Autori Alberto Frashëri përballë gazetarit Dashnor Kaloçi

Refleksione të autorit dhe gazetarit rreth romanit “La Quinta”

D. Kaloçi: Romani juaj rrëfen jetën e një grupi artistësh nën regjimin totalitar në Shqipëri duke vënë në plan të parë represionin e diktaturës. Cili ka qenë objektivi, ose synimi juaj i vërtetë në këtë libër që botohet në Itali tre dekada pas rënies së atij regjimi?

A. Frashëri: Pas rënies sё nazifashizmit, arti me format e shumta tё tij e ka rivizituar realitetin dhe vuajtjet e shkaktuara nga dy prej totalitarizmave mё mizore tё historisё. Nё rastin e regjimeve totalitare tё Lindjes Europiane, pёrkundrazi, mbretëron njё heshtje relative e pafalshme. Nuk janё nostalgjitë pёr regjimet totalitare qё mund ta shpёtojnё botёn. Nuk mund tё jetё as propaganda e partive qё mund ta thellojё njohjen e tё vёrtetёs mbi tё Keqen Absolute tё shekullit XX. Vetëm arti, me tё gjitha format shprehёse tё tij, do tё mund t’u transmetojë breznive tё reja tё Vёrtetёn historike, bashkё me tragjedinë e vuajtjes njerëzore tё popujve europianё.

Universi dhe Natyra, misteri i tё Bukurёs dhe drita e Urtёsisё, Paqja si shprehje e Ekuilibrit dhe Harmonisё nuk kanё kombёsi. E dinё mirё artistёt qё nё aftёsinё krijuese shohin magjinё e Natyrёs dhe, nё njё farё kuptimi, edhe pavdekёsinё e Njeriut. Pёr kёtё bindje dhe ndjeshmёri fisnike artistёt janё viktimat e para tё regjimeve diktatoriale.

Asht ky sfondi historik i romanit “La Quinta”, nё tё cilin jam pёrpjekur tё rrёfej dramёn reale tё njё grupi artistësh qё e vuajtёn dhunёn fizikisht e shpirtёrisht, por pa tradhtuar aspak bindjet dhe ndjeshmёritё e tyre fisnike. Nga kjo pikëpamje, ata janё heronjt e vёrtetё tё asaj periudhe obskurantiste qё shumё prej sivёllezёrve tanё nuk njohin ose po e harrojnё.

D. Kaloçi: Hyrja e librit i ngjan një eseje. Cili është mesazhi që ju keni dashur të transmetoni me atë hyrje?

A. Frashëri

E shkruajta këtë roman jo si një realitet që karakterizon botën shqiptare, sepse atë eksperiencë e kanë përjetuar edhe kombe të tjera, kush më shumë e kush më pak. Ajo përvojë tregoi që totalitarizmi asht forma më ogurzezë e pushtetit që historia moderne ka njohur. Objekti apo argumenti kryesor i këtij libri asht konflikti midis artit dhe pushtetit që në rastin e regjimeve totalitare arrin format më të dhunshme e më absurde. Kjo ndodh sepse pushteti kurdoherë përpiqet të dominojë hapësirën që e ndan nga arti dhe shkolla. Arti dhe shkolla janё ato qё e bёjnё tё pavarur qytetarin, pra e bëjnë tё aftё tё mos bjerë nё grackën e propagandës por tё gjykojё mё objektivitet realitetin. Në rastin e totalitarizmave ky konflikt arrin shkallën më të lartë. Kjo rrethanë duhet të na bindë për rolin e madh që kanë shkolla dhe arti në jetën e një kombi. Sot, me që ra fjala, ideja për të shkatërruar teatrin e parë të rëndësishëm të vendit është e papranueshme, sepse ai teatër dëshmon veprën e shquar të një plejade artistësh për kulturën kombëtare. Historia ka kulturën si udhërrëfyes, si

frymëzues dhe si thelb të ekzistencës së një kombi. Ekonomia dhe të tjera fusha janë instrumente për të pasuruar kombin në të gjitha pamjet që na ofron kultura. Romani “La Quinta” i kushtohet pikërisht konfliktit mes formave të devijuara të pushtetit dhe kreativitetit të shoqërisë. Ky fenomen universal në kohë dhe në hapësirë nuk i përket vetëm botës shqiptare.

D. Kaloçi:Librin, me një sfond historik të pasur me ngjarje nga bota shqiptare, ju e keni shkruar në italisht dhe e botuat në Romë. Pse pikërisht në italisht dhe jo në shqip?

