen financiare për kërkim e zhvillim shkencor, dhënien e bursave për studiuesit e shkencës dhe hartimin më së miri të përmbajtjes së patentave që u mundësojnë kompanive që ofrojnë risi të marrin, në këmbim, para për shpikjet e tyre. Akoma, shton Romer, kemi shumë punë për të bërë për hartimin e këtyre politikave, duke përfunduar: “Vendi që do të marrë në dorë udhëheqjen e botës në shekullin e njëzet e një, do të jetë ai që do të zbatojë risinë që mbështet prodhimin e ideve të rëndësishme, që mund të bëhen të tregtueshme në sektorin privat”.

As Nordhaus dhe as Romer nuk është radikal. Në një debat me temë se deri ku duhet të shkojmë në trajtimin e ndryshimeve klimaterike, Nordhaus është kritikuar shpesh si inkrementalist. Në një artikull të kohëve të fundit, Nordhaus përdor modelin e tij për të llogaritur se strategjia “optimale” për ndryshimin e klimës duhet të përfshijë rritjen e temperaturës me afro 2.5 gradë Celsius deri më 2100, e cila përkthehet në vendosjen e një takse karboni prej afro tridhet dollarë/ton në ditët e sotme, tridhjetë e pesë dollarë/ton në vitin 2020 dhe një qind dollarë/ton në vitin 2050. Por për shumë ekspertë të ndryshimeve klimaterike, përfshirë edhe I.P.C.C., argumenti se rritja e temperaturës duhet lejuar me më shumë se dy gradë Celsius është shkatërrues për botën: pa dyshimin më të vogël, ekspertët mbrojnë tezën se taksa e karbonit duhet të jetë shumë më e madhe se ajo që rekomandon Nordhaus. Sipas tyre, kjo taksë duhet të jetë afro 200 dollarë/ton në vitin 2020, ndërsa më pas rritja duhet të jetë shumë më e madhe.

Romer, i cili së fundmi ka mbajtur postin e drejtorit ekonomik pranë Bankës Botërore për një mandat të caktuar, argumenton, se në jetën e përditshme, politikat duhet të jenë të tilla që të favorizojnë mekanizmat e tregut të luajnë rol udhëheqës në pjesën më të madhe të aktiviteteve. Akoma, ai është përkrahës i zjarrtë i urbanizimit në shkallë të gjerë, sepse në besimin e tij, ndërmjet të tjerave, urbanizimi ndihmon në lindjen dhe përhapjen e ideve, sa kohë që qytetet drejtohen ashtu si duhet. Romer është autor i këtij propozimi kontradiktor:

  • Në vendet e varfra duhet të themelohen “qytetet me status”, të cilët duhet të administrohen nga përfaqësues të vendeve më të përparuara.

Nuk duhet të habitemi që një propozim i tillë i ka hapur rrugë akuzave se po provon të vendosë neo-kolonializmin.

Gjithsesi, në kontekstin e teorive ekonomike, argumenti kryesor është se të dy, si Nordhaus, ashtu edhe Romer, njohin prej një kohe të shumë të gjatë kufizimet e tregut të lirë, veçanërisht kur kemi të bëjmë me sfida që kërkojnë zgjidhje në terma kohorë afat-gjatë, si për shembull ndryshimet klimaterike, apo kur kërkojmë të nxisim inovacionin. Sot, për shumë njerëz jashtë ekonomisë, sa më sipër mund të duket si një konkluzion i dukshëm. Por nuk ishte i dukshëm për ekonomistët akademikë të viteve 1980, kur Nordhaus dhe Romer filluan të merren me çështje të tilla. Nëse i referohemi asaj periudhe, argumenton Joshua Gans, ekonomist në Shkollën Rotman të Menaxhimit pranë Universitetit të Torontos, ekonomistët shpesh ishin të vetmit që mbështesnin përshtatjen e politikave armiqësore për ndryshimet klimaterike apo nxitjen e risive. Pjesa më e madhe e tyre i frikësoheshin kostove që dukeshin tepër të larta, ndërsa të tjerë i kundërshtonin si jo produktive për politikat e industrisë.

Duke vazhduar me argumentet e Gans, Nordhaus dhe Romer kanë krijuar sfondin e duhur intelektual, që u mundëson edhe ekonomistëve më skeptikë të analizojnë këto dy çështje, në të cilat tregu ka dështuar në të kaluarën, duke përdorur mjete që tashmë ata i vlerësojnë si legjitime dhe, në rrjedhojë, të arrijnë në konkluzione që kërkojnë ndërmarrjen e veprimeve konkrete. Nordhaus dhe Romer nuk i kanë formuluar të gjithë argumentet politikë, ndoshta as edhe u janë afruar. Por për atë çfarë kanë bërë, në një mjedis tejet konservativ, e meritojnë Çmimin Nobel.

Sigurisht, çështja më e rëndësishme sot është nëse qeveritë do të kenë vullnetin të hartojnë politikat e nevojshme, veçanërisht ato që kanë lidhje me ndryshimet klimaterike. Por me një Shtëpi të Bardhë që mohon ndryshimet klimaterike dhe është miqësore ndaj konsumit të qymyrit dhe me një Kongres-Republikan ngecur në rrjetën e interesave të energjisë, duket pothuaj e pamendueshme që Shtetet e Bashkuara të Amerikës t’i përgjigjen kësaj sfide. Në rrjedhojë, në këtë fazë, ky problem shndërrohet më shumë në politik dhe më pak në ekonomik a shkencor.

 

Universitet privat apo publik? Nga Dr. Valbona Nathanaili

Universitet privat apo publik?

Nga Dr. Valbona Nathanaili

Debati për zhvillimin e universiteteve jo rrallë reduktohet në ndarjen e tyre në publikë e privatë dhe, më pas, në shtjellimin e argumenteve dhe listimin e karakteristikave që i japin, secilit grup, më shumë a më pak vlera. Një karakteristikë tjetër e debatit është synimi për t’i rreshtuar të dy llojet e universiteteve në dy llogore të kundërta, ose në dy kampe kundërshtare, ndërkohë që në pjesën më të madhe të vendeve është krejt e kundërta, sepse krahas synimit për ndërkombëtarizimin e tyre në nivel rajoni, bëhen gjithnjë e më shumë përpjekje për shkëmbime programesh e studentësh në nivel kombëtar.

Në këto radhë, synimi është pasurimi i këtij debati nga këndvështrimi i studentëve dhe moderimi nga pozitat komode të analizës së përgjigjeve të tyre.

Për këtë arsye, 179 studentëve të vitit të parë akademik 2017-2018, që ndjekin studimet me kohë të plotë në dy universitete publike: në Universitetin e Tiranës, konkretisht në Fakultetet Juridik dhe Ekonomik, si dhe në universitetin e Shkodrës “Luigj Gurakuqi”, konkretisht Fakultetin e Shkencave të Edukimit, iu kërkua t’i përgjigjeshin pyetjes, se pavarësisht universitetit e programit që po ndiqnin, kë do të preferonin ndërmjet një universiteti publik dhe një universiteti privat. Preferenca identifikohej duke zgjedhur, në një pyetësor, ndërmjet opsionit privat apo publik. Akoma, për secilën preferencë, studentëve iu kërkua të listonin, në mënyrë narrative, jo më shumë se tre arsye. Paraprakisht, gjej rastin të falënderoj shumë njerëz që më mbështetën në zhvillimin e tij, ndërkohë që theksoj dëshirën për të pasur përgjigjet e sa më shumë studentëve në universitete të tjera dhe përpiluar një hartë sa më të detajuar të zgjedhjeve të tyre. Gjithsesi, këto të dhëna paraprake janë të mjaftueshme për të hedhur bazat e një teorie.

Nga përgjigjet, 69.8% (ose 125 studentë) pohojnë se zgjedhin universitetin publik, ndërsa 30.2% (ose 54 studentë), pohojnë se do të preferonin të vazhdonin studimet në një universitet privat. Interesante është varësia e vendndodhjes gjeografike së universitetit, me preferencën e studentëve në zgjedhje. Kështu, nga 57 studentë të Fakultetit Juridik, Tiranë, vetëm 5 ose 8 % pohojnë se do të preferonin të ndiqnin një universitet privat; në Fakultetin Ekonomik, Tiranë, nga 60 studentë, 22 prej tyre ose 37% pohojnë se do të preferonin të ndiqnin një universitet privat; në  Fakultetin e Shkencave të Edukimit, Shkodër, nga 62 studentë, 27 prej tyre ose 44% pohojnë se do të preferonin një universitet privat. Trendi i dëshirës për të vazhduar studimet në një universitet privat, që rritet me largimin nga kryeqyteti dhe në pamje të parë duket se është funksion vetëm i vendndodhjes, është një tregues edhe i cilësisë së vetë universitetit: sa më shumë dëshirë të kenë studentët të zgjedhin një universitet të një lloji tjetër, aq më të pakënaqur janë me cilësinë që u ofrohet.

Sa i takon arsyeve që zgjedhin dhe justifikojnë preferencat e studentëve, ndryshe nga sa besohet, tradita dhe historia e universitetit publik (alias shtetëror) nuk përbëjnë arsye kryesore për zgjedhje. Dhe as profesionalizmi!

Arsye kryesore është tarifa e ulët e shkollimit. Zgjedhja për shkak të tarifës së ulët të shkollimit e një universiteti publik paraqitet në këto shifra: nga 125 studentë që preferojnë universitetin publik, 31.2 % (ose 39 studentë), nuk e listojnë fare si arsye tarifën, ndërsa për 62.4% (ose 78 studentë) tarifa është një nga arsyet, në mos e vetmja dhe 8 prej tyre nuk i përgjigjen pyetjes. Për grupin e dytë, në mënyrë më të detajuar, përgjigjet janë: 40 % (ose 31 studentë) e listojnë si arsye të parë, 32% (ose 25 studentë) e listojnë si arsye të dytë, 7.8% (ose 14 studentë) e listojnë si arsye të tretë dhe 18% (ose 7 studentë) e listojnë si të vetmen arsye (8 studentë nuk i përgjigjen kësaj pyetjeje). Është interesant fakti që të gjithë studentët që preferonin të ndiqnin një universitet privat, i kishin plotësuar me shumë rregull dhe në mënyrë të detajuar arsyet që shpjegonin zgjedhjen, ndërkohë që të vetmit studentë që nuk i kishin plotësuar ishin ata që zgjidhnin një universitet publik.

Arsyeja që renditet e dyta në zgjedhjen e një universiteti të këtij lloji është profesionalizmi: 49.2% e listojnë si arsye. Arsyeja e tretë është besueshmëria, që referon vlerën e mirë të diplomës në tregun e punës dhe njohjen e saj: 55 studentë, ose 30.7% e kanë pjesë të arsyeve pro. Tradita dhe historia e universitetit publik, ndryshe nga sa mund të mendohet listohet si arsye për ndjekje nga vetëm 3.4%.

Në rastin kur zgjidhet si preferencë një universitet privat, profesionalizmi renditet si arsyeja kryesore, ndonëse në përqindje më të ulëta: 19.6% e tyre pohojnë zgjedhjen e privatit për shkak të profesionalizmit. Në këtë grup, u përfshinë arsye të tilla, si: teknika më të avancuara dhe më efektive në mësimdhënie, më shumë mundësi për aktivitete, merr notën e merituar, studentët trajtohen si kolegë, studentët kanë vëmendjen e duhur dhe vlerësohen për aftësitë që kanë, janë seriozë, raport më i vogël student/pedagogë si dhe pjesëmarrje në universitete. Si arsye e dytë e fortë u renditën kushtet në universitetet private me 14%, ndërsa arsye e tretë u listua besueshmëria me 7.8%. Arsyet e vendit të tretë përbëhen nga pohime të kësaj natyre: lidhje e bashkëpunim me jashtë, krijohen kushte për punësim, më pak stres, informacion në lidhje me tregun, më shumë siguri (diploma e publikut nuk njihet në shumë vende të botës – diploma e privatit njihet jashtë), më shumë drejtësi, plotëson nevojat dhe merr parasysh të drejtat e studentëve. Grupi i vendit të fundit të arsyeve, përbërë nga vetëm 8 studentë ose 4.5%, është shumë i veçantë dhe karakteristikë vetëm për zgjedhjen e këtij lloj universiteti. Sipas perceptimit të studentëve, zgjedhja e një universiteti privat lidhet edhe me faktin që “provimet merren më kollaj”, sepse në shtetëror pedagogët të marrin inat dhe ka korrupsion, ndërsa privati nuk ka korrupsion.

Pohimet e studentëve ndihmojnë për ta parë situatën në terma më konkretë. Ndërsa duke krahasuar universitetet private me ato publike, jemi më të qartë dhe të ndërgjegjshëm se çfarë nuk është bërë, ose është bërë e vazhdon të bëhet keq.

Gjashtë parimet për një përgjegjshmëri efektive Nga Douglas B. Reeves

Gjashtë parimet për një përgjegjshmëri efektive

Douglas B. Reeves

Fushata e fundit për standarde dhe përgjegjshmëri ka bërë që shumë arsimtarë të zbatojnë reformën bazuar në përgjegjshmëri në distriktet e tyre. Por ndërkohë që shumë nga këto iniciativa do të vazhdojnë të lulëzojnë, të tjera janë të destinuara të dështojnë, sepse nuk kanë një qasje holistike kundrejt përgjegjshmërisë, – deklaron Douglas B. Reeves, kryetar dhe themelues i Qendrës për Përgjegjshmëri në Arsim.

Synimi i vërtetë i çdo sistemi përgjegjshmërie, – vazhdon Reeves, – është përmirësimi i mësimdhënies dhe i mësimnxënies. Sidoqoftë, sistemet vetë, ndonëse përqendrohen në rezultatet e testeve, sugjerimet që japin statistikat apo faktorë të tjerë, i shohin, shumë shpesh, më shumë si synime në vetvete se sa si argumente për të hapur arsyetime e debate. Në këtë artikull, Reeves nënvizon gjashtë parime, që duhen të kihen në vëmendje, për të pasur një përgjegjshmëri efektive.

          PARIMI NR. 1: PËRSHTATJE

Ndonjëherë, objektivat dhe strategjitë hartohen në kundërshtim të plotë me çfarë bëjnë thirrje sistemet e përgjegjshmërisë. Përgjegjshmëria duhet të jetë tema unifikuese, strumbullari, përreth të cilit duhet të hartohen strategjitë, të jepen shpërblimet, të bëhen miratimet dhe të vlerësohet stafi.

Pak kohë më parë kam punuar në një distrikt ku u planifikua të punohej duke e ndërtuar sistemin e përgjegjshmërisë në përputhje me parimin e standardeve prioritare, që do të thotë duke u fokusuar kryesisht në standardet më të rëndësishme, pa u marrë me shumë probleme në të njëjtën kohë. Kjo ishte retorika! Por në rreshtin e parë të formës së vlerësimit të mësuesit, shkruhet: “A i ka trajtuar mësuesi të gjitha temat e kurrikulës?”

