Librat dhe leximi në rrëfimin e gazetarit & dramaturgut Bashkim Hoxha

Bashkim Hoxha

Më 2 shkurt mbush 65 vjeç dhe zyrtarisht hyj në moshën e tretë. Sigurisht një gjë e tillë të sjell trishtim, por edhe ngushëllimin se njeriu plaket pasi ka jetuar. Më datë 3 shkurt do të le detyrën shtetërore të drejtorit të Teatrit “Aleksandër Moisiu” në Durrës, por do të vazhdoj të jem në emisionin e përditshëm “KOHA PER T’U ZGJUAR” në News 24, çdo ditë në orën 7 të mëngjesit. Po më 2 shkurt nga Shtëpia Botuese “Onufri” vjen për lexuesit romani im më i fundit “KRONIKAT E MJEGULLËS”. Ky do të jetë edhe libri që unë do të kem në duar këto ditë, duke dhënë autografe për miqtë dhe lexuesit dashamirës.

Cilët libra qëndrojnë mbi komodinën tuaj, pranë shtratit, dhe presin të lexohen përpara gjumit?

Bashkim Hoxha: Nuk mbaj asnjë libër mbi komodinën pranë shtratit, sepse unë nuk lexoj asnjëherë në shtrat para gjumit.

Kur dhe ku lexoni?

Bashkim Hoxha:Unë lexoj gjatë gjithë ditës, zakonisht në studion time, por edhe në dhomën e ndenjes.

Cili është libri i fundit që keni lexuar dhe iu ka ardhur keq që e mbaruat?

Bashkim Hoxha: Ka qënë triologjia “Blloku i shënimeve” i Agata Kristof. Më ka tërhequr thjeshtësia e saj e rrëfimit dhe më erdhi keq që mbaroi shpejt.

Çfarë gjinie libri preferoni në përgjithësi të lexoni?

Bashkim Hoxha: Më shumë më pëlqen të lexoj Fiction dhe veçanërisht Fiction Historik. Por edhe monografitë e librat me kujtime më tërheqin. Romancat, jo.

Cili ka qenë libri më i preferuar për ju kur ishit fëmijë?

Bashkim Hoxha: Fëminija ime është aq larg sa më duhet të sjell ndër mend disa libra të harruar. “Xhaxha Stefi”, një libër sovjetik, “Një udhëtim i çuditshëm” i autorit Bedri Dedja, “Aventurat e Çipolinos” e Xhani Rodarit, “Pinoku” i Kolodit.

Ndonjë personazh që ju ka shërbyer si model?

Bashkim Hoxha: Modelet i kam kërkuar në një moshë më të madhe, por nuk i kam gjetur. Në shkollë na indoktrinonin me Pavël Korçaginin apo Pavël Vllasovin, por këta tipa nuk më ngjisnin. Më shumë më pëlqente Don Kishoti, por nuk desha t’i ngjaja në tragjizmin e tij. Kur jam njohur me Antoine Roquentin të librit Neveria të Sartrit, kam dashur t’i ngjas në shumë gjëra atij, por nuk kam mundur as këtu. Kam mbetur pa hero në moshën time të formimit. Më pas heronjtë të duken të gjithë të mërzitshëm.

Cili është libri që mund t’i ktheheni e ktheheni vazhdimisht?

Bashkim Hoxha: “Princi i Vogël” i Antoine de Saint-Exupéry është për mua libri magjik të cilit mund t’i kthehem herë pas here. Këndvështrimi i tij për njerëzit dhe botën është mahnitës.

Nëse do ju kërkonin t’i rekomandonit një libër Presidentit të Shqipërisë, cilin titull do zgjidhnit?

Bashkim Hoxha: “Vjeshta e Xheladin beut” të Mitrush Kutelit.

Kush është shkrimtari i ditëve tona që ju admironi më shumë?

Bashkim Hoxha: Nuk është një shkrimtar. Admirimi im është për vepra të ndryshme të shkrimtarëve të ndryshëm. Janë shumë. Po marr vetëm disa nga letërsia shqipe: “Kur sunduesit grinden” e Ismail Kadaresë, “Kohë e djegur” e Thanas Medit, “Zanzen” e Ag Apollonit, “Një sagë e vogël burgu” e Besnik Mustafajt, “Secili çmendet në mënyrën e vet” nga Stefan Çapaliku, “Merkuna e Zezë” nga Agron Tufa, “Gurët e Vetmisë” nga Tom Kuka…. Ka shumë libra me vlerë në letërsinë tonë bashkëkohore, për fat të mirë.

