Makbethi William Shakespeare Skena e magjistricave

William Shakespeare

Makbethi

E shqipëroj Fan S. Noli

Ndërmarrja Shtetëtore e Botimeve

Tiranë, 1957

AKTI IV / SKENË 1

Një shpellë. Në mest një kazan që zien. Hyjnë TRI MAGJISTRICAT.

  • E PARA MAGJISTRICË

Mac’ e murrme mjaulliti.

  • E DYTA MAGJISTRICË

Tri herë eshi derr gërriti

  • E TRETA MAGJISTRICË

“Ardhi koha!” Harpja briti

  • E PARA MAGJISTRICË

Rreth kazanit u-vërtitni

Brënda helm e tmerr vërtitni.

Xhabë, që në gur të ngritë

Tridhjetë e një net’ e ditë

Fjeti e mblodhi vrer të mprehtë,

Ziejnë kazan të nxehtë.

  • TË TRIA

Trubull, trubull avullo;

Digj-u, zjarr; kazan, valo.

  • E DYTA MAGJISTRICË

Kokë gjarpri laragan,

Ziej, piq-u në kazan;

Sy kuçedre, bisht bretkose.

Gjuhë qeni, qime dose,

Cfurk nëpërke, thump prej grere,

Panç’ agrepi, gjëmp prej ferre.

Për magji e gjëmë ferri

Zien si çorbë derri.

  • TË TRIA

Trubull, trubull avullo;

Digj-u, zjarr; kazan, valo.

  • E TRETA MAGJISTRICË

Dhëmbë ujku, lusp’ lubie,

Sisë shtrige, lukth zhapie,

Bark qen – peshku kërmë –dëndur,

Rrënjë shtogu nëmë-gdhëndur,

Rripat’ yshtur prej shafrani,

Natën sterrë si katrani,

Thonj çifuti, mjekër cjapi,

Hundë turku, buz’Arapi,

Gisht prej foshnje fyt-përdredhur,

Kurvë-lindur, hendek-hedhur,

Trashni pelën e përvjellur.

Shto dhe një gurmas kapllani,

Dhe u-mush tamam kazani.

  • TË TRIA

Trubull, trubull avullo;

Digj-u, zjarr; kazan, valo.

  • E DYTA MAGJISTRICË

Mpikseni me gjak majmuni

Dhe u-lidh magji-maxhuni.

Profili i një udhëheqësi: Anna Wintour Nga Alaistar Campbell

“Udhëheqja është të kesh një ide dhe ta zbatosh. Idetë nuk vlejnë as edhe një qindarkë – e rëndësishme është si vihen në jetë” Anna Wintour

Nga Alaistar Campbell

Duhet ta pranoj, se duke qenë se kam vetëm tri palë këpucë – një palë të zeza, një palë kafe dhe një palë të përditshme – nuk di asgjë nga bota e modës, megjithatë për Anna Wintour kam dëgjuar prej kohësh. “Interesi për të kapërcen brezat, – më thotë fqinja ime, një stiliste re. Wintour-i është gruaja më e rëndësishme në botë. Gratë e moshës sime i referohen shpesh si ‘ikonë e modës dhe e kulturës’, kur duan të përshkruajnë ndikimin e saj.”

Ky interes shtrihet në të dyja anët e Atlantikut (duke pasur parasysh se i ati ka qenë britanik, ndërsa e ëma amerikane): shoqëria londineze e quan “të vetën”, ndërsa amerikanët, pas përvojës 26 vjeçare si botuese e “American Vogue” dhe kontributeve të saj në jetën, artin e politikën e vendit të tyre, si pjesë të tyren. Figura e saj është kaq e madhe, sa e kapërcen industrinë e modës.

Para se ta takoja nga afër, dëgjova opinione të ndryshme dhe kuptova diçka që për të tjerët ishte krejt e qartë, pavarësisht se mua, as që më kishte shkuar në mend: ajo është nga ata njerëz të rrallë, emri i së cilës është bërë një lloj marke, diçka shumë më e madhe se pesha që mbart një titull pune, qoftë ky edhe “botuese e American Vogue” apo faktit që nga viti 2013 është drejtuese artistike e Condé Nast.

Është për t’u habitur si mund të mblidheshin bashkë, në një person të vetëm, fjalë të tilla si ikonë, risiprurëse, e frikshme, e fuqishme, e hollë, elegante, gjë që tregonte, se pavarësisht në e pëlqenin apo jo, e admironin apo jo, të gjithë, në thelb, kishin thuajse të njëjtën ndjesi për të. Megjithatë, mendoj se një pjesë e këtij perceptimi vjen sepse njerëzit nuk janë shumë të sigurt. Enigmat e fitores janë veçanërisht interesante. Kjo bëhet tejet e dukshme sidomos në kohën e medias sociale, kur njerëzit hedhin vullnetarisht kaq shumë informacion për veten, sa nuk mbetet dhe aq për të ditur apo për të marrë me mend. Ajo është Banksy i botës së modës – shohim shumë nga punët, por pak nga karakteri, çka shkon në dobi të saj, ashtu sikurse qasja ekstreme e veprave shkon në dobi të artistit të grafitit.

Ditën kur takova Wintour, në zyrën e saj në katin e dymbëdhjetë në “Times Square”, do mbaja një fjalim në një konferencë sporti, por fjalët për takimin kishin marrë dhenë. U befasova nga interesi që shkaktonte vetëm përmendja e emrit, si tek gratë, ashtu edhe tek burrat:

  • Dëgjuam se takuat Anna Wintourin, si ishte në të vërtetë?

Pjesa “në të vërtetë” në këtë pyetje, kishte domethënien e saj. Ajo tregonte se pyetësi ia kishte idenë personit, por s’ishte aspak i sigurt se kush ishte ai realisht. Kjo ndodh kur dikush vishet me mitologji dhe kalon nga të qenit interesant, në të qenit ikonë.

Dikush tjetër thoshte se ajo ishte tejet e ftohtë dhe pak e frikshme, por nuk kishte asnjërën nga këto. Sigurisht ishte, deri diku, e rezervuar, por pa dyshim që s’i mungonin ngrohtësia dhe humori. Nuk më la përshtypjen e dikujt që i pëlqente të fliste vetëm vetë… Ndoshta sepse intervista u zhvillua vetëm pak pas mbarimit të sezonit të ragbisë, më kujtoi Jonny Wilkinson për nga mënyra si iu përgjigj pyetjeve që synonin nënvizimin e pikave të forta, mbushur me lëvdata për njerëzit e saj, gjë që nuk shkonte aspak me reputacionin si e frikshme, e ashpër dhe që s’hapte rrugë; thoshte se i pëlqente The September Issue, dokumentari më i madh bërë ndonjëherë për Vogue, për faktin se ishte “i mirë për Grace-in”. E kishte fjalën për Grace Coddington-in, e cila kishte qenë gjithnjë përkrah Wintour-it në karrierën e saj si drejtoreshë artistike:

  • E kam ditur gjithmonë që është një gjeni në krijimtari, por është e mrekullueshme që sot mund ta pohojnë të gjithë, – shprehet Wintour për kolegen 73 vjeçare.

Shtatëdhjetë e tre! Është mbresëlënës fakti, që këto dy gra që i japin kaq shumë botës së modës dhe me aq shumë ndikim mbi të rinjtë, janë të dyja në moshën e pensionit. Por Karl Lagerfeldi, drejtori kreativ i Chanel dhe i preferuari i Wintour-it në fushën e modës, është edhe më i moshuar:

  • Meqë po flisni për kohëzgjatjen, – shprehet Wintour, – ja ku keni një burrë 80-vjeçar, që drejton një kompani multibilion dollarëshe dhe vazhdon të jetë krijues. Kompania po hiqte keq kur e mori ai, dhe ai, sërish e sërish, e krijoi nga e para. Lagerfeldi është në mënyrë brilante kreativ, i interesuar për gjithçka, shumë-gjuhësh, piktor, shkrimtar, ilustrues librash, dizenjator, drejtor filmi, një udhëheqës i vërtetë… Në botën time, një udhëheqës i vërtetë.

Kur e takon dhe flet me njerëz që e njohin apo punojnë për të mëson, se ajo që e ka bërë të suksesshme për një kohë kaq të gjatë përmblidhet në togfjalëshin “udhëheqëse e vërtetë” – diçka që ajo vetë ngurronte ta thoshte për veten. Ma kishte marrë mendja se tema e risive – meqë moda ka gjithmonë lidhje me të renë – do të ishte fusha më e frytshme e diskutimit. Por sa më tepër flisnim, aq më shumë ndihesha se isha me dikë, forca e vërtetë e të cilit qëndronte tek aftësia për të udhëhequr, sipas shprehjes “punë-shumë e fjalë-pak”, gjithnjë e më mbresëlënëse edhe për shkak të përmasave – ajo është vërtet trupvogël – dhe të sjelljes së vet, ndonjëherë tejet të ndrojtur.

E ripashë dokumentarin The September Issue një natë para se ta takoja. Lexova komentet e regjisorit të filmit, R. J. Cutler, që thoshte:

  • Mund të bësh një film në Hollivud edhe pa pëlqimin e Steven Spielberg, mund të publikosh një software në Silicon Valley edhe pa pëlqimin e Bill Gates, por është e qartë se nuk mund të kesh sukses në industrinë e modës pa pëlqimin e Anna Wintour.

