Librat dhe leximi në rrëfimin e gazetarit & autorit Ilir Ikonomi

Ilir Ikonomi

Gazetar i Zërit të Amerikës. Nga viti 1992 jeton në Uashington. Është autor i librave “Faik Konica. Jeta në Uashington”, “Pavarësia. Udhëtimi i paharruar i Ismail Qemalit” dhe “Esat Pasha. Njeriu, lufta, pushteti”. Ikonomi kthehet shpesh në Shqipëri për të hulumtuar nëpër arkiva dhe për të promovuar librat e tij. Lexues i pasionuar, sidomos i literaturës historike.

Cilët libra qëndrojnë mbi komodinën tuaj, pranë shtratit, dhe presin të lexohen përpara gjumit?

Ilir Ikonomi: Më pëlqejnë leximet për historinë. Është thjesht mendimi im personal se njeriu nuk mund t’i plotësojë synimet në jetë pa ditur historinë, ose të paktën pa pasur kuriozitet për të shkuarën. Në një farë kuptimi, jeta nuk është gjë tjetër veçse shumësia e përvojave që njerëzit lënë pas.

Më pëlqen historia e Napoleonit. Librin e historianit Andrew Roberts “Napoleon, a life” e mbaj pranë shtratit. Nuk është diçka që lexohet menjëherë, ose me një frymë siç i themi. Lexohet episod pas episodi, lexohet ngadalë, sidomos në netët e gjata të dimrit. Unë sigurisht ia di fundin, që është vdekja e Napoleonit në Shën Helenë më 5 maj 1821, prandaj ky është një nga ata libra që do të doja të mos mbaronin kurrë. Më ndihmon të kuptoj Europën me luftërat, fitoret dhe humbjet që formuan shtetet e saj; më ndihmon të kuptoj lavdinë dhe rënien e personazheve të mëdha të saj, si përvoja njerëzore që përsëriten pa pushim, edhe në kohën tonë; më ndihmon të kuptoj nënshtrimin, vanitetin, pasurinë, egoizmin, shkëlqimin, poshtërimin dhe të tjera si fenomene aq joshëse për qenien njerëzore, që duket se në thelb kanë mbetur po ato, nga një epokë në tjetrën.

Libri “The Guns of August” (Topat e gushtit) i autores Barbara W. Tuchman, që flet për fillimin e Luftës së Parë Botërore, është një tjetër klasik të cilit i kthehem herë pas here dhe e mbaj te koka e krevatit. Në vitin 1962, Presidenti i SHBA, John Kennedy lexoi këtë libër për të kuptuar se sa lehtë mund të nisë lufta, nëse liderët botërorë rrëshqasin në veprime të papërgjegjshme. Ky libër e ndihmoi të shmangte një luftë atomike me Bashkimin Sovjetik, kur udhëheqësi i atëhershëm sovjetik Nikita Hrushov instaloi raketat bërthamore në Kubë.

Kur dhe ku lexoni?

Ilir Ikonomi: Lexoj në çdo kohë, sa herë që jam mendërisht i lirë, pa detyrimin për të bërë një punë ose një diçka tjetër. Kam një tundim të madh për të hapur një libër, qoftë në dhomën e ndenjjes ose në studion time. Librat i mbaj andej-këtej, në rafte ose nëpër tryeza dhe këtë e bëj qëllimisht, që t’i kem në çdo rast përpara syve dhe kështu të mund të zgjedh librin që më përshtatet në një moment ose në një ditë të caktuar. Zakonisht lexoj njëherësh dy-tre libra historie që i përtyp herë njërin herë tjetrin, sipas gjendjes shpirtërore. Për mua, historia nuk lexohet dot si roman, ajo do kohë dhe shumë meditim. Lexohet sidomos natën, në qetësi të plotë për të shijuar më mirë ritmin dhe zhurmën e brendshme të ngjarjeve.

Cili është libri i fundit që keni lexuar dhe iu ka ardhur keq që e mbaruat?

Ilir Ikonomi: Libri “1913 – In Search of the World Before the Great War” (1913 – Në kërkim të botës përpara Luftës së Madhe) i autorit Charles Emmerson i përshtatet shumë tipit të librit që unë pëlqej të lexoj dhe do të desha të ishte pak më i gjatë. Libri flet për qytetet e mëdha të botës në prag të Luftës së Parë Botërore. Më pëlqen, sepse janë qytete shumë prej të cilëve i kam vizituar dhe në njërin prej të cilëve jetoj. Gjithnjë kam përfytyrime të gjalla kur eci nëpër rrugët e Uashingtonit; imagjinoj të shkuarën, luftërat politike, Udro Uillsonin, zhvillimin e shpejtë ekonomik të Amerikës disa dekada para se të niste shekulli XX, mallrat amerikane që nisën të gjenden gjithnjë e më shpesh në shtëpitë europiane dhe idenë e atëhershme se bota “po amerikanizohej”. Uashingtoni dhe Nju Jorku vërtet janë qytete amerikane, por janë shumë të ndryshëm në karakter dhe në përmbajtje. Edhe në atë kohë kanë qenë shumë të ndryshëm. Ndërsa Uashingtoni konsiderohej si një farë simboli i së shkuarës të papërmbushur të Amerikës, Nju Jorku shihej si simboli i së ardhmes së saj. Kam shkëputur një paragraf nga libri për të ndarë me lexuesin idenë time:

  • Për disa, Nju Jorku ishte fanari për masat e shtypura të botës, ndërsa për të tjerë popullata e tij emigrante ishte shenjë e një degjenerimi të ardhshëm, sepse Amerika po transplantonte veset e Europës në tokën amerikane.