Cili është libri i fundit që ju ka bërë për të qeshur?

Bashkim Hoxha: Nuk më vjen ndër mend ndonjë libër që të më ketë bërë për të qeshur në mënyrë të veçantë.

Po libri i fundit që ju ka bërë të derdhni lot?

Bashkim Hoxha: Lot, jo, por më ka sjellë një ndjenjë trishtimi. Ka qenë libri “Gjuetari i Balonave” i Khalid Hosein. Ka kohë.

Çfarë ju frymëzon për të shkruar?

Bashkim Hoxha: Historitë e vogla të njerëzve të zakonshëm. Mbi këto histori kam ndërtuar edhe Historinë e Madhe tek romani më i fundit “Kronikat e Mjegullës”.

Cilat histori ju tërheqin më shumë?

Bashkim Hoxha: Ato që kanë brenda vetes konfliktin dhe ironinë.

Ka ndonjë shkrimtar që ju e vlerësoni, por mendoni se të tjerët nuk e vlerësojnë si duhet?

Bashkim Hoxha: Përgjithësisht shkrimtarët me vlerë janë ata që nuk marrin çmime zyrtare. Rrallë ndodh që juritë të tregohen të drejta dhe kjo i ka bërë të parëndësishme vlerësimet zyrtare. E keni vënë re që një çmim letrar nuk i ka sjellë më shumë lexues një vepre të vlerësuar zyrtarisht?

Cili është libri më i bukur që ju kanë bërë dhuratë?

Bashkim Hoxha: Dramat e Çehovit në gjuhën origjinale.

Cili është libri që rekomandoni se duhet lexuar “me patjetër” nga të gjithë?

Bashkim Hoxha: Nuk është një libër. Është një korpus: Eposi i Kreshnikëve.

Librat dhe leximi në rrëfimin e përkthyeses & autores Edlira Zhiti

Edlira Zhiti

Edlira Zhiti është diplomuar për gjuhë dhe letërsi shqipe pranë Fakultetit Filologjik, Universiteti i Tiranës. Ka përfunduar studimet Master për “Marrëdhënie Ndërkombëtare”, në Universitetin San Bonaventura “Seraphicum” Romë, Itali, si dhe ka kryer shumë specializime, brenda dhe jashtë vendit. Ka botuar në italisht antologjinë “Il giorno di Santa Madre Teresa”, në bashkëpunim me “Libraria Editrice Vaticana” LEV (2018); është bashkautore në librin “Të rritesh nga dashuria”, Tiranë: “Uegen” (2018). Ka përkthyer dhe përgatitur për botim librin “Rrethimi nga demonët dhe dashuria” poezi të Michela Miti, në bashkëpunim me Shtëpinë Botuese “Toena” (2010).

Ka pasion përkthimin dhe ka sjellë në shqip shumë autorë bashkëkohorë, nga anglishtja dhe italishtja, si Dacia Maraini, Leo Buscala. Ka përkthyer: libretin e operas së parë moderne bashkëkohore shqiptare “Oirat”, të Valerio Ferrarit, me muzikë të A. Peçit; libretin e operas “Turandot” të Xhiakomo Puçinit; libretin e operas “Aida” të Xhusepe Verdit; libretin e operas “Lucia di Lamermoor” të Gaetano Donizettit; ka përgatitur botimet historiko-etniko-kulturore të veprave “Lufta e Vlorës, 1920” dhe “Milloshi, Heroi i Kosovës, 1389”, të historianit në mërgim Ago Agaj. Hulumtuese në shkencat sociale, në fushën e kulturës shqiptare, traditës dhe bashkëkohësisë, diplomacisë e diasporës; boton artikuj të shumtë në shtypin periodik; ka marrë pjesë në konferenca dhe tubime kombëtare dhe ndërkombëtare dhe ka organizuar veprimtari të ndryshme social- kulturore në vend dhe jashtë Shqipërisë.

Cilët libra qëndrojnë mbi komodinën tuaj, pranë shtratit, dhe presin të lexohen përpara gjumit?