Në një tjetër distrikt, ku mësuesit e kanë përgjegjshmërinë mënyrë të menduari, thonë:

  • Ne merremi me provat: dimë se sa më shumë nxënës të përfshihen në aktivitete ekstrakurrikulare, aq më e mirë do të jetë pjesëmarrja dhe aq më të mira do të jenë arritjet e nxënësve.

Por, nëse i hedhim një sy sistemeve të miratimit dhe të shpërblimit po në këtë disktrikt, do të shohim se mësuesit e promovuar dhe të shpërblyer më mirë janë më ‘përjashtuesit’: ata vërtet u morën më shumë me orët e tyre të mësimit dhe aktivitetet jashtëshkollore, por duke pranuar gjithmonë vetëm nxënësit më të mirë, më të dalluar dhe lënë mënjanë çdo nxënës tjetër, rezultatet e të cilëve ishin ‘të padëshiruara’.

Në të dy rastet që solla në vëmendje, sistemi i përgjegjshmërisë ishte në kundërshtim me objektivat dhe strategjitë.

PARIMI Nr. 2: SPECIFIKIME

Nuk jam në gjendje të ndjek as edhe një tjetër konferencë, ku nën shtrëngimin e duarve dhe mes pankartave të ndryshme, këndohet në kor, refreni: “Të gjithë nxënësit mund të nxënë”. Personalisht, vërtet besoj se të gjithë nxënësit mund të nxënë, por asnjëherë nuk kam arritur diçka vetëm me mantra. Përgjegjshmëria nuk është përdorimi i mantra-s; nuk është përgjithshmëria.

Ne duhet të dimë, specifikisht, çfarë funksionon. Ne duhet të hulumtojmë në komunitetin tonë se cilat strategji sjellin e shoqërohen me përmirësimin e arritjeve të nxënësve; duhet të fokusohemi tek sjelljet dhe jo vetëm tek rezultatet e testeve. Me fjalë të tjera, të matet çfarë sjell rritja. Njëlloj siç vendosim standarde për fëmijët, duhet të vendosim standarde edhe për të rriturit: anëtarët e bordit, administratorët, mësuesit dhe, ndoshta ndonjëherë, edhe për prindërit.

PARIMI Nr. 3: PËRKATËSIA

Duhet të ekzistojë një marrëdhënie direkte ndërmjet strategjive që zbaton shkolla dhe përmirësimit të nxënies së nxënësit. Sigurisht, përkatësia nuk është gjithmonë e dukshme. Disa kërkime shkencore tregojnë se, me përjashtim të vendit të parë që e ka frekuentimi i shkollës, faktor tjetër shumë i rëndësishëm, që ndikon në përmirësimin e rezultateve të përftuara nga testet dhe sjelljen në klasë, lidhet me projektet joartistike.

Dikush mund të thotë se është e qartë që, më shumë projekte joartistike, do të thotë rezultate më të mira në testet me shkrim apo se ato ndikojnë në përftimin e rezultateve më të mira edhe në testet e leximit. Por, ajo që nuk është e qartë për të gjithë, është fakti se edhe ndryshime të vogla në kurrikul, që lidhen me praninë më të madhe të projekteve joartistike, kanë lidhje me përmirësime të ndjeshme në matematikë, në shkenca të aplikuara e ato sociale. Pra, mund të flasim për një marrëdhënie specifike që ekziston ndërmjet strategjive që gjejnë vend në klasë dhe rezultateve të arritura.

A provojnë këto marrëdhënie se rezultatet janë rastësore? Jo domosdoshmërisht. Por ato na sigurojnë një mënyrë testimi për hipotezën se më shumë projekte joartistike përmirësojnë rezultatet e testeve dhe ndikojnë, po ashtu, edhe në përmirësimin e sjelljeve të nxënësve. Nëse do të pyesja çdo mësues, “Pse nuk bën më shumë projekte joartistike?”, shumë prej tyre do të më përgjigjeshin: “Nuk kam kohë!” Çështja numër një është koha, koha dhe vetëm koha. Këta mësues po artikulojnë hipotezën se, nëse shpenzojnë më shumë kohë me projekte, nuk do të kenë mundësi të trajtojnë të gjithë kurrikulën e, për rrjedhojë, rezultatet do të jenë më të ulëta. Unë ndoshta mund të mos kem qenë i zoti të provojë rastësinë por, të paktën, kam hedhur poshtë hipotezën.

 PARIMI Nr. 4. RESPEKTI PËR DIVERSITETIN

 “Të gjithë nxënësit mund të nxënë” nuk do të thotë se “të gjithë nxënësit janë të njëjtë”. Për më tepër, diversiteti nuk lidhet domosdoshmërisht vetëm me karakteristikat e jashtme. Nëse do ta marrim seriozisht një çështje të tillë, kjo do të thotë që diversiteti duhet parë jo vetëm nga jashtë, por edhe nga brenda. Por, që ky parim të bëhet pjesë morale dhe intelektuale e kurrikulës, duhet që për shkolla të ndryshme të kemi qasje të ndryshme. Kjo do të thotë që kemi nevojë për qasje, teknika dhe strategji mësimdhëniejeje të ndryshme.

Kur Sekretari i Shtetit për Arsimin në SHBA, Rod Paige, drejtonte shkollat publike të Houston, nuk tha “mënyra ose rruga ime” për të arritur në të 200 shkollat, por tha: “Doni që diversiteti të respektohet? Doni të respektohen stile, përqasje dhe strategji të ndryshme? Po, do t’ua japim, do ta bëjmë. Por çmimi i lirisë është transparenca. Çmimi i provës për të bërë gjëra të ndryshme është aftësia për të vajtur tek njëri-tjetri dhe, më tej, tek unë, plotësisht transparentë për rezultatet, për të më bërë me dije, me sinqeritet, çfarë funksionoi dhe çfarë jo”. Kjo është ajo që kërkon përgjegjshmëria. Ju mund të përqafoni strategji të ndryshme për të raportuar strategjitë e përdorura, por fitoni a humbisni, dështuat apo ia dolët mbanë, të gjitha duhen raportuar.

Është e rëndësishme të risjellim në vëmendje se respekti për diversitetin nuk do të thotë të pranojmë anarkinë apo se të gjitha pikëpamjet janë njëlloj të rëndësishme. Ne mund ta respektojmë diversitetin pa hequr dorë nga parimet tona themelore. Duhet të kemi aftësinë ose, më mirë akoma, kemi mandatin, të pranojmë se disa vlera janë më mira. Vlerat e lirisë, të së vërtetës dhe të së drejtës janë më të mira se shtypja dhe totalitarizmi. Duhet të jemi të aftë të flasim në emër të këtyre vlerave. Nuk mund të grabitet çdo parim.

PARIMI Nr. 5: PËRMIRËSIMI I VAZHDUESHËM

Jeff Howard, president i Institutit për Efikasitet, përdor një analogji që mund të rezonojë me ata që kanë fëmijë të vegjël. Ai e quan efekti nintendo dhe i referohet një fëmije i cili nuk mund të fokusohet ose të përqendrohet; ka dëshirë të lëvizë nga një cep i klasës në tjetrën, derisa ju veni në punë lodrën nintendo, pas së cilës fëmija fiksohet pa lëvizur qoftë edhe një fije floku, ndërsa qëndron i ulur, përballë saj, me orë të tëra.

Çështja që ngre dr. Howards është: “Sa gjatë do të qëndrojë fëmija i ngujuar pas ekranit, nëse rezultatet e lojës do t’ia nisni me e-mail, të themi, pas nëntë javësh?” Ajo që e mban fëmijën të ngujuar pas ekranit nuk është, tamam, vetëm ajo që ndodh në ekran, por edhe rezultati për lojën që e merr në çast. Për rrjedhojë, nëse duam të ndërtojmë një sistem holistik përgjegjshmërie, vlerësimet një herë në vit, që jep sistemi, nuk janë të mjaftueshme. Duhet të ndërtojmë sisteme, në gjendje të bëjnë vlerësime për fëmijët, liderët dhe mësuesit të paktën një herë në muaj. Për pasojë, duhet të angazhohemi e të ndërtojmë sisteme më të mira mësimi.

PARIMI Nr. 6: FOKUSIMI MBI ARRITJET, JO MBI NORMAT

Di se, në një nga shtetet e SHBA, në Bordin e Arsimit është votuar që arritjet e 80% të nxënësve duhet të jenë mbi mesataren. Meqenëse kam mësuar statistikë për një kohë të gjatë, sado të më flasë Garrison Keillor, nuk mund të më bindë se një shpërndarje e tillë është e mundur. Por këtu ka vend për të ngritur një çështje tjetër. Kur dëgjojmë që nxënësit krahasohen me norma dhe mesatare, reagimi i brendshëm, që të lind menjëherë, është se ka diçka që nuk shkon, që i lëndon fëmijët. Sidoqoftë, edhe pse mund të jetë e vërtetë, mesataret dhe normat prekin edhe fëmijët e përparuar.

Grafiku këmbanë[1] i prek, tinëzisht, të gjithë fëmijët. Është një mënyrë joefektive dhe e papërshtatshme, për të matur arritjet e fëmijëve. Ju vërtet mund të keni disa fëmijë ”mbi mesataren”, të cilët në mënyrë të padrejtë mund të jenë të vetëkënaqur me veten, por, edhe ata, sa edhe fëmijët që gjenden në pjesën e poshtme të grafikut këmbanë, njëlloj dëmtohen nga normat. A e dini se 55 % e fëmijëve që morën 55% të pikëve në lexim nuk dinë të shkruajnë një ese? Më tej akoma, a e dini se 55% e fëmijëve që mësojnë matematikë nuk janë në gjendje të gjejnë një logaritëm në raste të ndryshme? E vetmja gjë që ka rëndësi është nëse nxënësit plotësojnë qartë pritshmëritë, në mënyrë objektive dhe të pandryshueshme,  jo kush është i pari dhe kush i fundit.

Po sugjeroj se ka rëndësi është që të mendojmë rreth përgjegjshmërisë në mënyrë krejt të ndryshme. Në këtë vend është bërë një punë e mrekullueshme, sa kohë jemi në gjendje të bëjmë të përgjegjshëm një fëmijë nëntëvjeçar. Më lejoni t’ju sugjeroj një parim moral: nuk duhet të guxojmë t’i bëjmë fëmijët tanë më shumë të përgjegjshëm sa ç’kërkojmë nga vetja jonë.

PËRGJEGJSHMËRIA EFEKTIVE: NJË MINITEST PËR ADMINISTRATORËT

 Le të supozojmë se gjendeni në një situatë të tillë. Infermierja e shkollës vjen e ju thotë: “Shef, kam lajme të këqija. Sistemet tona të përgjegjshmërisë tregojnë se 44 për qind e fëmijëve nuk kanë bërë vaksinimin e duhur. Çfarë të bëjmë?”

Ju:

a. Pushoni nga puna infermieren

b. E botoni çështjen në gazetë, me synim vënien para përgjegjësisë dhe poshtërimin e Departamentit të Shëndetësisë, në lidhje me programet e vaksinimit

c. Krijoni një projekt pesëvjeçar me objekt studimin e programeve dhe të kurrikulës së vaksinimit

d. Mblidhni të dhënat, por nuk i publikoni, ndërkohë që në shkollë e bëni problem shumë të madh

e. Vaksinoni fëmijët.

Pjesa më e madhe e administratorëve i përgjigjen pikës e të testit. Edhe nëse përdor një test tjetër, për një problem të ngjashëm, për shembull, se në kafetarinë e shkollës nuk plotësohen standardet e higjienës, përsëri pjesa më e madhe e përgjigjeve do të jenë për pikën e. Është një përgjigje që nuk ngjall shumë polemika.

Por, nëse në test problemi që shtrohet lidhet me leximin ose matematikën, sa shpesh u përgjigjemi ose ndalemi në variantet a, b, c, d para se të vendosim për e-në? Njerëzit që punojnë në shkollën e mesme e dinë fatin e fëmijëve që nuk arrijnë të kenë sukses në lëndë të tilla. Përgjithësisht braktisin shkollën dhe, me statistika, ka shumë më tepër rreziqe shëndetësore për një nxënës që braktis shkollën se për një nxënës që nuk është vaksinuar.

Kjo na orienton drejt një diskutimi tjetër: si mund të zbatohet sa më drejt përgjegjshmëria? Cili ishte qëllimi i raportimit të problemit të vaksinimit? Ishte thjesht një raport departamenti apo synonte përmirësimin e shëndetit të fëmijëve tanë? Përgjigja e saktë duhet të jetë përmirësimi i mësimdhënies dhe i nxënies së fëmijëve tanë. Nuk kemi synim të thyejmë rekorde apo të poshtërojmë njeri. Nuk kemi synim të krijojmë gjah për median. Synimi i parë dhe i vetëm është përmirësimi i arritjeve të nxënësve.

____________

[1] “Grafiku këmbanë” është huazuar nga titulli i librit me autor Richard J. Herrnstein. Grafiku i shpërndarjes së vlerave të inteligjencës për një popullsi normale ka formën e një këmbane (shënim i përkthyesit).

Mendime dhe refleksione: zhvillime në lidhje me të drejtën e shprehjes, mendimit dhe komunikimit në gjuhën e pakicës Nga Andrea Nathanaili

Mendime dhe refleksione në lidhje me të drejtën e shprehjes, mendimit, komunikimit në gjuhën e pakicës

Andrea Nathanaili

Tiranë, tetor 2015

1. Zhvillime në lidhje me të drejtën e shprehjes, mendimit dhe komunikimit në gjuhën e pakicës (përfshirë transmetimet radio, shtypin e shkruar dhe kontaktet me to)

Garantimi i lirisë së shprehjes nuk mund të kuptohet i ndarë nga garantimi i një sërë lirish dhe të drejtash të tjera, të parashikuara në Kushtetutë, si: liria e shtypit, radios dhe televizionit (neni 22, pika 2). Liria e shprehjes me anë të mjeteve audiovizuale përfshin lirinë për ndërmarrje audiovizive, lirinë në përzgjedhjen e programeve në bazë të parimit të pavarësisë editoriale, si dhe lirinë në përzgjedhjen nga ana e individëve e programeve të dëshiruara. Neni 1 i ligjit nr. 8410 datë 30.09.1998 “Për Radion dhe Televizionin Publik e Privat në Republikën e Shqipërisë”, i ndryshuar, garanton pluralizmin mediatik duke parashikuar që në territorin e Shqipërisë ushtrohet veprimtari publike dhe private në fushën e radios dhe televizionit.

Zbatimi në praktikë i konceptit të pluralizmit në lidhje me lirinë e shprehjes dhe informimit në sektorin audiovizual, ka një dimension të jashtëm, që konsiston në numrin e konsiderueshëm të subjekteve radiotelevizive të licencuara, dhe një dimension të brendshëm, që lidhet me larminë e programeve dhe informacioneve që i përcillen publikut.

Për sa i përket dimensionit të jashtëm, gjykohet se mjedisi audiovizual në Shqipëri është mjaft i pasur (numërohen rreth 56 radio, 90 televizione analoge, 64 kabllore, 4 rrjete satelitore). Kjo është bërë e mundur nëpërmjet procedurave e kritereve ligjore të licencimit, relativisht jo kufizuese, por edhe politikës liberalizuese që ka ndjekur KKRT, duke iu përmbajtur në çdo rast qëndrimit rigoroz të garantimit të trajtimit të barabartë të kërkesave dhe aplikimeve.

