KUR TË VDES & TË DUA Nga Havzi Nela

Nga HAVZI NELA (20 shkurt 1934 – 10 gusht 1988)

KUR TË VDES

  • Kur të mësoni se kam vdekë,

Kur të thoni: “Ndjesë pastë!”

A e dini se çfarë kam hjekë

Unë, poeti zemërzjarrtë?

  • Kur të pyesni: “Ku e ka vorrin?”,

Kur t’kërkoni me ma gjetë,

Thoni: “Ai urreu mizorin”,

Thoni: “Dheu s’ka me e tretë”.

  • Thoni: “Ai e deshi jetën,

Jeta n’vuetje e dërrmoi”.

Thoni se ka mbrojtë të drejtën,

Grusht tiranësh nuk duroi.

  • Thoni: “Desh, kërkoi lirinë

Si skifter në fluturim,

Provoi prangat, t’errtë qelinë,

Për të mjerët lëshoi kushtrim”.

  • Thoni: “Dritë ai kërkoi,

E vetë dritë nuk pa me sy”.

Thoni: “Për njerzinë këndoi

E për vete mbajti zi”.

  • Thoni se e qorroi terri,

Thoni: “Dielli nuk e ngrohu”.

Thoni se e trishtoi tmerri

E të shtypunit i tha: “Çohu!”

  • Kur të vijë të çelë pranvera,

Kur bilbili nis me këndue,

Mbi vorr tim me gur’e ferra,

Nji tufë lule me ma lëshue.

  • Prekni vorrin, mos ngurroni,

Kush ka lindë, ai ka me vdekë,

Veten ju kur t’a ngushlloni,

Thoni: “Gjallë kurkush s’ka mbetë!”

TË DUA

  • Me të thanë: të due, kjo asht fare pak,

Oh, sa e vogël duket kjo fjalë!

Dashuninë time nuk e shpreh aspak;

Zemrën që buçet, derdhen shkumb’ e valë.

  • Me të thanë se bota pa ty asht nji hiç,

Ti s’do ta besosh, do t’qeshish me mue;

Për ty sot jam nda me tanë shok’ e miq,

Më shohin me inat, veç pse unë të due.

  • Kur unë thom: je dielli, hana pesëmbëdhjetë,

Të tjerët të shajnë, nxjerrin helm e vner,

Ti, për mu, e dashtun, gjithmonë ke me mbetë,

Trandafil i bukur, kur çel në pranverë.

  • Të due, oh, të due, po digjem si zjarri,

Të due sa s’thuhet, nuk shprehet me gojë,

Për dashuninë tande nuk më kalb as varri,

Për nji puthje buzësh, u thava, o zojë.

  • Të due për trupin, shtatin si selvi,

Për synin filxhan, vetullën kaleshë,

Për faqet, për gojën, buzët si qershi,

Por ma shumë për shpirtin, kur ambël më qesh.

  • Del, oh del, e dashtun, mos më le të vuej!

Bota le të flasin, e kanë nga zilia;

Del, mos rri e mbyllun, fjalën mos ma luej!

Kush flet keq për ne, i vraftë Perëndia!

 

GRUEJA SHQYPTARE (Amë e bi) Nga Vinçenc Prenushi

 Imzot Vinçenc Prennushi (Shkodër, 04. 09. 1885 – Durrës, 19. 03. 1949)

GRUEJA SHQYPTARE (Amë e bi)

  • Ka ra rrezja nder bajama!

T’ bin e vet kshtu e pvetë e ama:

– Ç’ke, moj bi, qi kjan e fshan?

Kjan e fshan, e vetllat vran? –

  •  Kjava shum, mori lum nana,

Tuj qindisë e m’ra gjylpana;

M’ra gjylpana nën balkue,

E jam ulë tash me e kërkue. –

  • Po çka kje qi lodt t’i xori?

Ku kje dhima, a ku kje zori?

A por, drue, mos m’je harlisë,

Qysh se kjan – o tuj qindisë.

Pasha nanën nuk mund t’ bari,

Qi të më ndezet bija zhari!

Do t’ a dijë e zeza nanë,

Pse ti vetllat shpesh m’i vranë;

Pse ç’kah mot, moj, buza s’ t’ qeshet

E n’ argtime zemra s’ t’ ndeshet.

  • Nuk a’ gja, moj nanë s’ a’ gja;

Por po t’ tham, se as kot s’ jam vra:

Diçka vlon n’ kët çerdhe zanash;

Vlon dashtni, si n’bija nanash!

Nanë, dashtnija m’ ka molisë,

Prandej kjaj – o tuj qindisë! –

  • T’u thafët goja, bi, ç’po thue?

A kaq shpejt ti m’ je tërbue?

Po shikjo, moj bi kërcuna,

Se, po bana ‘i herë e t’ xuna,

Bana e t’ pava tuj m’ dalë n’ derë,

Nuk m’ ke pshtim, jo metsha e mjerë! –

  • Jam shqyptare e bi shqyptari,

E ato fjalë, nanë, s’ mund i bari:

S’ ke me m’ pa, jo, tuj dalë n’ derë,

Si kujton, pse m’ ke për nderë;

As, moj nanë, nuk jam harlisë

Veç pse kjaj – o tuj qindisë,

E shka n’ zemer m’ ka pengue,

Asht gja e dejë, o nanë, për mue. –

  • Fillon nana tash me u vra:

Diçka nakel së mjerës i asht ba;

Don me çilë të ngriten gojë;

Por dro e mjera mos t’ gabojë:

  • Fol, moj bi, mos m’ len ndër grepa,

Mos më mshef gja, moj, se do djepa

I kam luejtë der tash e m’ ke

Dhelpën t’ vjetër: Ty sot be

T’ paça lshue, tash me m’ diftue,

Se pse zemra peshë t’asht çue. –

  • Nanë, dashtnija m’ ka molisë,

Prandej kjaj – o tuj qindisë. –

Bindej nana, gja s’kuptote,

Por, të mirën kah i a dote

Muer me t’ amël e i tha e mjera:

  •     Mori bi, moj si prendvera,

Pash njat diell e pash njat hanë,

Pash njat Zot, qi kthiell e vranë,

M’ difto sot, ç’sokol ke xanë? –

  • Çfarë sokolit thue, moj nanë?

T’ thaçë, moj, t’thaçë se s’m’a ban ndera,

S’m’a ban shpija, as s’m’a ban dera

Me luejtë mendsh, moj nanë, mas kuej:

S’ i kam dhanë, jo, fjalë kurrkuej.

E po t’ tham: Se n’ t’ endun t’ motit,

Po t’ tham, po, me besë të Zotit,

Ty due fjalët me t’ i ndigiue,

As s’ kam mend me t’ u largue.

Zemren dysh un s’ mund e daj:

M’ len t’ qindisi, m’ len të kjaj! –

U ngri nana, lodt i pshtuen;

Para s’ bis fort syt i u xuen.

Kaluen dit e kaluen net,

Vajza ma me gojë s’ po flet:

Me gojë s’ flet edhe na a’ smue,

Rat e mjera á tuj lingue:

Lingon keq n’at shtrojë deket

E shpesh paket edhe meket.

Ftyra e sajë porsi flok bore;

Mndash, gjylpanë s’i hjekë prej dore;

Or punon e tuj punue,

Shef pëlhuren se á marue:

I lshon syt mi të më mall

Edhe e puthë e e ven në ball.

  • Nana vajzen tuj dihatë

Shpesh e ndien e: – Mori e ngratë,

A njimend s’don me m’ diftue,

Se pse zemra peshë t’ asht çue? –

  • Nanë, dashtnija m’ ka molisë;

Kjava mjaft-o tuj qindisë!

Kjava mjaft… – Ma desht t’ligjrojë,

Por iu kput ksajë fjala n’ gojë.

Si fjalë tjera nuk mund të xori,

Mndash, gjylpanë prap n’ dorë i mori;

Por dy duerët, porsi florini,

Mi pelhurë deka i a ngrini.

  • Kuku nana kjan me lot,

Se ç’me gjet mue t’meren sot!

Se ç’e gjet të zezen nanë

Nen ket diell e nen ket hanë! –

  • Merr pelhuren, qi pat enë

Bija e sajë; kishte pasë kenë

Kuq e zi e m’ te qindisë

Gjet dashtnin qi e kisht’ molisë.

N’ krye t’ flamurit kisht’ punue,

Për rreth shqypje, m’ dorë prarue,

Fjalët e hershme, fjalët e të Parve:

Se Shqypnia asht e Shqyptarve;

E ndër skaje fjalët “liri”.

Merr nanë-shkreta e pshtiell at bi,

Qi, pa njofët tjeter dashtni,

Ishte shkri veç për Shqypni.

  • Eni bija, zana malit,

Ju qi kjani n’ dekë t’ njij djalit,

E, permysë mi ket bujare,

N’ te nderoni bin shqyptare;

E tuj puthë e mall e vajë

Njat flamur, qi dora e sajë

Diejti aq bukur me qindisë,

Pse dashtnija e kisht’ molisë;

Lidhniu tok: Përherë dashtnija

Për vend t’ uej t’ u jet stolija;

Pe, po kje qi, si kjo bi,

Rriten vashat në Shqypni,

N’ vend do të shkojë-o fjala e t’ Parve

Se Shqypnia asht e Shqyptarve.