Edlira Zhiti: Në komodinën time qëndron përherë libri i tim Biri, “Për atë që dua(m)”, dhe dëshiroj të falënderoj sërish Valbona Nathanailin dhe gazetarin Alfred Lela, si redaktorët e tij. Është përmbledhja me ese e një të riu, që më mrekullon, jo vetëm forca e mendimit, eleganca e gjuhës, por dhe fuqia për t’u rebeluar ndaj së keqes si dhe bindja e Tij sipërore se ai me shokët dhe shoqet, pra brezi i tij, studentë brenda dhe jashtë vendit, do të bëjnë ndryshimin e madh, të një Shqipërie Euro-Atlantike.

Leximin biblik të ditës e bëj zakonisht herët në mëngjes, edhe pse elektronikisht, ndërsa Bibla vetë si libër është mbi komodinën time si përherë. Librat e tjerë janë të ndërrueshëm, romane, poezi… Parapëlqej filozofinë.

Kur dhe ku lexoni?

Edlira Zhiti: Zakonisht lexoj në divan, në sallonin e shtëpisë, ose në studio, por dhe në ballkon, duke marrë pak rreze dielli. Më pas, kudo ku kam mundësi… duke udhëtuar është një mundësi që e shfrytëzoj më së shumti, veçanërisht këtë periudhë që na ka takuar të lëvizim shumë.

Pasdarka është koha më e mirë imja për lexim deri afër mesnatës.

Cili është libri i fundit që keni lexuar dhe iu ka ardhur keq që e mbaruat?

Edlira Zhiti: Më qëllon të lexoj disa libra në të njëjtën kohë. Aktualisht, po lexoj Pedro Paramo “Rrafshina në flakë” nga Juan Rulfo. Kam shijuar artin e tij magjik plot simbole, me një fuqi shprehëse të jashtëzakonshme sa vetëm me dy libra ai autor ia arrin të bëhet përfaqësues i Realizmit Magjik për letërsinë latino-amerikane. Libri është sjellë në shqip me mjeshtëri nga Bajram Karabolli. Aty-këtu, në përkthim, ndjej nuanca të harruara të të folurës së qytetit nga unë vi, gjë që zgjon tek unë ndjesi të ëmbla fëmijërie. Lexova në dorëshkrim romanin “I keqi i vetes” i shkrimtarit dhe mikut tonë familjar, Gazmend Kapllani. I jam kthyer librit “Morfologjia e shpirtit”, të eseistit dhe kritikut të artit, Luan Topçiu, përsëri mik i yni. Kam lexuar poezitë e kolegut tim në punë, Ermir Nika, “Kuarteti Bohem”.

Librave të miqve u kthehem vazhdimisht, sepse më duken si një bashkëbisedim i vazhdueshëm. Nuk më vjen keq kur i mbaroj librat, më vjen keq kur nuk i mbaroj dot, për shumë arsye…

Çfarë gjinie libri preferoni në përgjithësi të lexoni?

Edlira Zhiti: Tani jam duke lexuar në origjinal poezinë e Alda Merinit, teksa disa prej poezive i kam përkthyer për vete. Më pëlqen feminizmi i saj, i shprehur me inteligjencë, muzikalitet dhe pa atë bërtimën vulgare, që na sulet shpesh. Dua të nënvizoj se nuk kam parapreferenca për gjininë letrare, por për atë që do të më thotë dhe jap teksti.

Cili ka qenë libri më i pëlqyer për ju kur ishit fëmijë? Ndonjë personazh që ju ka shërbyer si model?

Edlira Zhiti: “Zemër” i Edmondo de Amicis ka qenë libri që më ka prekur shumë e që më ka shoqëruar gjatë, edhe tani. Kujtoj se nga leximi i njërit prej tregimeve të atij libri, edhe gjyshen time në shtëpi e kam parë me më shumë dhimbsuri, por dhe fëmijërinë e botën përreth.

Cili është libri që mund t’i ktheheni e ktheheni vazhdimisht?

Edlira Zhiti: Natyrisht që kam të tillë, jo pak, por ngulmoj të lexoj libra të rinj. Ju tregova se çdo ditë lexoj biblën, kështu që ai mbetet libri që i kthehem vazhdimisht.

Nëse do ju kërkonin t’i rekomandonit një libër Presidentit të Shqipërisë, cilin titull do zgjidhnit?

Edlira Zhiti: Më befason kjo pyetje dhe s’di si t’ju them, se nuk para rekomandoj libra, për më tepër një presidenti, nuk ka pse… Pa patur parasysh ndokënd nga presidentët e vendit, do më pëlqente të lexonin dy librat e Visar Zhitit, tim shoqi, që ai i quan burgologji, “Rrugët e ferrit” dhe “Ferri i çarë”. Nuk di sa kohë ka në dispozicion Presidenti për të lexuar libra të tillë, por le të lexonte të paktën faqen e fundit, ku njëri nga presidentët (personazh në libër) dekoron edhe ish të burgosur, pra jo vetëm të persekutuarit, por edhe persekutorët e tyre në të njëjtën kohë.