Janë fjalë që të bëjnë të qeshësh, sepse ishin pikërisht këta emigrantë të Nju Jorkut që, duke përfituar nga liritë që ofron Amerika, u shndërruan në disa prej artistëve, biznesmenëve dhe shkencëtarëve më të mëdhenj që ka njohur bota, si Irvin Berlin, Albert Ajnshtajn, Samuel Goldwin apo Bob Hope. Sigurisht që emigrantët sollën edhe vese (normale për natyrën njerëzore), por më shumë se sa veset, u dalluan për talentin dhe guximin për të ecur përpara në jetë, për t’u shndërruar në simbol të zhvillimit, të progresit…

Çfarë gjinie libri preferoni në përgjithësi të lexoni?

Ilir Ikonomi: Preferoj biografitë! Dikush ka thënë se historia nuk është tjetër veçse një përmbledhje biografish njerëzore. Politikani dhe shkrimtari britanik Benjamin Disraeli, shkon edhe më larg. Ai shkruan, madje me rimë:

  • Mos lexo histori, vetëm biografi, / sepse ajo është jeta, pa teori.

Biografia më tërheq, ndoshta, sepse edhe mua më pëlqen të shkruaj biografi. Kam dëshirë “të fus hundët” në të kaluarën e njerëzve të rëndësishëm (në kuptimin e mirë të fjalës), jo thjesht për t’u zbuluar skandalet, por për të kuptuar filozofinë e tyre të jetës. Biografia të ndihmon të reflektosh: Përse disa janë të suksesshëm dhe të tjerë jo? Çfarë roli luajnë rrethanat? Sa i rëndësishëm është karakteri?

Biografia e njerëzve të mëdhenj është veçanërisht e rëndësishme për të ndjerë pulsin e një epoke dhe shoqërie të caktuar. Për më tepër, lexuesi gjithnjë kërkon një personazh qendror për ta mbajtur të mbërthyer pas leximit. Por nuk duhet të gënjejmë veten dhe të mendojmë se autorët arrijnë vërtet të depërtojnë në thelbin e njeriut për të cilin shkruajnë. Mark Tueni e thoshte mirë:

  • Biografitë nuk janë gjë tjetër, veç se rrobat dhe kopsat e njeriut, sepse biografia e vetë njeriut është e pamundur të shkruhet!

Këtu ka një të vërtetë të madhe. Kur nis të shkruaj një biografi më tmerron ideja se nuk do të mund ta përshkruaj protagonistin tim plotësisht dhe saktë ashtu si është, por pastaj them se edhe vetë njeriu e ka të vështirë ta njohë vetveten, prandaj ajo që do të shkruaj të paktën do të jetë më e mirë se asgjëja!

Cili ka qenë libri më i preferuar për ju kur keni qenë i ri? Ndonjë personazh që ju ka shërbyer si model? 

Ilir Ikonomi: Kam patur një libër të preferuar, quhej “For whom the bell tolls” “Për kë bien këmbanat” i Ernest Heminguejit. Ishte koha kur i kisha hyrë me zell anglishtes dhe e lexoja me shumë pasion këtë libër, duke iu rikthyer, herë pas here, paragrafëve që më bënin përshtypje. Nuk e di se si u gjend ky libër në shtëpinë tonë, por babai im dinte gjuhë të huaja dhe lexonte shumë, vërtet shumë. Robert Jordan ishte si të thuash heroi im që luftonte kundër fashizmit në Spanjën e Luftës së Dytë Botërore, ishte njeriu trim, krenar, idealist por edhe me shpirt të butë. Nuk mund të them se Robert Jordan më ka shërbyer si model, nuk kisha një model të vetëm në atë kohë, por në përgjithësi më pëlqenin personazhet që kishin shpirt aventure, që i hynin rrezikut. Në atë kohë lexoja me qejf heronjtë e Zhyl Vernit dhe të Viktor Hygosë. Babai sillte pa pushim libra në shtëpi. Unë mendoja se i sillte për t’i lexuar vetë, por sot e kuptoj se i blinte më shumë që t’i lexonim ne, fëmijët, që të formoheshim si lexues të mirë.

Nëse do ju kërkonin t’i rekomandonit një libër Presidentit të Shqipërisë, cilin titull do zgjidhnit?