Lidhniu tok, si bajshin motit

Ato bijat e Kastriotit,

E broh’ritni n’ gzim e n’ vajë:

Rrnoftë Shqypnija e flam’ri i sajë.

who’s who Lazër Shanto

Nga Visar Zhiti

Lazër Shanto u lind në Shkodër, më 2 shtator 1892. U shkollua në kolegjin Saverian dhe në Seminarin papnor në Shkodër me pedagog Ndre Mjedën e etër të tjerë jezuitë. Përvetësoi latinishten, greqishten e vjetër e italishten. Është shqiptari i parë që njeh shkëlqyeshëm gjuhën esperanto. Pasi kreu studimet e larta teologjike në Universitetin e Insbrukut, shërbeu si famullitar në Pulaj, Beltojë, Velipojë, Rrjoll, Sheldî.

Sa të bukur janë qytetet nëpër Europë, por qielli tek ne është madhështor, ka shumë dramë… – deklaronte Shanto.

Përkthente! Botimet e para i bëri te “Lajmtari i zemrës s’Jezu Krishtit”, “Kalendari i veprës pijore” etj.

Nxori “Për natë kazanash”, një përmbledhje me lojëra, kashë-e-lasha e proverba. Bashkëpunoi me Anton Harapin për “Ora e Maleve”, ku spikati dhe si poet satirik, me një gjuhë të gjallë e argëtuese. Por ai dinte të ishte dhe epik e me alegorira.

Do të shkëlqente si orator. Shkrimi për Luigj Gurakuqin ose Fjala e tij në funeralin e Avni Rustemit do të trondisnin shpirtrat. Ashtu i veshur me të zeza, me ballin e gjerë e sy të butë, por gjithë vendosmëri, vazhdimisht kërkonte të bënte… por e kapën dhe e burgosën si organizator në Revolucionin e Qershorit të 1924-ës. Mbas disa muajsh u fal nga qeveria e Zogut dhe u largua për në Jugosllavi, nga ku vazhdonte të dërgonte shkrime.

Në veprën e tij shpaloset natyrshëm estetika me prirjet e saj letrare të fillimit të shekullit XX, si ajo franceze e gjermane, kurse në poezi është leopardian.

Iku në Vjenë e më pas famullitar i fshatit Bienne, ku predikoi gjermanisht, dhe në La Motte te kantonit Vaud, në frëngjisht. Por gjithnjë ajo buzëqeshja e tij e mirë. Mbi supe ndiente hijen e maleve të veta. Kishte etje për fjalën shqipe dhe përkthente Vilhelm Telin e Faustin dhe çonte pjesë të tyre në shtypin shqiptar.

Pasi Shqipëria u pushtua nga Italia, ashtu si shumë mërgimtarë të tjerë, edhe Lazër Shantoja u kthye në atdhe. Në vendlindje iu bë një pritje tepër e ngrohtë. Teksa endej rrugëve me kalldrëm të qytetit, hapat sikur merrnin tjetër porosi nga toka…

U bë drejtor i shoqërisë Letrare “Dante Aligieri”.

Më 1941 bashkë me Ernest Koliqin, Mustafa Krujën, Zef Valentinin, Karl Gurakuqin, Xhevat Korçën (që do të dënoheshin më pas të gjithë nga regjimi që do të vinte), themeluan në Tiranë Institutin e Studimeve Shqiptare.

Pas kapitullimit të Italisë, më shtator 1943, u mor veç me përkthime të veprave të mëdha, por e trondiste lufta vëllavrasëse që kishte filluar në Shqipëri. Në janar të vitit 1945 e arrestuan forcat partizane, e zbritën të lidhur. Filluan torturat. Mes rënkimesh, u tha me zë të mekur: …e kam dijtë me kohë se komunistët janë veç trathtarë!…

Buzëqeshja e tij e çiltër ra bashkë me dhëmbët mbi dyshemenë e përgjakur.

who’s who Visar Zhiti

who’s who Visar Zhiti

Datëlindja: 02/12/1959 Vendlindja: Durrës / Diplomë: Fakulteti Gjuhë  e Letërsi, Instituti i lartë Pedagogjik, Shkodër.

Master: Roma, Pontifica Facolta Teologica San Bonaventura, PEACE BUILDING MANAGEMENT: per costruire la pace nel mondo. Medio Oriente-Balcani. / Gjuhët e huaja: anglisht, italisht, rusisht

Bashkëshortja: Edlira Agaj Zhiti / Fëmijët: Atjon Zhiti    

Motoja në punë: Të zhvillojmë kulturën e takimit, ashtu siç porosit Papa Françesku, duke njohur do të duam më shumë e do të bëjmë më mirë.

Është një nga shkrimtarët më të njohur bashkëkohorë në Shqipëri, që lëvron poezinë, prozën, esenë. Po kështu edhe gazetarinë e përkthimin. I ati i tij – mësues dhe aktor, autor vjershash dhe veprash skenike, ishte me origjinë nga Tomorica, ku “lartësohet Olimpi i shqiptarëve”, ndërsa nëna nga Kolonja. Fiset e tyre përmendeshin për patriotizëm dhe arsimdashje.

Visar Zhiti u rrit në Durrës, ku familja ishte shpërngulur për t’iu shmanguar përndjekjes që nisi pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore. Babai punonte si hamall në port, megjithëse intelektual, kishte mbaruar Normalen e Elbasanit dhe kishte qenë në Itali për më shumë dije. Si shtëpi kishin bërë një magazinë veglash pune…

Visari fillon klasën e parë në qytetin e tij të lindjes, në Durrës, por shkollën 8-vjeçare dhe gjimnazin i mbaroi në qytetin e Lushnjës, sepse i ati i tij emërohet mësues në fshatrat e atij rrethi, pastaj, falë talentit si aktor, bëhet një nga themeluesit e Teatrit të Estradës profesioniste në Lushnjë. Visari nis shkrimet e para.

Në fillimin e viteve ’70 të shekullit të kaluar, që do të kritikoheshin si “vite të liberalizmit”, Visarit i del e drejta e studimit për të vazhduar studimet në Institutin e Lartë Pedagogjik të Shkodrës, sot Universiteti “Luigj Gurakuqi”.

  • 1975 – 1979 – mësues në fshatin Vilë të rrethit të Kukësit. Pas botimit të poezive të para në organet e shtypit, pas Pleniumit IV të PPSH-së 1973, i refuzohet botimi i përmbledhjes së parë poetike “Rapsodia e jetës së trëndafilave”. Sipas akt-ekspertizës, libri ishte kundër Realizmit Socialist dhe autori kundërshtar i regjimit.
  • 1979/ 8 nëntor – e arrestojnë në qytetin e Kokësit. I konfiskojnë dorëshkrimet, rreth 39 fletore e blloqe me poezi, tregime, ditar etj., të cilat ende nuk janë gjetur.
  • 1980/14 prill – Gjyqi. Dënohet me 10 vjet burg, me heqje të së drejtës elektorale, të ushtrimit të profesionit dhe të botimit.
  • 1980 – 1983 – i burgosur politik në kampin e minierës së Spaçit, rrethi i Mirditës.
  • 1983 – 1987 – i burgosur politik në kampin e minierës së Qafë-Barit, rrethi i Pukës.
  • Vazhdon të shkruajë poezi fshehurazi edhe në burg. Aty humb dhe romani i tij i parë “Vizatimet e një mësuesi fshati”.
  • 1987 – 1990 – lirohet dhe punon si punëtor me tre turne në fabrikën e tullave në Lushnjë. Edhe pas burgut nuk pranon bashkëpunimin me Sigurimin e Shtetit, duke përballuar presione dhe pasojat e rënda. (Dokumenti i mospranimit gjendet në dosjet e tij dhe është bërë i njohur dhe nga media)   
  • 1990 – 1992 – angazhohet gjallërisht në lëvizjen për përmbysjen e diktaturës dhe vendosjen e demokracisë në vend dhe punon si gazetar në organin e parë të shtypit opozitar “RD”, Tiranë.
  • 1992 – 1993 – emërohet drejtor në Shtëpinë Botuese “Naim Frashëri”, aty ku nisi kalvari i tij. Bëhet anëtar i Komitetit Shqiptar të Helsinkit.
  • 1993 – 1995 – në Kuvendin e Shqipërisë / Drejtor i Zyrës së Shtypit, i Bibliotekës dhe Arkivit.
  • 1995 – martohet me znj. Edlira Agaj. Lind djali i tyre, Atjon Zhiti. Kalon në Ministrinë e Punëve të Jashtme, në Drejtorinë e Europës dhe më pas në Ambasadën e Republikës së Shqipërisë në Romë, Itali, – ministër këshilltar
  • 1996 – Deputet i qytetit të Lushnjës. Zgjidhet drejtpërsëdrejti me vota nga populli.
  • 1996 – 1999 – Lë mandatin e deputetit dhe rikthehet në Ambasadën e Republikës së Shqipërisë në Romë, Itali.
  • 1999 – 2001 – në Ministrinë e Punëve të Jashme, në Drejtorinë e Diasporës.
  • 2001 – 2006 – Gazetar i lirë, anëtar në “International Federation of Journalists”.
  • Anëtar i Këshillit Kombëtar të Radio-Televizioneve (KKRT) / Anëtar në Këshillin Bashkiak të qytetit të Tiranës.
  • Mars 2006 – në Ministrinë e Punëve të Jashtme. Ministër Këshilltar në Ambasadën e Shqipërisë në Romë, Itali.
  • Shtator 2010 – në Ministrinë e Punëve të Jashtme në Tiranë.
  • Prill-shtator 2013 – Ministër i Kulturës, Turizmit, Rinisë dhe Sporteve.
  • 2015 – Qeveria shqiptare e propozon për ambasador në Vatikan.
  • Maj 2015 – Qershor 2017 – Kreu i Ambasadës së Shqipërisë, I Ngarkuar me Punë pranë Selisë së Shenjtë dhe Urdhrit Sovran Militar të Maltës.
  • Korrik 2017 – Ministër Këshilltar, Ambasada e Shqipërisë në Washington, SHBA.