Ata që drejtojnë duhet të zgjedhin se nga duhet ecur, me dhimbjen dhe martirizimin, apo me ata që i shkaktuan ato. Më thuaj se çfarë lexon, të të them se çfarë mendon, njësoj si “Më thuaj me kë rri, të të them se kush je”. Bota e qytetëruar është me dhimbjen dhe me të ardhmen njerëzore…

Mund të na përshkruani vendin dhe kohën ideale tuajën për lexim?

Edlira Zhiti: Vend dhe kohë ideale nuk ka, mendoj se ka një përditshmëri të pa mëshirshme jashtë, shqetësime, probleme etj., por gjithsesi, – kjo fjalë i pëlqente tim biri, – koha dhe vendi ideal janë më shumë brenda nesh. Të lexosh pranë atij që do është vendi më i mirë. Koha ideale për lexim është mbrëmja, kur i afrohesh vegimeve dhe ëndrrës… ke lënë pas punën e përditshme e gjithçka tjetër që është angari e domosdoshme dhe mund të rrish e qetë, në heshtje, me librin e radhës.

Kujtoj kohën kur i lexoja tim Biri librat me përralla dhe jo vetëm përpara gjumit. Dhe vazhdoj…

Kush është shkrimtari i ditëve tona që ju admironi më shumë?

Edlira Zhiti: Kam mjaft autorë që adhuroj, s’është veç një. Kam patur një periudhe kohe që isha mjaft e dhënë pas letërsisë hebreje. Kujtoj këtu librin “Eksodi” të Leon Uris, ”Certifikata” dhe “Shosha” të Isaac Singer, “A është vallë njeri” të Primo Levi-t, “Maikēlli im” nga Amos Oz e këtë të fundit do ta veçoja. Po kështu dhe poezinë e Yehuda Amichai-t. Hebre është dhe Franc Kafka.

Kam njohur në Prishtinë shkrimtarin Filip David, hebre nga Beogradi. Ai kërkoi falje për krimet e Serbisë në Kosovë. Unë dhe Visari, së bashku me atë, vizituam varrezat e hebrenjve, që shqiptarët i mbrojtën nga tanket…

Në këtë periudhë, nga letërsia jonë vlerësoj shumë ata që erdhën nga errësira e dhimbjes, e qëndresës dhe dinjitetit njerëzor. Më prek shumë zonja Musine Kokalari, mbase jo shkrimtarja e parë grua shqiptare, por disidentja e parë grua në të gjithë perandorinë komuniste.

Cili është libri i fundit që ju ka bërë për të qeshur?

Edlira Zhiti: Ende s’e kam lexuar…

Po libri i fundit që ju ka bërë të derdhni lot?

Edlira Zhiti: Unë mundohem shumë të mos qaj, dua të jem ashtu siç do të donin ata që më duan. Me romanin e Melody Beaty-t, “The lessons of love”, zbulova se ndaja thuajse çdo ndjesi. Është historia e një shkrimtareje të re, e cila ka humbur birin e vetëm dhe do të dijë si t’i kthehet jetës, falë dashurisë, shpresës qiellore, zemrës së hapur, këmbënguljes, miqësisë… Ky bestseller, aq sa është i bukur në vetvete, po aq është dhe prekës, sidomos rruga se si më ka gjetur ky libër, ma dërguan nga Amerika në Tiranë. Nuk mund të them më shumë, por është krijuar një traditë tashmë, ky libër pasi lexohet, dhurohet duke krijuar kështu një zinxhir të madh mbështetjeje e lehtësimi nëpër botë.

Cilat histori ju tërheqin më shumë?

Edlira Zhiti: Të dashurisë dhe të vërtetës.

Ka ndonjë shkrimtar që ju e vlerësoni, por mendoni se të tjerët nuk e vlerësojnë si duhet?

Edlira Zhiti: Besoj ka, por mjafton vetvetja edhe në kësi rastesh.

Cili është libri më i bukur që ju kanë bërë dhuratë?