Kjo është vërtetë një pozitë e fuqishme udhëheqësi. Pyetja që shtrohet është: Si ta përdorim këtë pozitë? Dhe si ta ruajmë, në një botë ku gjithçka ndryshon e lëviz? Përshtypja që më la filmi ishte se emri i saj – faktori Anna – dukej se vepronte si forcë nxitëse, si tek njerëzit brenda revistës, ashtu edhe tek ata jashtë saj. Kjo nuk duhet të nënvlerësohet dhe tregon fuqinë e reputacionit. Mendoni sërish Wilkinson-in: edhe Dan Karter i All Blacks, që është ndoshta mesfushori më i mirë i kohës së tij, ka thënë se çdo lojtar që sheh emrin e Johny Wilkinson-it në listën e lojtarëve të skuadrës kundërshtare, ndjen menjëherë një disavanazh. Kujtoni lojtarët që kanë parë Alex Ferguson-in, tek hyn në zonën teknike të fushës dhjetë minutat e fundit; qeveritë e bizneset që dëgjojnë se George Sorros po interesohet për çështjet e tyre; kujtoni çfarë ndodhi kur Ben Ainslie mbërriti në fund të ditës, në përpjekje për të shpëtuar fushatën e Kupës së Amerikës – qe prania e tij që i ktheu gjërat mbrapsht, një nga kthimet më të mëdha të të gjitha kohërave. Reputacioni është një monedhë tejet e fuqishme e fitores. Wintour ka shumë prej tyre në bankë. Në dokumentar të krijonte, gjithashtu, edhe përshtypjen e një njeriu që reagon shpejt dhe në mënyrë instiktive, bazuar në këndvështrime shumë të qarta për gjërat që i pëlqejnë ose jo. Megjithatë, nën vendosmërinë e saj fshiheshin ndoshta më shumë se një shenjë dobësie. Ana e shpejtë instiktive tregon se ajo mund të reagojë vërtet me forcë e gjallëri. Deri diku, kjo është pjesë e karakterit të saj, por është, gjithashtu, edhe rezultat i mësimeve që ka marrë në fillim të karrierës, gjatë punës për një shefe me një stil udhëheqje krejt tjetër. Në dokumentar nuk e tregon se kush ka qenë, por rrëfen se prej saj mësoi si nuk duheshin bërë gjërat.

  • Qe tmerrësisht e pavendosur. I duhej shumë kohë të merrte një vendim, të cilin më pas, ditë ose jave më vonë, do ta ndryshonte. Prej saj mësova që gjëja më e rëndësishme ishte vendosmëria dhe, sigurisht, transmetimi tek ata që punojnë për ty. Është si prindërit me fëmijët: kur prindërit janë të paqartë, atëherë fëmijët janë të pasigurt – kështu që bëhuni të qartë, bëhuni të sigurt. Edhe nëse s’jeni i sigurt për vete, shtiruni sikur jeni, sepse e bën më të lehtë për gjithë të tjerët. Përgjithësisht, njerëzit ngurrojnë. Unë vendos shpejt. Mendoj, se i ndihmon ata që punojnë për ty. Bota në të cilën jetojmë është e lidhur me instinktin dhe të qenit i shpejtë e reagues.

Dhe më pas:

  • Jam tejet e organizuar dhe jam deleguese shumë e mirë. Njerëzit punojnë më mirë kur kanë përgjegjësi. Ne flasim për atë që duhet bërë dhe në çast e quaj të kryer. Më pëlqen të di çfarë ndodh, por nuk bëj kontrolle dyfishe apo trefishe. Në institucion ka njerëz shumë të zgjuar, të cilët mund të bëjnë gjëra që unë s’i bëj dot. Nuk jam aspak krijuese.

Kjo modesti m’u duk paksa e rreme, ndaj këmbëngula që s’mund të pretendonte se i mungonte shpirti krijues, kur për dy ose më shumë dekada kishte nxjerrë një revistë që kishte ndihmuar në përcaktimin e një epoke. Por qe e prerë:

  • Nuk di të bëj gjë prej gjëje. S’di të bëj një fustan. S’mund të shkrep një aparat për të marrë një foto. S’mund të shkruaj ndonjë tekst. I admiroj shumë ata që i bëjnë këto, sepse s’ia kam idenë nga t’ia filloj. Por shkoj gjithmonë pas talenteve të të tjerëve. Nuk jam unë talenti.

Edhe nëse s’jeni i sigurt për vete, shtiruni sikur jeni, sepse e bën më të lehtë për gjithë të tjerët. Anna Wintour

Por ti ke një vizion për revistën! A nuk përbën kjo një pjesë të madhe të procesit krijues?

  • Kjo është një aftësi krejt tjetër nga ajo e dikujt që di t’i bëjë gjërat. Unë përjetoj një ndjesi, di çfarë më duhet për revistën dhe përpiqem të marr vendime që mendoj se janë më të mirat për të, por s’di t’i bëj të gjitha gjërat që kërkohen për ta realizuar një gjë të tillë!

Sado që e vlerëson ekipin e vet është e mendimit se drejtimi në vetvete mbart, ndonjëherë, një ndjesi vetmie. E pyeta në kishte ndonjë në ekip me të cilin mund të hapej vërtet, të pohonte dyshimet dhe paqartësitë e brendshme që s’kishte qejf t’i shfaqte në pamjen prej udhëheqëseje të vendosur. Kisha parasysh faktin që Tony Blair shfaqte ndonjëherë, para një numri të vogël njerëzish brenda ekipit, një ndjesi vetjake krejt tjetër, mbushur me shqetësim. Reagimi erdhi sërish në çast:

  • Jo, këtë nuk e bëj. Mendoj se kjo është përgjegjësia ime, e askujt tjetër. Unë i diskutoj gjërat me shumë njerëz, por nuk dua t’ua hedh atyre këtë barrë, sepse kjo nuk është puna e tyre. Më takon mua ta zgjidh këtë.

Mos doni të thoni që shtireni pjesën më të madhe të kohës?

  • S’ma do mendja. Thjesht mendoj se e njohim shumë mirë njëri-tjetrin, kemi punuar bashkë për një kohë të gjatë, ndaj nuk bëjmë lojëra. Para se të vinit ju, këtu ishte Grace. Numri i shtatorit u kthye përmbys për shumë arsye, por po e merrnim me të qeshur. Ç’të bësh? Dua të them, merre shtruar!

Deri diku, mbijetesa për një kohë të gjatë e kishte bërë forcë shumë të madhe në botën e saj, por brenda ekipit gjendej edhe një tjetër faktor loje – vazhdimësia. Atë ditë kur vizitova revistën Vogue, partnerja ime, Fiona, po takonte një shoqe të vjetër që kishte punuar me Wintour e që thoshte se stafi i ishte tmerrësisht besnik, ndaj kishin ndenjur kaq gjatë. E gjitha kjo binte në kundërshtim me historitë mediatike rreth ashpërsisë ndaj vartësve, pseudonimeve “bomba bërthamore Wintour”, “e pakënaqshmja Wintour” apo se ishte ajo mbi të cilën ishte krijuar karakteri i luajtur nga Meryl Streep në filmin “Djalli vishet me Prada”. Për t’u tallur me idenë, kur kishte parë në kinema shfaqjen ishte veshur me Prada, ndërsa gjatë konferencës së shtypit kishte deklaruar:

  • Unë i rrah të gjithë ndihmësit e mi dhe shpesh i mbyll në dollapin e rrobave e nuk u jap rrogën!

Që kur i mora intervistën, kam takuar gjithfarë njerëzish që kanë punuar me apo për të. Disa thonë se është frymëzuese, e këndshme, shefe e madhe, që kërkon nga vetvetja më shumë se nga kushdo tjetër. Megjithatë, kishte edhe nga ata që s’mund ta fshihnin urrejtjen e tyre, sidomos njëra që thoshte, se gjatë gjithë kohës që ishte atje, ndihej e frikësuar dhe e parëndësishme. “Një herë, pasi mbaroi bisedën telefonike, ma hodhi telefonin në prehër si të donte të thoshte Jam shumë e rëndësishme për ta mbyllur telefonin vetë.” Megjithatë, opinioni i shumicës, ndryshe nga imazhi i portretizuar tek “Djalli vishet me Prada”, i përket kampit të parë dhe jo të dytë.

Stafi i tanishëm, ku mund të përmendet edhe drejtoresha e komunikimit të Vogue Hildy Kuryk, pjesë e një fushate zhvilluar pak kohë më parë për grumbullimin e fondeve për Obaman tregon se besnikëria, sigurisht, është dykahëshe. Por dëshira për të krijuar ekipin me një përzierje njerëzish të pjekur, me përvojë dhe talentesh të reja – ose siç quhet rëndom, kombinimi “rini dhe përvojë”, që preferohet prej menaxherëve sportivë – nuk ka të bëjë me sentimentalizmin.

Wintour shfaqet udhëheqëse kokëfortë kur thotë:

  • Nëse dikush largohet për hir të një pune të re, në planin personal mund të trishtohem, megjithatë e vlerësoj gjithmonë si shans për të gjetur dikë tjetër me një ofertë ndryshe, dikë që mund të më mësojë gjëra të reja. Kam këtu disa njerëz kyç, të cilët priren të qëndrojnë për një kohë të gjatë, si për shembull, kryeredaktorja që ndenji tek ne për 15 vite rresht, derisa doli në pension. U mërzita kur doli në pension, por nga ana tjetër ishte një shans për të marrë në punë një njeri të mrekullueshëm nga revista “New York”. Jam gjithmonë në kërkim të talenteve të reja.