Në këtë proces të larmishëm licencimi, nuk janë përjashtuar dhe nuk përjashtohen edhe subjektet qe i përkasin minoriteteve apo pakicave kombëtare, përkundrazi, kërkesat e paraqitura nga këto subjekte janë trajtuar gjithmonë me përparësi, duke pasur ne konsiderate rëndësinë që kanë transmetimet në gjuhën e pakicave. Këshilli Kombëtar i Radios dhe Televizionit, në të gjitha takimet dhe aktivitetet e zhvilluara me përfaqësues të pakicave kombëtare, ka nxitur paraqitjen e kërkesave për aplikim, duke u angazhuar në trajtimin me përparësi të tyre.

E vërteta është që gjatë gjithë periudhës së ekzistencës së këtij institucioni, kërkesat për licencim në fushën e transmetimeve radiotelevizive nga subjekte që i përkasin pakicave kombëtare, kane qenë të kufizuara. Në përputhje të plotë me pikat 2 dhe 3 të nenit 9 të Konventës Kuadër “Për mbrojtjen e minoriteteve”, në të gjitha rastet kur janë paraqitur këto kërkesa, Këshilli Kombëtar i Radios dhe Televizionit i ka trajtuar ato me vëmendjen maksimale, duke lehtësuar dhe ndihmuar në licencimin e tyre. Bazuar në kërkesat e vetë subjekteve janë licencuar operatorët radiofonikë “Armonia” dhe “Prespa” si dhe televizioni “Armonia”, përkatësisht për minoritetin grek dhe maqedonas si dhe janë në proces formalizimi përsëritësit të cilët ritransmetojnë programe televizive greke ne qytetin e Gjirokastrës.

Këshilli Kombëtar i Radios dhe Televizionit është i gatshëm të trajtojë me përparësi çdo kërkesë që do të paraqitej në të ardhmen nga subjekte që përfaqësojnë pakicat kombëtare, në përputhje të plotë me kriteret dhe standardet që kërkohen në fushën e transmetimeve radiotelevizive.

2. Zhvillime sa i takon bazës ligjore për mediat, përfshirë edhe mediat në gjuhët e pakicave

Legjislacioni bazë në fushën e medias elektronike është ligji nr. 8410, datë, 30.09.1998 “Për Radion dhe Televizionin Publik e Privat në Republikën e Shqipërisë”. Ky ligj, që nga miratimi i tij në vitin 1999, i është nënshtruar një sërë amendimesh që prekin aspekte të ndryshme të tij. Gjatë 5 (pese) viteve të fundit ligjit 8410 i janë bërë disa ndryshime që kanë të bëjnë kryesisht me përcaktimin e kritereve të sakta profesionale dhe ligjore, në zgjedhjen e anëtarëve të KKRT-së dhe të KDRTSH -së, kuorumin dhe vendimmarrjen e tyre Këshillave, me qëllim përmirësimin e cilësisë së punës dhe realizimit të misionit të tyre; rregullimin e mëtejshëm lidhur me funksionimin e administratës së KKRT-së etj. Të gjitha këto ndryshime në legjislacionin e medias nuk kanë të bëjnë aspak dhe nuk prekin mediat në gjuhën e minoriteteve.

Duke iu referuar ligjit aktual, në nenin 4 të tij, parashikohet që ‘’Veprimtaria radiotelevizive respekton paanshmërisht të drejtën për informacion, bindjet politike e besimet fetare, personalitetin, dinjitetin, jetën private të njeriut, si dhe të drejtat e liritë themelore të tij”.

Neni 36 përcakton që ‘’Programet radiotelevizive publike dhe private respektojnë dinjitetin vetjak dhe të drejtat themelore të njeriut, paanshmërinë, plotësinë dhe pluralizmin e informacionit, të drejtat e fëmijëve dhe të adoleshentëve, rendin publik dhe sigurinë kombëtare, gjuhën dhe kulturën shqiptare, të drejtat kushtetuese e njerëzore të shtetasve, të pakicave kombëtare në përputhje me konventat ndërkombëtare të nënshkruara nga Republika e Shqipërisë, diversitetin fetar shqiptar”.

Ndërkohë që në nenin 38 parashikohet që ‘’Në radio dhe televizion nuk lejohet të jepen programe që nxisin dhunën, urrejtjen kombëtare, fetare e raciale, veprime antikushtetuese, ndarjen territoriale, diskriminimin për shkak të bindjeve politike dhe përkatësisë fetare”.

Gjatë kësaj periudhe, një risi është dhe miratimi i ligjit nr. 9742 datë, 28.05.2007 “Për Transmetimet Numerike në Republikën e Shqipërisë”, i cili përcakton kuadrin rregullues për hyrjen e transmetimeve numerike në Republikën e Shqipërisë. Ky ligj sjell përmirësime të nevojshme dhe plotëson disa mangësi që kishte legjislacioni ekzistues në fushën e mediave në raport me standardet dhe me praktikat e njohura ndërkombëtare si dhe me vetë zhvillimet teknologjike në këtë fushë.

Në kuadër të përmirësimit të kuadrit ligjor ekzistues me standardet dhe praktikat më të mira ndërkombëtare, Kuvendi i Shqipërisë ka ndërmarrë iniciativën ligjore për miratimin e projektligjit të ri “Për Transmetimet me zë dhe figurë në Republikën e Shqipërisë” që rregullon fushën e mediave dhe shërbimeve me zë dhe pamore si dhe transmetimet numerike brenda territorit të Republikës së Shqipërisë.

Kjo iniciativë ligjore është ndërmarrë në përmbushje të detyrimeve që rrjedhin për Shqipërinë nga Marrëveshja e Stabilizim Asociimit (nenet 70 dhe 102) si dhe nga akte të tjera ndërkombëtare, të cilat janë të detyrueshme për Shqipërinë, të miratuar në kuadër të Këshillit të Evropës dhe të BE-së. Kjo iniciative ligjore ka për qëllim të rregullojë me një ligj të vetëm dhe integral, dy fushat që aktualisht rregullohen nga dy ligje të ndryshme, të përmendura më lart.

Projektligji synon të ketë një përafrim të plotë me legjislacionin e BE-së në këtë fushë dhe me rekomandimet e Këshillit të Evropës. Projektligji është hartuar nga Komisioni Parlamentar për Edukimin dhe Mjetet e Informimit Publik, në bashkëpunim të ngushtë me ekspertët e Këshillit të Evropës dhe të Komisionit Evropian. Ky projekt-ligj është duke iu nënshtruar një procesi të gjerë këshillimi publik me te gjithë aktoret e interesuar.

3. Zhvillime për emisionet radio/televizive në gjuhët e pakicave

Lidhur me zhvillimet në këtë drejtim mund të shihet përgjigja e pyetjes së parë. Për më shumë hollësi shtojmë se disa radio, në kryeqytetin e Shqipërisë dhe në qendrat ku banon popullsi në pakicë etnike ose gjuhësore-kulturore, transmetojnë programe në gjuhën e këtyre pakicave. Të tilla janë:

  • Radio Televizioni publik (përmes studios së posaçme në Gjirokastër) transmeton programe në gjuhën greke
  • Radio “Sot 7” (Tiranë), që transmeton programe në gjuhën rome
  • Radio Televizioni ALPO (Gjirokastër) transmeton dy herë në javë programe në gjuhën greke
  • Radio Saranda, e cila transmeton një program të përditshëm (1/2 orë) në gjuhën greke.

Puna e këtyre mediave ka qenë faktor i rëndësishëm në promovimin e tolerancës dhe pluralizmit kulturor dhe krijimin e një klime harmonie ndërmjet komuniteteve të pakicave dhe shumicës së popullsisë.

KKRT, në zbatim të autoritetit që i jep ligji, i është drejtuar të gjithë operatorëve radiotelevizive në mënyrë të vazhdueshme, por edhe të drejtpërdrejtë, që raportimet e medias elektronike për çështje të komuniteteve e pakicave të jenë korrekte, jo diskriminuese duke promovuar një atmosferë të vlerësimit dhe diversitetit. Veçanërisht një rol të rëndësishëm në pasqyrimin e shqetësimeve e problemeve të tyre kanë luajtur televizionet lokale ku këto minoritete kanë qenë të pranishëm në shumë kronika e emisione duke pasqyruar aktivitete kulturore publike si dhe promovuar pjesë të traditave dhe të tyre.

Për një përmirësim të mëtejshëm të situatës në këtë drejtim është me interes vendosja e kontakteve me shoqatat e minoritetit rom dhe ato të komunitetit egjiptian, qoftë nëpërmjet shqyrtimit të ankesave të mundshme të tyre, qoftë përmes plotësimit të kërkesave të mirëpritura nga ana jonë për marrje licence për operatorë radiotelevizivë, konform kushteve të ligjit. Në këtë kontekst, KKRT u ka kërkuar publikisht anëtarëve të komunitetit rom dhe egjiptian të aplikojnë për licencim duke i ofruar edhe asistencën e domosdoshme.

Substancat radioaktive, veçanërisht radiumi Nga PIERR KYRI

Substancat radioaktive, veçanërisht radiumi

Fjala e mbajtur me rastin e marrjes së Çmimit Nobel

6 qershor 1905

Nga PIERR KYRI

Para së gjithash, më lejoni të them se jam shumë i lumtur të flas këtu, sot, përpara Akademisë së Shkencave, e cila na ka bërë, znj. Kyri dhe mua, nderin e madh duke na akorduar Çmimin “Nobel”. Në të njëjtën kohë, ju lutem pranoni ndjesën tonë për mbërritjen me vonesë në Stokholm, për arsye të cilat i kishim krejtësisht jashtë kontrollit.

Më duhet të flas sot, përpara jush, për karakteristikat e substancave radioaktive dhe, në veçanti, për ato të radiumit. Në fjalën time, ndoshta mund të mos kem mundësinë të përmend ekskluzivisht të gjithë punën e kryer. Në fillimet e studimit tonë në lidhje me dukurinë në fjalë, në vitin 1898, ishim vetëm ne dhe Bekerel njerëzit e interesuar. Por që nga ajo kohë është bërë shumë dhe sot është e pamundur të flasësh për radioaktivitetin, pa cituar një numër të madh fizikanësh, nga të cilët mund të veçoj disa prej tyre, si Radhërford, Debierne, Elster, Geitel, Giesel, Kauffmann, Crookes, Ramsay dhe Soddy, rezultatet e punës së të cilëve kanë shënuar një progres të rëndësishëm në dijet tona për vetitë e radioaktivitetit.

Në rrjedhojë, do të paraqes një përmbledhje të shkurtër të zbulimit të radiumit dhe cilësive të tij, si dhe do të flas për pasojat që këto dije të reja që kemi për radioaktivitetin priten të kenë në degë të ndryshme të shkencës.

Në vitin 1896 Bekereli zbuloi një karakteristikë të veçantë që vihej re te radiumi dhe elementët ku gjendej ai, atë të rrezatimit. Uraniumi lëshon një rrezatim shumë të dobët, i cili lë gjurmë në pllakën fotografike. Akoma, ky lloj rrezatimi ka aftësinë të kalojë përmes një letre të zezë a një flete metalike, si dhe të shndërrojë ajrin në përcjellës të rrymës elektrike. Rrezatimi nuk ndryshon me kalimin e kohës dhe për ne janë ende të panjohura shkaqet e prodhimit të tij.

Znj. Kyri në Francë dhe Shmidt në Gjermani kanë treguar se të njëjtat veti i zotërojnë edhe toriumi dhe lëndët ku gjendet ai. Akoma, në vitin 1898, znj. Kyri tregoi, gjithashtu, se nga të gjitha substancat kimike të përgatitura ose të përdorura në laborator, vetëm ato që përmbanin uranium ose torium kishin aftësinë të emetonin sasi të konsiderueshme rrezatimi Bekerel. Substancat që zotërojnë një aftësi të tillë ne i kemi quajtur radioaktive.

Në rrjedhojë, radioaktiviteti në vetvete paraqitet si një cilësi e atomeve të uranit dhe toriumit. Sa më e pasur është lënda në uran ose torium, aq më i fuqishëm është radioaktiviteti.

Znj. Kyri ka studiuar mineralet që përmbajnë uranium ose torium dhe në përputhje me të gjitha sa kemi dëshmuar më sipër, ka gjetur se janë radioaktivë. Por gjatë matjeve ka zbuluar, se disa prej tyre ishin më aktivë se sa duhej të ishin, në përputhje me përmbajtjen e uraniumit ose toriumit. Atëherë znj. Kyri shtroi hipotezën se këto substanca duhej të përmbanin elemente kimikë radioaktivë të panjohur më parë. Ne, znj. Kyri dhe unë, jemi përpjekur t’i gjejmë këto substanca të reja hipotetike në xeherorin e uraniumit, urarinite. Pas përfundimit të analizave kimike të këtij minerali dhe vlerësimit të radioaktivitetit të çdo pjese të ndarë gjatë trajtimit, kemi gjetur, para së gjithash, një substancë me radioaktivitet shumë të lartë, me karakteristika të ngjashme kimike me ato të bismuthit, të cilën ne e kemi pagëzuar me emrin Polonium dhe, më pas, (në bashkëpunim me Bémont), edhe një substancë të dytë shumë radioaktive, të ngjashme me bariumin, të cilën e kemi quajtur radium. Së fundmi, Debierne ka mundur të veçojë një substancë të tretë radioaktive që i takon grupit të elementeve të rrallë që gjenden në tokë, aktiniumin.

Këto substanca ekzistojnë në formë të ngurtë, por në sasi shumë të vogla, në trajtë gjurmësh, ndërkohë që zotërojnë një radioaktivitet jashtëzakonisht të lartë, dy milionë herë më të fuqishëm se ai i uraniumit. Pas trajtimit të një sasie shumë të madhe xeherorësh, ia dolëm të përftojmë një sasi të mjaftueshme të kripës së bariumit me përmbajtje radiumi, nga e cila mundëm të veçojmë radiumin, në formën e kristaleve të pastër, me metodën e fraksionimit të njëpasnjëshëm. Radiumi është homologu më i lartë i bariumit në serinë e metaleve alkalinë që gjenden në tokë. Pesha e tij atomike, përcaktuar nga znj. Kyri, është 225. Radiumi karakterizohet nga një spektër i qartë, zbuluar dhe studiuar për herë të parë nga Demarçay dhe, më pas, edhe nga Crookes, Runge, Precht, Exner dhe Haschek.

Efektet e përgjithshme të rrezatimit të radiumit janë shumë intensive dhe shtrihen në një interval shumë të gjerë.

Eksperimente të ndryshme: Shkarkon një elektroskop; rrezatimi është në gjendje të kalojë përmes një pllake plumbi disa centimetra të trashë; prania e tij shkakton lindjen e shkëndijave në ajër; nxit lindjen e fosforeshencës në platinoacidet, vilemitet dhe kunzitet e bariumit; rrezatimi ngjyros qelqin; nxit termoluminishencën në materiale të vjetër pas veprimit të rrezatimit që lëshohet nga radiumi; radiografitë që përftohen me ndihmën e radiumit.