Edlira Zhiti: Janë disa, libri i Visarit me poezi, përkthyer në rumanisht nga studiuesi dhe kritiku i artit Luan Topçiu, së bashku me bashkëshorten e tij Renatën, që përmban grafika origjinale brenda. Po kështu dhe një libër tjetër, i porsa dalë në Itali i Visarit dhe me piktura të djalit, Atjonit, “Dove e’ la vita?”, i punuar me dorë, ku secila nga kopertinat është e ndryshme nga të tjerat. Një libër i Eskilit (Orestiada), me pjesë në disa gjuhë të ndryshme, botuar në Milano nga Colophonarte, është vepër arti dhe vetë libri, ku pjesa në shqip është përkthimi im.

Kam një “Tarquato Tasso- Gerusalemme liberata” tejet të madh, me numër serie dhe një libërth të vockël, më të vockël se një kuti shkrepse, “Të drejtat e njeriut”. Çdo dhuratë është e bukur. Shenjtja Nënë Tereza thoshte se nuk ka rëndësi se sa e shtrenjtë është dhurata, por sa dashuri ke vënë në të.

Nëse do ju kërkonin të shkruanit një biografi, kë figurë do të zgjidhnit?

Edlira Zhiti: Do të dëshiroja të shkruaja biografinë e dy gjyshërve të mi, atij nga babai dhe atij nga nëna. I pari kishte mbaruar studimet në Turqi, ndërsa i dyti në Itali. Të dy kanë qenë të pranishëm në momente të rëndësishme të historisë së vendit tonë. Kanë luftuar dhe me armë, i pari në Luftën e Vlorës në 1920, kurse i dyti me kulturë, solli kinemanë e parë në qytetin e tij, si dhe hapi dyqanin e parë të modës në kryeqytet.

Dhe nëpërmjet tyre, në fakt, do të doja të zbuloja dy gjyshet e mia, si i bënë ballë jetës, fatit dhe vuajtjeve, qëndruan të denja dhe të bukura.

Cili është libri që rekomandoni se duhet lexuar “me patjetër” nga të gjithë?

Edlira Zhiti: Sot them Lutjet e Shenjtës Nënë Tereza, cilido qoftë botimi apo gjuha, por dhe në shqip janë të mrekullueshme.

Foto kryesore

Edlira Zhiti në një intervistë për “Zërin e Amerkiës”, me gazetaren Laura Konda.

https://www.zeriamerikes.com/a/edlira-zhiti-mother-teeresa/4544962.html

Librat dhe leximi në rrëfimin e gazetarit & autorit Ilir Ikonomi

Ilir Ikonomi

Gazetar i Zërit të Amerikës. Nga viti 1992 jeton në Uashington. Është autor i librave “Faik Konica. Jeta në Uashington”, “Pavarësia. Udhëtimi i paharruar i Ismail Qemalit” dhe “Esat Pasha. Njeriu, lufta, pushteti”. Ikonomi kthehet shpesh në Shqipëri për të hulumtuar nëpër arkiva dhe për të promovuar librat e tij. Lexues i pasionuar, sidomos i literaturës historike.

Cilët libra qëndrojnë mbi komodinën tuaj, pranë shtratit, dhe presin të lexohen përpara gjumit?

Ilir Ikonomi: Më pëlqejnë leximet për historinë. Është thjesht mendimi im personal se njeriu nuk mund t’i plotësojë synimet në jetë pa ditur historinë, ose të paktën pa pasur kuriozitet për të shkuarën. Në një farë kuptimi, jeta nuk është gjë tjetër veçse shumësia e përvojave që njerëzit lënë pas.

Më pëlqen historia e Napoleonit. Librin e historianit Andrew Roberts “Napoleon, a life” e mbaj pranë shtratit. Nuk është diçka që lexohet menjëherë, ose me një frymë siç i themi. Lexohet episod pas episodi, lexohet ngadalë, sidomos në netët e gjata të dimrit. Unë sigurisht ia di fundin, që është vdekja e Napoleonit në Shën Helenë më 5 maj 1821, prandaj ky është një nga ata libra që do të doja të mos mbaronin kurrë. Më ndihmon të kuptoj Europën me luftërat, fitoret dhe humbjet që formuan shtetet e saj; më ndihmon të kuptoj lavdinë dhe rënien e personazheve të mëdha të saj, si përvoja njerëzore që përsëriten pa pushim, edhe në kohën tonë; më ndihmon të kuptoj nënshtrimin, vanitetin, pasurinë, egoizmin, shkëlqimin, poshtërimin dhe të tjera si fenomene aq joshëse për qenien njerëzore, që duket se në thelb kanë mbetur po ato, nga një epokë në tjetrën.