Zakoni i të moskthyerit kokës pas është thelbësor kur drejton ekipe që kanë nevojë për përtëritje. Bashkëbiseduesja ime më përsëriti një bisedë që kishte pasur me Bea Millerin, paraardhësen e saj te “British Vogue”, ku Wintour-i kishte punuar për dy vite, përpara se të shkonte në New York. Më tha diçka që më mbeti në mendje! Sapo kishte mbyllur një numër të revistës dhe kur e pyeti Millerin si kishte dalë numri, i ishte përgjigjur: “Anna, duhet të mendosh gjithnjë për numrin pasardhës”.

Fillova ta mbaja dhe vetë këtë qëndrim. Nuk kam pasur kurrë post-mortum.

  • Ne ecim përpara. Nuk kam nevojë për njerëz që më thonë në ishte i mirë apo i keq numri i revistës. Këto dihen, ndaj shoh vetëm përpara. E njëjta qasje vlen edhe për përdorimin e të dhënave për shembull, studimin e tregut sa i përket kohës dhe vendit ku gjenden lexuesit, ç’pëlqejnë ata, cilat fytyra mbi kopertinë shesin më shumë. Kjo ka vlerën e saj, por në fund unë bazohem më shumë tek instinkti. Shoh fotografitë e marra ose lexoj një artikull që kam përpara dhe reagoj shpejt: kjo është fantastike, kjo jo! Fusni këtë, mos e fusni këtë, këtë bëjeni nga e para. Marr vendimin që mendoj se është i drejtë për revistën. Kam ndjesinë se e di çfarë kërkon lexuesi.

U duk sikur ajo e theksoi veçan frazën e fundit. Ndoshta, ngaqë dikur, në mes të viteve shtatëdhjetë, në rrethana të caktuara, e kishin pushuar një herë nga puna si redaktore e modës rinore tek Harper’s Bazaar, dhe shefi i kishte thënë: “Mendoj se ti s’ke për ta kuptuar dot kurrë gruan amerikane”. Nuk shfaq asnjë shenjë mllefi – “ishte revista e tyre, kishin të drejtë të merrnin vendimet që donin” – por me siguri i ka shërbyer si ngjarje motivuese në jetën e saj.

  • Mendoj, se çdokush duhet të pushohet, qoftë edhe një herë, nga puna. Kjo të bën të rishohësh vetveten. Në atë kohë nuk e mendoja kështu, por për mësimet që nxora ka qenë, pa dyshim, diçka e mirë. Është e rëndësishme të hasësh edhe vështirësi, sepse e tillë është jeta. Përsosmëria nuk ekziston.

Besimi se vështirësitë janë shanse për të mësuar dhe se ka gjithnjë vend për përmirësim është një tjetër aspekt i rëndësishëm i drejtimit të një udhëheqësi. “I patë çmimet Tony?”, – më pyeti. Në fakt nuk i kisha parë. E pra, ato i prezantoi Hugh Jackman, të cilin e kam mik, kështu që i çova një e-mail ku e uroja për prezantimin. Por atij i kishin ardhur disa vlerësime jo shumë pozitive, ndaj i thashë: “s’është e drejtë”. Por ma ktheu: “Jo, është diçka shumë e mirë, sepse të bën të mendosh e të përpiqesh të kuptosh se ç’mund të ishte bërë më mirë”. Në fakt unë ndjej të njëjtën gjë dhe gjithmonë mendoj: “Si mund të përmirësohem, si t’i ndryshoj gjërat?” Ja pse, ky është vendi i përsosur për mua, sepse moda ka lidhje gjithmonë me ndryshimin, ecjen përpara, të mos menduarin kurrë për të shkuarën, të parit gjithmonë nga e ardhmja”. Është e rëndësishme të hasësh edhe vështirësi, sepse e tillë është jeta. Përsosmëria nuk ekziston.

Sa mendoni se e kuptoni gruan amerikane?

  • Sigurisht, mendoj se e kuptoj lexuesin tonë.

Këtu shfaqet diçka tjetër interesante: “lexuesi”, njëjës jo shumës; ose me fjalë të tjera një ndjesi, një vizion në kokën e saj, se kush dhe çfarë është lexuesi i Vogue-t, dhe ç’mund të bëjë ajo si botuese për t’u lidhur me të.

  • Për Vogue kjo është një vijë ndarëse shumë e hollë. Duhet të jemi pjesë e diskutimit, por s’mund të jemi as shumë para e as shumë pas: duhet të jemi në vendin e duhur. Nëse bëhesh tejet avangard apo shumë i largët, shkëputesh nga lexuesi, por edhe nëse bëhesh i mërzitshëm shkëputesh po njësoj. Më kujtohet se Ralph Lauren-i më thoshte shpesh: “S’dua të jem as shumë i nxehtë, as shumë i ftohtë. Dua të jem thjesht një markë, si Coca-Cola ose Nike.” Unë ndjej të njëjtë gjë për Vogue-n. Ngrihem çdo ditë në 5 të mëngjesit – më ka pëlqyer gjithnjë të zgjohem herët – dhe mezi pres të dal në zyrë. Gjëja më e bukur e të qenit botuese e Vogue është se ke mundësi të punosh me njerëz të njohur, të mrekullueshëm dhe krijues. Kjo nuk është një punë që bëhet vetëm në tryezë. Mendoj se duhet të dalësh jashtë e të shikosh filma, teatër, ekspozita, prandaj dhe unë udhëtoj shumë. Sa herë del jashtë, qoftë edhe për një shëtitje në rrugë, të vjen një ide. Pastaj kthehesh e thua: ‘Pashë këtë që ndoshta duhet ta përfshijmë. Po kjo tjetra?’ Pastaj ia përcjell ekipit. Është shumë e rëndësishme të dëgjosh, por në fund duhet të marrësh vendime.

Duket qartë që është krenare për karrierën e gjatë vetjake, e papërmbajtur për mënyrën se si S.I. Newhouse, presidenti i Condé Nast “më lë t’ia dal vetë, duke besuar në përgjegjësinë që u takon botuesve. Të jep krejt mbështetjen dhe burimet e nevojshme. Të jep kanavacën, pastaj je ti që vendos se si do ta mbushësh atë”. Ajo nuk e ka pasur kurrë tundimin e Alex Ferguson-it, i cili para dhjetë vitesh hoqi dorë nga menaxhimi i Manchester United-it, duke lënë gjithçka pas.

  • Ky është një vend i mrekullueshëm, ku ia vlen të jesh. Pikërisht, kur mendon se i ke parë të gjitha, shfaqet diçka e re dhe përtëritëse. Kështu, për shembull, uebi na ka ndryshuar mënyrën e punës. Personalisht, kam nisur të bashkëpunoj me botues të revistave të ndryshme, çka më jep një tjetër dimension. Punoj me Muzeun Metropolitan të Arteve dhe shpresoj se mund të sjell diçka tjetër, kam punuar për dy fushata të Obamës (mbledhje fondesh), çka ishte një përvojë e re dhe ngacmuese.

I ati më rrëfeu rreth pushimit nga puna të Annës si botuese në Evening Standard. Sipas tij, e bija ishte shprehur: “S’jam e nevrikosur. Mua më pëlqen ajo që bëj.” Po kështu, i pëlqen edhe fakti që në Amerikë sheh një shoqëri më pak klasore nga ajo ku është rritur, në Britani.

  • Tani ndihem pak si e pastrehë. Në Angli ku jam rritur, ndihesha mjaft e izoluar, jo për shkak të familjes, por sepse është një shoqëri që motivohet tej mase nga përkatësia klasore, prandaj një nga gjërat që më pëlqen këtu është se nuk vlerësohesh vetëm për klasën së cilës i përket, ku e ke bërë shkollën apo çfarë bëjnë prindërit e tu. Gjithkush në New York e ka prejardhjen nga diku tjetër dhe kjo krijon një forcë pozitive. Më pëlqen të jem këtu.

E vetmja herë kur u mendua pak para se të përgjigjej, ishte kur e pyeta nëse e shihte veten si gazetare. Ajo qe rritur e rrethuar nga gazetaria e
shkruar dhe shprehet se i vjen keq që nuk ka punuar kurrë në gazetë:

  • Nuk shkruaj, nuk jam gazetare. E shoh veten si dikush që reagon ndaj kohës dhe kulturës, ndaj çastit. Nuk e di nëse kjo është gazetari.

Grace Coddington i njeh Wintour meritën se ka parashikuar përmasat që do të merrte kultura e njerëzve të famshëm:

  • Nuk e di në isha unë e para, shprehet Anna, – por dukej se kishte filluar ndryshimi. Pjesërisht, kishte të bënte me mënyrën sesi ndryshuan modelet. Ato filluan të tërhiqnin shumë vëmendje, nisën të bëheshin të famshme në vetvete. Modelet donin të ishin të famshme dhe të famshmet tradicionale donin të bëheshin modele. Para kësaj, aktorët donin të shiheshin seriozisht, prandaj mbanin thjesht atlete dhe ca bluxhinse të ndyra. Mirëpo kur panë vëmendjen që tërhiqnin këto vajza, ndryshuan menjëherë.

A  quhet risi?

  • Po. E filluam ngadalë. Vendosëm të vinim në kopertinë një njeri të famshëm. Kujtoj që Madona ishte nga të parat dhe nuk qe diçka që u mirëprit botërisht. Mbaj mend që më thanë: ‘Kur mendoj për Vogue, nuk më vjen ndër mend kjo, por Katharine Hepburn’”. Çka i konfirmoi pikëpamjen se ndryshimi ishte i justifikueshëm. Kështu vazhdoi me Winona Ryder-in dhe Sharon Stone-in në vitin 1993, e një vit më pas me Julia Roberts, Demi Moore në vitin në vazhdim dhe pastaj, më 1998, me Sandra Bullock, Claire Danes, Renée Zellweger, Liz Hurley, Oprah Winfrey (pasi kjo u mor vesh me Wintor-in që të binte pak nga pesha), Hillary Clinton dhe – ajo mendon se ka shkuar tepër larg – Spice Girls.