Një substancë radioaktive, sikundër është radiumi, përbën një burim të vazhdueshëm energjie. Kjo energji gjendet në rrezatimin e emetuar. Akoma, së bashku me Laborde, kam treguar se radiumi është burim i vazhdueshëm nxehtësie, me përafërsi në masën 100 kalori për gram radium për orë. Po ashtu, Radhërford dhe Soddy, Runge dhe Precht, si dhe Knut Ångström kanë matur sasinë e nxehtësisë të emetuar nga radiumi. Nga matjet, duket se ky emetim është konstant edhe pas disa vitesh, ndërsa vetë energjia e çliruar në këtë mënyrë është e konsiderueshme.

Vepra e një numri të madh fizikantësh (Meyer dhe Schweidler, Giesel, Bekerel, P. Kyri, znj. Kyri, Radherford, Villard etj.) tregon se substancat radioaktive emetojnë tre lloj rrezatimesh, të cilat janë pagëzuar nga Radhërfordi si rrezatime α, β dhe γ. Ato ndryshojnë nga njëri-tjetri nga mënyra se si sillen në një fushë magnetike apo elektrike. Për shembull, fusha elektrike është në gjendje të modifikojë trajektoren e rrezeve α dhe β.

Rrezet β, të ngjashme me rrezet katodike, sillen si thërrmija të ngarkuara negativisht dhe duket se zotërojnë një masë 2,000 herë më të vogël se ajo e atomit të hidrogjenit (elektronit). Kemi verifikuar, znj. Kyri dhe unë, që rrezet β zotërojnë ngarkesë negative. Rrezet α, të ngjashme me rrezet e kanalit të Goldshteinit, sillen si thërrmija 1,000 herë më të rënda dhe të ngarkuara pozitivisht. Rrezet γ janë të ngjashme me rrezet Röntgen.

Disa substanca radioaktive, si për shembull radiumi, aktiniumi dhe toriumi, përpos rrezatimit direkt që emetojnë, kanë edhe një karakteristikë tjetër: ato janë në gjendje që mjedisin përreth ta shndërrojnë në radioaktiv. Radhërfordi ka ngritur hipotezën që secila nga këto substanca emeton një gaz radioaktiv të paqëndrueshëm, që ai e quan emanacion, i cili shpërndan në mjedisin rrethues substancën radioaktive.

Aktiviteti i këtij gazi që shkakton radioaktivitet zhduket, spontanisht, me kalimin e kohës, sipas një ligji eksponencial, karakteristikë për çdo substancë aktive. Në rrjedhojë, mund të pohojmë, se rrezatimi i gazit që çlirohet nga radiumi përgjysmohet brenda katër ditësh, nga toriumi përgjysmohet brenda 55 sekondash dhe nga aktiniumi përgjysmohet brenda 3 sekondash.

Nëse në mjedisin e ajrit aktiv që rrethon substancat radioaktive vendosim substanca të ngurta, edhe ato shndërrohen në radioaktive, ndonëse përkohësisht. Këtë fenomen, që e kemi zbuluar znj. Kyri dhe unë, e kemi quajtur radioaktivitet të induktuar. Si radioaktiviteti i induktuar, ashtu edhe gazet radioaktivë që rrethojnë substancat radioaktive, janë njësoj të paqëndrueshëm dhe zhduken, të dy, spontanisht, sipas një ligji eksponencial, karakteristikë e secilit prej tyre.

Eksperimente: Një tub qelqi, mbushur me gazin e emetuar nga radiumi që është sjellë nga Parisi; shkarkimi i një elektroskopi nga rrezatimi radioaktiv i induktuar; fosforeshenca e sulfidit të zinkut nën veprimin e rrezatimit radioaktiv.

Së fundmi, sipas Ramsay dhe Soddy, radiumi është origjina e prodhimit të vazhdueshëm dhe spontan të heliumit. Radioaktiviteti i uraniumit, toriumit, radiumit dhe aktiniumit duket të jetë i pandryshueshëm për një periudhë disa vjeçare. Në anën tjetër, radioaktiviteti i Poloniumit duket të zvogëlohet sipas një ligji eksponencial: përgjysmohet përgjatë një periudhe prej 140 ditësh, për t’u zhdukur pothuaj tërësisht pas disa vjetësh.

Këto janë faktet më të rëndësishme, bërë me dije falë përpjekjeve të një numri shumë të madh fizikanësh. Kam kënaqësinë të pohoj që një numër i madh fenomenesh janë studiuar me këmbëngulje dhe në thellësi prej tyre.

Pasojat e këtyre fakteve po bëhen të dukshme në të gjitha degët e shkencës: rëndësia e këtyre fenomeneve për fizikën është e qartë. Në laborator, radiumi përbën një mjet të ri hulumtimi, një burim të ri rrezatimi. Studimi i rrezatimit β ka treguar menjëherë që është shumë i dobishëm. Është zbuluar se ky studim konfirmon teorinë e J. J. Thomson dhe Heaviside për masën e thërrmijave në lëvizje ngarkuar me elektricitet. Sipas kësaj teorie, një pjesë e masës është rrjedhojë e ndërveprimit të energjisë elektromagnetike që ajo zotëron me etherin e vakuumit. Eksperimentet e Kauffmann-it me rrezatimin β të radiumit na çojnë në supozimin se thërrmija të caktuara kanë një shpejtësi pak më të vogël se ajo e dritës, gjë që sipas kësaj teorie, do të thotë se masa e thërrmijave rritet me shpejtësinë, për shpejtësi të afërta me ato të dritës dhe se gjithë masa e thërrmijës ka natyrë elektromagnetike. Nëse pranojmë edhe hipotezën tjetër që substancat materiale përbëhen nga një përzierje thërrmijash të ngarkuara me elektricitet, atëherë duket se kemi nevojë të rishohim e modifikojmë thellësisht parimet themelore të mekanikës.

Rëndësia që kanë dijet tona për vetitë e substancave radioaktive janë, ndoshta, edhe më të rëndësishme për kiminë. Gjë që kërkon të flasim për burimet e energjisë që përmban fenomeni i radioaktivitetit.

Në fillimet e hulumtimeve tona, znj. Kyri dhe unë pohuam që, ky fenomen, mund të shpjegohet me ndihmën e dy hipotezave shumë të përgjithshme, por qartësisht të ndryshme nga njëra-tjetra, paraqitur nga znj. Kyri në vitet 1899 dhe 1900 (Revue Générale des Sciences, 10 janar 1899, si dhe në Revue Scientifique, 21 korrik 1900).

  1. Sipas hipotezës së parë, supozohet se substancat radioaktive e marrin energjinë që çlirojnë nga një rrezatim i jashtëm. Në këtë mënyrë, rrezatimi i tyre mund të cilësohet si rrezatim sekondar. Nuk është absurde të supozojmë që hapësira përçohet vazhdimisht nga rrezatime me aftësi të fuqishme penetruese, ndërkohë që gjenden me shumicë substanca që kanë aftësinë t’i kapin ato. Në përputhje me studimet e kohëve të fundit të Radhërford, Cooke dhe McLennan, një hipotezë e tillë duket të jetë shumë e dobishme për të shpjeguar, edhe pse pjesërisht, rrezatimin shumë të dobët që çlirohet nga pjesa më e madhe e substancave.
  2. Sipas hipotezës së dytë, supozohet se substancat radioaktive e marrin nga brenda tyre energjinë që çlirojnë. Kjo do të thotë, që substancat radioaktive ndodhen në një proces evolimi të vazhdueshëm, në rrjedhojë të së cilit transformojnë vetveten në mënyrë të pandalshme dhe të ngadaltë, pavarësisht pamjes së jashtme të pandryshueshme që mund të ketë gjendja e disa prej tyre. Sasia e nxehtësisë që çlirohet nga radiumi përgjatë një periudhe disavjeçare është jashtëzakonisht e madhe krahasuar me atë që çlirohet nga reaksionet kimike që zhvillohen në lëndë të tjera, për të njëjtën peshë. Gjithsesi, në rastin e radiumit, nxehtësia e çliruar përfaqëson vetëm atë pjesë të energjisë që shoqëron transformimin e sasive shumë të vogla radium, aq të vogla, sa është e vështirë të dallohen edhe në periudhën e disa viteve. Kjo na çon në supozimin që transformimi është shumë më larg se asaj që mund të arrihet nëpërmjet transformimeve kimike të zakonshme dhe se vetë ekzistenca e atomit është në rrezik, duke qenë se atomi është i pranishëm në transformimin e elementeve.

Hipoteza e dytë ka treguar se është më pjellore në shpjegimin e vetive të substancave radioaktive, të quajtura kështu me të drejtë. Hipoteza ofron, në veçanti, një shpjegim të shpejtë për zhdukjen spontane të poloniumit, po aq sa për prodhimin e heliumit nga radiumi. Kjo teori e shndërrimit të elementeve është zhvilluar dhe formuluar me shumë skrupolozitet nga Rutherford dhe Soddy, të cilët pohojnë se kemi një ndarje të vazhdueshme dhe të pakthyeshme të atomeve të elementeve radioaktivë. Në teorinë e Radhërfordit, produktet e zbërthimit janë, në njërën anë, rrezet e emetuara dhe, në anën tjetër, gazi dhe elementi radioaktiv të mbetur. Këta të dytët mund të jenë një gaz i ri dhe një substancë e ngurtë radioaktive me peshë atomike më të vogël se sa elementi origjinal nga i cili ka rrjedhur. Konsideruar në këtë mënyrë, jeta e radiumit domosdoshmërish është e kufizuar nëse veçohet nga elementët e tjerë. Nga ana tjetër, radiumi gjendet në natyrë gjithmonë në shoqërinë e uraniumit, nga mund të supozojmë se është rrjedhojë e zbërthimit të tij.

Pra, mund të themi se kemi një teori të verifikueshme të shndërrimit të elementeve në njëri-tjetrin, por jo në atë mënyrë sikundër e kuptojnë alkimistët. Lënda inorganike evolon në mënyrë të pashmangshme me kalimin e viteve dhe sipas ligjeve të pandryshueshëm.

Pasojat e fenomenit të radioaktivitetit janë të rëndësishme për shkencën e gjeologjisë. Është gjetur, për shembull, që radiumi gjendet gjithnjë në shoqërinë e uraniumit në minerale. Dhe është gjetur, po ashtu, që raporti i radiumit me uraniumin është konstant në të gjithë mineralet (Boltwood). Këto gjetje konfirmojnë idenë e krijimit të radiumit nga uraniumi. Kjo teori mund të zhvillohet në një përpjekje për të shpjeguar shoqërizime të tjera elementesh që ndeshen shumë shpesh në minerale të ndryshme. Akoma, kjo teori na mundëson të imagjinojmë që elemente të caktuar mund të jenë formuar në dritën e diellit, në sipërfaqe të Tokës, që e kanë origjinën nga elemente të tjera, në një kohë që shtrihet brenda intervalit të periudhave gjeologjike. Kjo është një pikëpamje e re, të cilën gjeologët duhet ta marrin në konsideratë.

Elster dhe Geitel kanë treguar se prania e radiumit është shumë e përhapur në natyrë dhe se radioaktiviteti ka gjasa të luajë një rol të rëndësishëm edhe në meteorologji, falë jonizimit të ajrit, gjë e cila mund të provokojë kondensimin e avujve të ujit që gjenden në të.

Së fundmi, në biologji, rrezatimi i radiumit dhe lëndët radioaktive që ai krijon prodhojnë efekte interesante për këtë shkencë, të cilat aktualisht i ka shndërruar në objekt studimi. Rrezatimi i radiumit është përdorur në trajtimin e disa sëmundjeve (lupus, kancer, sëmundje nervore). Duhet theksuar se, për raste të caktuara, pasojat e këtij rrezatimi mund të jenë shumë të rrezikshme. Për shembull, nëse një person mban në xhep, për disa orë, një kutizë druri ose zarf letre, ku gjendet një ampulë me disa centigramë kripë radiumi, mund të mos ndjejë asgjë, por pas pesëmbëdhjetë ditësh në epidermë do t’i shfaqet një njollë e kuqe dhe më pas një mahisje e dhimbje shumë e vështirë për t’u kuruar. Simptoma më të rënda, që shfaqen për kohë më të gjata të ekspozimit ndaj rrezatimit, mund të jenë ato të paralizës dhe vdekjes. Radiumi duhet të transportohet vetëm në kuti me mure të trasha plumbi.

Kjo na nxit të mendojmë që radiumi mund të shndërrohet në një mjet shumë të rrezikshëm në duar kriminale. Këtu ka vend të shtrohet pyetja, nëse mendja njerëzore do të dijë të përfitojë nga zbulimi i sekreteve të natyrës, ose nëse jemi gati të përfitojmë nga dijet dhe jo të dëmtohemi prej tyre. Shembulli i zbulimit të Nobelit tregon se si një eksploziv i fuqishëm ka mundur të aftësojë njerëzimin në realizimin e punëve të mrekullueshme. Por dijet janë edhe një mjet i tmerrshëm shkatërrimi në duart e kriminelëve të mëdhenj, të gatshëm ta udhëheqin njerëzimin drejt luftërave. Unë jam një prej atyre që besojnë si Nobeli, se mendja njerëzore do të përftojë më shumë të mira se të këqija nga zbulimet e reja.

P.S. Nga Valbona Nathanaili

Më 1903, Akademia Mbretërore e Suedisë, u akordoi Çmimin Nobel tre shkencëtarëve: Henri Bekerel, për zbulimin e radiokativitetit natyror dhe çiftit Pierr e Mari Kyri, për punën e madhe në dhënien e provave të ekzistencës së këtij rrezatimi. Për shkak të angazhimeve të shumta, në ceremoninë e çmimit asnjëri nga të tre shkencëtarët nuk mundi të ishte i pranishëm. Vetëm në vitin 1905, Pierr Kyri arrin të shkojë në Stokholm dhe të mbajë fjalimin tradicional, me titull “Substancat radioaktive, veçanërisht radiumi”, ku jep një përshkrim të shkurtër të punës së kryer jo vetëm nga ai e bashkëshortja e tij, por edhe nga një grup i madh shkencëtarësh të fushës. 113 vjet më vonë, fjalimit të Pierr Kyri nuk mund t’i heqësh asnjë presje nga ato që deklaron, sepse është një dije e bazuar në fakte dhe e formuluar po mbi bazën e tyre.

Fabula? Mund të gjesh shumë, me tematikë e moral nga më të ndryshmet, por fokusi im, zgjedhur nga motoja e fjalimit të z. Kyri, është rënia, në ditët tona, në duar kriminale e “faktit” dhe shndërruar në “fake”: fake news, fake moral, fake principles, fake science. A do të dimë të shkëputemi nga shtrëngimi i “fake”? “Fake” është i lehtë aty ku nuk ka peshë dhe i ëmbël aty ku nuk ka moral, i shpejtë aty ku mungon vullneti dhe i shkëlqyeshëm aty ku ka marrë arratinë dija, ndërsa “fakti” është ai që propozon z. Kyri: jetëgjatësi, besueshmëri dhe vërtetësi, por që kërkon punë, sakrifica e pasion. Historia u siguron të gjithëve vendin që meritojnë!

who’s who – Sotir Peci

Sotir Peci (13 korrik 1873 – 10 prill 1932)

Nga Valbona Nathanaili

Sotir Peci u lind në Dardhë të Korçës. Ndjek gjimnazin grek në qytetin e Korçës. Diplomohet për fizikë pranë Universitetit të Athinës.