Libri “The Guns of August” (Topat e gushtit) i autores Barbara W. Tuchman, që flet për fillimin e Luftës së Parë Botërore, është një tjetër klasik të cilit i kthehem herë pas here dhe e mbaj te koka e krevatit. Në vitin 1962, Presidenti i SHBA, John Kennedy lexoi këtë libër për të kuptuar se sa lehtë mund të nisë lufta, nëse liderët botërorë rrëshqasin në veprime të papërgjegjshme. Ky libër e ndihmoi të shmangte një luftë atomike me Bashkimin Sovjetik, kur udhëheqësi i atëhershëm sovjetik Nikita Hrushov instaloi raketat bërthamore në Kubë.

Kur dhe ku lexoni?

Ilir Ikonomi: Lexoj në çdo kohë, sa herë që jam mendërisht i lirë, pa detyrimin për të bërë një punë ose një diçka tjetër. Kam një tundim të madh për të hapur një libër, qoftë në dhomën e ndenjjes ose në studion time. Librat i mbaj andej-këtej, në rafte ose nëpër tryeza dhe këtë e bëj qëllimisht, që t’i kem në çdo rast përpara syve dhe kështu të mund të zgjedh librin që më përshtatet në një moment ose në një ditë të caktuar. Zakonisht lexoj njëherësh dy-tre libra historie që i përtyp herë njërin herë tjetrin, sipas gjendjes shpirtërore. Për mua, historia nuk lexohet dot si roman, ajo do kohë dhe shumë meditim. Lexohet sidomos natën, në qetësi të plotë për të shijuar më mirë ritmin dhe zhurmën e brendshme të ngjarjeve.

Cili është libri i fundit që keni lexuar dhe iu ka ardhur keq që e mbaruat?

Ilir Ikonomi: Libri “1913 – In Search of the World Before the Great War” (1913 – Në kërkim të botës përpara Luftës së Madhe) i autorit Charles Emmerson i përshtatet shumë tipit të librit që unë pëlqej të lexoj dhe do të desha të ishte pak më i gjatë. Libri flet për qytetet e mëdha të botës në prag të Luftës së Parë Botërore. Më pëlqen, sepse janë qytete shumë prej të cilëve i kam vizituar dhe në njërin prej të cilëve jetoj. Gjithnjë kam përfytyrime të gjalla kur eci nëpër rrugët e Uashingtonit; imagjinoj të shkuarën, luftërat politike, Udro Uillsonin, zhvillimin e shpejtë ekonomik të Amerikës disa dekada para se të niste shekulli XX, mallrat amerikane që nisën të gjenden gjithnjë e më shpesh në shtëpitë europiane dhe idenë e atëhershme se bota “po amerikanizohej”. Uashingtoni dhe Nju Jorku vërtet janë qytete amerikane, por janë shumë të ndryshëm në karakter dhe në përmbajtje. Edhe në atë kohë kanë qenë shumë të ndryshëm. Ndërsa Uashingtoni konsiderohej si një farë simboli i së shkuarës të papërmbushur të Amerikës, Nju Jorku shihej si simboli i së ardhmes së saj. Kam shkëputur një paragraf nga libri për të ndarë me lexuesin idenë time:

  • Për disa, Nju Jorku ishte fanari për masat e shtypura të botës, ndërsa për të tjerë popullata e tij emigrante ishte shenjë e një degjenerimi të ardhshëm, sepse Amerika po transplantonte veset e Europës në tokën amerikane.

Janë fjalë që të bëjnë të qeshësh, sepse ishin pikërisht këta emigrantë të Nju Jorkut që, duke përfituar nga liritë që ofron Amerika, u shndërruan në disa prej artistëve, biznesmenëve dhe shkencëtarëve më të mëdhenj që ka njohur bota, si Irvin Berlin, Albert Ajnshtajn, Samuel Goldwin apo Bob Hope. Sigurisht që emigrantët sollën edhe vese (normale për natyrën njerëzore), por më shumë se sa veset, u dalluan për talentin dhe guximin për të ecur përpara në jetë, për t’u shndërruar në simbol të zhvillimit, të progresit…

Çfarë gjinie libri preferoni në përgjithësi të lexoni?