A është kultura e promovimit të njerëzve të famshëm një shtysë për mirë?

  • Është e pashmangshme, ekziston, s’ka ku ta fshehësh. Nuk e di në është e mirë apo e keqe, por s’mund ta mohoj.

E konsideroni veten njeri të famshëm?

  • As e mendoj këtë, sinqerisht jo.

As kur mbërrini në një show dhe fotografët thërrasin emrin tuaj me zë të lartë?

  • Është pjesë e punës.

Të pëlqen të jesh Anna Wintour?

  • As këtë s’e mendoj, vërtet jo. Pyet tim vëlla (Patrick Wintour-in, gazetar politik i Guardian). Jashtë pune nuk kam ndonjë jetë super aktive. Më pëlqen të shkoj fundjavave në fshat, me fëmijët e qenin, si dhe të luaj tenis. Jam vërtet shumë e zonja për t’u shkëputur. Nuk më pëlqejnë fundjavat në qytet, kam një kopsht që më pëlqen tej mase, një jetë private dhe gjithçka që është e kundërt me të.

Pastaj përmend si model të sajin një tjetër grua-lider në media, ish-pronaren e Washington Post, Kay Graham. Në përgjigje të pyetjes se a është edhe vetë një model për të tjerët, gjë që mund të shkojë krahas me udhëheqjen, ajo përgjigjet se, për këtë, mendon kur fiton ndonjë çmim dhe vajzat e pyesin si ka arritur në pozitën që ka, “përndryshe, nuk mendoj për këtë. Nuk është se çohem nga shtrati dhe papritur mendoj ‘vërtet, duhet të bëj diçka që të bëhem model për të tjerët’. E jetoj jetën aq mirë sa mundem, përpiqem të marr vendimet e duhura për revistën, për kompaninë dhe, në planin personal, për familjen. Kjo nuk është diçka e paramenduar.” Detektori brenda meje më thotë se fokusimi tek ekipi, shfrytëzimi i cilësive vetjake, ambicia dhe reputacioni, janë pjesë e krijimit të imazhit që asaj i ka shërbyer mirë, duke e shndërruar një forcë të madhe në jetën dhe kulturën e Shteteve të Bashkuara – Muzeu Metropolitan i Artit i ka emërtuar sallat e modës “The Anna Wintour Costume Center” – dhe, falë mbledhjes së fondeve për Obama-n, edhe në politikë.

Pasi kalova ca kohë me të, duke folur edhe me njerëzit me të cilët ajo kishte punuar dhe vazhdonte të punonte, ndjeva se delli i saj prej fitimtari qëndronte tek të kuptuarit instiktiv të rëndësisë së udhëheqjes, si dhe tek përkushtimi ndaj punës dhe shanseve që të jep ajo. E gjitha kjo, më kujton thënien e Navratilova që citova më herët: “Bëj atë që do dhe duaje atë që bën, të tjerat janë detaje.” Kështu duket se vepron Wintour.

Ndërsa ishte ende studente dhe plotësonte një formular për ambiciet që kishte, i ati i kishte sugjeruar të shkruante “botuese e Vogue”, sepse qe mjaft e qartë që kjo donte të bëhej. Këtë nuk e fshehu as gjatë intervistës së parë të punësimit në Vogue, në vitin 1982. Botuesja e atëhershme Grace Mirabella, e pyeti se cila ishte puna që ëndërronte dhe u shokua nga përgjigja: “Punën tuaj”. Mirabella bëri ç’ishte e mundur që të mos e lejonte këtë, por pas gjashtë vitesh Wintour-i i kishte zënë vendin.

Ambicioze? Sigurisht. Nganjëherë e pamëshirshme? Pa dyshim. E poseduar nga një shpirt prej njeriu të hekurt, sa herë që i nevojitej? Edhe kjo është. Të gjitha këto, na pëlqen apo jo, janë cilësi që kërkohen për të qenë udhëheqës.

Zyra e saj nuk duket edhe aq si “zyrë pune”, se sa si një hapësirë e bukur pune që mund të krijojë dikush në shtëpinë e vet luksoze. Shumica e fotove janë të të tjerëve. Arsyeja pse citimi i Navratilova-s duket kaq me vend, është se ajo shndrin nga gëzimi kur përmend dikë që e sheh jo thjesht si shembull, por si hero të vërtetë. Ky është Roger Federer-i, të cilin e ka mik të ngushtë.

  • Roger është idhull, – shprehet Anna. Po a është i tillë?, – pyes unë. A është kaq i veçantë nga lojtarët e tjerë të tenisit? Është kaq elegant, – psherëtin ajo. Por ajo çka i pëlqej më tepër është se edhe në kulmin e fuqisë së vet, e kishte më se të qartë se kishte vend për më mirë, se mund të ecte edhe më shumë përpara. I admiroj njerëzit që i bëjnë gjërat jashtëzakonisht mirë. Mendoj se Roger e do vërtet sportin. Ai e do sportin, siç dua unë modë. Por kjo s’ka të bëjë vetëm me të personalisht: ai është student i historisë së tenisit, i përfshirë edhe në të ardhmen e këtij sporti, dhe e admiroj shumë. Kur shoh tenis, shoh gladiatorë. E dua këtë sport, lëvizjet para e mbrapa, mënyrën si ndjekin njëri-tjetrin, anën psikologjike, si depërton në kokën e Novak Djokovict, Rafael Nadal (biseda jonë u bë pak pas ndeshjes së tyre në Paris). Kjo anë psikologjike të mrekullon dhe Roger në këtë pikë është i zoti: gjithnjë i qetë, gjithnjë elegant. Kjo është një nga arsyet se përse e dua kaq shumë Vogue, sepse të jep mundësinë të njohësh gjithë këto talente, qofshin stilistë, aktorë a lojtarë tenisi.

Vizioni që ajo ka për veten si udhëheqëse, nuk kufizohet tek Vogue, por tek të qenit përfaqësuese e gjithë industrisë së modës. Pikërisht, këtu
qëndron edhe e gjithë fama e pasuria e saj.

  • Unë e shoh Vogue si një revistë për dhe në lidhje me komunitetin e modës. Kjo shpjegon disa nga gjërat që kemi marrë përsipër, dhe kur marrim diçka përsipër, e bëjmë siç duhet. Dua që Vogue të shihet më shumë se një revistë. Vogue është forcë në ndihmë të njerëzve, veçanërisht të atyre në komunitetin e modës. Nëse sheh stilistët e rinj, pjesëmarrës në “The fashion fund” që krijuam pas 11 shtatorit, mbase emrat e tyre në atë kohë nuk të thonin asgjë, por sot janë personazhet kryesorë të modës amerikane. Nga ajo kohë e tmerrshme ndodhi diçka vërtet e madhe dhe e rëndësishme për të gjithë ne, prandaj ajo që ndërmorëm ishte një iniciativë e jashtëzakonshme. Apo HIV-i. Komuniteti i modës ishte një nga më të prekurit prej HIV-it, ndaj në mes të viteve 1990, komuniteti u bashkua nën drejtimin e Vogue, për të mbledhur pará për ndërgjegjësimin dhe edukimin – ne nuk do të bënim kërkime, megjithatë kishim një mesazh të rëndësishëm për t’ia përcjellë kujtdo. Njerëzit e harrojnë sa frikë kishim kur morëm role udhëheqëse – kjo qe e rëndësishme për mua, po ashtu edhe për njerëzit që punonin këtu. S’dua të dukem si kryqtare, por ndjejmë përgjegjësinë për të ndihmuar dhe kështu bëmë. Duket sikur gjithçka, s’është gjë tjetër veç luks e fantazi – çka na shkon ndërmend secilit – por në të vërtetë është punë e lodhshme, dhe të gjithë jemi të vendosur të punojmë fort, sepse besojmë tek ajo që bëjmë.

Në fakt, çdo pjesë e bisedës lidhet me udhëheqjen dhe shpirtin e ekipit, ndaj e pyes si do ta përkufizonte udhëheqjen.

  • Udhëheqja është të kesh një ide dhe ta zbatosh. Idetë nuk vlejnë as edhe një qindarkë – e rëndësishme është si vihen në jetë. Kur punojmë me ndonjë ide që ka lidhje me muzeun apo me HIV-in, bëhemi tejet përzgjedhës në punën tonë dhe e bëjmë atë seriozisht, për të sjellë vërtet diçka të re.

Atëherë, udhëheqja ka të bëjë me vendosjen e përparësive?

  • Po, dhe me prurjen e gjërave të reja. Është tepër e lehtë të lësh emër për diçka, nëse e bën një gjë të tillë ashtu siç duhet.