Për një periudhë kohore jeton në Rumani dhe, më 1905, emigron në ShBA.

Drejtor i fletores “Kombi”, e para gazetë shqiptare që botohet në gjuhën shqipe në Boston të Amerikës, gjatë periudhës 1906-1908, numri i parë i së cilës del më 15 qershor 1906. Një nga bashkëpunëtorët më të afërt të Pecit në botimin e revistës është Fan Noli. Sipas Pecit, shkrimtarët janë pjellë e rrethanave në të cilat jetojnë, janë rrethanat historiko-shoqërore ato që krijojnë mundësinë e daljes së një talenti letrar.

  • “Tërë luftërat për liri, tërë kryengritjet kundrë zgjedhës, – shkruan ai në “Një vjershëtor kryengritës” (Kombi, Boston, 1908, 9 maj), – kanë krijuar vetë vjershëtorët e tyre… Homerë e polli lufta heroike e Trojës, Tirteun lufta e Spartanëve, heroi ynë Skënderbeu (me luftërat që bëri) inspiroi shumë vjershëtorë të mëdhenj, të huaj dhe të vendit.

Së bashku me Petro Nini Luarasin dhe Fan Nolin luajnë rol të rëndësishëm në formimin e shoqërisë “Besa-Besë” më 1907 në Boston dhe të “Lidhjes” në St. Lui. Më 1908 kthehet në Shqipëri, ndërsa drejtimin e revistës “Kombi” e merr Fan Noli.

Pjesëmarrës në Kongresin e Manastirit, 14-22 nëntor 1908, si anëtar i delegacionit të shqiptarëve të kolonisë së Bukureshtit, (sipas relacionit të kryekonsullit austro-hungarez në Shkodër, dërguar Ministrit të punëve të Jashtme në Vienë, Baron Fon Erental, Demiraj & Prifti, 2008:182) me dy vota, ndërsa sipas revistës “Dituria”, viti 1909, është delegat i Shkodrës (Demiraj & Prifti, 2008:184).

Më 1909, pjesëtar i trupës pedagogjike të Normales së Elbasanit ku jep lëndët e matematikës dhe të shkencave të natyrës. Në periudhën 1911-1912 emërohet drejtor i shkollës “Mësonjëtorja shqipe” dhe drejtor për arsimin në Korçë. Më 1916-1917 është anëtar i Komisisë Letrare, Shkodër. Drejtor për arsimin në Tiranë, më 1919, nga qeveria e Durrësit. Merr pjesë si delegat në mbledhjen e Kongresit Kombëtar të Lushnjës (1920) dhe një nga hartuesit kryesorë të Statutit të Lushnjës.

Në qeverinë e dalë nga Kongresi i Lushnjës, më 21 janar 1920, të kryesuar nga Sulejman Delvina, gjatë periudhës 30 janar – 14 nëntor 1920 zgjidhet Ministër i Arsimit, post që e mban edhe në kabinetin e Iliaz Vrionit (11 korrik – 16 tetor 1921).
Një nga iniciatorët e thirrjes së Kongresit të Parë Arsimor që u zhvillua në qytetin e Lushnjës më 15 gusht 1920 dhe pjesëmarrës në Kongresin e Dytë Arsimor më 1922.

Anëtar i Këshillit të Naltë më 1922 dhe në qeverinë gjashtëmujore të Fan Nolit, 16 qershor – 24 dhjetor 1924, ndonëse kishte konflikte të vjetra me Nolin. Qëndrimi i Pecit në këtë post, sipas Austin (2012: 56), më shumë se besnikëri ndaj udhëheqjes së re dhe besimit në metodat revolucionare, ishte bindja se në këtë mënyrë i shërbente më së miri interesave të vendit. Për patriotë si Peci, rreziku më i madh për Shqipërinë janë fqinjët e saj, veçanërisht Jugosllavia. Peci qëndron në Tiranë me shpresën se do të arrinte të bindte Nolin për legjitimizmin e qeverisë së re nëpërmjet organizimit të zgjedhjeve të reja, ose thirrjes së Asamblesë së zgjedhur më Dhjetor 1923. Me dështimin e qeverisë së Nolit, mërgon jashtë shtetit. Ndërron jetë në Follorinë, Greqi. Nga kontributet e tij në fushën e arsimit citohen shumë tekste shkollore, si dhe futja e eksperimentit në lëndët e shkencave të natyrës. “Mësues i Popullit”

Botime

1906 “Methodë për të mësuar ghuhën engleshche”, autor Sotir Peci, Boston: Shtypshkronja “Kombi”, 110 f. Botimi me shënime nga autori.

Mendimi dhe përvoja mendore: Testi i Turingut Autor Leon N. Cooper

Pjesa II Mendimi dhe ndërgjegja

Kapitulli 15 Mendimi dhe përvoja mendore: Testi i Turingut

Leon N. Cooper, Brown University, Rhode Island

A është e mundur të hartojmë një test që të na tregojë, nëse një njësi e krijuar nga njeriu është e ndërgjegjshme? Çfarë thotë testi i Turingut për makinat që mendojnë? Çfarë nuk është në gjendje të na thotë?

Kjo ese bazohet në një artikull origjinal botuar në librin “Si mësojmë? Si mbajmë mend?Drejt të kuptuarit të trurit dhe sistemeve nervore”, World Scientific Publishing Co., 1995.

Botues: Cambridge University Press

Përshtati në shqip: Valbona Nathanaili

(Të drejtat e përkthimit: Tirana Review of Books; lu lutem referoni burimin në çdo përdorim të materialit)

Afro gjashtëdhjetë vjet më parë, Alan Turing propozoi një metodë për të testuar hipotezën që një makinë mund të mendojë. Sipas Turing, le të vendosim një makinë ose një person në një dhomë të errët të mbyllur dhe të përpiqemi të komunikojmë me ta nga jashtë, në një mënyrë të atillë që si makina, ashtu edhe personi të mund të na kuptojnë. Të themi, duke shkruar nga një tastierë. Nëse gjatë komunikimit ngremë pyetje për çfarë ndodh në dhomë ose kush gjendet brenda saj, dhe nëse përgjigjet nuk na mundësojnë të gjejmë dallime ndërmjet qenies njerëzore dhe makinës, atëherë mund të themi se makina (ose personi) mendon.

Fillojmë arsyetimet tona me supozimin se njësia në dhomë u përgjigjet të gjitha pyetjeve me formulimet “Nuk e di” ose “Nuk e kuptoj çfarë po thoni”. Po në këtë rast, a jemi në gjendje të dallojmë nëse po përgjigjet makina apo qenia njerëzore? Dikush mund të thotë se përgjigje të tilla është në gjendje t’i formulojë një program kompjuterik. Dikush tjetër mund të thotë se janë përgjigjet më të shpeshta që mund të japë një koleg kokëtrashë. Por le të vazhdojmë me supozimet dhe të themi se pyetjet kanë lidhje me lëvizjen e radhës që duhet të bëhen në lojën tresh (kush bën i pari tre figura të njëjta, sipas diagonales ose brinjës së një katërkëndëshi; në anglisht njihet me emrin tic-tac-toe; shënim i përkthyesit). Në këtë rast, banuesi i dhomës së errët përgjigjet gjithnjë me lëvizjen e duhur, sepse përdor një program shumë të thjeshtë kompjuterik, që nuk bën dallimin nëse po luhet a jo nga një qenie njerëzore, për më tepër, që edhe nëse është qenie njerëzore, nuk ka nevojë të jetë pjesë e klasës së gjenive. “Por kjo nuk është ajo që kupton Turing”, kundërshtoni ju. “Pyetjet duhet të kenë karakter përfytyrimi dhe të përfshijnë procesin e të menduarit (ose të jenë përfaqësuese të kategorie të caktuar) për një situatë të caktuar. Nëse përgjigjet që vijnë nga dhoma e errët janë në mënyrë të padallueshme nga ato të një ‘inteligjence’ njerëzore, atëherë makina e kalon testin”.

Por këtu na del një problem i ri. Qeniet e vërteta njerëzore në jo pak raste japin përgjigje në mënyrë donkishoteske për pyetje që i orientojnë, sipas mendimit të tyre, drejt një shtegu të gabuar. Gjithsesi, le të supozojmë, për shembull, se e përkufizojmë vetveten nga ata që janë në gjendje të japin përgjigje “të arsyeshme”, “racionale” ose, ndoshta, edhe “logjike” dhe  “të llogaritura”.

Në mendimin tim, nëse përgjigjet përkufizohen në këtë mënyrë, na vënë përpara një problemi të vështirë, ndonëse fare thjesht mund të themi se detyra është kryer. Pse? Sepse në një farë mënyre, logjika dhe arsyetimi janë të lehtë. Ndërtimi i përgjigjes së duhur “racionale” për një çështje të caktuar është një proces që nënkupton se është i qartë nga pikëpamja konceptuale dhe arrihet lehtësisht nëse universi i ligjërimit nuk është shumë i madh (si në rastin e lojës tresh). Ndërsa për probleme më të mëdha, ato që kërkohen, me sa duket, janë vetëm durimi dhe kompjuterë më të fuqishëm.

Metafora joshëse e zëvendësimit të trurit me një kompjuter bazohet në faktin se çdo proces logjik mund të riprodhohet nga një sekuencë e përbërë nga një bashkësi hapash të thjeshtë e të mirëmenduar, ku secili prej tyre ekzekutohet me anën e pajisjeve të caktuara elektronike ose mekanike. Por pavarësisht të qenit program kompjuterik (sekuenca aktuale e hapave) ose pajisje (transistorë të zhytur në shtresa silikoni a neurone të gjalla brenda një kafke), ato kryejnë funksione të njëjta me ato të trurit dhe të gjithave u referohemi si të parëndësishme, sepse për sa kohë që ajo që pyesim përputhet me atë që marrim si përgjigje, nuk ka rëndësi saktësia e funksionimit të brendshëm – një pikëpamje e përshtatur në mënyrë ideale për të sfiduar testin e Turingut.

Kështu, problemi aktual shndërrohet në atë të hartimit të një sekuence udhëzimesh (program), e cila mund të ekzekutohet me shpejtësi marramendëse në objektin magjepsës me emër kompjuter (emërtuar padrejtësisht për shkak të origjinës së tij aritmetikore, por që edhe “ekzekutues udhëzimesh” do të ishte përsëri disi i pavolitshëm). Një detyrë e bukur për një person të parruar që qëndron në prapaskenë dhe i pëlqen të jetë punojë shumë. Pra, programi i ashtuquajtur inteligjencë artificiale (një nofkë që vërtet ka ngjitur) ka detyrë të riprodhojë aktivitete të ndryshme njerëzore, të përbëra nga sekuenca të tilla udhëzimesh, në mënyrë që kur pyetja të kalojë nga ne drejt njësisë, përgjigja të jetë e padallueshme (ose edhe të tejkalojë) nga ajo (atë) që mund të japë një qenie njerëzore.

Kështu kemi shah dhe programin e shahut që luhet nga lojtarët, programin që lyen muret, lojën e ndërtimit me blloqe ose ad-Ph.D.dom. Në përfundim, mund të jemi të sigurt, se çdo aktivitet njerëzor (mendor dhe ai i ndryshëm nga ai), që është i njëvlershëm me ekzekutimin e një seti rregullash të mirëpërcaktura mund të riprodhohet.[1] Program i shahut që ia doli të mundë përfundimisht Gary Kasparov ose pasardhësin e tij, pa më të voglin dyshim mund të cilësohet si një tour de force.[2] Por, sikundër do të argumentoj, kjo demonstron vetëm se sa vërtet të kufizuara janë aftësitë tona kur nuk kanë ndihmë.

Por çfarë mund të themi, ndërkohë, për proceset mendore jo-logjike, ose ndoshta “jo-të kompjuterizuar”. Penrose ka argumentuar së fundmi se kompjuterët (konkretisht makinat Turing) nuk mund ta kalojnë testin Turing sepse truri i vërtetë kryen procese mendore reale që prodhojnë hapa jo-të kompjuterizuar. Dhe, në fakt, proceset jo-të kompjuterizuar, pra kapërcimet (shënim: “kapërcime”, kurrë “hapa”) në shpikje ose në imagjinatë ngrenë, në një farë mënyre, një çështje për zgjidhje për specialistët e talentuar. Për shembull, si mund të arrijë dikush, të shkruajë një bashkësi rregullash, që prodhon diçka që nuk pritet, për shembull, të përbërë nga ky rresht i mrekullueshëm:

“Dete të shumtë ngjyrë gjaku”

që përdorin dy fjalë kaq groteske të anglishtes?

Përfshirja e hapave të tillë “të palogjikshëm” në repertorin e një makine me përgjigje të mundshme kërkon një të kuptuar më të thellë të mënyrës se si përftohet, ruhet dhe manipulohet aktualisht informacioni nga truri ynë.

Shumë nga ne, prej një kohe më se të gjatë, kanë përqafuar mendimin se truri ynë është thjesht një sistem kompjuterik, por me aftësi të kufizuara. Por truri është projektuar për logjikë dhe arsyetim, po aq sa dora për të luajtur piano. Nëse truri ka ndonjë synim, i vetmi është si të mbijetojë dhe, në një botë të mbushur me rregulla, mbijetesa kërkon vendimmarrje të shpejta (edhe nëse rastësisht nuk janë ato të duhurat). Më lejoni të citoj vetveten:

  • Sofizmi i filozofisë së kafshës, i mjaftueshëm për të arritur në argumentin se “tigri hëngri shokun tim, por kjo nuk më lejon të arrij në konkluzionin se donte të më hante mua”, kërkon të riformulohet në dritën e zhvillimeve të reja, ku mbijetesa varet nga kafshë që bëjnë më pak sofizma dhe kërcejnë direkt në konkluzione.

Vitet e fundit shënojnë progres në të kuptuarin e mënyrës se si përftohet, ruhet dhe manipulohet informacioni në një sistem biologjik. Ndonëse një punë e tillë është në fazën e foshnjërisë së saj, ato çfarë janë projektuar si rrjet neuronesh dhe/ose sisteme nxënie bazuar në një numër të madh njësish përpunuese që imitojnë neuronet dhe që më pas përmirësohen me metoda nxënieje, të mbikëqyrura ose jo, janë studiuar intensifikisht në këtë gjeneratën e fundit. Tashmë ekzistojnë sisteme që njohin modele, zbulojnë sjellje mashtruese dhe mund të thuhet se demonstrojnë, edhe pse në nivel primitiv, karakteristika të njohjes, përgjithësimit dhe shoqërizimit, si dhe janë në gjendje të sugjerojnë disa sjellje mendore që janë të lidhura me kujtesën dhe nxënien te kafshët.

