“Struktura dialektore e shqipes. Një qasje e re” Autor Akademik Bahri Beci

“Struktura dialektore e shqipes. Një qasje e re” Autor Akademik Bahri Beci

Recensues: Gianni BELLUSCIO

476 f. ISBN 978-9928-190-82-6  Çmimi 1500 lekë Botues: UET Press

Tiranë, shtator 2016

Fjalë çelës: 1. Gjuhë shqipe 2. Dialektologji 3. Studime

Vepra e akademik B. Beci “Struktura dialektore e shqipes” analizon, në mënyrë kritike, në dritën e të dhënave të ADGJSH-së, dukuritë fonetike, gramatikore dhe leksikore të vlerësuara në studimet e derisotme si tipare dalluese të shqipes dialektore, njësitë dialektore të pranuara në këto studime (dialektet, nëndialektet, grupet e të folmeve etj.), si edhe tiparet e vlerësuara prej autorëve të tyre si dalluese për këto njësi.

Libri ka tri pjesë themelore

Në pjesën e parë, shqyrtohen dukuritë dialektore të shqipes, vihen përballë të dhënat e punimeve të derisotme me të dhënat e ADGJSH-së dhe, mbi këtë bazë, parashtrohen pikëpamjet e përfundimet tona.

Në pjesën e dytë, pasi shqyrtohen në mënyrë kritike pikëpamjet e derisotme për strukturën dialektore të shqipes, jepet pikëpamja jonë për këtë problematikë.

Në pjesën e tretë, shqyrtohen në mënyrë kritike pikëpamjet e derisotme për tiparet dalluese të njësive dialektore të shqipes dhe në vijim jepen për secilën nga njësitë dialektore të pranuar prej nesh tiparet dalluese.

Pra, në këtë libër, përveç të dhënave të reja për veçoritë fonetike, gramatikore dhe leksikore dialektore të shqipes dhe shtrirjes territoriale të tyre, parashtrohet edhe një ndarje e re e strukturës dialektore të saj.

Libri u drejtohet të gjithë atyre që janë të interesuar të njohin dukuritë dialektore të shqipes, strukturën a njësitë dialektore të saj, si edhe tiparet e tyre dalluese. Kuptohet që punimi, në radhë të parë, u drejtohet specialistëve që merren me studimin e dialekteve të shqipes, studentëve, po edhe gjithë të tjerëve që janë të interesuar për të njohur strukturën dialektore të shqipes.

Për të shënuar shtrirjen territoriale të dukurive dialektore, por jo njësitë dialektore të pranuara prej nesh, kemi përdorur emërtimet: të folmet e Shqipërisë së Veriuttë folmet e Shqipërisë së Juguttë folmet veriore të Shqipërisë së Veriut, të folmet qendrore të Shqipërisë së Veriut, të folmet jugore të Shqipërisë së Veriut; të folmet veriore të Shqipërisë së Jugut, të folmet jugore të Shqipërisë së Jugut etj. Në citimet nga autorët e derisotëm për shtrirjen territoriale të dukurive dialektore janë ruajtur emërtimet e përdorura prej tyre.

Në vijim të librit, emërtimet për njësitë dialektore janë të lidhura, ose në varësi, të ndarjes dialektore të propozuar.

Sipas autorit:

  1. Pjesa më e madhe e gjurmimeve në terren dhe e studimeve monografike, përfshirë edhe pesë variantet e tekstit të dialektologjisë shqiptare të botuara nga J. Gjinari (Gjinari 1963; 1969; 1975; 1988; 1989) janë hartuar e botuar në periudhën e monizmit, pra, në kushtet kur këndvështrimi në të gjitha fushat e jetës diktohej nga politika dhe pushteti i kohës në Shqipëri, pra, në kushtet e mungesës së lirisë akademike.

Duke gjykuar vetëm nga problemet e përgjithshme të trajtuara në veprat e mësipërme,  bëhet e qartë se dialektologjia shqiptare ka qenë e orientuar tërësisht drejt literaturës lindore apo ruse. Tërësia e problemeve të trajtuara në pjesët teorike të këtyre teksteve, si edhe autorët të cilëve u referohet, flasin për një orientim tërësisht lindor (Gjinari 1963: 7-20; 1969, 1-35; 1975: 1-32).[1]

Në variantin e botuar më 1988 nga Gjinari, autori nuk i drejtohet më literaturës lindore ose specifikisht asaj ruse, po asaj perëndimore. Në këtë variant citohen, për herë të parë, dy autorë perëndimorë, përkatësisht J. Fourquet dhe J. Séguy (Gjinari 1988: 9-34).