Në këtë pikë është e rëndësishme të kuptohet se ndikimi i saj shtrihet edhe në fushën e ekonomisë. Sikurse bëri thirrje për mobilizimin e industrisë së
modës për ndërgjegjësimin ndaj HIV, pas 11 shtatorit, më vitin 2009 arriti të bindte kryebashkiakun e New Yorkut, Michael Bloomberg, të ndihmonte modën nga efektet e krizës financiare globale: “Wintour nuk është nga ato që pranon jo për përgjigje, – pohon ai. Arriti ta bindë qytetin të marrë pjesë në një mbrëmje blerjesh të natës së vonë. Disa nga dyqanet e mëdha, përfshirë këtu Macy-n dhe Bloomingdale-n ishin mosbesues, të vetëdijshëm se klientët e tyre po kalonin kohë të vështira. Por ajo nuk pranonte përgjigje negative, ndaj u kërkoi si nder miqve të saj të famshëm të vizitonin dyqanet që ishin përfshirë në këtë iniciativë. Shitjet e Macy-it u rritën ndjeshëm, po ashtu edhe shitjet e dyqaneve të tjera, të mëdha apo të vogla. Por përtej kësaj, Anna ndjeu se kishte një ide, të cilën e zbatoi mirë e bukur, duke ndihmuar si industrinë e vet, ashtu edhe moralin e ekonomisë. Një vit më pas e përhapi këtë nismë në më shumë se njëqind qytete amerikane dhe gjashtëmbëdhjetë vende të tjera. Të njëjtin qëndrim, bashkë me grumbullimin e dhjetëra miliona dollarëve, ka mbajtur edhe në shërbim të çështjeve të bamirësisë, të cilat vendos t’i promovojë bashkë me revistën.

Por nëse këto ngjarje tregojnë anën e ndjeshme të saj, e cila pasqyrohet përmes veprave të bamirësisë, Anna ka edhe një cilësi tjetër: nuk i frikësohet debatit, karakteristikë e liderëve të fortë. Mbështetja që i dha modës së peliçeve e bënë një shënjestër të lehtë për organizatat në mbrojtje të të drejtave të kafshëve. Si pasojë, ka pësuar shumë sulme fizike, verbale e simbolike. Gazetari Peter Braunstein u shpreh se Wintour do shkonte në ferr, por në një ferr aq të madh dhe aq të nxehtë, sa nuk do kishte kurrë nevojë të vishte peliçe. Ndërsa një tjetër ikonë amerikane, e një lloji ndryshe, Pamela Anderson, e cilësoi si personin e gjallë që urrente më shumë, sepse “i detyron stilistët dhe modelet të përdorin e veshin gëzofë”. Po kështu, Wintour akuzohet rregullisht se është elitiste. S’është e qartë nëse ajo mërzitet apo jo prej këtyre akuzave, por edhe pse vetë mund të jetë e hollë, lëkurën s’e ka të tillë. Në dukje dhe në profilin publik, cilësitë e saj lidhen vetëm me modën, por ajo që shfaqet më me forcë se gjithçka është ndjesia e udhëheqësit të vendosur, me një vizion të qartë e të gjithanshëm, si dhe vendosmëria për të përcjellë siguri edhe aty ku ka dyshim.

Një tjetër cilësi e saj prej udhëheqësi është aftësia për t’u përqendruar, qoftë edhe në kohë krize.

  • Koha më e vështirë ka qenë 1997-a, për shkak të situatës ekonomike, por ne ia dolëm mbanë. Këtu tek ne ka mjaft forcë dhe qëndrueshmëri. Kohë të vështira ka pasur e do të ketë edhe në të ardhmen, por e vetmja gjë është të përballesh me to. Nuk mendoj se kemi kaluar një krizë të vërtetë. Historia e Vogue-ut është e jashtëzakonshme dhe kjo duhet respektuar. Kur erdha së pari, këtu, isha drejtore krijuese dhe punoja me Alex Liberman, i cili e çoi revistën në lartësinë ku gjendet sot. E ndjej veten me shumë fat për atë kohë. Ai simbolizon një periudhë kur moda ishte vizion i dashurisë dhe mundi ta transmetonte edhe në rrugë. Kam kaluar shumë kohë me të. Për mua ka qenë mësuesi më i rëndësishëm!

Një tjetër fakt i papritur në lidhje me aftësinë për t’u përqendruar tek gjërat e rëndësishme dhe afatgjata e jo tek gjërat kalimtare e ndesha kur e pyeta
në i kishte munguar ndonjëherë besimi tek aftësitë vetjake.

A e kishte ndjerë, fjala vjen, atë ditë të vitit 1988, se kishte gjithçka nevojitej për kryerjen e detyrës?

  • Dita e parë ishte e frikshme, një tmerr i vërtetë, pasi një gazetar thashethemexhi kishte shkruar një faqe të tërë që unë e kisha fituar punën vetëm sepse kisha marrëdhënie me shefin. Ishte tërësisht e pavërtetë, por kjo hodhi një hije të zymtë mbi ditën e parë të punës. U përpoqa sa munda ta mbaja kokën lart dhe ta kaloja situatën.

Pasi arriti pozicionin që kishte dashur gjithnjë, u tregua e vendosur të bënte ndryshime, si në staf ashtu edhe në stilin e revistës. Kjo u bë e qartë që
me botimin e kopertinës së parë dalë nga duart e saj, në nëntor 1988, ku një modele mbante veshur një palë xhinse të lira e të dala boje, shoqëruar me një xhaketë 10.000 dollarëshe të Christian Lacroix. Modelja, Michaela Bercu, nuk vështronte nga aparati fotografik, ndërsa flokët thuajse ia kishin mbuluar fytyrën. Tani që Wintour-i është kthyer në një forcë mode, qarkullojnë lloj-lloj teorish pse pati zgjedhur atë kopertinë. Vetë Wintour-i thotë se nuk kishte asgjë të ndërlikuar në lidhje me këtë: thjesht ndjeva se “erërat e ndryshimit” po frynin përmes modës. Fotoja e zgjedhur nuk ishte planifikuar për në kopertinë. Madje më morën në telefon për t’u siguruar që ishte vërtet e duhura, ajo për në kopertinë. Por instikti e shtyu të mendonte, se kjo foto ishte më mirë se ajo që ishte planifikuar dhe funksionoi. Sa për historinë mbi marrëdhënien që gjoja i kishte siguruar punën, e shpërfilli, pasi kishte pasur mjaft histori të tjera që nga ajo kohë. E pyeta, për shembull, për atë javën e zjarrtë që ajo, siç qe përfolur shumë, kishte kaluar me Bob Marley-n, por përgjigja ishte e tipit: “S’e kam takuar kurrë Bob Marley-n, as edhe një herë”. “Historia juaj është në Wikipedia!” “As ia kam idenë nga ka dolë kjo!”

Kështu ndodh kur njerëzit shndërrohen në mite. Emri i Anna Wintour është bërë pjesë e legjendës së modës. Tek sa i drejtohesha konferencës në Yankee Stadium dhe gazetarët më mbytën me pyetje rreth saj, përshtypja që më la s’kishte të bënte aspak me veshjet, por me një lloj udhëheqësi krejt të veçantë.

Shkëputur nga libri “Fitimtarët”.

Kosova në histori Nga Michael O’Reilly

Kosova në histori

Nga Michael O’Reilly

Për Kosovën, emërtesa dhe e drejta mbi të, vijon të mbetet e diskutueshme, ndërsa pikënisja kohore bëhet më e rëndësishme nga zakonisht. Sa më poshtë, një histori e shkurtër e Republikës së Kosovës nga pushtimi romak deri në ditët tona.