Përmes viteve të lodhshme edukimi, në një farë mënyre, truri ynë mund të arrijë aftësinë për të arsyetuar dhe ekzekutuar rregulla, po aq mirë sa edhe për të shoqërizuar. Është e qartë që shoqërizimi është shumë më i lehtë dhe më natyror se arsyetimi – ruajtja e disa prej tipeve të aktiviteteve që përdoren më shumë nga truri.[3]

Them në një farë mënyre, sepse akoma nuk është përshkruar se si funksionon plotësisht, (sigurisht që ekzistojnë disiplina të mëdha kërkimi shkencor aktual që merren direkt me përcaktimin e saktë se si arrihet të përpunohet informacioni vizual dhe llojet e tjera të informacionit), por nga pikëpamja konceptuale ndoshta mund të themi diçka. Ajo që kemi mundur të bëjmë deri më tani, është të tregojmë se si mund të funksionojnë shoqërizimet ndërvepruese dhe sistemet bazuar në rregulla sa i takon arsyetimit dhe shoqërizimit (së paku në situata të thjeshta). Pritshmëritë tona janë, që me rritjen e përvojës sa u takon sistemeve të nxënies bazuar në rregulla dhe orientuar nga të dhënat, do të jemi shumë e më shumë të aftë të riprodhojmë (dhe së fundmi edhe te tejkalojmë) arsyetimin njerëzor – ose, thënë më saktë, produktin final të aktivitetit mendor human dhe, në rrjedhojë, edhe të ndërtojmë një sistem që kalon testin e Turing.[4] [Gjithsesi, sot jemi në gjendje të dallojmë një human nga një makinë, duke llogaritur kohën që u duhet për t’i dhënë, për shembull, përgjigje pyetjes: “Sa bëjnë 2 579 362 x 1 279 854?”]

Pasi të kemi hartuar një sistem të tillë (duke lënë mënjanë vlerat praktike e tregtare të tij), a është e vërtetë që kemi një makinë (një makinë të përgjithshme Turing) që mendon? Në fakt, kjo është pyetja për të cilën testi i Turingut është hartuar të mos i përgjigjet. Një shmangie, pjesërisht edhe për shkak të një pozitivizmi të tejskajshëm – frikë dhe /ose kundërshti ndaj mentalizmit, ose hipotezës rreth mënyrës se si funksion mendja nga brenda dhe që nuk mund të verifikohet direkt nga përvoja. Një shmangie, që në mendimin tim, është krejtësisht në kundërshtim me natyrën dhe synimin e mendimit shkencor.

Shkenca e suksesshme na ka dhënë tashmë makina të tilla (në koncept ose në funksion) që punojnë pavarësisht diskutimeve të sotme. Ato më të mëdhatë përfshijnë ligjet e Njutonit, ekuacionet e Maksuellit dhe atë të Shrodingerit. Në mënyrë të ngjashme, mund të themi se njësi të tilla si molekulat dhe/ose atomet supozohej se ekzistonin (një hipotezë që u kundërshtua me forcë në shekullin XIX me argumente tipike pozitiviste) kohë më përpara se të mund “të shiheshin”. Pra, nuk është domosdoshmërish rasti që çdo element që “qëndron prapa perdes” së makinerisë të vëzhgohet domosdoshmërish. Për shembull, në mekanikën kuantike funksioni valor nuk vëzhgohet direkt. Por pasojat e kësaj makinerie ndonjëherë të padukshme munden, gjithsesi, të vendosen në korrespodencë me përvojën. Thelbi i argumentit pozitivist (përqafuar nga Ajnshtajni dhe Hajzenbergu) nuk është se nuk jemi në gjendje të dallojmë njësi që nuk jemi në gjendje t’i vëzhgojmë direkt, por përkundrazi, edhe nëse një njësi nuk është e vëzhgueshme (për shembull, koha absolute në relativitetin special, ose përcaktimi i pozicionit dhe momentit të saktë, në të njëjtën kohë, në teorinë kuantike) ka nevojë të jetë e pranishme në teori.

Në këtë mënyrë, një teori e mirë e mendjes jo vetëm është e pranueshme, por kërkon gjithashtu, në mendimin tim, praninë e njësive mendore. Në rrjedhojë, mund të themi se jemi të kënaqur me një teori të tillë, vetëm kur të kemi përpara ndërtime që janë në gjendje të na demonstrojnë përvojën e tyre mendore, kur t’i shohim se si funksionojnë dhe si kanë mundur të evoluojnë nga njësi më primitive, të tilla si neuronet.

Akoma, bazuar në një ndërtim shumë të mençur (njohur si “dhoma kineze”), John Searle argumenton se sjelljet e pastra algoritmike, si në rastin kur një anglisht-folës u përgjigjet pyetjeve të formuluara në kinezisht, rreth një ngjarje që ka ndodhur në Kinë, me përgjigje të ofruara po në kinezisht, duke zbatuar rregulla të thjeshta sintaksore në manipulimin e simboleve kineze nuk nënkuptojnë, domosdoshmërish, që anglisht-folësi njeh kinezishten apo vetë ngjarjen.[5] Thënë këto (ndonëse mund të biem dakord që kompjuteri e kalon testin e Turingut) Searle argumenton se kalimi i këtij testi nuk është provë e “të menduarit” ose “të kuptuarit”.

Duke përmbledhur gjithë sa thamë më sipër, testi i Turingut nuk është i mjaftueshëm. Në rastin më të mirë, na siguron përgjigjen perfekte për ekzistencën e “kutisë së zezë”, por jo të njohurive se si funksionon ajo – dhe në mendimin tim kjo është pikërisht dija që ne duam.

Ne mundemi, sigurisht, të marrim kutinë e zezë, ta vendosim mënjanë dhe të hulumtojmë sekuencat e udhëzimeve që u bënë shkas për të na dhënë të gjitha përgjigjet e sakta. Por mbetet përsëri e hapur pyetja nëse e gjithë kjo mund të hedhë ndopak dritë në fenomenin e aktivitetit mendor.

Ajo që përbën, ndoshta, surprizën më të madhe dhe, në të njëjtën kohë, më e vështira për t’u kuptuar, është origjina e kësaj përvoje mendore komplekse: ndërgjegjja, ndërgjegjësimi për veten, ndjenjat, ndërkohë që vetë kalimi i testit të Turingut nuk është i nevojshëm. Asgjë në makinën perfekte nuk na jep përgjigje që të tregojë se si ndodh një përvojë e tillë. Nëse do mund të citoj përsëri veten, nuk kemi absolutisht asnjë ide “se si është një makinë e tillë (nëse nuk e pranojmë dualizmin kartezian, sigurisht që jemi makina), një makinë që ndjen?” Ose thënë me fjalët e filozofit të ndjerë Hans Jonas, “kapaciteti për të ndjerë, i cili shfaqet në të gjithë organizmat, është origjina e të gjitha vlerave”.[6]

Pretendohet nga disa (mbështetësit e “inteligjencës së fuqishme artificiale”) që cilësi të caktuara mendore, si për shembull ndjenjat, ndërgjegjja dhe të kuptuarit janë në pasojë të ekzekutimit të këtyre algoritmeve që çojnë në formulimin e përgjigjeve të sakta për testin e Turingut.  Ky mund të jetë ose jo rasti. Por asnjë njeri nuk ka ofruar ndonjë të dhënë se si mund të ndodhë kjo.

Për më tepër, ekzistojnë shembuj që tregojnë të kundërtën. “Dhoma kineze” e Searle, në mendimin tim, tregon se sjellja korrekte algoritmike mund të ndodhë edhe pa procesin e të kuptuarit, njësoj si qeni që tund bishtin e na tregon se ndërgjegjja është atje, me pak ose aspak sjellje algoritmike. Është shumë më e pranueshme të besosh që sjellja algoritmike dhe ndërgjegjja janë të cilësi të pavarura.

Ndonëse disa aspekte të sjelljes algoritmike është e qartë që mund të arrihen pa vetëdijen për ndërgjegjen, mbetet mundësia që një ndërgjegjësim i tillë kërkohet për të arritur pushtetin e plotë mbi aftësitë e përpunimit të informacionit.

Gabimi më i madh, njëherazi edhe më çorientuesi, është përpjekja për të barazuar aktivitetin e trurit me një sistem arsyetimi. Një pikëpamje shumë më e përshtatshme është ajo që i atribuon Albert Szent-Gyorgyi:

Truri nuk është projektuar si organ të menduari, por organ mbijetese, si kthetrat dhe çatalli. Truri është ndërtuar në mënyrë të tillë që të na bëjë të pranojmë atë të vërtetë që paraqitet si e vetmja përparësi. Është përjashtim dhe përbën pothuaj rast patologjik, nëse dikush ndjek hapat e mendimit logjik, pavarësisht pasojave. Njerëz të tillë shndërrohen në martirë e apostuj, a bëhen shkencëtarë, por shumica përfundojnë në litar, karrige elektrike a bëhen akademikë.

Për të kuptuar sjellje mendore të tilla, si ndërgjegjja dhe ndjenjat, është e qartë se testi i Turingut jo vetëm nuk është i nevojshëm, por është edhe i papërshtatshëm. Dikush mund të arsyetojë, ose të paktën të kryejë operacione logjike, por të mos ketë ndjenja. Për shembull, makinat llogaritëse e bëjnë këtë gjithë kohën. Qentë dhe macet (me shumë gjasa edhe breshkat) kanë ndjenja, por nuk janë në gjendje t’u përgjigjen shumë pyetjeve.

Në mbrojtje të teorisë së Turing-ut (nëse ka nevojë për një të tillë), duhet të kemi në vëmendje se ai nuk kishte parasysh sjellje të caktuara mendore. Shqetësimi i tij ishte rezultati që prodhonte arsyetimi njerëzor – jo ndjenjat njerëzore.

Por le ta lëmë për momentin këtë kriter të famshëm e të mprehtë dhe të përballemi përsëri me problemin tonë kryesor. A jemi në gjendje të kuptojmë mendjen njerëzore (me të gjithë komponentët e saj: arsyetimin, ndjenjat, vetëndërgjegjësimin), si dhe origjinën e saj të supozuar në atë organ biologjik, trurin? A jemi në gjendje, në ekstrem të aftësive tona, të ndërtojmë një makinë që është e vetëdijshme? (Nëse kjo makinë, në këtë kuptim, është një makinë e testit Turing, u jap mundësinë të tjerëve të përgjigjen). Cilët janë hapat që kërkohen që një makinë e tillë (algoritmike ose jo) të mund të përjetojë aktivitet mendor? Non sequitur “Si dimë?” është një shmangie. (Si dimë ndonjë gjë?) Fakti që jemi të sigurt, se edhe një tjetër krijesë dhe/ose makinë është e ndërgjegjshme, është i pavarur nga të kuptuarit se si ka lindur dhe është rritur kjo ndërgjegje në pronësi të një sistemi fizik shumë kompleks. Kjo, dhe jo fuqia për të arsyetuar, është misteri më i thellë që rrethon njësinë biologjike me emrin tru.

Ajo që e ka bërë këtë problem edhe më të dyshimtë është konfuzioni në lidhje me komponentë të ndryshme të aktivitetit mendor, si dhe paaftësia jonë për të dalluar ndërmjet asaj që besojmë se dimë – së paku në parim – nga ajo që nuk e kuptojmë ende aspak. Ndonëse është e vërtetë se jemi akoma shumë larg të kuptuarit, për shembull, se si sistemi vizual e katalogun dhe e përpunon informacionin, për pyetje të tilla, që jemi në gjendje të paktën t’i formulojnë me shumë saktësi, kemi arsye të besojmë se përgjigjet mund të ndërtohen me materialet që kemi në dispozicion. E njëjta gjë mund të thuhet edhe për arsyetimin (logjik ose të ndryshëm). Por cili është burimi i përvojës tonë mendore, i vetëdijes së ndërgjegjshme?

Vetëdija ose ndërgjegjësimi mendor kanë shumë komponentë, disa prej të cilëve vërtet të lehtë për t’u kuptuar, ndërsa të tjerë akoma të pakapshëm. Për shembull, kalimi nga një gjendje aktive në pasive, magazinimi i kujtesës dhe vënia në punë e saj, dallimi ndërmjet vetes dhe botës së jashtme (akoma subjekt i një mendimi të gjerë filozofik) janë, në mendimin tim, të lehta për t’u kuptuar.

Për çfarë është, për shembull dëshira? Ne nuk e kemi problem të ndërtojmë një program me direktiva që duhet të ndiqen, funksione që minimizojnë ose maksimizojnë, të shmangim nxehtësië ose të ftohtin dhe të jemi në kërkim të kënaqasjes me ngrohtësi a dhela. Por cili është burimi i vetëndijimit tonë, i procesit si i tillë dhe, akoma më shumë, i aftësisë sonë për të ndjerë.

Pyetja të tilla janë mjaftueshëm të vështira, kështu që në përgjithësi janë subjekt i një shmangie të përgjithshme dhe të zakonshme, ndërsa përgjigjet konvergjojnë në dualizmin kartezian, përbërë nga: variacione homunculus propozimesh; zgjidhje të një misteri duke përdorur një tjetër: ndërgjegjja lind në procese të matshëm kuantikë, ose aty ku graviteti kënaq teorinë kuantike; refuzim total për t’u përballur me çështjen: ndërgjegjja lind  “disi” kur një makinë ekzekuton proceset e duhura algoritmike; tërheqje totale nga argumenti nën mbulesën e filozofisë pozitiviste: si mund të dimë nëse një makinë është e ndërgjegjshme… dhe kështu me radhë.

Argumente të tillë i kemi dëgjuar gjithnjë. Duket se janë të njëjtat përgjigje tipike ndaj frikës së dështimit, kur përpiqemi të zgjidhim një problem vërtet të vështirë shkencor. Fillimisht provo, pastaj dështo. Ndiq këtë rrugë për të provuar nëse zgjidhja është e pamundur ose jodomethënëse. Luaj me idenë e përfshirjes së një ligji të ri. Më pas, kur zgjidhja të jetë gjetur, kundërshtoje nëse është vërtet e duhura dhe e rëndësishme, ose (më mirë akoma) se e ke sugjeruar, në formën e një komenti të vogël e të paqartë, në një artikull botuar kohë më parë.

Në formën e një sugjerimi personal, gjithë sa më sipër i kemi përjetuar në rrugën e zhvillimit të teorisë së superpërcjellësve – një teori, po ashtu, komplekse dhe me pasoja të rëndësishme në një sistem me shumë komponentë ndërveprues, që i takon mekanikës kuantike të elektroneve në metale. Pasi u publikuan faktet, një fizikan më se i njohur shprehu zhgënjimin e tij duke thënë, se “fenomeni i veçantë si supërcjellshmëria… nuk të ngjall më shumë entuziazëm se sa ndërveprimet e kota ndërmjet elektroneve dhe rrjetës së atomeve që vibrojnë në një trup të ngurtë” duke lënë mënjanë, në këtë mënyrë, argumentin në stilin e veprimit.