 SPECIALIZIME

  • 1991 – Komunikim Social, specializim nga Universiteti Katolik i Milanos dhe Udines, Itali.
  • 1991 – 1992 – Kualifikim në media, stazh gazetarie në gazetat “Il sole 24 ore”, “Corriere della sera”, “Avvenire” në Milano, Itali.
  • 1993 – Fondacioni “Heinrich Bëll”, për krijimtari, me bashkëshorten, Eda. Këln, Gjermani.
  • 1994 – Specializim për Bibliotekat dhe Arkivat Parlamentare, në Belgjikë (Bruksel) dhe Luksenburg.
  • 1994 – Në Bibliotekën e Kongresit Amerikan, me bashkëshorten, Eda, në Washington, SHBA.
  • 2006 – Specializim për diplomaci,  në Kajro, Egjipt.

Specializime të tjera në Tiranë, kurs anglez për zëdhënës institucionesh, për këshilltarët bashkiakë, organizuar nga “ProHelvetia”, etj.  Master:  Tetor 2007- tetor 2008: PEACE BUILDING MANAGEMENT- për costruire la pace nel mondo. Medio Oriente-Balcani. Pontifica Facolta Teologica San Bonaventura, Roma. E kreu me bashkëshorten e tij, Edën dhe së bashku mbrojtën temën: “Shqiptarët, një komb, dy shtete, faktor paqeje dhe stabiliteti në Ballkan”. Udhëheqës i temës ishte historiani Antun Sbutega, ambasador i Malit të Zi pranë Selisë së Shenjtë.

Botime

  1. 2017     Si na erdhi ai, i ndaluari, Tiranë,
  2. 2016    Valixhja e shqyer e përrallave Për ata që rriten Autorë Visar Zhiti & Atjon Zhiti (vizatimet) / Loredan Bubani (red.) Tiranë: Omsca-1, ribotim, 218 faqe.
  3. 2014    Lajmëtarët e vrarë Antologji: portrete, poezi e prozë Autor Visar Zhiti / Loredan Bubani (red.) Tiranë: UET Press, botimi i dytë, 382 faqe., me foto.
  4. 2014   Si është Kosova, poezi, Prishtinë, 2014.
  5. 2012    Rrugët e ferrit Burgologjia ime për Spaçin dhe më parë Autor Visar Zhiti / Loredan Bubani (red.) Tiranë: Omsca-1, 573 faqe.
  6. 2012    Ferri i çarë Burgologjia ime për Qafë-Barin dhe më pas Autor Visar Zhiti / Loredan Bubani (red.) Tiranë: Omsca-1, 558 faqe.
  7. 2010    Panteoni i nëndheshëm ose Letërsia e dënuar Avitje për të kaluar murin Autor Visar Zhiti / Loredan Bubani (red.) Tiranë: Omsca-1, 190 faqe.
  8. 2009    Në kohën e britmës Roman Autor Visar Zhiti / Loredan Bubani (red.) Tiranë: Omsca-1, 361 faqe.
  9. 2008    Shekull tjetër Tregime Autor Visar Zhiti / Loredan Bubani (red.) Tiranë: Omsca-1, 200 faqe.
  10. 2006    V.V. dhe një vrasje e munguar Sprovë me biseda të ndërprera, copa dokumentesh, letra dhe poezi Autor Visar Zhiti / Mira Meksi (përg. për bot.) Tiranë: Onufri, 239 faqe.
  11. 2006   Në emër të a(r)tit, ese, intervista, Shkup, 2006.
  12. 2005    Thesaret e frikës Poezi Autor Visar Zhiti / Loredan Bubani (red.) Tiranë: Omsca-1, 244 faqe.
  13. 2004    Perëndia mbrapsht dhe e dashura Roman Autor Visar Zhiti / Loredan Bubani (red.) Tiranë: Omsca-1, 284 faqe.
  14. 2004   Djali dhe legjenda, tregim (shqip, maqedonisht, anglisht), Tiranë, 2004.
  15. 2003    Funerali i pafund Roman Autor Visar Zhiti / Loredan Bubani (red.) Tiranë: Omsca, 180 faqe.
  16. 2002    Ferri i çarë Roman i vërtetë Autor Visar Zhiti / Loredan Bubani (red.) Tiranë: Omsca-1, 453 faqe.
  17. 2001    Rrugët e ferrit. Rrëfim që s’do të doja të ishte i vërtetë Autor Visar Zhiti / Bujar Hudhri (përg. për bot.) Tiranë: Onufri, 471 faqe.
  18. 2000    Si shkohet në Kosovë Poezi Autor Visar Zhiti / Anton Papleka (red.) Tiranë: Toena, 117 faqe.
  19. 1997    Kohë e vrarë në sy Autor Visar Zhiti / Anton N. Berisha (zgjodhi) / Ali Podrimja (red.) Prishtinë: Rilindja, 175 faqe.
  20. 1996    Valixhja e shqyer e përrallave Rrëfenja për ata që rriten Autor Visar Zhiti / Gaqo Bushaka (red.) Tiranë: Toena, 123 faqe.
  21. 1996    Këmba e Davidit, tregime, Tiranë, 1996.
  22. 1996    Mëkat i trilluar Poezi Autor Resul Shabani / Visar Zhiti (zgjodhi) / Zija Çela (red.) Elbasan: Onufri , 123 faqe.
  23. 1995    Dyert e gjalla Poezi me dy akte dhe një intermexo Autor Visar Zhiti / Ramadan Musliu (red.) Tiranë: Eurorilindja, 108 faqe.
  24. 1994    Mbjellja e vetëtimave Autor Visar Zhiti / Resul Shabani (red.) Shkup: Flaka e vëllazërimit, 100 faqe.
  25. 1994    Hedh një kafkë te këmbët tuaja. Poezi të burgut: 1979-1987 Autor Visar Zhiti / Xhevahir Spahiu (red.) Tiranë: Naim Frashëri, 167 faqe.
  26. 1993    Kujtesa e ajrit Poezi Autor Visar Zhiti / Zija Çela (red.) / Tiranë: Shtëpia Botuese e Lidhjes së Shkrimtarëve, 209 faqe.

Është përkthyer: në italisht

  1. Croce di carne”, poezi, Napoli, 1997.
  2. Dalla parte dei vinti”, poezi, Romë, 1998.
  3. La vita”, poezi, Milano, 1998.
  4. Passeggiando all’indietro”, tregime, Napoli, 1999.
  5. Confessione senza altari”, poezi Napoli, 2012.
  6. Il visionario alato e la donna proibita”, roman, Cosenza, 2014.
  7. Le piaghe non hanno patria”, ese, Roma, 2015.
  8. Dov’ é la vita” – poezi shqip dhe italisht, Rimini, 2016.
  9. Il funerale senza fine” – roman, Cosenza, 2017.

Është përkthyer: në rumanisht

  1. Psalm”, poezi, Bukuresht, 1997
  2. Funeralii Nesfársite” roman, Bukuresht, 2008.

Është përkthyer: në maqedonisht

  1.         “Бoc и лyд”, poezi, Shkup 2001.