Ilir Ikonomi: Preferoj biografitë! Dikush ka thënë se historia nuk është tjetër veçse një përmbledhje biografish njerëzore. Politikani dhe shkrimtari britanik Benjamin Disraeli, shkon edhe më larg. Ai shkruan, madje me rimë:

  • Mos lexo histori, vetëm biografi, / sepse ajo është jeta, pa teori.

Biografia më tërheq, ndoshta, sepse edhe mua më pëlqen të shkruaj biografi. Kam dëshirë “të fus hundët” në të kaluarën e njerëzve të rëndësishëm (në kuptimin e mirë të fjalës), jo thjesht për t’u zbuluar skandalet, por për të kuptuar filozofinë e tyre të jetës. Biografia të ndihmon të reflektosh: Përse disa janë të suksesshëm dhe të tjerë jo? Çfarë roli luajnë rrethanat? Sa i rëndësishëm është karakteri?

Biografia e njerëzve të mëdhenj është veçanërisht e rëndësishme për të ndjerë pulsin e një epoke dhe shoqërie të caktuar. Për më tepër, lexuesi gjithnjë kërkon një personazh qendror për ta mbajtur të mbërthyer pas leximit. Por nuk duhet të gënjejmë veten dhe të mendojmë se autorët arrijnë vërtet të depërtojnë në thelbin e njeriut për të cilin shkruajnë. Mark Tueni e thoshte mirë:

  • Biografitë nuk janë gjë tjetër, veç se rrobat dhe kopsat e njeriut, sepse biografia e vetë njeriut është e pamundur të shkruhet!

Këtu ka një të vërtetë të madhe. Kur nis të shkruaj një biografi më tmerron ideja se nuk do të mund ta përshkruaj protagonistin tim plotësisht dhe saktë ashtu si është, por pastaj them se edhe vetë njeriu e ka të vështirë ta njohë vetveten, prandaj ajo që do të shkruaj të paktën do të jetë më e mirë se asgjëja!

Cili ka qenë libri më i preferuar për ju kur keni qenë i ri? Ndonjë personazh që ju ka shërbyer si model? 

Ilir Ikonomi: Kam patur një libër të preferuar, quhej “For whom the bell tolls” “Për kë bien këmbanat” i Ernest Heminguejit. Ishte koha kur i kisha hyrë me zell anglishtes dhe e lexoja me shumë pasion këtë libër, duke iu rikthyer, herë pas here, paragrafëve që më bënin përshtypje. Nuk e di se si u gjend ky libër në shtëpinë tonë, por babai im dinte gjuhë të huaja dhe lexonte shumë, vërtet shumë. Robert Jordan ishte si të thuash heroi im që luftonte kundër fashizmit në Spanjën e Luftës së Dytë Botërore, ishte njeriu trim, krenar, idealist por edhe me shpirt të butë. Nuk mund të them se Robert Jordan më ka shërbyer si model, nuk kisha një model të vetëm në atë kohë, por në përgjithësi më pëlqenin personazhet që kishin shpirt aventure, që i hynin rrezikut. Në atë kohë lexoja me qejf heronjtë e Zhyl Vernit dhe të Viktor Hygosë. Babai sillte pa pushim libra në shtëpi. Unë mendoja se i sillte për t’i lexuar vetë, por sot e kuptoj se i blinte më shumë që t’i lexonim ne, fëmijët, që të formoheshim si lexues të mirë.

Nëse do ju kërkonin t’i rekomandonit një libër Presidentit të Shqipërisë, cilin titull do zgjidhnit?

Ilir Ikonomi: Një libër i mirë që unë e kam shfletuar pak kohë më parë, me mendimin dhe vendosmërinë për t’iu kthyer së shpejti me themeli është “SPQR. Një histori e Romës së lashtë”. Libri, me sa di, është përkthyer edhe në shqip. Nuk është një libër thjesht për Romën e vjetër, por për mënyrën si duhet ta kuptojmë botën dhe veten tonë. Ne, shqiptarët, dimë relativisht pak për atë epokë që përkufizon shumë nga konceptet moderne për liritë, qytetarinë, ndërtimin e shtetit. Konceptet tona të sotme për senatorët apo diktatorët e kanë burimin pikërisht te Roma e Lashtë. Gjithnjë mendoj se Tiranën e ndan nga Roma një fluturim fare i shkurtër dhe se ne shqiptarët duhet të ndihemi të privilegjuar që jetojmë fare pranë një qytetërimi që i dha aq shumë ekzistencës njerëzore.