Mund të duket se ka ardhur koha të kërkojmë praninë e një “ligji të ri të natyrës”, sipas të cilit, mjafton të derdhin ndërgjegjen në një makinë dhe ja… – në fakt një pozicion aspak jomiqësor, në pikëpamje të përgjithshme, për racën njerëzore në vitet e ekzistencës së saj. Por pozicioni shkencor konservator kërkon të përpiqemi ta ndërtojmë këtë karakteristikë, me sa duket të re dhe sigurisht shumë delikate, nga materialet që kemi në dispozicion, nga ato që na vënë në dispozicion fizikanët, kimistët dhe biologët (sikundër është bërë gjithnjë kohë më parë: kemi konceptuar trupat qiellorë sipas materialeve që gjenden në tokë, organiken nga inorganikja, ose kemi ndërtuar konceptin e temperaturës nga lëvizja e molekulave etj., etj.) Nëse një gjë e tillë nuk është e mundur të realizohet (ndoshta na duhet të armatosemi me durim edhe për disa vjet), atëherë me shumë sinqeritet mund të them se kemi bërë një nga zbulimet më të rëndësishme në historinë e mendimit, pasojat e të cilit do të formësojnë ndryshe, rrënjësisht, konceptin që kemi për veten.

Duke perifrazuar Shannon: “A mund të ndjejnë makinat?” “Sigurisht që munden! Ne jemi makina! Ne ndjejmë!” Por a jemi vërtet makina? Nëse është e vërtetë, si?

[1] Lojërat që luajmë – dhe ndoshta po aq sa edhe çështjet shkencore që përpiqemi të prekim – zgjidhen ndërmjet atyre që i kanë të gjitha gjasat të përshtaten me aftësitë tona aktuale fizike dhe mendore: aq të vështira sa duhet për të qenë interesante, por jo aq të vështira sa të mos kemi mundësinë për të përparuar në zgjidhjen e tyre. Loja tresh nuk paraqet ndonjë nivel serioz vështirësie; loja dydimensionale e shahut i shtyn mendjet e lojtarëve të bëjnë përpjekje të mëdha, deri në kufijtë e tyre, ndërsa për shahun shtatë a tetë dimensional zakonisht nuk bëhen përpjekje.

[2] Kasparov është mundur nga kompjuteri IBM i quajtur Big Blue në vitin 1997. Thuhet se u ankua që nuk i lejuan të kishte as edhe një laptop si ndihmës.

[3] Ndër arritjet e lavdishme të intelektit njerëzor mund të thuhet se bën pjesë edhe kalimi, nga shoqërizimi i turbullt që është pjesë e aftësive natyrore të trurit, në këto aplikime të suksesshme të paraqitjes së situatave të rrëmujshme të botës reale me anën e një gjuhe precize (për të bërë çfarë është thënë, varet se çfarë është thënë më parë) dhe arsyetimi logjik. Në ndërrimin e shekullit, në një event që kishte si qëllim përditësimin e materializmit dialektik, Hegeli është objekt studimi në Los Anxhelos, Kaliforni dhe në një fin de si`ecle, mund të thuhet se kemi qenë dëshmitarë të një parakalimi të vërtetë të modës më të fundit së mendimit intelektual, ku logjika shumëvlerëshe (që merr të gjitha intervalin e vlerave nga 0-1, nganjëherë një mjet i dobishëm inxhinierie, shënim i përkthyesit) shndërrohet në mendim shumëvlerësh, si mënyrë më e përshtatshme se sa logjika e Aristotelit (me vetëm dy vlera të kuantizuara 0 dhe 1, shënim i përkthyesit), për të përshkruar kufijtë më pak të mprehtë të botës reale. Pra, propozohet që dallimet e mprehta të mendjeve të stërvitura dhe sportive t’i konvertojmë në pëshpërima të padallueshme dhe të pasakta, artikuluar nga ata që rrinë gjithë kohën para ekranit. Thënë ndryshe, kompleksitetit të botës t’i shtojmë sharmin e të mos ditur për atë që po flasim. Kështu përcillet lavdia e botës…

[4] Një evolucion më i arsyeshëm – dhe që ka gjetur shtrirje tashmë – është hartimi i sistemeve “që arsyetojnë, ose janë vendimmarrës”, në gjendje të menaxhojnë një sasi të madhe të dhënash në kohë reale, por që zbatohen vetëm në domene shumë të specializuar (për shembull, rezervimi i vendeve në linjat ajrore dhe zgjedhja e sediljes ku dëshiron të ulesh, ose zbulimi i mashtrimeve në transaksionet që kryhen me kartat e kreditit).

[5] Searle, J. (1980). Minds, Brains and Programs, Behavioral and Brain Sciences, 3(3), 417-457.

[6] Jonas, H. (1992). The Burden and Blessing of Mortality, The Hastings Center Report, 22(1).

Shënim

Materiali gjendet në anglisht në https://www.cambridge.org/core/books/science-and-human-experience/thought-and-mental-experience-the-turing-test/0DDA36F4C44687093CBBAA356856372D#

Titulli i librit në origjinal

Science and Human Experience. Values, Culture, and the Mind

Si ta bëjmë draft-strategjinë për arsimin parauniversitar më të mirë (Replikë) Nga Valbona Nathanaili

Si ta bëjmë draft-strategjinë për arsimin parauniversitar më të mirë

Nga Valbona Nathanaili

“Një strategji për fëmijët tanë” (“Mapo”, 20 prill 2015 http://www.mapo.al/nje-strategji-per-femijet-tane/) titullohet artikulli me të cilin z. Pëllumb Karameta, i përgjigjet shkrimit tim me titull “Draft-strategjia për arsimin parauniversitar 2014-2020”, ose “A mund t’i bëjmë të gjitha shkollat e mira?”, botuar po në gazetën “Mapo”, më 17 prill 2015 (http://www.mapo.al/draft-strategjia-per-arsimin-parauniversitar-2014-2020/).

Pse kjo replikë me z. Karameta? Së pari, për ta përshëndetur dhe falënderuar për reagimin e menjëhershëm në fjalë dhe, pse jo, edhe në vepra, ndaj mendimeve e sugjerimeve që shtroheshin në artikullin tim. Së dyti, sepse drafti ka ende pika të cilat duhen shtruar për diskutim publik dhe z. Karameta është në krye të listës së kontribuuesve për hartimin e dokumentit të strategjisë. Së treti, një apel për të çliruar nga fryma e propagandës, për fat të keq e pranishme edhe në artikullin e z. Karameta, çdo dokument që i referohet arsimit.

  • Falënderim. Sa i takon vizionit, drafti i përditësuar pas shkrimit tim, të datës 17 prill 2015, që gjendet në ueb-in e MAS, është disi më i pranueshëm, por sigurisht jo më i miri që mund të pretendojmë.

Nëse vizioni i mëparshëm ishte: “Sistem arsimor që mbështet zhvillimin e qëndrueshëm ekonomik, rrit konkurrencën në rajon e më gjerë dhe konsolidon shoqërinë demokratike”, në draftin e ri, ky vizion merr këtë trajtë, f. 32 (citoj): “Sistem arsimor që ka në qendër nxënësin, mbështet zhvillimin e qëndrueshëm ekonomik dhe i shërben konsolidimit të shoqërisë demokratike”. Një ndryshim i tillë e bën strategjinë nga kolektive dhe hartuar për të gjithë nxënësit e Republikës së Shqipërisë, në individuale, për çdo nxënës të veçantë, ose një “strategji për secilin prej fëmijëve tanë”, duke perifrazuar, jo pa qëllim, titullin e artikullit të z. Karameta. Për t’u përshëndetur është edhe heqja e pjesës “rrit konkurrencën në rajon e më gjerë”. Një hap pozitiv përpara, po të kemi parasysh edhe inercinë konstante që ka treguar MAS ndaj çdo mendimi ndryshe këto kohët e fundit. Sa i takon formulimit “që mbështet zhvillimin e qëndrueshëm ekonomik”, mbetem në konstatimin e parë, pra duhet hequr nga vizioni.

  • Pika të tjera për diskutim. Parashtesa “draft” që i është vënë strategjisë, sigurisht e bën të diskutueshëm çdo aspekt të saj, që nga parimet e politikat e përgjithshme, e deri te detaje teknike. Zhgënjimi im lidhet edhe me ekzistencën e këtyre të dytave, nga të cilat kam veçuar disa: Gabime drejtshkrimore që gjenden edhe në tituj, si për shembull f. 66 e f. 70. 2. Gjatë gjithë kohës strategjia flet për arsim të mesëm, ndërkohë që në Republikën e Shqipërisë, kemi arsim të mesëm të ulët (në draft është përfshirë në arsimin bazë) dhe të mesëm të lartë (në draft ky i fundit reduktohet thjesht në “të mesëm”): f. 15, citoj: “Arsimi i mesëm, aktualisht, ofrohet si arsim i mesëm i përgjithshëm (gjimnaz), arsim profesional dhe arsim i orientuar (artistik, sportiv etj.)”. Ose të ndryshojmë ligjin aktual, ose drafti duhet të japë vizionin edhe për ndryshime që lidhen me çështje të tilla, në dukje të thjeshta. 3. Nuk kuptoj pse kjo strategji, që është ende në fazë diskutimi, ka edhe fuqi paravepruese? Sipas titullit, përfshin periudhën që nga viti 2014 (?) dhe, shumë rezultate të pritshme, fillojnë nga viti 2015. Konkretisht, nga 16 rezultate kryesore të pritshme për objektivin e parë të politikave, 3 realizohen në vitin 2015; nga 12 rezultate kryesore të pritshme për objektivin e dytë të politikave, 2 realizohen në vitin 2015; nga 9 rezultate kryesore të pritshme për objektivin e tretë të politikave, 4 realizohen në vitin 2015; nga 11 rezultate kryesore të pritshme për objektivin e katërt të politikave, 2 realizohen në vitin 2015. Pra, 23 % e totalit të rezultateve kryesore të pritshme, ose pak më shumë se 1/4 e tyre, marrin jetë në këtë vit, 2015! Sigurisht që nuk kemi kohë për të humbur, por nisur nga afatet që paraqet për zbatim, dokumenti shton argumentet në favor të teorisë se “politikat në sistemin arsimor nuk zgjasin më shumë se një mandat qeverisës”.

 

Sa i takon çështjeve parimore, në mjedisin aktual shkollor që kemi, është e qartë se, për shumë nga ne, nuk bëhet fjalë thjesht vetëm për të hartuar dokumente të rinj, por për të gjetur mënyra e forma që i përfshijnë të gjithë në punët e shkollës, ose “Si t’i bëjmë të gjitha shkollat e mira”. Nisma për hartimin e një dokumenti kombëtar është shumë e mirë. Por, nëse është punuar deri tani për një strategji për të gjithë fëmijët, sipas z. Karameta, atëherë, mendoj, se na duhet urgjentisht edhe një strategji për të gjithë mësuesit dhe, një tjetër, për të gjithë drejtuesit. Ose ndryshe “Si t’i rijapim një kuptim fjalës mësues?”; ose “Si t’i rijapim një kuptim fjalës drejtues?” Cilësia e mësuesve ka ndikim shumë të madh, më të madh se cilësia e kurrikulës, metodat e mësimdhënies, prindërit apo vetë shkolla si ndërtesë. Aktualisht, sot kemi arritur që mësuesi të rrijë në shkollë deri rreth orës 13.45. Pra, e kemi zhvendosur, në një farë mënyre, nga klasa, deri në sallën e mësuesve. Më përpara largohej nga shkolla me të mbaruar orët e mësimit; sot i drejtohet sallës së mësuesve. Dita e punës së tij ndahet ndërmjet orëve të mësimit që zhvillon në klasë dhe qëndrimit në sallën e mësuesve, ku në rastin më të mirë, ose korrigjon provime e detyra shtëpie, ose plotëson regjistrin a përgatitet për të nesërmen. Puna e tij me nxënësin fillon e mbaron, kryesisht, brenda një ore mësimi të mbingarkuar, ndërsa filozofia e punës ndërtohet, kryesisht, mbi vlera e besime individuale. Ky nuk duhet të jetë i njëjti model edhe në vitin 2020. Në zinxhirin e aktiviteteve që e bën një shkollë të mirë, të gjitha janë të lidhura me njëra-tjetrën. Kur “përzë” fëmijën në shtëpi sa mbaron ora e mësimit, çdo arsyetim apo përpjekje tjetër është e kotë. Suksesi i nxënësit, më shumë se i mësuesit dhe i shkollës, do vazhdoj të jetë i familjes.

Me pak fjalë, një strategji që shtrihet deri në vitin 2020, duhet të planifikojë, sot, tiparet e shkollave “të mira” të vitit 2020 dhe të tregojë mënyrat se si suksesin e këtyre shkollave ta replikojmë kudo ku kemi shkolla publike, – gjithmonë nëse synimi është të vazhdojmë t’i mbajmë të hapura ato. Kjo është, ndoshta, në mendim tim subjektiv, edhe një nga detyrat që duhet të zgjidhë kjo strategji. Të na bëjmë të besojmë se ëndrra jonë për shkolla të mira ka gjasa të bëhet realitet.

Dhe, sigurisht, pa bërë me faj prindin kur shkolla nuk realizon objektivat e saj. Citoj: “Deri tani, komunitetet lokale dhe prindërit janë përfshirë shumë pak në planifikimin e veprimtarive arsimore dhe në zgjidhjen e problemeve që shoqërojnë procesin e të nxënit, prandaj ata nuk e ndjejnë si duhet përgjegjësinë që kanë për zhvillimin dhe ruajtjen e cilësisë së shërbimeve që ofron IA (f. 37)”. Mënyra e përfshirjes së prindërve në punët e shkollës është një çështje e shumë diskutuar: në terma individualë, pra prindër që punojnë më shumë me fëmijën për të rritur arritjet; në terma kolektivë, prindër që përpiqen të bëjnë ndryshim në shkollën e komunitetit të tyre; përpjekje të përbashkëta shkollë-prindër, duke ndarë rolet; kufizim i prindërve vetëm në rolin e këshilluesit, pasi prioritetet e nevojat e prindërve jo gjithmonë janë në përputhje me ato të shkollës. Drafti vetëm konstaton dhe ofron, ndoshta si alternativë, “Shkolla qendër komunitare”. Por mbeten argumentet sa më sipër.

Në përgjithësi, i gjithë drafti është si një lloj mozaiku, ku mungojnë pjesë të shumta. Alternativa që ofrohet është se “mund të zëvendësohen” me ato të mëparshmet.

  • Propagandë. Artikullin e tij z. Karameta e mbyll me një citim të Ministres aktuale të Arsimit dhe të Sporteve. Fjala shumë e gjetur e znj. Ministre gjendet edhe në hyrje të draftit, një praktikë, në fakt, e zbatuar edhe në draftet e mëparshme, e trashëguar, ndoshta, që nga koha e para viteve ‘90 (mendoj se në këtë rast referencat janë të tepërta). Akoma, po në këtë aspekt, ekziston edhe një ndërlikim tjetër që do të duhej t’ia nënshtronim argumentit. Citoj (f. 37): Nga viti 2016, ekziston legjislacioni i nevojshëm arsimor, i krahasueshëm me atë të vendeve të BE-së. Në fakt, legjislacioni aktual është bërë në përputhje me Kartën e të Drejtave Themelore të Bashkimit Europian (2000/C 364/01), datë 18 dhjetor 2000, Numri CELEX 32000X1218(01) Fletorja Zyrtare e Bashkimit Europian, Seria C, Nr 364, datë 18.12.2000, faqe 1-22 (gjendet në hyrje të ligjit aktual).