  • 167 p.e.s: Iliria, e emërtuar sipas Mbretërisë së dikurshme Ilire dhe e pushtuar në vitin 168 p.e.s. njihet si provincë e Perandorisë Romake, për të kaluar nën Perandorinë Bizantine në shekullin e V-të të erës sonë.
  • 630-640: Një numër i madh sllavësh dhe “Serbësh të Bardhë”[1] vendosen në Kosovën e sotme. Pjesa veriore e territorit i përket Principatës serbe të Rascia-s, ndërsa jugu mbetet nën kontrollin bizantin.
  • 1166: Stefan Nemanja, themeluesi i Dinastisë Nemanjiç, ngjitet në fronin e Principatës së Madhe Rasciane duke pushtuar më pas pjesën më të madhe të Kosovës, pas kryengritjes kundër Perandorisë Bizantine.
  • 1389: Më 28 qershor (sipas Kalendarit Julian), Beteja e Kosovës (e njohur gjithashtu si Beteja e Fushës së Mëllenjave) shënon fillimin e mbi 500 viteve sundimi osman. Pjesa më e madhe e popullsisë së serbëve të krishterë largohet nga rajoni dhe përgjatë shekujve në vazhdim shqiptarët, tashmë në shumicë myslimane, përbëjnë shumicën e popullsisë.
  • 1455: Kosova i bashkohet zyrtarisht Perandorisë Osmane: fillimisht si pjesë e Vilajetit (provincës kryesore) të Rumelisë (pak a shumë Ballkanit, por njëkohësisht edhe provinca më e madhe e Perandorisë); e më pas, që prej vitit 1864, si një Vilajet i veçantë (provincë administrative).
  • 1689: Në tetor Kosova bëhet pjesë e Perandorisë Austro-Hungareze, pas përparimit të Habsburgëve në territoret osmane. Një kundër-përgjigje masive tetë muaj më vonë e rivendos rajonin nën hegjemoninë osmane.
  • 1877-8: Osmanët pësojnë disfatë në Luftën Turko-Ruse, ndërsa Kongresi i Berlinit vendos kufij të rinj që shkaktojnë lëvizje masive popullsish, sidomos emigracioni i shqiptarëve të territoreve të zonave malore, përfshirë familjen Haradinaj, në rajonin e Dukagjinit, në Kosovën perëndimore.
  • 1878: Në qershor themelohet Lidhja e Prizrenit në qytetin me të njëjtin emër. Lidhja bënte thirrje për bashkimin e të gjithë vilajeteve shqiptare.
  • 1912: Gjatë Luftërave Ballkanike të këtij viti, Serbia merr nga Perandoria Osmane pjesën më të madhe të Kosovës.
  • 1913: Ushtria e Tretë Serbe, e përbërë nga rreth 176 000 ushtarë, përparoi në brendësi të Kosovës duke kryer shumë mizori mbi popullsinë vendase. Ato u shoqëruan me një politikë të konvertimit të detyruar feja myslimane në atë të krishterë.
  • 1914: Serbia fillon politikën e transferimit të tokës, duke i ofruar nëntë hektarë çdo familjeje serbe që dëshironte të rivendosej në Kosovë. Procesi u ndërpre pas pak kohësh nga shpërthimi i Luftës së Parë Botërore.
  • 1918: Kosova i bashkohet Mbretërisë së Serbisë, çka i jep jetë politikës së kolonizimit të imponuar.
  • 1919: Shqiptarët fillojnë një rebelim të armatosur, i cili shtypet brutalisht duke shkaktuar vdekjen e më shumë se 6,000 shqiptarëve. Kolonizimi serb rifillon me ritme të përshpejtuara, duke e rritur numrin e popullsisë serbe nga 24 përqind në rreth 38 përqind të numrit të përgjithshëm të popullsisë brenda dekadës së ardhshme.
  • 1941: Shqipëria e madhe e kontrolluar nga Italia përfshin edhe territorin e Kosovës brenda saj.
  • 1943: Konferenca e Bujanit shpall të drejtën për vetëvendosje të shqiptarëve të Kosovës, një gjë e cila hidhet poshtë nga Tito dhe Partia Komuniste Jugosllave.
  • 1945: Më 29 nëntor Asambleja Kushtetuese e Jugosllavisë shfuqizon zyrtarisht monarkinë dhe e shpall shtetin republikë – me emrin kushtetues Republika Federale Popullore e Jugosllavisë. Gjatë kësaj periudhe fillon emigracioni në shkallë të gjerë i shqiptarëve të Kosovës drejt Turqisë, i cili vazhdon për disa vite.
  • 1946: Kosova i bashkohet Republikës Federale Popullore të Jugosllavisë të sapokrijuar (e ri-emërtuar në vitin 1963 si Republika Federale Socialiste e Jugosllavisë) nën udhëheqjen e Marshallit Tito. Nën regjimin e tij kushtetuta e vitit 1946 e ndau vendin në gjashtë republika –Serbinë (republikën më të madhe e më të fuqishme), Kroacinë, Bosnjën dhe Hercegovinën, Slloveninë, Malin e Zi dhe Maqedoninë– dhe dy provinca, secila e përbërë nga popullsi me tipare të veçanta etnike, në veri minoriteti i hungarezëve të Vojvodinës, ndërsa në Jug provinca me shumicë shqiptare e Kosovës. Dy provincat gëzonin një autonomi shumë më të kufizuar krahasuar me gjashtë republikat e tjera.
  • 1968: Në të gjithë territorin e Kosovës zhvillohen demonstrata që bëjnë thirrje për krijimin e një universiteti shqiptar dhe për vetëvendosjen e Kosovës. Në korrik të këtij viti lind Ramush Haradinaj në fshatin e Gllogjanit në Dukagjin, një rajon që shtrihet në Kosovën perëndimore.
  • 1970: Themelohet Universiteti i Prishtinës.
  • 1974: Në shkurt hyn në fuqi kushtetuta e re jugosllave, e cila parashikon për Kosovën statusin e krahinës autonome.
  • 1980: Në maj të këtij viti vdes Marshalli Tito.
  • 1981: Ushtria jugosllave mësyn në Kosovë për të shtypur rebelimet separatiste. Mahmut Bakalli jep dorëheqjen si kryetar i Partisë Komuniste në shenjë proteste për menaxhimin e rebelimeve.
  • 1982: Themelohet Lëvizja Popullore e Kosovës, e cila në vitet 1990-të do të shndërrohet në krahun politik të UÇK-së.
  • 1987: Në prill Sllobodan Millosheviç mbështet grumbullimin e një turme serbësh të Kosovës me retorikë nacionaliste dhe anti-shqiptare, duke filluar rrugëtimin e tij drejt pushtetit politik.
  • 1988: Shkarkohen nga detyra Azem Vllasi dhe Kaqusha Jashari, dy politikanë kosovarë të nivelit të lartë, të cilët zëvendësohen me njerëz të besuar e të emëruar nga Millosheviçi. Ndërkaq, në krye të Alternativës për Kosovën (Lëvizja Alternative) zgjidhet Ibrahim Rrugova, kryetari i Lidhjes së Shkrimtarëve.
  • 1989: Në maj të këtij viti, Millosheviçi bëhet president i Republikës Socialiste të Serbisë dhe heq autonominë e Kosovës, me qëllim ta rikthente atë tek statusi i një “province” të Serbisë. Rrugova bëhet president i një partie politike të sapoformuar, Lidhjes Demokratike të Kosovës.
  • 1990: Në korrik Asambleja Serbe “shpërbën në mënyrë të përhershme” parlamentin e Kosovës. Në shtator të këtij viti, anëtarët shqiptarë të parlamentit të shpërbërë miratojnë një rezolutë që shpall pavarësinë e Kosovës brenda Republikës Federale Socialiste të Jugosllavisë.
  • 1991: Në korrik në Kroaci fillon një luftë në shkallë të gjerë. Ndërkaq, në Kosovë, formohet qeveria paralele në azil, e cila kundërshton autoritetin e shtetit jugosllav. Në shtator qeveria paralele organizon një referendum ku shumica dërrmuese voton në favor të shkëputjes dhe themelimit të një republike të pavarur dhe sovrane të Kosovës. Nga ana tjetër një numër gjithnjë e më i madh të rinjsh kosovarë emigrojnë drejt Evropës Perëndimore dhe Shteteve të Bashkuara – mes tyre edhe Ramush Haradinaj, i cili emigron në Zvicër. Sllovenia, Kroacia dhe Maqedonia shkëputen nga Jugosllavia dhe shpallin pavarësinë e tyre. Ramush Haradinaj udhëton në Tiranë, prej ku fillon përgatitjet për një rebelim të armatosur.
  • 1992: Në mars të këtij viti Bosnja shpall pavarësinë, e pasuar thuajse menjëherë nga Republika Serbe, një rajon me shumicë serbe brenda Bosnjës, e cila shpall gjithashtu pavarësinë prej kësaj të fundit. Në mars në Bosnjë shpërthen lufta. Ndërkaq, Ibrahim Rrugova zgjidhet president i republikës së vetë-shpallur të Kosovës. Në prill Serbia dhe Mali i Zi shpallin shpërbërjen zyrtare të Jugosllavisë së Titos, duke themeluar Republikën Federale të Jugosllavisë.
  • 1995: Në dhjetor në Paris nënshkruhet Marrëveshja e Dejtonit, e cila i dha fund luftërave në Bosnjë dhe Kroaci. Por Kosova nuk ishte ende në axhendë.
  • 1997: Shqipëria zhytet në kaos nën peshën e kolapsit të “skemave piramidale”. Si pasojë, sasi të mëdha armatimesh u bënë të disponueshme për kryengritësit në Kosovë. Në maj të këtij viti, Luan Haradinaj, vëllai i Ramush Haradinajt, vritet në një pritë serbe ndërsa ishin duke transportuar armë drejt Kosovës. Në tetor Ushtria Çlirimtare e Kosovës bën shfaqjen e saj të parë publike.
  • 1998: Në fund të shkurtit dhe fillim të marsit, forcat serbe masakrojnë familjet e militantëve shqiptarë, përfshirë një numër të madh grash dhe fëmijësh. Më 24 mars dështon në përpjekje për të shmangur kërcënimin Haradinaj që po shfaqej në horizont, në rrugëtimin e tij për t’u bërë komandanti i UÇK-së. Konflikti përhapet me shpejtësi, ndërsa UÇK-ja transformohet nga mbrojtja e çorganizuar e fshatrave, në një organizatë ushtarake me njohuri fillestare e përfshirë në luftime të hapura e të drejtpërdrejta. Gjatë kësaj periudhe fillon të lindë problemi i masivizimit të refugjatëve.
  • 1999: Më 2 shkurt, në Rambuje të Francës, fillojnë bisedimet për paqen. Më 24 mars fillojnë sulme ajrore të NATO-s, të cilat vazhdojnë deri në qershor me kapitullimin e Serbisë. Tërheqja e forcave serbe shoqërohet me një politikë të tokës së djegur, e cila sjell masakrimin e mijërave civilëve. Më shumë se gjysma e popullsisë kosovare bëhen refugjatë. Në prill të këtij viti humbet jetën në aksionet luftarake edhe Shkëlzen Haradinaj, vëllai tjetër i Ramush Haradinajt. NATO hyn në Kosovë, ndërsa Kombet e Bashkuara themelojnë një administratë civile. Ramush Haradinaj luan rol kyç në çmilitarizimin e UÇK-së. Më 10 qershor, Këshilli i Sigurisë i OKB-së miraton rezolutën 1244, e cila bëhet baza e qeverisë së Kosovës.
  • 2000: Ramush Haradinaj formon një parti politike: Aleancën për Ardhmërinë e Kosovës (AAK).
  • 2004: Demonstratat e fuqishme gjatë marsit të këtij viti rrisin përpjekjet ndërkombëtare për t’u përballur me statusin e pazgjidhur politik të Kosovës. Në nëntor Haradinaj merret në pyetje mbi akuzat për krime lufte. Në dhjetor ai bëhet kryeministër.
  • 2005: Në mars Haradinaj paditet me akuza për krime lufte dhe jep menjëherë dorëheqjen nga detyra e tij. Në prill vritet vëllai i tij, Enver Haradinaj.
  • 2006: Në janar të këtij viti ndahet nga jeta Ibrahim Rrugova në moshën 61 vjeçare. Gjithashtu gjatë këtij viti shpërbëhet edhe Republika Federale e Jugosllavisë, e themeluar në vitin 1992, kur Mali i Zi shpalli pavarësinë e tij.
  • 2007: Në mars të këtij viti në Hagë fillon gjyqi kundër Haradinajt, i cili vazhdon gjatë të gjithë vitit.
  • 2008: Më 17 shkurt Kosova shpall pavarësinë e saj. Në prill Haradinaj çlirohet nga të gjitha akuzat dhe kthehet në Kosovë.
  • 2010: Në korrik Haradinaj gjykohet sërish, për 6 prej 37 akuzave që ishin ngritur dy vite më parë.
  • 2011: Në gusht fillon gjyqi i dytë i Haradinajt.
  • 2012: Në nëntor Haradinaj çlirohet për herë të dytë nga akuzat dhe kthehet në Kosovë.