Në dy variantet e hartuara po nga ai, në bashkëpunim me Gj. Shkurtajn, pas zhvillimeve demokratike, përkatësisht më 1997,  2000 (ribotuar më 2003, 2009 dhe 2013) vihet re një kthesë e plotë drejtë literaturës perëndimore (Gjinari, Shkurtaj 1997: 2013).[2]

Në këto botime vihet re fillimi i një kthese edhe në parashtrimin dhe klasifikimin e të dhënave dialektore. Thelbi i ndryshimit pas vitit 1988 është përpjekja për ndryshimin, jo të kritereve të studimit të dukurive dialektore të shqipes, po të kritereve të paraqitjes dhe klasifikimit të të dhënave dialektore. Pra, në parashtrimin e dukurive dialektore kalohet nga një paraqitje dhe klasifikim tradicional në një klasifikim mbi bazën e kritereve funksionale a strukturore, çka e ka ndërlikuar më shumë përshkrimin dhe klasifikimin e dukurive dialektore të shqipes, duke e bërë të papranueshëm, për të mos thënë të gabuar. Janë të njëjtat dukuri fonetike e gramatikore, po të përshkruara e të klasifikuara deri në vitin 1988 me një terminologji tradicionale, kurse, duke filluar nga viti 1988, dukuritë fonetike përshkruhen e klasifikohen me një terminologji funksionale a strukturore, kurse dukuritë morfologjike me një terminologji tradicionale (Gjinari 1988: 37-63, 65-94). Në variantin e tekstit të botuar më 1989, dukuritë fonetike, po edhe ato morfologjike, përshkruhen e klasifikohen me një terminologji funksionale a strukturore (Gjinari 1989: 92-263). Në variantet e tekstit të “Dialektologjisë shqiptare” të botuara më 1997 dhe 2000 (ribotuar më 2003, 2009 dhe 2013) dukuritë fonetike përshkruhen e klasifikohen me një terminologji funksionale a strukturore, kurse dukuritë morfologjike, me një terminologji tradicionale (Gjinari & Shkurtaj, 1997: 109-137- 140-173; 2013: 175-204, 207-343).

Mjafton edhe kaq për të kuptuar që shkenca shqiptare, po edhe studimet për të folmet e gjuhës shqipe ose më konkretisht hartuesit e teksteve të dialektologjisë, kanë qenë nën ndikimin e ideologjisë së kohës. Të gjitha këto nuk kanë kaluar pa ndikim në nivelin e trajtimit, jo vetëm të problematikës teorike, po edhe të përshkrimit e klasifikimit të dukurive konkrete të shqipes dialektore.

  1. Materialet dialektore të mbledhura në periudhën 1944- 1990 për shqipen dialektore kanë problemet e tyre: janë mbledhur gjatë një periudhë relativisht të gjatë kohe (kryesisht në periudhën ndërmjet viteve 50-80); janë mbledhur nga specialistë të ndryshëm, në pak raste edhe nga jo specialistë; janë mbledhur kryesisht mbi bazën e pyetësorit të hartuar nga S. Floqi dhe të pyetësorit të ADGJSH-së; për studimet monografike materialet janë mbledhur nga disa subjekte për çdo pikë, kurse ato për ADGJSH-në janë mbledhur nga një subjekt i vetëm për çdo pikë, kryesisht të moshës mbi 50 vjeç.

Materialet e mbledhura nuk janë të plota, pra, për dukuri të caktuara ose fshatra të caktuara mungojnë të dhënat, edhe kur janë “të plota”, nuk janë plotësisht të krahasueshme. Po kështu nuk mund të thuhet se materialet e mbledhura janë plotësisht të sakta. Vetëm materialet e regjistruara me magnetofon (të tilla ka për shumë të folme) kanë sigurinë dhe mundësinë e një riverifikimi në të ardhmen, kjo vlen sidomos për të dhënat e ADGJSH-së të cilat janë regjistruar tërësisht për secilën pikë të ADGJSH-së.

  1. Mund të pohohet pa frikë se gabojmë se tek ne ka munguar një formim teorik i specializuar në fushën e dialektologjisë. Në studimet përgjithësuese të derisotme për dukuritë dialektore të shqipes dhe strukturën e saj dialektore (kam parasysh kryesisht variantet e tekstit të dialektologjisë) janë trajtuar kryesisht probleme të dialektologjisë së përgjithshme të gjurmuara andej këtej, fillimisht në literaturën ruse dhe vitet e fundit në atë perëndimore, por pa lidhje direkte me problemet konkrete të analizës, vlerësimit e interpretimit të të dhënave dialektore të shqipes dhe të strukturës dialektore të saj.
  2. Konceptimi dhe hartimi edhe i ADGJSH-së është bërë në periudhën e monizmit, pra, siç thamë, në kushtet e mungesës së lirisë akademike në Shqipëri.

Kërkohej që “Hetimi dhe studimi i dialekteve të shqipes të bëhej sipas një metode të përcaktuar e të vetme të mbështetur në metodologjinë e gjuhësisë marksiste (…).” (Gjinari 1989: 18-19), që Atlasi të “përshkohej tej e ndanë nga metodologjia marksiste-leniniste, ashtu si edhe gjithë gjuhësia jonë” (Gjinari 1988: 33). Se çfarë do të thoshte kjo në praktikën e punës për hartimin e ADGJSH-së është e vështirë të kuptohet.