Është përkthyer: në anglisht

  1. The condemned apple”, poezi, Los Anxhelos, SHBA, 2005.

Është përkthyer: në kroatisht

  1. Izbrane Pjesme”, poezi, Zagreb, 2010

Ka përkthyer në shqip

  1. Adonis “Iluzioni i hapave të mi”, poezi.
  2. 2011    Ti, në grackë nën qepalla Poezi Autor Sebastiano Grasso / Përkthyer nga Visar Zhiti / Eda Agaj (krahasoi e red.) Tiranë: Uegen, 208 faqe.
  3. 2010    Anche se è aprile Autor Ismail Kadare / Elvira Dones (trad. di) / Visar Zhiti (trad. di) / Marina Giaveri (a cura di) / Nullo Minissi (prefaz. di) / Massimo Scotti (nota biogr. e bibliogr. essenziale di) Genova: San Giorgio; Associazione Culturale Lerici Pea. Përmbledhje poetike nga Ismail Kadare shoqëruar me një studim kritik nga Alessandro Scarsella: 99-104 faqe. Të dhëna biografike dhe një listë bibliografike e veprave të Kadaresë: 109-114 faqe.
  4. 2008    Për Shqipërinë time = For my Albania = Za mojata Al’banija Autor Nënë Tereza / poetizoi e mbarështoi në shqip Visar Zhiti  / Avni Spahiu (përkth. në angl.) / Resul Shabani (përkth. në maqed.) / Drita Starova (red.) Tiranë: 55.
  5. 2005    Poezi të shkruara mbi gurë: tanka Autor Ishikawa Takuboku / Përkthyer nga Visar Zhiti Tiranë: Toena, 100 faqe.
  6. 2003    Mësomë të dua Poezi shqip-anglisht = Teach me to love: albanian-english poetry Autor Nënë Tereza / Avni Spahiu (përkth. në angl.) / Visar Zhiti (përkth. në shqip) Prishtina: Rozafa, 235 faqe.
  7. 2003    Mësomë të dua Poezi shqip – gjermanisht = Lehre mich zu Lieben: Gedichte Albanisch – Deutsch Autor Nënë Tereza / Visar Zhiti (përkth. në shqip) / Pren Kola (përkth. në shqip) / Hans-Joachim Lanksch (përkth. në shqip) Prishtinë: Rozafa, 240 faqe, 8 fl. me il.
  8. 2003    Mërmërimë shenjtoreje Lutje, poezi Autor Nënë Tereza / Mblodhi dhe poetizoi Visar Zhiti  / Loredan Bubani (red.) Tiranë: Omsca-1, 153 faqe.
  9. 2002    Miloshi, heroi i Kosovës Legjendë, kronika dhe përkthime Autor Ago Agaj / Mblodhi dhe përktheu Visar Zhiti  Tiranë: Toena, 82 faqe.
  10. 2001    Qëndresa në sytë e Kosovës Album [Kosovar fortitude] Autorë Roland Tasho (foto) / Jusuf Vrioni (përkth. në angl.) / Artur Cekodhima (përkth. në angl.) / Visar Zhiti (përkth. në angl.) Tiranë: Onufri, 55 faqe, me foto.
  11. 1999    Santa albanese di nome Madre Teresa Visar Zhiti (cord. edit.) / Ylli Polovina (cord. edit.) / Pamela Eringi (disegni) Roma: Costanzo d’Agostino, 62 faqe.
  12. 1999    Ballkon i hapur Poezi Autor Federico Garcia Lorca / Zgjodhi e përktheu Visar Zhiti Tiranë: Toena, 104 faqe, me il. Botimi ka tre vizatime të autorit.
  13. 1998    Fati i ditës Poezi botërore Autor Mario Luzi / Zgjodhi e përktheu Visar Zhiti / Eugenio Scalambrino (red.) Elbasan: Onufri, 125 faqe.
  14. 1997    Takohemi nëpër lutje Poezi Autor Nënë Tereza / Zgjodhi e përktheu Visar Zhiti Tiranë: Çabej MÇM, 56 faqe.

Poezitë e Visar Zhiti janë përkthyer dhe përfshirë në antologji të ndryshme dhe në gjuhët frengjisht, gjermanisht, polonisht, holandisht, greqisht, hebraisht, flaminge, arabisht, serbisht, malazeze, boshnjake, kineze, esperanto, etj.

Po kështu krahas përgatitjes dhe pajisjes me parathënie të shumë autorëve të tjera, ka përgatitur librat nga krijimtaria e babait të tij, Hekuran Zhiti, poema, komedi, drama dhe botimet e birit të tij, Atjon Zhiti.

Krijimet e Visar Zhitit janë futur dhe ne tekste shkollash edhe jashtë vendit, janë bërë dhe këngë jo vetëm në gjuhën shqipe, por dhe në italisht, anglisht, kanë frymëzuar piktorë e kineastë për dokumentare e filma, ndërkaq artikujt e tij nëpër gazeta janë me qindra, edhe në shtypin e huaj ashtu si dhe intervistat në RAI në Itali, në Vatikan, Spanjë, Rumani, Maqedoni, Kroaci etj.

Ka marrë pjesë në shumë veprimtari kulturore e diplomatike, kombëtare e ndërkombëtare, është ftuar nga biblioteka e universitete të ndryshme, nga festivale e Panaire të Librit brenda dhe jashtë vendit, në parlament e senate, duke filluar nga Kosova e  Maqedonia, Mali i Zi, Kroacia, Sllovenia, në Greqi e Rumani, në Europë, Itali e Vatikan, në Francë, Gjermani, Belgjikë, Spanjë, Zvicër, Turqi, në Afrikë në Egjipt, e deri në SHBA, në Librarinë Kongresit Amerikan.

Vepra Visar Zhitit vlerësohet nga lexuesi dhe kritika, vendase dhe e huaj, për guximin artistik dhe të vërtetën që mbart, për gjuhën e gjallë, plot me metafora e kumbime, për imazhet sa tronditëse, po aq dhe magjepsëse, ku gërshetohen realizmi i ashpër me fantazitë, e përditshmja dhe kohët, gëzimi i jetës dhe besimi te njeriu, dashuria e pafund, dhembja dhe tragjizmi, dritëhijet dhe misteri. E shkruar në vende të ndryshme, në burg dhe në metropole, fshehurazi dhe rrugëve, ajo ruan një harmoni të veçantë, origjinale mes vetes dhe me bëmat e qëndrimet e autorit.

Çmime letrar, kombëtare dhe ndërkombëtare

  1. Leopardi d’oro, Milano, 1991.
  2. Racconta il tuo Dio, Milano, 1992.
  3. “Çmimi Kombëtar” për veprën më të mirë në poezi, nga Ministria e Kulturës, Tiranë, 1994.
  4. “Velija” – Çmimi mbarëkombëtar për letërsi, Tiranë, 1995.
  5. Gaetano Salveti, Romë, 1997.
  6. Ada Negri, Lodi Vecchio, 1998.
  7. Premio Internazionale per la poezia: “La cultura del mare”, San Felice Circeo, 1999.
  8. “Naim Frashëri”, Tetovë, Maqedoni, 2001.
  9. “Kalimerja”, Ulqin, Mali i Zi, 2002.
  10. “Çmimi i parë i poezisë”, Gjakovë, Kosovë, 2003.
  11. “Penda e argjendë”, për romanin më të mirë të vitit nga Ministria e Kulturës, 2003.
  12. “Asdreni”, Korçë, 2005.
  13. Libri më i mirë i Panairit, Shkupi, 2007.
  14. Premio Internazionale “Mario Luzi”, Romë, 2007.
  15. Shkrimtari i Vitit, Panairi i Librit, Tiranë, 2008.
  16. Çmimi letrar “B. Musliu”, Gjilan, Kosovë, 2009.
  17. Çmimi kombëtar “Gjergj Fishta”, për Librin më të mirë studimor, Ministria e Kulturës, 2010.
  18. Diploma e përkthyesit – PEN, Tiranë, 2011
  19. Çmimi i Madh i Letërsisë, – Çmimi Karrierës, Ministria e Kulturës, Tiranë, 2012.
  20. Çmimi “Kurora e poezisë”, Korçë, 2014.
  21. Çmimi “Libri më i mirë i vitit”, Gjakovë 2015.
  22. Çmimi “Azem Shkreli”, Pejë, 2015.
  23. Çmimi “Il linguaggio dell’anima” (Gjuha e Shpirit), Narni, Ars Academi, Itali 2016.
  • Është anëtar nderi i Festivalit Ndërkombëtar “Ditët e Naimit” të Tetovës në Maqedoni.
  • Është anëtar i Akademisë Internacionale të Arteve të Bukura, të Letërsisë dhe Shkencës “Alfonso Grassi” në Itali.
  • Është anëtar i PEN Clubit në Itali
  • Është i përfshirë në enciklopedi të vendit (“Fjalori Enciklopedik”) dhe të huaja (“Piccolo Treccani”), në Itali, Mbretëria e Bashkuar, SHBA, etj.

DEKORIME

Ka marrë medalje e dekorata nga universitete dhe bashki të ndryshme, shoqata dhe institucione brenda dhe jashtë vendit, madje në vitin 2012, me rastin e 100 vjetorit të pavarësisë, dekorohet nga Presidenti i Republikës “Mjeshtër i Madh”.

  1. Premio alla Carriera, Romë, 2000

Medalja e Artë e Meritës – Academia Angelico Costandiniana në Jubileun 700 vjetorit të “Pontificio Santuario Santa Casa Loreto”, Itali 2016.