A. Frashëri

Shumë qytetarë e njerëz të shquar të artit në Shqipëri kanë punuar mjaft në këtë drejtim, si shkrimtarë, publicistë, muzikantë, piktorë etj. Unë jetoj në Itali dhe shoh që edhe atje, si në të gjitha shtetet perëndimore, ka nevojë të njihen disa karakteristika të totalitarizmit që janë trajtuar më pak, sidomos në art e letёrsi. P.sh. Musolini i detyroi profesorët të deklarojnë me shkrim besnikërinë ndaj fashizmit. Nuk ua kërkoi teknikut, inxhinierit apo ekonomistit, por thjesht njerëzve që ndikojnë formimin kulturor të qytetarit. Funksionin edukativ të shkollës dhe të artit ai donte ta vinte në shërbim të ideologjisë fashiste. Ata që nuk e deklaruan atë besnikëri u flakën nga shkolla. Pikërisht këto aspekte të totalitarizmit janë më pak të rrahura. Së dyti, bota perëndimore propagandon me të drejtë kundër totalitarizmit të majtë, por propaganda nuk asht në gjendje të zëvendësojë atë që mund të bëjë arti dhe letërsia. Historia formale na jep një kronikë të vyer e absolutisht të nevojshme ngjarjesh mbi evolucionin e shoqërisë, por këto mbeten larg dhimbjes njerëzore, pasioneve dhe meditimeve individuale. Ne jemi në gjendje të dallojmë njeriun e Romës së lashtë nga ai i kohës sonë vetëm në saje të veprave që na sjell arti: poezia, drama, romani, muzika, piktura etj. Në këtë det të pafund krijimesh, desha të shtoj diçka nga realiteti shqiptar: forcën dhe fisnikërinë me të cilën shqiptarët përballuan një nga format më të urryera e mizore të totalitarizmit. Përvoja shqiptare jep një kontribut të pamasë në njohjen e totalitarizmit të majtë, pra mendoj që duhet njohur si nga bota, ashtu edhe nga brezat e rinj në Shqipëri. Romanin e kam shkruar në italisht, jo vetëm sepse jetoj prej gati 30 vjetësh, por edhe sepse mendoj se ky argument u intereson të gjitha vendeve.

D. Kaloçi: Ngjarjet në libër janë kryesisht nga Shkodra në Tiranë. A ka diçka reale në personazhet dhe ngjarjet që tregoni?

A. Frashëri

Ky roman rrëfen ngjarje reale e që shqiptarët njohin mirë, por me personazhe të krijuara nga autori. Natyrisht, kush i ka jetuar ato vite, në personazhet kryesore të librit do të gjejë modele të ngjashme më artistë të njohur. Ajo që lexuesi i brezit tim gjen në atë libër asht ndjenja e frikës dhe pasigurisë që shoqëronte jetën tonë nga lindja deri në vdekje. Përkundrazi, lexuesi i ri, që fatmirësisht nuk e ka njohur atë regjim satrap e absurd, ka nevojë të njohi mirë atë formë të pushtetit arbitrar e despot për të evituar që në të ardhmen ai mjerim të përsëritet.

Në roman ka disa trama kryesore që lidhen me një grup artistësh, miq mes tyre e të talentuar. Në jetë e në punë ata survejohen nga policia politike, në të cilën një ish shok shkolle i tyre bën karriere dhe ka si detyre të vëzhgojë ambjentet artistike të qytetit. Njëri prej artistëve, basi lirik Marin Kraja, ishte kundër heqjes së veprave të klasikëve të muzikës botërore nga repertori i Teatrit të Operas dhe Baletit. Ai u përjashtua nga lidhja e shkrimtarëve dhe artistëve dhe iu dha gjykatës për dënim. Të njëjtin fat pësoi edhe piktori i talentuar, Naim Bregu, që u akuzua si modern dhe i papajtueshëm me ideologjinë e regjimit. Ky u dënua rëndë nga gjykata. E shoqja e këngëtarit iu nënështrua fatit dhe nuk e braktisi të shoqin edhe pse iu desh të punontë për bukën e gojës në një fermë bujqësore. Përkundrazi e shoqja e piktorit e fshiu nga jeta e vet të shoqin. Këto diferenca ne i njohim mirë. Dhuna arrinte deri sa të tjetërsonte deri dhe dashurinë, miqësinë apo të ndante familjet. Personazhi kryesor dhe më kompleks asht ai i një instrumentisti dhe kompozitori te ri, Fran Kola, që ka sukses, por presioni i regjimit ia vështirëson jetën dhe e godet pikërisht në veprën e tij më të mirë, “Poema e Paqes”, një koncert për trombë dhe orkestër në Do maxhor. Epilogu i romanit ka një farë spiritualizmi në mënyrën se si Frani e gjen shpëtimin. Një shpëtim virtual që e gjeti arsyen në Bukuritë e kësaj jete: Dashuria, Natyra, Liria dhe Muzika.