Ilir Ikonomi: Një libër i mirë që unë e kam shfletuar pak kohë më parë, me mendimin dhe vendosmërinë për t’iu kthyer së shpejti me themeli është “SPQR. Një histori e Romës së lashtë”. Libri, me sa di, është përkthyer edhe në shqip. Nuk është një libër thjesht për Romën e vjetër, por për mënyrën si duhet ta kuptojmë botën dhe veten tonë. Ne, shqiptarët, dimë relativisht pak për atë epokë që përkufizon shumë nga konceptet moderne për liritë, qytetarinë, ndërtimin e shtetit. Konceptet tona të sotme për senatorët apo diktatorët e kanë burimin pikërisht te Roma e Lashtë. Gjithnjë mendoj se Tiranën e ndan nga Roma një fluturim fare i shkurtër dhe se ne shqiptarët duhet të ndihemi të privilegjuar që jetojmë fare pranë një qytetërimi që i dha aq shumë ekzistencës njerëzore.

Në fakt, edhe ne kemi qenë të përfshirë në zhvillimet nëpër të cilat kalonte qytetërimi romak. Mendoni, për shembull, Betejën e Durrësit në shekullin e 48-të para erës sonë, mes Jul Qezarit dhe ushtrisë së Pompeut, që kishte mbështetjen e shumicës së senatit romak. Jul Qezari e ndoqi Pompeun deri në Durrës dhe luftuan diku, afër Shkëmbit të Kavajës!!! E pabesueshme kur e mendon. Megjithëse kanë kaluar dy mijëvjeçarë, historia e Romës së lashtë të habit me organizimin e saj shtetëror, me ligjet dhe me funksionimin e burokracisë. Incialet SPQR janë shkurtim i shprehjes “Senati dhe Populli i Romës”. Monumentet e Romës së lashtë janë të admirueshme për bukurinë e tyre, por ato nuk i thonë ndonjë gjë të madhe vizitorit që nuk ka lexuar historinë e këtij qytetërimi. Libri SPQR e shpjegon thjesht dhe mjaftueshëm Romën e lashtë, fqinjën tonë të afërt.

Çfarë ju frymëzon për të shkruar?

Ilir Ikonomi: Më frymëzon zbulimi! Zbulimi i asaj që deri dje ka qenë e mbuluar nga pluhuri i kohës ose që thjesht është harruar si diçka e pavlerë. Unë dua që me shkrimet e mia ta nxjerr të vërtetën nga dheu, ashtu si arkeologu zbulon një objekt, pastaj ta pastroj mirë e mirë dhe t’ia rikthej lexuesit në një formë që të kuptohet sa më lehtë prej tij. Kur lexuesi e pëlqen punën time, kjo më nxit të shkruaj përsëri dhe t’i jap atij një tjetër zbulim. Ka shumë njerëz që më shkruajnë, njerëz që kanë lexuar librat e mi dhe që më të shumtën e rasteve nuk i njoh. Më duket vërtet interesante se si këta njerëz kanë harxhuar kohë për të lexuar ato që kam shkruar dhe kjo është me të vërtetë inkurajuese. Në këto raste i them vetes se duhet të zbuloj më shumë, t’u jap njerëzve më shumë të vërteta.

Cilat histori ju tërheqin më shumë?

Ilir Ikonomi: Më tërheqin historitë që kanë të bëjnë me fillimet e shtetit shqiptar. Këto ishin fillime mjaft kaotike. Shqiptarët kishin qenë për një kohë të gjatë nën Perandorinë Osmane dhe nuk kishin menduar seriozisht për krijimin e shtetit të tyre të pavarur. Përse? Kjo është një histori e gjatë dhe e komplikuar. Problemi u shtrua kur perandoria osmane nisi të shembej dhe shqiptarët filluan të ndjejnë kërcënimin se tokat e tyre mund të pushtoheshin nga fqinjët. Kur iku Turqia nga Ballkani, Kosova u pushtua nga Serbia. Greqia dhe Mali i Zi ishin gati të merrnin toka të tjera. Esat Pasha mbrojti Shkodrën aq sa mundi. Ndërhyrja e Austrisë në Konferencën e Londrës, më vitet1912-13, ishte vendimtare që Shqipëria të bëhej e pavarur dhe mendoj se Shqipëria i ka një borxh të madh.

Kjo histori në përgjithësi është keqinterpretuar, faktet janë shtrembëruar dhe shpesh sillemi si qaramanë, duke ia hedhur fajin konferencës së Londrës për humbjen e tokave. Dokumentet tregojnë se shqiptarët në atë kohë nuk kanë qenë të organizuar dhe të përgatitur për t’i mbrojtur vetë territoret e tyre. Është një histori mjaft interesante, por mendoj se duhet treguar në mënyrë objektive dhe transparente, dhe jo duke shitur mend a treguar trima për atë që nuk mundëm të bëjmë. Trima klanorë, veç e veç, vërtet kemi pasur, por kanë munguar udhëheqësit vizionarë të rangut kombëtar, të gatshëm të sakrifikohen në emër të vendit, ndoshta me përjashtim të Ahmet Zogut. Mendoj se edhe sot mungojnë udhëheqësit vizionarë, të aftë të kuptojnë historinë, të ndërgjegjshëm se me sa sakrificë është ngritur shteti shqiptar! Prandaj është me rëndësi që të kemi më shumë libra për këtë temë. Për mua kjo është një histori jashtëzakonisht tërheqëse dhe e pa eksploruar.