Libra: Redaktor

  • 2015    Për atë që dua(m)… Ese, statuse në facebook, recensa, poezi e përkthime të një 19 vjeçari të përhershëm Autor Atjon Zhiti / Përgatiti botimin Visar Zhiti / Alfred Lela (red.) / Valbona Nathanaili (red.) Tiranë: UET Press, 230 faqe, me foto.
  • 2014    100 poezi Autor Lucian Blaga / Luan Topçiu (përkth. dhe parath.) / Redaktor Visar Zhiti Tiranë: 55, 128 faqe.
  • 2013    Ndryshe nga çdo jetë Poezi Autor Kujtim Aliaj / Përgatiti Visar Zhiti / Loredan Bubani (red.) Tiranë: Omsca-1, 204 faqe.
  • 2012    Dashuri e papërfunduar Autor Katina Vlahu / Helisabeta Caco (përkth.) / Redaktor Visar Zhiti Tiranë: Dituria, 75 faqe.
  • 2011    Të mblidhemi në Lushnjë Dramë me tre akte Autor Hekuran Zhiti / Redaktor Visar Zhiti Tiranë: Uegen, 70 faqe.
  • 2007    Shpirti çam Poezi te zgjedhura Autor Namik Selmani / Redaktor Visar Zhiti  / Xhemil Lato (red.) Tiranë: Weso, 172 faqe.
  • 2005    Shenjtor dhe djall Poezi Autor Bardhyl Londo / Zgjodhi, përgatiti dhe redaktoi Visar Zhiti  Tiranë: Toena, 317 faqe.
  • 2005    Flatra shiu (hajku) 222 hajku për shiun Autor Milianov Kallupi / Redaktor Visar Zhiti Elbasan: Egnatia, 115 faqe.
  • 2004    Trishtim blu Poezi Autor Bislim Ahmetaj / Redaktor Visar Zhiti / Uk Zenel Buçpapaj (përkth. në angl.) Tiranë: Mërgimi A&B, 115 faqe, me il. Botimi përmban poezi edhe në        angl.
  • 2004    Kryengritje shqiptare në parajsë (të ribësh atin tënd) Vjersha dhe poema Autor Hekuran Zhiti / Zgjodhi e përgatiti Visar Zhiti / Eda Agaj (Zhiti) (red.) Tiranë: Omsca-1, 285 faqe, me foto.
  • 2004    Atdheu është lakuriq Poezi Autor Trifon Xhagjika / Xhevahir Spahiu (zgjodh. dhe përg.) / Jorgo Bllaci (red.) / Redaktor Visar Zhiti Tiranë: Naim Frashëri, 134 faqe.
  • 2003    Simfonia e takave Poezi Autor Skënder Rusi / Redaktor Visar Zhiti Tiranë: Toena, 94 faqe.
  • 2002    Shkuma e erërave Poezi Autor Besnik Myftari / Redaktor Visar Zhiti Tiranë: Onufri, 88 faqe.
  • 2002    Lufta e Vlorës Tregim i një pjesëmarrësi Kronikë, histori e dokumente, portrete, dialogë e folklor Autor Ago Agaj / Redaktor Visar Zhiti Tiranë: Toena, 376 faqe.
  • 2002    Këtu poshtë këndohet ” live” Poezi Autor Rita Petro / Redaktor Visar Zhiti / Uk Zenel Buçpapaj (përkth. në angl.) Tiranë: Albas, 76 faqe.
  • 2001    Valë në shpirt Poezi Autor Dhimitër Gabici / Redaktor Visar Zhiti Tiranë: Albpaper, 71 faqe.
  • 2000    Strehët e gjahut Autor Shefqet Dibrani / Redaktor Visar Zhiti Prishtinë: Faik Konica, 116 faqe.
  • 1996    Evropa e pikëllimit tim. Poezi Autor Jonuz Krasniqi / Redaktor Visar Zhiti Tiranë, 69 faqe.
  • 1995    Mërmërima në karrocën e invalidit Poezi / Autor Pëllumb Guri /Ilir Levonja (red.) & Redaktor Visar Zhiti Tiranë: Tirana, 64 faqe.
  • 1995    Meridianët i mjekon bukuria. Poezi dhe tregime Autor Novruz Xh. Shehu / Redaktor Visar Zhiti Tiranë : Naim Frashëri, 90 faqe.
  • 1995    Dy vëllezër në një prangë Poezi dhe tregime / Autorë Çaush Çoku & Bedri Çoku / Redaktor Visar Zhiti & Nasi Lera (red.). Tiranë: Naim Frashëri, 134 faqe.
  • 1995    Drithmë jete Poezi Autor Kudret Kokoshi / Redaktor Visar Zhiti Tiranë: Naim Frashëri, 99 faqe.
  • 1995    Dosja e diktaturës Autor Pjetër Pepa / Redaktor Visar Zhiti Tiranë: Naim Frashëri, 360 faqe, me ilustrime.
  • 1994    Shpella e vrasjes Roman Autor Spartak Ngjela / Redaktor Visar Zhiti Tiranë: Apolonia, 146 faqe.
  • 1994    Kristale ndjenjash. Poezi Autor Alma A. Mera / Redaktor Visar Zhiti Krujë: Jerusalem, 67 faqe.
  • 1993    Në kërkim të tjetrit Poezi Autor Gazmend Kapllani / Redaktor Visar Zhiti Tiranë: Naim Frashëri, 82 faqe.

Krijues diplomat apo diplomat krijues? Intervistë me Ambasador Visar Zhiti, shtator 2018

Intervistë me Ambasador Visar Zhiti, shtator 2018

Titullari i Ambasadës së Republikës së Shqipërisë, i Ngarkuari me Punë, në Selinë e Shenjtë në Vatikan dhe në Urdhërin Sovran Militar të Maltës

Tirana Review of Books: Krijues diplomat apo diplomat krijues?

Visar Zhiti: Dilemë e bukur, që ndërthuren, do të thosha… ndokush është “krijues diplomat” e ndokush “diplomat krijues”. Të gjithë janë krijues sipas mënyrave të tyre, ndoshta nga që të gjithë jemi të krijuar, kjo m’u nëpërmen së pari. Pastaj krijimi dhe diplomacia duket sikur nuk bashkohen e megjithatë dhe bashkohen, kanë ndarjet dhe nënndarjet të përziera ndokund në një si qerthull marramëndës, kreativ, me një inteligjencë të thukët.

Është forca e krijimit, aq shumë përbashkuese, e individëve dhe e popujve dhe më përtej, që kanë nevojë për më shumë njohje e marrëdhënie… krahas shkrimtarit duhet dhe diplomati, njëri për ëndrrën, tjetri për lidhjet mes vendeve. Është nevoja e të qenit krijues në botën tonë, që  sikur zvogëlohet, po përsëris këtë thënie siç është bërë zakon të përsëritet edhe në pritjet diplomatike, shoqëruar me një buzëqeshje. Po buzëqeshje diplomatike ka? Buzëqeshja është e njeriut, dhunti e tij vjetër dhe e re, e papërsëritshme në përsëritjet e veta pa fund.

Diplomacia është një pjesë e veprimtarisë së “krijuesit diplomat”, në kuptim e mirë të fjalës, jo në atë zyrtar, dhe diplomati duhet të jetë dhe krijues, në kuptimin zyrtar, aq sa (i) duhet.

Në fund të fundit të dy shkruajnë, diplomati ia dërgon ministrisë së tij, krijuesi botës. Mos duhej të përgjigjesha se si ndihem unë? Krijimi më çoi në ferr dhe pastaj në diplomaci.

Tirana Review of Books: Mendoni se ekziston një model i krijuesit diplomat?

Visar Zhiti: Përvojat vlejnë, seriozet mbeten, madje ato vazhdohen. Shëmbëlltyrat e përforcojnë punën, besoj, për mirë dhe jo për mirë. Modeli? Edhe bëhet pengesë, se është i papërsëritshëm, i takon një kohe, një vendi, një kulture, një karakteri… kështu e mendoj.

Kujtohem që dhe Dantja, mbase poeti më i madh i planetit, ka qenë dhe diplomat. Dhe në shekujt më pas e deri te i XX e tani ka patur shkrimtarë diplomatë, madje dhe nobelistë, dy i kemi fqinjë, poetin Jorgo Seferis, që ka qenë konsull në Korçë, edhe Ivo Andriq, i cila ka dhe një elaborat të kobshëm për përzënien e shqiptarëve nga trojet e tyre në Kosovë.

Dua të përmend një mik tonin, shkrimtarin ballkanas, Luan Starova, ambasador dy herë, në Tunizi në fillim, ku shkruante poezi për t’i shpëtuar sado pak shkretimit, jo të shkretëtirave afrikane, por të shkresave, dhe më pas në Francë, ku dhe ështe botuar e jo vetëm atje.