E vërteta është se kërkohej që atlasi të kishte si model përvojën e gjeografisë gjuhësore lindore dhe, më konkretisht, “Atlasin e të folmeve të gjuhës ruse” (Avanesov 1957), po edhe ato të bullgarishtes (Stojkov-Bernštejn: 1964; Stojkov1966) që ishin mbështetur në përvojën ruse. Po a ishin studimet tona dialektologjike të tilla që lejonin zbatimin e përvojës lindore në këtë fushë në hartimin e Atlasit të gjuhës shqipe? Pra, a ishte e mundur të zbatohej në kushtet tona metoda e gjeografisë lindore dhe konkretisht ajo ruse në atë kohë? Përgjigja do të ishte, jo.

Atlasi i gjuhës ruse, po edhe ato të gjuhës bullgare, që do të shërbenin si bazë e Atlasit të gjuhës shqipe, bazoheshin në materiale që ishin përshkrime relativisht të plota të shtresës tradicionale të së folmes. Në këto atlase hartografohej fenomeni gjuhësor si hallkë e plotë, si element i sistemit gjuhësor. Pra, rusët në përgatitjen e atlasit të tyre ishin mbështetur në përshkrime relativisht të plota të shtresës tradicionale të të folmeve dhe i shihnin dukuritë dialektore si pjesë e sistemit gjuhësor, kurse ne do ta përgatitnim ADGJSH-në duke u mbështetur në materiale të mbledhura sipas një pyetësor të hartuar posaçërisht për ADGJSH-në dhe që “pretendonte” të ndiqte dukuritë dialektore në sistem, po që në të vërtetë ndiqte vetëm tiparet dalluese fonetike e morfologjike të tyre.

E themi këtë sepse pyetësori i ADGJSH-së ka në bazë a në themel pyetësorin e S. Floqit, që ndiqte tiparet fonetike e morfologjike dalluese të të folmeve të shqipes, jashtë çdo lidhjeje me vlerën funksionale të tyre dhe sistemin fonetik e morfologjik të tyre. Po ta gjykojmë pyetësorin e ADGJSH-së nga përmbajtja e tij, del se nuk ndiqen, siç pretendohet, dukuritë në sistem, po tiparet dalluese, po edhe kjo nuk bëhet në mënyrë konsekuente.

Këtu duhet shtuar që “Me përjashtim të tri pikave në Kosovë (Hogosht, Cërnicë dhe Trestenik) e të tri pikave në Mal të Zi (Pikal, Tuz dhe Arbënesh), të dhënat për gjithë pikat e tjera të ADGJSH-së në Kosovë, Maqedoni e Mal të Zi dhe Çamëri janë mbledhur tek informues të ardhur në Shqipëri në kohë të ndryshme prej atyre trevave. Për një numër pikash nuk u gjendën subjekte dhe mbetën në hartat e “Atlasit” pa të dhëna (numri përkatës i tyre është futur në katror me ngjyrë gri). Për të plotësuar sadopak këtë boshllëk në zonën e Kosovës dhe të Maqedonisë u shtuan tri pika afër disave nga ato për të cilat nuk u gjetën subjekte, pikat 31A, 48A, 104A (shih: Gjinari, Beci, Shkurtaj, Gosturani 2007/I: 22).

Në këto rrethana përpjekjet tona në këtë libër për të arritur në përfundime shkencore, nuk mund të vlerësohen si përfundimtare, po si një synim për të shmangur, aq sa është e mundur, mangësitë e trajtimeve përgjithësuese të derisotme në këtë fushë, po edhe për të krijuar kushtet për një përqasje të re ndaj kësaj problematike me interes për të njohur jo vetëm gjendjen e sotme të strukturës dialektore të gjuhës shqipe, po edhe historinë e formimit të saj.

[1] Autorët rus që citohen më 1963 janë R. J. Avanesov, J. V. Stalin, V. M. Zhirmunskij, po edhe F. Engels. Më 1969 citohen J. Avanesov dhe K. Marks – F. Engels. Më 1975 citohet vetëm K. Marksi dhe F. Engels.

[2] Autorët të cilëve u referohen janë S. Pop, J. Hauset, J. Fourquet, J. Séguy, J. Jud e K. Jaberg, G. B. Pellegrini, I. Baumer, F. P. Filin, J. Marray (Gjinari & Shkurtaj, 1997); M. A. Borodina, M. Cortelazzo, U. Moseri, C. Crassi, U. Weinreich, W. Labov, I. Horzog, J. Fourquet, J. Séguy, C. Grassi, G. B. Pellegrini, I. Baumer, F. P. Filin, S. Pop (Gjinari & Shkurtaj, 2013).

 

0 replies

Leave a Reply

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

Leave a Reply

Your email address will not be published.