[1] “Serbia e Bardhë” është atdheu mitik i serbëve të lashtë para-kristianë.

Si e njeh Michael O’Reilly Kosovën?

Nga parathënia e librit “Gjyqi i Ramush Haradinajt. Si një Gjykatë e Krimeve të Luftës Përmbysi të Drejtën Ndërkombëtare” (me shkurtime)

Përfshirja ime në këto ngjarje filloi në pranverën e vitit 2003, kur m’u kërkua nga Instituti Kombëtar Demokratik për Marrëdhëniet Ndërkombëtare (NDI)[1] të shpenzoja dy muaj kohë për të punuar me Ramush Haradinajn, një ish-komandant të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK), i cili vlerësohej shumë nga komuniteti ndërkombëtar në Kosovë. Haradinaj ishte asokohe një figurë e rëndësishme politike që pritej të ngjiste shkallët e karrierës drejt detyrave më të rëndësishme shtetërore. Detyra ime ishte ta ndihmoja të krijonte një platformë të përgjithshme politike për partinë e tij, Aleancën për Ardhmërinë e Kosovës (AAK).

Por mes nesh u zhvillua me shpejtësi një miqësi e frytshme. U ktheva në Kosovë në një sërë rastesh në vitin 2003 dhe sërish në 2004, duke punuar gjithashtu me detyra e angazhime në pjesë të tjera të Ballkanit, përfshirë edhe Serbinë. Më rastisi të ndodhem në zyrën e Haradinajt kur, më 3 nëntor 2004, një zyrtar i Gjykatës Penale Ndërkombëtare për Ish-Jugosllavinë i dorëzoi një thirrje ‘të dyshimtë’ që i kërkonte t’u përgjigjej pyetjeve në lidhje me supozimet për krime të kryera gjatë luftës së viteve 1998-’9. Veprova si këshilltar ligjor dhe mediatik i Haradinajt gjatë etapave të para të seancave gjyqësore në ngarkim të tij dhe vazhdova të punoj për të ndër vite si kreu i mbrojtjes së tij, deri në shfajësimin e tij të dytë në fund të vitit 2012.

… Ekziston një vështirësi e veçantë në lidhje me përcaktorët ‘luftëtarë’ dhe ‘civilë’. Edhe përpara se të fillonte konflikti në vitin 1998, shqiptarët e Kosovës, veçanërisht në zonat rurale, qenë të prirur për të mbajtur armë zjarri si rrjedhojë e dekadave gjatë të cilave shteti nuk mund të ofronte siguri, por edhe si pasojë e Kodit Kanunor që i detyronte individët dhe familjet të ishin përgjegjëse për garantimin e sigurisë së tyre dhe për mbrojtjen e nderit të tyre. Në fund të luftës, thuajse e gjithë popullsia civile serbe e Kosovës ishte armatosur nga regjimi i Beogradit duke e parë atë si mbështetje ushtarake për shërbimet shtetërore të sigurisë. Megjithatë, për qëllimin e këtij libri, individët që nuk njihen zyrtarisht si pjesëtarë të një grupi të armatosur do të konsiderohen civilë jo-luftëtarë dhe të paarmatosur, përveçse kur ekzistojnë prova për të kundërtën.

[1] NDI është një organizatë jo-qeveritare pranë Partisë Demokratike Amerikane, e cila operon në të gjithë botën në mbështetje të institucioneve dhe praktikave demokratike.

DILE PJETËR MARKU (Cuca e Maleve)

DILE PJETËR MARKU

Për Dile Pjetër Markun është shkruar shumë, por këtu referohen dy materiale, drama me të njëjtin titull shkruar nga Loni Papa dhe emisioni televiziv “Ngjarje dhe Data” transmetuar në Radio Televizionin Shqiptar, me rastin e 35 vjetorit të vrasjes.

Akoma, drama “Cuca e Maleve” ka qenë pjesë e repertorit të të gjithë trupave teatrore të shkollave të mesme para viteve 1990.

Drama “Cuca e Maleve”. Autor Loni Papa

Synopsis

“Cuca e Maleve” është dramë e letërsisë shqiptare, shkruar nga dramaturgu Loni Papa. Kjo dramë pasqyron luftën për arsimimin dhe emancipimin e gruas dhe të shoqërisë shqiptare ndaj forcave regresive dhe mentaliteteve të prapambetura në vitet e para pas çlirimit të vendit. Ngjarjet zhvillohen në një nga fshatrat e Veriut të Shqipërisë, në vitin 1949. Cuca ishte një vajzë e re, e cila nuk u pagëzua nga prifti i fshatit, sepse i ati, Gjini, nuk pranoi të ngrejë gurin e pendesës pas akuzës për një vjedhje, veprim të cilin ai nuk pranonte se e kishte kryer. Duke qenë se foshnja mbeti pa emër, i gjithë fshati e quajti Cuca.

Në dramë, Cuca është mbrojtëse e së resë dhe e të drejtave të grave. Ajo dëshiron të ndihmojë gratë dhe vajzat e fshatit të shkollohen dhe të kuptojnë të drejtat e tyre, si arsimimi, punësimi, barazia gjinore dhe të mos qëndrojnë të ndrydhura nën peshën e zakoneve dhe mentaliteteve të trashëguara nga e kaluara. Cuca është vajza e vetme në fshat që ka prishur fejesën e saj që në djep (kryer sipas ligjeve kanunore). Ajo ka ngritur në shtëpinë e saj kurse kundër analfabetizmit, për t’u mësuar grave dhe vajzave të shkrim e lexim. Duke u bërë ballë me dinjitet paragjykimeve, Cuca ka arritur të fitojë zemrat e shumicës së malësoreve. Aktiviteti dhe influenca e Cucës në fshat, shihen si sfidë nga Komiteti i Maleve. Me pretendimin se Cuca ka thyer zakonet dhe ka turpëruar fshatin, përkrahësit e Kanunit orvaten të manipulojnë mendimin e një pjese të fshatareve kundër Cucës, por pa ia dalë dot mbanë. Në këto rrethana kur kuptojnë se vajza rebele “po bëhet më e zgjuar dhe po del mbi burrat”, Komiteti i Maleve urdhëron vrasjen e saj. Një natë të errët, ndërsa Cuca është e vetme në shtëpi me nënën e verbër, katër burra hyjnë me pabesi, e nxjerrin me forcë nga shtëpia dhe e vrasin.

Drama “Cuca e Maleve” është vlerësuar me çmimin e Republikës të Shkallës së Dytë në vitin 1972.

DILE PJETËR MARKU – Heroinë e Popullit. Me rastin e 35 vjetorit të vrasjes

Çfarë ka kreshta që mendon? / Një bijë të vetën po kujton / Për Dilën një dëshmore / Sokoleshën kashnjetare.

Fli e qetë në tokën nanë / Moj Dilicë moj sokoleshë, / Çou shih Kashnjetën tonë / Se sa bukur sot është veshë.

 Lapidar ty të ka n’gritë /  emri yt t’na bëjë dritë.

  • (Kënga e shoqëruar me çifteli, me vargjet e mësipërme do të shoqërojë fillimin e emisionit me plane nga lapidari, varrezat e dëshmorëve dhe portretin e Dila Pjetër Markut).

Folësi: Kështu do t’i këndonte populli nëpër vite njërës prej bijave të tij trimëreshë, Heroinës së Popullit, Dila Pjetër Markut, Dilicës së Mirditës. Sokolesha e Kashnjetit apo si do e njihte mbarë Shqipëria me emrin Cuca e Maleve, me veprën e saj të pavdekshme do të hynte natyrshëm në këngë, në dramë, në rapsodi.

Mirdita, emër i bukur i një krahine me male të larta, të veshura me petkun e blertë të bjeshkëve. Në rrëzë të këtyre maleve e bjeshkëve, në shpatullat e kodrave, shtrihet fshati Pregen. Natyra i fali bukuri të rrallë Fregenit dhe tërë Mirditës, por mbi të gjitha njerëz të guximshëm, që kanë jetuar atje ku ishte vështirë të jetohej.

Këtu, në këtë shtëpi të Fregenti, në këtë familje të varfër që gjithë jetën ka vuajtur për bukën e gojës, u lind më 30 maj 1931, Cuca e Maleve, Dile Pjetër Marku.