Në Paris ishte ambasador dhe një bashkëvuajtës yni, intelektuali që vinte nga ferri, përkthyesi i shkëlqyer Jusuf Vrioni, që shkruajti në frengjisht memuaristikë. Edhe poeti Ali Asllani ka përfaqësuar Shqipërinë Mbretërore…

Shëmbuj ka gjithandej, edhe pse jo të shumtë “të krijuesit diplomat”, të sukseshëm ose të kufizuar në arritje, të penguar apo që kanë penguar, që kanë dhënë e janë bërë nder i përfaqësimit, pra aq sa ka emra, mund të ketë dhe modele.

Faik Konica, e lashë për në fund, ishte brilant. Tek ai duket sikur janë shumë bashkë krijuesi me diplomati kurajoz, që ngriti selinë e Shqipërisë së varfër në Uashington, USA, në hotelin më të shtrenjtë. Kjo është metafora e tij, trillan deri në imponim.

Në vitin 1995 u konvertua në katolik, kur atdheu ishte pjesë e perandorisë otomane dhe kështu Faik Demenik Konica iu rikthye fesë së parë të të parëve dhe tregoi se vokacionii shqiptarëve ishte nga kultura Perëndimore.

Modeli, do të thosha, është i parrokshëm…

Ndërkaq nuk do të mjaftonin veç portretet në përfaqësi të pararendësve, që ne sikur nuk e kemi këtë luks, se kush ikën, është i ikur. Modeli s’mbetet…

   Tirana Review of Books: Krijimi përballë motivit, statusit dhe praktikave diplomatike?

Visar Zhiti: Krijimi si letërsi e mirëfillte e atij që i ka rënë fati të jetë dhe diplomat, është i pandalshëm sipas meje dhe i pakushtëzuar, përveçse nga faktori kohë, që të detyron të prodhosh më pak apo që të detyron që botimin ta shtysh për një kohë më volitëshme.

Shkrimtari, nëse është dhe diplomat, nuk fiton shumë nga kjo e dyta, madje dhe humb, ndërsa diplomati duke qënë dhe shkrimtar fiton tmerrësisht shumë. Kam njohur në një takim shkrimtarësh në Slloveni një bullgar, Alek Popov, që e kishin  nxjerrë nga diplomacia për një roman skandaloz, “Misioni Londër”…

Një shkrimtar që i druhet diplomatit brenda vetes, nuk është i mirëfilltë, ndërsa një diplomat që shmang shkrimtarin, po brenda vetes, mbase nuk do t’ia dalë dot.

Puna e diplomatit ka hyrë natyrshëm në poezinë time, besoj. Kam dhe një personazh ambasador në romanin tim “Në kohën e britmes”, për fat të keq një ambasador të dëmshëm.

Në fund të fundit diplomacia është dhe kulturë, një shumatore e veprimeve të një kolektiviteti, të një kohe a të kohëve, rrethanave gjeopolitike dhe të traditës e aktualitetit…

Kam dëgjuar në mjediset diplomatike të një vendi me traditë se diplomacia nuk është që të gënjesh, por të vërtetën të mos e thuash… kurse shkrimtari duhet të ketë lidhje të pandashme me të vërtetën, në kuptim moral të saj, ai s’ka nevojë të gënjejë, ka fiksionin dhe krijimi ka ligjësitë e veta, urdhërin e vet suprem, motivin e vet, statusin, të guxojmë ta themi, “antidiplomat”, por arrin  shumë e më shumë atë që do të arrinte diplomacia në kushte paqeje.

Në kushte lufte flasin armët.

 Tirana Review of Books: Antropologji e diplomatit krijues

Visar Zhiti: Përsëri më avitet imazhi i Faik Konices diplomat, i veshur me fustenellën e bardhë e me qeleshe, rrugëve të Washingtonit. Kostumi ynë kombëtar, i lashtë sa populli, është edhe histori, edhe identitet, fllad shekujsh, art dhe poemë…

Diplomati krijues duhet të njohë dhe të dojë popullin e vet, kulturën e tij, të dijë t’ua tregojë të tjerëve atë, ta shpalosë me art si palat e fustanellës në një valle, të ngjallë kërshërinë e botës, që të kërkojnë të na njohin e të na duan… dhe të investojnë, do të thosha si diplomat tani.

Ndërkaq diplomati krijues duhet të njohë dhe kulturën e vendin ku dërgohet me mision, pse jo edhe duhet ta dojë, të sjellë prej saj, më të mirën, sinjifikativen në vendin e vet, të përbashkojë në dobi të atdheut, të njeriut. Të jetë dhe zëdhënës shpirtëror…

who’s who Llazar (Zai) Fundo Nga Visar Zhiti

Zai Fundo (20 mars 1889 – shtator 1944) – PARARENDËS i BASHKIMIT EUROPIAN

 Nga Visar Zhiti

E pushkatuan në shtator të vitit 1944, në kulmin e forcave burrërore, 45-vjeçar, me shumë kulturë, i pashëm, elegant. Si fillim e torturuan egërsisht, më pas ia thyen eshtrat me porosi të diktatorit të ardhshëm, Enver Hoxha.

Por kush ishte Zai Fundo? Kush e kishte njohur?

Pararendës i Bashkimit Europian, e quan Giovanni Falceta, profesor italian, hulumtues pasionant i jetës së tij.

… kthehej nga internimi në Ventotene, nga andej ku njeriu, në një farë mënyre, është i mbyllur dhe nuk bën dot jetë, nuk shpalos mendjen e nuk sjell bëmat që do të dëshironte, por edhe s’ka ku fshihet.

Ja çfarë shkruan bashkëvuajtësi i tij, prof. Safet Butka:

  • Në Ventotene ishte i internuar edhe një profesor korçar me emrin Llazar Fundo, pra ortodoks. Në fillim ky ishte komunist, sepse e quante komunizmin shpëtim të njerëzimit dhe model të barazisë e të humanizmit. Mirëpo, kur vajti në Rusi dhe e pa me sytë e tij se ç’ishte në praktikë komunizmi, i shkroi një letër Fan Nolit: “Pandeha se komunizmi ishte si Krishti, por ai qenka më i keq se djalli”. Qysh prej asaj kohe ai u bë një antikomunist i vendosur, po aq sa ç’ishte dhe antifashist i betuar. Në Ventotene u bëmë miq.

Një portret të Zai Fundos, dëshmi të shkëlqyer e të dhembshme, copëz jete, na jep një tjetër mik i tij, federalisti italian Altiero Spinelli, ideator i Europës së Bashkuar, në  autobiografinë “Si provova të bëhesha i urtë”:

  • E ndiej për detyrë të flas këtu për Fundon, sepse kemi qenë miq për disa vjet. Ishte më autoritari nga gjithë shqiptarët, sepse kishte një përvojë të gjatë dhe komplekse politike, që iu mungonte jo vetëm pastorëve myslimanë, por edhe intelektualëve, të cilët ishin futur në politikë vetëm së fundi, të shtyrë nga neveria për pushtuesin fashist. Fundo ishte bërë komunist në Paris gjatë studimeve universitare. Duke qenë se besimit të tij i shtohej inteligjenca dhe njohja e jo pak gjuhëve, angazhimi i tij politik kishte arritur përtej Shqipërisë, dhe, kur Dimitrovi ishte arrestuar pas zjarrit në Rajhshtag, Fundo ishte në Berlin si një nga bashkëpunëtorët e tij. I kishte shpëtuar arrestimit dhe kishte rihyrë në Moskë, ku punonte në Internacionale. Kur nisi era e spastrimeve të mëdha, ai, komunist besnik, por i edukuar në një atmosferë kulturore liberale në vendet demokratike, kishte krijuar lidhje me jo pak kundërshtarë të Stalinit…

Në Ventotene ishte afruar në mënyrë të natyrshme me ish-komunistët dhe socialistët, me të cilët fliste shpesh për mallkimin e regjimit të Stalinit. Ndërkaq shëtiste i qetë, i bukur e i drejtë, me flokët biondë që ia merrte era, duke mërmëritur me zë të ulët fjalët e Platonit, që ishte duke lexuar në greqisht, duke kërkuar tek tekstet antike qetësinë e shpirtit që ia kishte marrë dështimi i përvojës së tij komuniste dhe që nuk e gjente gjëkundi…

Pas 8 shtatorit, kur u lirua dhe grupi i fundit i të internuarve të Ventotenes, Llazar Fundo zbriti në bregun puliez, kaloi në Shqipëri, u njoh me partizanët komunistë, duke u thënë kush ishte dhe që po vinte të luftonte me ta, u vu pas murit dhe u pushkatua. Ishte a s’ishte dyzetë vjeç!  Dua të shpresoj se përveç meje ka ndonjë shqiptar në botë që e kujton.

Të kujtojmë Llazar Fundon!

 *   *   *

…i përkiste një familjeje tregtare, me origjinë nga Voskopoja. U lind në Goricë të Korçës, më 20 mars 1899. Studioi në Liceun Francez, në Selanik, dhe pastaj për drejtësi në Sorbonë, në Paris. U kthye në atdhe si jurist, u fut në shoqërinë “Bashkimi” dhe, pas vrasjes së Avni Rustemit, u zgjodh kryetar i saj dhe drejtoi gazetën me të njëjtin emër të shoqërisë.