D. Kaloçi: Kopertina paraqit basorelievin e Rozafës, vepër e skulptorit Skënder Kraja. Është e rastit kjo zgjidhje, apo lidhet me përmbajtjen e romanit?

A. Frashëri

Jo, nuk asht e rastit. Libri hapet me legjendën e Rozafës dhe mesazhin e saj që në thelb shoqëron nga kreu deri në fund një ide që jam përpjekur ta përpunoj në libër. Heronjtë e romanit krijojnë veprat e tyre, edhe pse në kushte të lirive shumë të kufizuara. Ata e pyesin veten si asht e mundur që edhe në mjerim e në robëri njeriu të krijojë. Liria asht ajo që i jep krahë krijimtarisë njerëzore në të gjitha format e saj. Por edhe në historinë e regjimeve despote njeriu ka krijuar, në të gjitha fushat. Kjo e vërtetë mund të konkretizohet me legjendën e Rozafës, një Maksimum Absolut, edhe pse në pamje absurde. Rozafa që porsa kishte lindur, kur i thanë që do e flijonin, nuk kërkoi jetën, por u lut ta varrosnin pjesërisht, duke i lanë një sy, një gji dhe një dorë jashtë që të mund të kujdesej për fëmijën, krijesën e saj. Pra, një mesazh, që edhe pse makabër, asht nga format më njerëzore, tragjik dhe bindës për forcën e krijimtarisë të Njeriut: gruaja që edhe pas vdekjes përpiqet t’i japi jetë krijesës së vet. Pikërisht këtë mesazh të asaj legjende hyjnore, për thelbin që shpreh, desha ta vendos në piedestalin e njërës prej ideve kryesore të romanit: vendosmëria dhe forca krijuese e Njeriut janë të pathyeshme. Ajo i përket Natyrës njerëzore dhe nuk ka totalitarizëm që ta asgjësojë. Njeriu asht një krijesë e Natyrës, ndërsa totalitarizmi asht një tjetërsim i urryer i natyrës njerëzore. Jeta e ka konfirmuar këtë të vërtetë: ithtarët dhe liderët e totalitarizmave e kanë përfunduar jetën të dështuar si frikamanë, të dënuar e të urryer nga njerëzimi. Në këto rrethana medituese më lindi e natyrshme dëshira për të vendosur në kopertinë basorelievin e Rozafës, gjë që ma bëri të mundur me shumë fisnikëri autori i basorelievit, profesor Skënder Kraja.

D. Kaloçi: Titulli “La Quinta” tërheq vëmendjen. Çfarë shpreh dhe si do të ishte në gjuhën shqipe?

A. Frashëri

Këtë roman fillimisht e pata titulluar “Il sogno di un musicista”, pra “Ëndra e një muzikanti”. Ky titull ishte një shprehje domethanëse e epilogut të romanit. Nga ana tjetër muzika në këtë libër ka një rol të veçantë. Ajo përbën një farë sfondi që, sipas mendimit tim, harmonizohet mrekullisht me përmbajtjen. Heroi i romanit, Fran Kola, pas goditjes që merr nga regjimi, ka një ide kah vetëvrasja dhe sjell ndërmend fundin tragjik të Preng Jakovës. Në ato ditë të vështira mendja e tij virtualisht interpretonte muzikën e simfonisë së pestë të Bet’hovenit, si një ekuivalent shpirtëror dhe moral i jetës dhe pikëpamjeve të tija. Ai e braktis idenë e vetëvrasjes. Dashuria për shoqen e jetës, Rudinën, magjia e natyrës, ajri i pastër i malit, muzika e kësaj simfonie dhe fluturimi i një shqiponje që çuditërisht shoqëron shëtitjen e tij në mal krijojnë një atmosferë spirituale në të cilën Frani rigjen qartësinë dhe forcën për të mbijetuar.

Muzika ishte jeta dhe forca e tij. Për këtë arsye mendova që kjo simfoni t’i japi titullin romanit. Në italisht, titulli i shkurtuar qëndron, madje asht i bukur, “La Quinta”, d.m.th. “E pesta”. Për një version të këtij titulli në shqip, nëse kjo do të jetë e nevojshme, do të doja të konsultoj miq të mij muzikantë dhe gjuhëtarë.