Draft-dokumenti i paraqitur është thjesht kombëtar dhe duhet të përpiqet të zgjidhë problemet e arsimit shqiptar. Sa kohë që ka këtë karakter, le të merret me problemet kyç të tij dhe të mos bëjë propagandë.

Çanta bosh dhe stomaku plot

Çanta bosh dhe stomaku plot

28 janar 2018 | Nga Valbona Nathanaili

Nga data 1 shkurt 2018, sistemi arsimor parauniversitar do t’i nënshtrohet një “eksperimenti” të ri të Ministrisë së Arsimit dhe Sportit. Thelbi është lehtësimi i peshës së çantës nga librat me të cilën shkon fëmija në shkollë. Sipas njoftimit, nga 5-6 orë mësimore të ndryshme që bëhen në një ditë shkollore, pas datës së mësipërme do të zhvillohen vetëm gjysma e tyre. Thënë ndryshe, eksperimenti mund të quhet edhe “1 në 2”, pra një lëndë në dy orë mësimore, sepse nga 45 minuta që zhvillohej më parë, me urdhrin e ri, çdo lëndë do të zhvillohet në 90 minuta, sigurisht edhe me pushimet përkatëse në mes. Ndryshimi në kohëzgjatje nuk bën asnjë dallim në lëndët që zhvillojnë fëmijët në një ditë, dhe kam parasysh edhe ato që kanë tekste, dhe ato që nuk kanë trajtohen po njësoj, sipas të njëjtit rregull.

Qëllimi duket i mirë dhe i drejtë. Çanta  e shkollës është vërtet e rëndë për shpatullat e fëmijëve të shkollave publike. Dhe është shumë mirë të gjesh një zgjidhje që shpëton fëmijët nga “pesha  e  çantës”, por jo e librave. Por është shumë keq të gjesh zgjidhje që jo vetëm i gjejnë shkollat e mësuesit të papërgatitur dhe në mes të vitit shkollor, por edhe nuk duket se i shërbejnë qëllimit final të sistemit arsimor, atij të përgatitjes sa më cilësore të fëmijëve. Dhe është akoma më keq, sikur edhe nga pikëpamja e referimit, të thuash se librat janë të rëndë! Zgjidhja e propozuar “1 në 2” është t’i biesh problemit me sëpatë! Është në funksion të mbushjes së hapësirës boshe në fushën e reformave dhe ideve progresive në arsim.

Sistemi ynë arsimor publik vazhdon të degradojë dhe bindesh edhe më shumë kur dëgjon për nisma të tilla, pa asnjë studim paraprak për ndikimin që do të kenë në mënyrën e të mësuarit, ose për ngarkesën e përditshme, tashmë mendore e intelektuale të fëmijëve, ose për cilësinë e mjedisit shkollor në realizimin me sukses të këtij synimi dhe aftësinë e tij për t’u përballur me këtë ndryshim. Për ironi, kësaj reforme në organizimin e ditës shkollore nuk i shpëton as edhe fizkultura, që pas datës së mësipërme do të zhvillohet 90 minuta në ditë dhe ndoshta po aq edhe gjatë gjithë javës (për shembull, për ato klasa që e kanë 2 orë në javë), pra i vetmi aktivitet sportiv i planifikuar në shkollë në funksion të zhvillimit fizik të fëmijëve, do të përqendrohet në më pak ditë, çka nuk ndikon pothuaj aspak në zhvillimin e tyre.

Ndërkohë që përpiqej të gjente zgjidhjen më të mirë në lidhje me qasjen e problemit “peshë e çantës” dhe të kënaqte, njëkohësisht, domosdoshmërinë për një “reformë”, Ministria e Arsimit dhe Sportit mund të fillonte duke hedhur një sy se çfarë bëhet në shkollat private, ku në shumë prej tyre, fëmijët i kanë librat individualë vetëm për në shtëpi, sepse shkolla ka një kopje që qëndron në klasë dhe është në përdorim nga çdo nxënës, në lëndën përkatëse.

Ose të merrte në konsideratë një tjetër problem edhe më shqetësues, atë të kequshqyerjes së fëmijëve, një çështje tejet delikate, që së fundmi ishte objekt studimi e raportimi këtë fillimviti edhe nga Instituti i Shëndetit Publik. Fëmijë që shkojnë në shkollë të pangrënë! Fëmijë që konsumojnë një vakt në ditë! Kequshqyerja dhe uria kronike e një përqindjeje të madhe te fëmijët shqiptarë, sipas studimit, ishin alarmante. Për familjet e varfra të këtyre fëmijëve, çanta e rëndë është problemi i fundit për të cilën shqetësohen, sepse në fakt i çojnë fëmijët në shkolla pa çantë, ose edhe kur e kanë një të tillë, kush po pyet se çfarë ka brenda, është plot a bosh. E njëjta kambanë ra në Amerikë në fillimin e viteve 1940, kur nga matjet e rekrutëve që përgatiteshin për luftë, mjekët dhanë alarmin e kequshqyerjes, por pati veshë që e dëgjuan: në të gjithë vendin filluan programe të ndryshme ushqimi e mbështetje për familjet e varfra.

Çanta bosh dhe stomaku plot janë reforma që nuk zgjidhen sot për nesër. Në fakt janë reforma që kërkojnë para dhe investime të një lloji tjetër, të atij lloji që lidhet me vizionin e perspektivën, me synimin për të punuar jo për sot dhe për të rënë në sy të kryetarit, por për nesër dhe për të plotësuar interesat e publikut.

Rithemelimi i mirëqenies në optikën e pesëmbëdhjetë studiuesve Nga Valbona Nathanaili

Rithemelimi i mirëqenies në optikën e pesëmbëdhjetë studiuesve

Nga Valbona Nathanaili 

“Rithemelimi i mirëqenies” Autor Kosta Barjaba, në bashkëpunim me: Ilir Beqaj, Adrian Civici, Vangjel Dule, Grida Duma, Pandeli Garo, Besart Kadia, Muzafer Korkuti, Ethem Likaj, Arben Malaj, Nora Malaj, Luljeta Minxhozi, Valbona Nathanaili, Irsida Rusi, Kastriot Sulka, Vasil S. Tole, Selami Xhepa, Mimoza Agolli, Nevila Xhindi. Botues: UET Press, në bashkëpunim me Akademinë e Shkencave të Shqipërisë.

Libri botohet në kuadrin e “Forume Publike të Akademisë së Shkencave” ISBN 978-9928-4193-9-2 Çmimi 900 lekë

“Njerëzit nuk duan ide të mëdha në varfëri, por ide të vogla në mirëqenie”

Rexhep Qosja

Në Shqipërinë e para tranzicionit, varfëria ishte një target i ndaluar, e eklipsuar nga propaganda për mirëqenie e të gjithëve njëlloj, një fenomen pothuaj i njohur për të gjitha vendet diktatoriale. Po t’u referohemi shifrave të asaj kohe, varfëria nuk ekzistonte jo vetëm në Shqipëri, por pothuaj në të gjithë vendet komuniste e diktatoriale. Në vitet ‘50 Rumania kishte rritjen ekonomike më të shpejtë në botë, Brazili i viteve ’70 nën drejtimin e një junte ushtarake cilësohej “si mrekullia ekonomike” dhe në vitet ’80, të gjithë u mahnitëm nga suksesi i disa vendeve të lindjes, të etiketuar si “tigrat e rritjes ekonomike”, përfaqësuar nga Taivani e Korea e Jugut, vende diktatoriale, po ashtu.

Retorika e asaj kohe duket se vazhdoi të ndikojë edhe atë të ditëve tona. Në Shqipërinë e tranzicionit varfëria mbeti përsëri një target i paadresuar shkencërisht, por e trajtuar dhe e kamufluar mbas shifrave për rritje e zhvillim. Për varfërinë është folur politikisht dhe mediatikisht kryesisht gjatë fushatave elektorale. Rrallë i jemi qasur me metodologji dhe teknika shkencore, përjashtuar, nëse mund të klasifikohet si e tillë “Anketa për Matjen e Standardeve të Jetesës”, organizuar me mbështetjen e Bankës Botërore, e cila ka matur dhe vlerësuar varfërinë në shifra. Të dhënat e këtyre anketave, të cilat janë zhvilluar periodikisht gjatë dekadës së fundit (2002, 2005, 2008, 2012) kanë ofruar një pamje, ndonëse jo të plotë, të varfërisë sonë, – flasim gjithmonë në termat e të ardhurave për frymë ose treguesve të tjerë që e rreshtojnë një vend në krye ose në fund të klasifikimeve sipas treguesve të përbashkët botërorë.

Megjithatë, problemi nuk qëndron te paplotëria e të dhënave, por te mungesa e vullneteve për t’i përdorur anketat për matjen e varfërisë si pikënisje për ndryshimin e politikave dhe luftës ndaj saj. Pra, përkundër nevojës për të zhdukur, ose të paktën për të reduktuar varfërinë, politikëbërësit tanë kanë preferuar apoteozat për suksese virtuale kundër saj. Në vend që të punojmë konkretisht për të përmirësuar cilësinë e jetës, kemi preferuar fjalët e fjalimet, që zakonisht mbarojnë me “arritje e suksese të mëdha”. Por, siç ka vënë në dukje dijetari ynë, akademiku Rexhep Qosja, pasqyruar në parathënien e Kosta Barjabës: “Njerëzit nuk duan ide të mëdha në varfëri, por ide të vogla në mirëqenie”. Sigurisht që asnjë nuk mund të mohojë ndryshimet që janë bërë në vendin tonë, por sa të mira ose të këqia kanë qenë këto ndryshime rrallë i janë nënshtruar një kritike të mirëfilltë.

Libri “Rithemelimi i mirëqenies” është një përmbledhje artikujsh kushtuar këtij problemi shumë të mprehtë të shoqërisë sonë. Për studiuesit që janë bërë pjesë e këtij botimi, konkluzioni është një: ne, shqiptarët, mbetëm të varfër se vendit tonë i kanë munguar politikat e drejta të zhvillimit, duke bërë pjesë të këtij konkluzioni jo vetëm konstatime – sa e thjeshtë është të konstatosh, por duke propozuar edhe zgjidhje, bazuar kryesisht në qasje ekonomike. Secili prej tyre, me përkushtim, kompetencë dhe vizion të qartë parqet përpara lexuesit idetë e mendimet e tij për ndërtimin e një mirëqenie reale, jo virtuale, larg fjalëve boshe dhe fjalimeve elektorale. Për ta, rritja ekonomike gjatë tranzicionit nuk ka prodhuar punësim dhe, për pasojë, ka anuar drejt një rritjeje varfëruese.

Akoma, boshti i gjithë artikujve është se lufta kundër varfërisë duhet të jetë e lidhur me zhvillimin e punësimin, një sentencë sa e vjetër dhe e re, sa e njohur aq edhe e panjohur për realitetin tonë politik.

Kosta Barjaba, pjesë nga parathënia

Ky libër, një sintezë kontributesh të kolegëve të respektuar, nuk do të kishte dalë në dritë pa largpamësinë dhe vullnetin politik të Nënkryetarit të Kuvendit Vangjel Dule; mbështetjen dhe angazhimin e akademikëve të nderuar Muzafer Korkuti, kryetar i Akademisë, Ethem Likaj, kryetar i Seksionit të shkencave shoqërore albanologjike, dhe Vasil S. Tole, Sekretar Shkencor; mënçurinë dhe logjikën e njohur të Arben Malajt; analizën elegante të Grida Dumës; mprehtësinë dhe maturinë tipike për Ilir Beqen; argumentet shterruese të Selami Xhepës dhe Mimoza Agollit; përkushtimin akademiko-institucional të Nevila Xhindit; energjinë e Irsida Dimoshit (Rusit); erudicionin e thellë dhe vizionin modern të Adrian Civicit; analizën sistematike të Kastriot Sulkës; finesën e Besart Kadisë; skrupulozitetin e Luljeta Minxhozit; optikën realiste të Pandeli Garos dhe këndvështrimin origjinal të Valbona Nathanalilit. (Në këtë shprehje mirënjohjeje i rendita sipas radhës së kontributeve në përmbajtjen e librit).

Përmbajtja 

Pjesa e parë: Zhvillimi kundër varfërisë: një çështje politike, shoqërore dhe akademike

Nxitja e zhvillimit dhe reduktimi i varfërisë: Një preokupim mbarëshoqëror dhe mbarëpolitik Vangjel Dule /Një kantier idesh për zhvillim dhe mirëqenie Akademik Muzafer Korkuti / Një investim akademik në betejën kundër varfërisë Akademik Ethem Likaj / Kërkimi dhe veprimtaritë shkencore në shërbim të zhvillimit social, ekonomik dhe kulturor të vendit Akademik Vasil S. Tole

Pjesa e dytë: Varfëri që pasuron, pasuri që varfëron

Pse e kemi humbur dhe si mund ta fitojmë betejën me varfërinë? Akademik i Asociuar Kosta Barjaba / Varfëria dhe pabarazia: armiqtë që na bashkojnë. Politikat fiskale pro zhvillimit dhe kundër thellimit të pabarazisë Prof. Ass. Dr. Arben Malaj / Strategjitë rishpërndarëse si cikël përsëritës i varfërisë Dr. Grida Duma / Korrelacione midis zhvillimeve demografike, migrimit dhe urbanizimit Akademik i Asociuar Kosta Barjaba, Ilir Beqja / Vulnerabiliteti i familjeve shqiptare ndaj varfërisë: Një analizë mikro-ekonometrike, bazuar në Anketën e Matjes së Nivelit të Jetesës 2008-2012 Dr. Selami Xhepa, Mimoza Agolli, PhD / Punësimi i të rinjve dhe rritja e partneritetit publik-privat në Tiranë Prof. Ass. Dr. Nevila Xhindi, PhD /  Sistemi bankar, zhvillimi ekonomik dhe papunësia Doktorante Irsida Dimoshi (Rusi)

Pjesa e tretë: Varfëri shqiptare në ekonomi globale

Logjika e politikave ekonomike përballë logjikës “racionale” të tregut Prof. Dr. Adrian Civici / Politikat kundër varfërisë në Shqipëri dhe korrelacioni me kontekstin global Doktorant Kastriot Sulka / Varfëri lokale në një ekonomi globale Doktorant Besart Kadia /  

Pjesa e katërt: Arsimi dhe varfëria

Arsimi dhe rritja ekonomike në shoqërinë bashkëkohore: arsyetime teorike Prof. Dr. Luljeta Minxhozi / Liria ekonomike, edukimi dhe sjellja sociale si përcaktues të varfërisë MA Pandeli Garo / Shkollimi: sfidues i varfërisë apo i sfiduar prej varfërisë? Doktorante Nora Malaj / Lidhjet midis arsimit dhe pabarazisë: një vështrim i rishikuar  Valbona Nathanaili