Kur ra qeveria e Nolit, më 1924, Fundoja – 25-vjeçari me sytë që i prushërinin, që gëzonte respekt të tejmë, bashkëpunëtor dhe veprimtar me Luigj Gurakuqin, Hasan Prishtinën, Tajar Zavalanin etj., mërgoi në Itali, Austri, Gjermani, Francë, Rusi. Në Vjenë u lidh me Federatën Komuniste Ballkanike, ku bënte pjesë dhe KONARE-ja dhe Komiteti për Kosovën. Më pas shkoi në Bashkimin Sovjetik, u diplomua për filozofi në Moskë, dha leksione në Leningrad dhe u anëtarësua në Komintern. U interesua për krijimin e një partie komuniste në Shqipëri dhe punoi për grupin komunist të Korçës.

Më 1933 shkoi në Gjermani, i stuhishëm dhe i matur njëkohësisht, shok me Dimitrovin,  dhe pas akuzës për djegien e Rajhshtagut, u largua për në Bashkimin Sovjetik bashkë me gruan me të cilën bashkëjetonte, znj. Maria Margaretha Stemmer. Ishte burrë i pashëm, i dashuruar vazhdimisht, elegant dhe në veshje, me një buzagaz të fshehtë.

Ndikoi shumë te vullnetarët që do të shkonin në Luftën e Spanjës. Pasi doli kundër Stalinit, Kominterni e dënoi me vdekje. Mbi fytyrën e tij ra hija e përzishme e mortjes.  U kthye në atdheun e sapopushtuar nga Italia. Zai Fundo sikur kishte një fytyrë tjetër tani, vegimit qiellor iu shtua më shumë hije toke, ndërkaq ai i ndërpreu marrëdhëniet me Partinë Komuniste dhe Kominternin, u afrua dhe bashkëpunoi me nacionalistët shqiptarë. Nisi punën si mësues gjimnazi, por pas një viti e hoqën për shkak të veprimtarisë së tij antifashiste dhe e internuan në ishullin famëkeq Ventotene. Atje do të ishte me bashkatdhetarët e tij, me intelektualët e njohur Safet Butka, Muzafer Pipa, Isuf Luzaj, me Kryezinjtë e Kosovës etj., por dhe me ideologët italianë të Europës së Bashkuar, Altiero Spinelli, Ernesto Rossi, me të cilët Zai, bashkë me mikun tjetër të tyre Stavri Skëndo, hartuan Manifestin e njohur të Ventotenes, “Për një Europë të lirë dhe të bashkuar…”, që përmban bazën e idealeve për unifikimin e Europës. Zai Fundo tashmë ishte shqiptari europian, mbi supet e tij të brishta po rëndonte një ardhme tjetër, me prarime të bruzta.

Shpesh rrinte i vetëm buzë detit, i ngrysur, si ballkanas ndiente Uliksin brenda vetes dhe dëgjonte sirenat e kthimit…

Pas rënies së fashizmit, Sandro Pertini e mbështeti vëllazërisht Zai Fundon që të rrinte në Romë, ta vazhdonin së bashku luftën, por ai vendosi të shkonte në një tjetër shesh beteje, në atdhe, ku e thërriste fati, drama e shpirtit.

U bashkua me vëllezërit Kryeziu dhe me misionin britanik në Malësinë e Gjakovës. Por aty, në Bytyç, në shtator të vitit 1944 u kap nga partizanët jugosllavë dhe iu dorëzua komunistëve shqiptarë, që e dinin për trockist. Në Kolesian të Kukësit e pushkatuan me ngut, me panik të madh. Duhej masakruar se sikur i trembeshin jo vetëm dijes së tij, por edhe bukurisë së burrit. Kishte shpëtuar nga kthetrat e Stalinit, të Duçes dhe të Hitlerit, por nuk mundi dot t’u shpëtonte të atyre mes të cilëve erdhi të vazhdonte luftën për atdheun e ëndrrës.

Duke vrarë Fundon, ata vranë qysh në fillim filozofinë largpamëse për një Europë të Bashkuar, ku paskësh pasur dhe shqiptarë që paskëshin hedhur hijen e tyre në atë horizont, vranë qytetarinë dhe elegancën, deri edhe modën, atë shamizën në xhep, krehjen dhe brilantinën, një si vezullim të magjishëm…

Përthyerje për të qëmtuar: Teatri i Metropolit ndërmjet zgjedhjeve dhe zgjidhjeve Nga Valbona Nathanaili

Përthyerje për të qëmtuar: Teatri i Metropolit ndërmjet zgjedhjeve dhe zgjidhjeve

Nga Valbona Nathanaili

Më datë 5 dhjetor 2018, Teatri i Metropolit organizoi një tryezë të rrumbullakët, me synimin për të marrë mendime nga një grup ekspertësh për ndikimin në komunitet të dy edicioneve të Metrofest, Metrofest 1 (2017) dhe MetroFest 2 (2018). Është hera e parë që një institucion merr një nismë të tillë dhe duhen përshëndetur, në veçanti, drejtorja Jonida Beqo dhe përgjegjësja për sektorin e edukimit Sonila Kapidani, sikundër t’i falënderoj për të qenë pjesë e panelit.

Duke qenë se e kam ndjekur me vëmendje aktivitetin e Teatrit të Metropolit, duhet theksuar se përgjatë këtyre dy vjetëve, ku përveç shfaqjeve, një vend të rëndësishëm kanë zënë edhe Klubi i leximit, apo shkolla e kurse organizuar me grup-mosha të ndryshme, kam të gjitha arsyet të vendos në sfond të analizës teatrin si agjenci, pra si institucion që funksionon me të gjitha opsionet: ka kapital njerëzor të kualifikuar, ka strategji, ka objektiva për të vepruar në mënyrë të orientuar ndaj botës sociale, një Teatër i Metropolit që lufton Monopolin në mënyrën e të menduarit dhe guxon të përziejë shijet e grupeve të ndryshëm.

***

Në periudhën 1939-1941, që korrespondon me kohën kur Shqipëria ka qenë nën pushtimin italian, Ministër Arsimi ka qenë Ernest Koliqi, një nga mendjet më të shquara të këtij vendi në fushën e kulturës dhe krijimtarisë, njëherazi shumë i diskutuar për arsyet që e kanë shtyrë të pranojë bashkëpunimin me pushtuesit e vendit. Por synimi ynë është të ndalemi në atë dimension të veprimtarisë së tij që e bën me nder dhe për të cilën e respektojmë, krijimtarinë dhe pasionin për kulturën, të cilat nuk i kanë munguar edhe kur ka qenë në postin e ministrit. Në kulmin e veprimtarisë si Ministër i Arsimit, u dërgon të gjitha shkollave një qarkore, nëpërmjet së cilës u kërkon mësuesve të përfshihen në mbledhjen e folklorit në zonat ku japin mësim. Nga 22 pyetje që përmbante qarkorja, mësuesit duhet të zgjidhnin 2-3 “për t’i studiuar e shtjelluar me kujdesin më të madh, peshuem dhe matur mirë, pa shtuar ndonji gja nga fantazija, dhe pa lënë të metë gjëkafshë për çdo arsye qoftë”, – porosiste Koliqi. Disa nga pyetjet për të cilat mund të mblidhnin të dhëna janë:

  • Dëfteni një për një zakonet e lindjes, pagëzimit, synetit, fejesës e vlesës, martesës e vdekjes (të tretat, të shtatat, të nëntat, të dyzetat). Tregoni çfarë urimesh e çfarë thuhet me rastin e këtyre ngjarjeve!
  • Si e parashikojnë bujqit ardhjen e kohës së mirë ose të keqe, si shiun, breshrin, borën, dimrin e rreptë ose të butë, vapën e madhe etj.? Për shembull, kur këndon gjelin në një çast të caktuar, kur piqet ndonjë pemë etj.?
  • Çfarë zakonesh e çfarë besimesh mund të ketë në katund (a në qytet), që bien fort në sy? Për shembull, dita e djegies së rrogozave në Berat, dita e flakadanit, dita e rusicave (kur dikush vishet me gjethe e gjelbërime dhe i derdhin ujë) etj.