Në fakt, edhe ne kemi qenë të përfshirë në zhvillimet nëpër të cilat kalonte qytetërimi romak. Mendoni, për shembull, Betejën e Durrësit në shekullin e 48-të para erës sonë, mes Jul Qezarit dhe ushtrisë së Pompeut, që kishte mbështetjen e shumicës së senatit romak. Jul Qezari e ndoqi Pompeun deri në Durrës dhe luftuan diku, afër Shkëmbit të Kavajës!!! E pabesueshme kur e mendon. Megjithëse kanë kaluar dy mijëvjeçarë, historia e Romës së lashtë të habit me organizimin e saj shtetëror, me ligjet dhe me funksionimin e burokracisë. Incialet SPQR janë shkurtim i shprehjes “Senati dhe Populli i Romës”. Monumentet e Romës së lashtë janë të admirueshme për bukurinë e tyre, por ato nuk i thonë ndonjë gjë të madhe vizitorit që nuk ka lexuar historinë e këtij qytetërimi. Libri SPQR e shpjegon thjesht dhe mjaftueshëm Romën e lashtë, fqinjën tonë të afërt.

Çfarë ju frymëzon për të shkruar?

Ilir Ikonomi: Më frymëzon zbulimi! Zbulimi i asaj që deri dje ka qenë e mbuluar nga pluhuri i kohës ose që thjesht është harruar si diçka e pavlerë. Unë dua që me shkrimet e mia ta nxjerr të vërtetën nga dheu, ashtu si arkeologu zbulon një objekt, pastaj ta pastroj mirë e mirë dhe t’ia rikthej lexuesit në një formë që të kuptohet sa më lehtë prej tij. Kur lexuesi e pëlqen punën time, kjo më nxit të shkruaj përsëri dhe t’i jap atij një tjetër zbulim. Ka shumë njerëz që më shkruajnë, njerëz që kanë lexuar librat e mi dhe që më të shumtën e rasteve nuk i njoh. Më duket vërtet interesante se si këta njerëz kanë harxhuar kohë për të lexuar ato që kam shkruar dhe kjo është me të vërtetë inkurajuese. Në këto raste i them vetes se duhet të zbuloj më shumë, t’u jap njerëzve më shumë të vërteta.

Cilat histori ju tërheqin më shumë?

Ilir Ikonomi: Më tërheqin historitë që kanë të bëjnë me fillimet e shtetit shqiptar. Këto ishin fillime mjaft kaotike. Shqiptarët kishin qenë për një kohë të gjatë nën Perandorinë Osmane dhe nuk kishin menduar seriozisht për krijimin e shtetit të tyre të pavarur. Përse? Kjo është një histori e gjatë dhe e komplikuar. Problemi u shtrua kur perandoria osmane nisi të shembej dhe shqiptarët filluan të ndjejnë kërcënimin se tokat e tyre mund të pushtoheshin nga fqinjët. Kur iku Turqia nga Ballkani, Kosova u pushtua nga Serbia. Greqia dhe Mali i Zi ishin gati të merrnin toka të tjera. Esat Pasha mbrojti Shkodrën aq sa mundi. Ndërhyrja e Austrisë në Konferencën e Londrës, më vitet1912-13, ishte vendimtare që Shqipëria të bëhej e pavarur dhe mendoj se Shqipëria i ka një borxh të madh.

Kjo histori në përgjithësi është keqinterpretuar, faktet janë shtrembëruar dhe shpesh sillemi si qaramanë, duke ia hedhur fajin konferencës së Londrës për humbjen e tokave. Dokumentet tregojnë se shqiptarët në atë kohë nuk kanë qenë të organizuar dhe të përgatitur për t’i mbrojtur vetë territoret e tyre. Është një histori mjaft interesante, por mendoj se duhet treguar në mënyrë objektive dhe transparente, dhe jo duke shitur mend a treguar trima për atë që nuk mundëm të bëjmë. Trima klanorë, veç e veç, vërtet kemi pasur, por kanë munguar udhëheqësit vizionarë të rangut kombëtar, të gatshëm të sakrifikohen në emër të vendit, ndoshta me përjashtim të Ahmet Zogut. Mendoj se edhe sot mungojnë udhëheqësit vizionarë, të aftë të kuptojnë historinë, të ndërgjegjshëm se me sa sakrificë është ngritur shteti shqiptar! Prandaj është me rëndësi që të kemi më shumë libra për këtë temë. Për mua kjo është një histori jashtëzakonisht tërheqëse dhe e pa eksploruar.