D. Kaloçi: Ky është romani juaj i dytë që rrëfen jetën shqiptare gjatë regjimit totalitar të Hoxhës. Çfarë diference ka ndërmjet këtyre dy librave ose çfarë të reje sjell njëri kundrejt tjetrit?

A. Frashëri

Hannah Arendt ka shkruar shumë për totalitarizmin. Kjo filozofe gjermane, emigruar në ShBA e ka njohur mirë nazizmin dhe tragjedinë e luftës së dytë botërore. Atë tragjedi dhe ideologjinë përkatëse i trajton në aspektet filozofike në veprat e saj. Nga ana tjetër, shumë artistë trajtojnë të njëjtin problem me instrumentet që u ofron arti ku kontribuojnë. Sipas mendimit tim, problemi i totalitarizmit si formë e devijuar e pushtetit (ideologji e praktikë) asht gjithmonë aktual. Nëse duam të evitojmë praninë e një tirani në histori, duhet të kujdesimi për edukimin e të rinjve, duke filluar nga fëmijëria e hershme e tyre, sepse siç thotë Platoni “Në çdo njeri, dremit një tiran”. Kjo fjalë e urtë mund të interpretohet edhe në një rrethanë specifike: në çdo realitet ka shtresëzime të ideologjive të tilla si fashizmi, nazizmi dhe komunizmi që kemi njohur. Sot, fjala vjen, Europa po kalon një fazë të vështirë jo vetëm ekonomike, por edhe më thellë. Ato shtresëzime të ideologjive totalitare përtërihen sa herë që shoqëria hyn në krizë. Thuajse në të gjitha vendet europiane forcat ekstremiste po fuqizohen. Cili njeri mund të konfirmojë që kjo gjendje nuk ka rreziqe për demokracitë perëndimore? Qytetarët duhet të jenë të vetëdijshëm për rreziqet që sjellin situata të tilla. Shkolla dhe arti duhet të punojnë në këtë drejtim. . .

Në rastin e dy librave të mi, çfarë mund të them? I pari, “L’amara favola albanese”, tregon një realitet të dhunshëm nga pikëpamja dhe ndjeshmëria e një të riu, nga fëmijëria deri në përfundimin e studimeve universitare. Ai vëzhgon, mediton dhe dëshmon hipokrizinë e një sistemi absurd. Përkundrazi, romani “La Quinta” ka një hapësirë ngjarjesh, njё sfond historik e personazhe në të cilat jam përpjekur të rrëfej një nga konfliktet e shumta të regjimeve totalitare me shoqërinë: persekutimi i intelektualëve dhe njerëzve të fesë, censura e dhunshme e artit dhe madhështia e njeriut që e vuajti fizikisht dhe shpirtërisht atë regjim pa tjetërsuar aspak thelbin e tij: dëshirat, miqësitë, pasionet dhe bindjet. Jo të gjithë janë të vetëdijshëm për forcën që kombi shqiptar tregoi në atë gjysmë shekulli. E varfëruan në palcë, e internuan pa gjyq, e dënuan për një fjalë goje, por ai nuk e humbi fisnikërinë e tij. Ndoshta Shqipëria asht vendi i vetëm në të cilin asnjë ish i dënuar apo i internuar për dekada me pleq e fёmijё që u rritën rrethuar nga telat me gjemba, nuk ka tentuar të vrasë apo të hakmerret kundër njerëzve të atij regjimi.

D. Kaloçi: Njё pyetje tё fundit: a e keni menduar botimin nё shqip tё kёtyre dy librave?

A. Frashëri

Po, e kam menduar, por nuk kam patur asnjё sinjal apo interes nga ana e botuesve. Nё se kjo do tё konsiderohet e dobishme, atëherë duhet parë problemi i përkthimit. Profesoresha e letërsisë italiane, Loretta Santini, mё shkruante këto ditë: “Me ka tronditur leximi i këtij romani. Duhet të studiohet edhe në shkolla …” Dua tё shtoj, – dhe e mbyll, – qё romani “L’amara favola albanese” asht përfshirë shpesh herё nё programet e letёrsisё si lexim plotësues pёr njohjen e totalitarizmave tё shekullit XX. Ai libёr gjendet nё njё numër shumё tё madh bibliotekash kombëtare, universitare, krahinore, si dhe nё katalogёt e librave shkollorё. Pra problemi i botimit në shqip nuk varet nga unë, edhe pse ai botim do të më jepte një kënaqësi të veçantë.

 

0 replies

Leave a Reply

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

Leave a Reply

Your email address will not be published.