Pyetjet e qarkores së Koliqit kërkojnë të evidentojnë atë pjesë të kulturës që njihet si “Kultura e përfaqësimit”, kultura që përbëhet nga besime, norma e vlera kolektive, legjenda e simbole popullore, piktura dhe ikona, ligje e kode kanunore, pra është kultura që përfaqësohet nga një bashkësi faktesh sociale, materiale ose jomateriale që përbëjnë një detyrim moral, një marrëveshje sociale, unike për një vend dhe kohë të caktuar. Lajmi i keq është që kjo pjesë e kulturës jo vetëm nuk përfaqëson individin, por del edhe jashtë sferës së ndërveprimit individ-individ, ndërsa lajmi i mirë është që mund të studiohet dhe analizohet dhe, në terma afatgjatë, edhe të ndryshojë, por kërkon shumë mekanizma. Grupet që merren me studime të kësaj natyre janë nga fusha të ndryshme të dijes dhe, ndonëse secili ka këndin e vet të gjykimit dhe vështrimit, të gjithë bashkohen në një pikë: teatri luan një rol të rëndësishëm dhe është një nga mekanizmat që përshpejton ndryshimin. Thënë ndryshe, teatri është mjedisi në të cilin kultura e përfaqësimit, në rrjedhojë të misionit e funksionit të tij, përthyhet, njësoj me atë që ndodh me dritën gjatë kalimit nga një mjedis në një mjedis tjetër me koeficient të ndryshëm përthyerje. Pra, Teatri përthyen, sepse mjedisi i tij ka koeficient tjetër nga ai i realitetit. Teatri përthyen kur vepron si agjenci, rol të cilin, nga arsyetimet e mësipërme, Teatri i Metropolit e luan plotësisht.

Por çfarë ndodh dhe si mund ta shpjegojmë?

Dukuria e përthyerjes së Teatrit është e lidhur me dy faktorë: mënyrën si funksionojmë ne, si qenie sociale, dhe teatrin si agjenci.

Ne si qenie sociale, në të gjitha shoqëritë dhe në të gjitha kohërat, kemi jetuar të ndarë në grupe sociale, ku gjithmonë grupe të caktuara janë lënë mënjanë, janë stigmatizuar dhe kanë qenë në pozita inferiore me të tjerët, për shembull gratë ndaj burrave, vajzat ndaj djemve, romët ndaj gaxhive, të varfrit ndaj të pasurve, të zinjtë ndaj të bardhëve etj. Pra sfondi social ose paragjykimet që kemi, me ose pa dashje, ndikojnë mënyrën tonë të të arsyetuarit rreth përkatësisë në grup, pavarësisht nëse jetojmë në qytet a në fshat, jemi të rinj a të vjetër. Gjykimi ynë për një grup të caktuar influencohet shumë nga faktorët e mësipërm. Ajo që perceptojmë varet nga pozicioni ku jemi dhe nga ajo që shpresojmë ose jemi të bindur se do të shohim. Thënë këto, ne përbëjmë realitetin dhe materializohemi në pjesën teatrore.

Pra pjesa teatrore, pavarësisht faktit se është vënë në skenë në gjallje të autorit a pas vdekjes së tij, ose pavarësisht kohës që autori vendos në sfond të zhvillimit të ngjarjeve, na informon për kohën në të cilën është krijuar vepra, për kulturën e asaj kohe. Mënyra e ndërtimit dhe e rrjedhës së ngjarjeve, gjuha e përdorur, veshja, simbolikat, arkitektura e skenës janë, të gjitha bashkë, një lloj prerje e këtij realiteti social e kulturor!

Ndërkohë, misioni i teatrit është të tregojë, ndërsa thelbi i agjencisë së tij është paraqitja e një konflikti, konkretisht konfliktit ndërmjet individëve dhe rrethanave ku gjenden.

Sepse Teatri kërkon gjithnjë më shumë se çfarë ofron mjedisi, sepse teatri mban qëndrim, reflekton, hap perspektiva të reja, bind. Teatri gjeneron kënaqësi, i bën spektatorët të përjetojnë akte subversioni ose kritika kulturore pa frikë dhe pa masa vetëmbrojtëse, edhe kur dialogët që zhvillohen janë të mbushur me paragjykime të së shkuarës, thotë Martha Nussbaum.

Teatri na ndihmon të dëgjojmë me vëmendje dhe inteligjencë historinë e tjetrit, të kuptojmë emocionet e dëshirat që ka ose që ëndërron, ta shohim me simpati, të bëhemi tjetri vetë.

Pra, teatri, nëpërmjet agjencisë së tij, vë në lëvizje të menduarin ndryshe, nga këndvështrime të tjera, na ndihmon të kuptojmë sa e vështirë dhe diskriminuese është jeta e personave që u përkasin këtyre grupeve. Dhe të reflektojmë!

Në këtë kuadër, teatri luan rol që kultura e përfaqësimit, sado komplekse, statike dhe e rëndë që të duket, t’i nënshtrohet filtrave e gjykimeve të reja, besimet të rimerren në analizë, ndërsa stereotipet të vihen në pikëpyetje.

Në këtë mënyrë, Teatri shndërrohet në laboratorin e analizës së kulturës së përfaqësimit: çfarë na duhet dhe çfarë jo! Teatri shndërrohet në hapësirën për eksplorimin e çështjeve të vështira pa u zhytur në ankth!

Kujtoni komedinë “Diktatori” (2012) dhe batutën e Sacha Baron Cohen (njëri nga skenaristët dhe aktori kryesor), kur e dashura i thotë jam shtatzënë, ai përgjigjet: Çfarë do të lindësh, djalë apo do të abortosh?

MetroFest 1 (2017) dhe 2 (2018) organizuar nga Teatri i Metropolit kanë pasur pikërisht një synim të tillë: “Drama shqipe si laborator njohjeje dhe kërkimi”. Për më tepër, një nga dramat e zgjedhura është pikërisht nga Koliqi, me titull “Rrajët lëvizin”. Dramat e tjera të MetroFest 2 janë “Kryet e Hudhrës” nga Krist Berisha, “E mbesa e krahinarit” nga Kristo Floqi (edhe z. Floqi ka qenë Ministër i Arsimit, më nëntor 1920, në qeverinë e udhëhequr nga Iliaz Vrioni), “Makaronat e shejtanit” nga Lazër Lumezi dhe “Prangat’ nga Halil Laze.

MetroFest 1 ka pasur këtë repertor: “Loja e mbasdrekës” nga Martin Camaj, “Rrno për me tregue” nga At Zef Pllumi, “Armiq” nga Shpëtim Gina dhe “I biri i Begut” nga Milo Duçi.

Autorët janë shqiptarë, nga troje të ndryshme të Ballkanit, ndërsa veprat janë krijime që shtrihen në një periudhë jo më shumë se 50 vjeçare, përpara dhe mbas vitit 1944 (por jo mbas viteve 1990).

Le të analizojmë shkurtimisht se si e përthyen “Rrajët lëvizin” të Koliqit realitetin tonë sot. Në një vështrim makro, kultura në historinë e Shqipërisë moderne deri më 1990, mund të ndahet në dy periudha, që korrespondojnë edhe me sistemet ideologjike që kemi pasur: para 1944 dhe 1944-1990. Kultura 1944-1990 i takon regjimit komunist. Sistemi komunist, falë periudhës së gjatë që qëndroi në pushtet, si dhe rëndësisë së madhe që i dha kulturës, me njerëzit, fondet dhe instrumentet e shumtë që angazhoi, arriti të ndikojë e ndryshojë pjesë të veçanta të kulturës së përfaqësimit. Le të ndalemi te simbolika e pronës private, që ka lidhje me veprën. Në regjimin e mëparshëm prona u bë baraz me stigmë. Prona u tjetërsua. Kujtoni luftën e klasave, kulakët, shtetëzimet dhe kolektivizimin.

Vepra e Koliqit mbështetet në një nga rastet e tjetërsimit të pronës: me rënien e regjimit komunist, një familje duhet të shpërngulet nga shtëpia ku i ka strehuar regjimi i mëparshëm, sepse janë kthyer pronarët e vërtetë. Këtu më duhet të ndalem për të bërë një ndërhyrje të shkurtër: kjo karakteristikë që kam evidentuar në përmbajtjen e Koliqit, është nga pikëpamja sociologjike dhe nuk është letrare, pra mësuesit e studiuesit e letërsisë kanë vlera të tjera për të evidentuar në atë vepër! Përthyerja e veprës së Koliqit, zgjedhur nga Teatri i Metropolit është edhe më e madhe po t’i shtojmë rastet e realitetit të sotëm, që shumë njerëz, në vijim EDHE të asaj kulture, – pa marrë në analizë faktorë të tjerë të njohur nga të gjithë – morën pronat e tjetrit dhe guxuan t’i tjetërsojnë e të bëhen tjetri “Pronar”.

Koliqi e ka shkruar veprën në fillimvitet 1970 (autori ndërron jetë më 15 janar 1975), por vepra përthyhet në mënyrë perfekte edhe në ditët tona dhe na shtyn të reflektojmë, të rimarrin në analizë, ta vendosim veten në vendin e tjetrit, pra t’u nënshtrohemi gjithë atyre proceseve që renditëm më lart.

Secila nga veprat e shfaqura në kuadër të MetroFest është qëmtuar nga një grup i madh dramash të autorëve shqiptarë dhe me mjeshtëri është vënë në skenë, për të treguar një histori, për të rrëfyer një konflikt individ-realitet, me synimin për ta na bërë të mendojmë nga një këndvështrim tjetër, nga një perspektivë tjetër, këtë radhë jo më si individë, por në grup. Dhe këto janë arsye më shumë për t’i duartrokitur organizatorët dhe ideatorët edhe jashtë skenës.

Dhe për t’u thënë përsëri faleminderit!