Asnjë pushkë nuk u dëgjua atë ditë. Zakoni e donte që krisma të dëgjohej vetëm kur lindin djem, paçka se Dilica do të rritej burrneshë. Nuk i kishte mbushur ende të gjashtë muajt kur i vdiq i ati, Pjetri, dhe mbeti jetime. E ëma, Gjela, ishte e verbër, ndërsa i vëllai, Prenga, ishte ende fëmijë për të mbajtur mbi shpinë hallet e rënda të familjes. Në këto rrethana të vështira, tërë fëmijëria e Dilicës do të kalonte në mjerim e errësirë të plotë. Ashtu si gjithë vajzat e Kashnjetit e të tërë Mirditës, ajo u rrit pa shkollë e dituri. Edhe ato pak shkolla që kishte Mirdita në atë kohë, ishin në dorën e klerikëve. Dilica do të rritej nën presionin e ligjeve të egra të Kanunit dhe nën ndikimin e zakoneve të vjetra prapanike. Që kur ishte në djep, 7 muajsh, pikërisht mbi bazën e atij Kanuni, ishte fejuar larg Fregenit.

Fëmijëria e Dilicës do të kalonte në Mirditën e ngarkuar me barën shekullore të urisë, me plagën e pashëruar të vëllavrasjes, me hijen e zezë të kishave dhe të sarajeve të kapedanëve gjakpirës. Ishin ato kohëra, kur malësorët bënin ditë të tëra rrugë për të blerë një grusht misër dhe fare pak kripë.

Ndërsa kulloste bagëtinë nëpër shpatet e maleve, Dila dëgjoi për herë të parë se ishte themeluar Partia Komuniste e Shqipërisë, e cila ishte vënë në krye të Luftës për çlirimin kombëtar e shoqëror.

Takimet e shpeshta me partizanët filluan të zgjojnë në ndërgjegjen e saj ndjenjën e një jete të re, krejt të ndryshme nga ajo që kishte kaluar. Ajo e shikonte se gratë dhe vajzat malësore po luftonin krah më krah me burrat dhe vëllezërit e tyre për të shporrur okupatorët dhe tradhtarët e vendit.

Kur mësuan lajmin mbi çlirimin eShqipërisë, edhe Dila, edhe nënë Gjela, nuk dinin si ta shprehnin gëzimin e tyre.

  • Të punosh për Partinë, ja këtë të bësh moj Cucë – i thoshte nënë Gjela. Ne jemi të varfër. Përveç jetës, nuk kemi gjë tjetër se çfarë t’i japim Pushtetit të Ri Popullor, moj bijë e nënës.

Në vitet e para të çlirimit, Dilen do ta gjejmë mes shoqeve, në ballë të luftës kundër zakoneve prapanike në Malësinë e Kashnjetit

Shumë shpejt ajo bëhet një propogandiste e flaktë e vijës së Partisë. Emri i saj fillon të dëgjohet anembanë Mirditës. Kontaktet e shpeshta me kuadro të njohur të Partisë si Bardhok Biba e Ndrec Ndue Gjoka, e lartësojnë dhe aftësojnë Dilen edhe më shumë si luftëtare të së ardhmes.

Megjithë presionet e armikut të klasës, Dila do të shkonte aty ku e thërriste zëri i Partisë, në mbledhjet e rinisë, në kurset e luftës kundër analfabetizmit, në aksionet e ndryshme ku luftohej e punohej për ndërtimin e jetës së re.

Ishte verë e vitit 1948. Në fshatin Kalur bëhej një mbledhje për të dalë vullnetarë në ndërtimin e hekurudhës tiranë – Durrës. Dile Pjetër Marku ngrihet e para:

  • Me leje? Jam me fjalën tuaj, o i deleguar i rinisë. Më regjistroni vullnetare.

Sinkron: Mrika Biba

Folësi: Aty ku derdhej djersa për ndërtimin e hekurudhës, Dila u kalit edhe më shumë me vështirësitë e jetës. Armiqtë vazhdonin pa ndërprerje veprimtarinë e tyre për të përkulur e gjunjëzuar këtë vajzë të Malësisë. Fjalët e dala lart e poshtë nga armiku i klasës dhe reaksioni se ajo ishte një “vajzë e përdalë”, se “kishte koritë malet e shkelur rëndë ligjet e Kanunit”, megjithëse i rëndonin në shpirt, mundi t’i përballojë së bashku me ndihmën e shokëve të Partisë që gjithmonë i qëndronin pranë, me guxim.

  • Mbahu o burrneshë, – i thoshte vazhdimisht Bardhok Biba. Ti je sokolesha e Partisë.

Dila e kishte gjetur tashmë rrugën e saj. Ajo ishte përgatitur shpirtërisht për t’u përballur me çdo sakrificë, deri në derdhjen e gjakut për Partinë. Është koha kur reaksioni lëviz në përpëlitjet e tij të fundit duke kryer akte sabotimi, vrasje e krime të shëmtuara. Bandat e tërbuara të kriminelëve kërkonin të zhduknin me çdo kusht manushaqet e para në pranverën mirditore. Ishin këto banda që më 7 gusht 1949 vranë Sekretarin Politik të Komitetit të Partisë të Rrethit Mirditë, Heroin e Popullit Bardhok Biba. Vrasja e komunistit hero tronditi thellë zemrat e mirditorëve, tronditi edhe zemrën e Dilës 18 vjeçare.

  • Kriminelët vranë Ndrec Ndue Gjokën, vranë Martën e Prenën, vranë Mrikën, të vranë ty o Bardhok. Kujtimi yt na jep forcë, na jep krahë.

Pikërisht në këto momente, Dile Pjetër Marku shkon vullnetare për të dytën herë në hekurudhë. Tashmë Dila e Kashnjetit, duke mos përfillur presionet e shantazhet, me guxim do ta thoshte hapur fjalën e Partisë, kudo dhe kurdoherë, për të drejtat e gruas në punë, shoqëri e familje.

Sinkron: Drane Lushi

Emri i Dilicës ishte kthyer në një emër të urryer për reaksionin. I ashtuquajturi Komiteti i Maleve vendosi të hakmerrej me çdo kusht. Nata e 14 nëntorit 1950 ishte me shi. Kriminelët, së bashku me priftin e fshatit Don Zef Oroshin, kishin hartuar planin e vrasjes së Cucës së Maleve. Skena ishte ngjethëse.

Sinkron:  Gjela Marku, nëna e heroinës

Folësi: Pse ke vajtur në hekurudhë? Ti po na prish gratë! Ç’të duhet ty Partia?

Këtyre fjalëve të ndyra të kriminelëve, Dila ju përgjigj me kokën lart:

  • Partia është jeta ime.

Kriminelët e lidhën vajzën sokoleshë. Nëna e verbër plakë, e mbetur vetëm, dëgjon nëpër natë krisma pushke. Këtu, në këtë vend, buzë përroit të Fregenit, 35 vjet më parë, u vra nga kriminelët për të mbetur e pavdekshme Dila Pjetër Marku, që do të hynte në histori me emrin Cuca e Maleve. Sokolesha 19 vjeçare e Kashnjetit, veprimtarja e zjarrtë e rinisë, luftëtarja e palodhur për dritën e përparimit, ngrihet sot në piedestalin e trimërisë nga Partia.

Presidiumi i Kuvendit Popullor i Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë e ka dekoruar Dila Pjetër Markun me titullin e lartë “Heroinë e Popullit“.

Cuca e Maleve, shqiponja e maleve, bija e Partisë, ka mbetur me veprën e saj të pavdekshme simbol heroizmi dhe frymëzimi për të gjithë brezat.

Në foto kryesore

Roza Anagnosti në rolin e Cucës dhe Margarita Xhepa në rolin e nënës së saj.

KLUBI KARAVASTA Nga Maks Velo

KLUBI KARAVASTA Nga Maks Velo

  • Ky roman, në fillim, lindi si novelë. Tani po e botoj të plotë, në dy pjesë. Pjesa e parë, botuar nga Korbi (2004) dhe ribotuar nga Toena (2014), nuk ka asnjë ndryshim. Pjesën e dytë e shkrova mbas 12 vitesh, sepse e ndjeva që këtë vepër e kisha lënë të paplotësuar. Romani zhvillohet në një 10 vjeçar, gjatë viteve 1992-2002, një nga dhjetëvjeçaret më të rëndësishëm dhe dramatikë në historinë e Shqipërisë. Ngjarjet në pjesën e parë zhvillohen midis viteve 1992 deri më 1997, me rrëzimin e piramidave. Pjesa e dytë e romanit përfshin periudhën 1997-2002. Autori

PJESA E DYTË

Stuhia filloi papritur ashtu siç derdhet një shishe me bojë kine mbi një letër. Asgjë nuk ish e përcaktuar: deti, këneta, toka, qielli sikur luanin kumar, duke i marrë letra njëri-tjetrit. Madhështia e gjëmimeve shuante fëshfërimën e butë të kallamave. Shiu filloi me pika të mëdha. Kufijtë u zhdukën. Këneta foli …

“Jam magjistarja e deteve e tokave e qiejve. Jam skena ujore ku luhet shfaqja”.

Papritmas, larg, horizonti u skuq. Shiu pushoi. Një kallam drejtoi trupin. Një tufë rosash kuakërinë dhe pastaj morën fluturimin. Si në fillimin e botës.

Kallamat përkulen si femra. Mbi ujin e zi të kënetës, projektohet hija e tyre. Në asnjë vend tjetër qielli nuk është aq afër me tokën sa këtu. Këneta nuk lëviz se jetën e ka brenda saj në cekëtirë. Është mrekullia e palëvizshmërisë. Mbi kënetë edhe qielli ndalet, vetëm shpezët fluturojnë. Këneta është toka e mbytur, është dorëzimi, pranimi, pajtimi, pafajësia vetë.

Kur lejlekët nisin fluturimin duket sikur fillon së pari jeta mbi tokë. Këneta s’ka valë të fuqishme, valët e saj janë të buta, harmonike, si ledhatimi i femrës. Për njerëzit që duan shpendët, ajo është misteri i madh i takimit.

Peshkimi u vajti mbarë.

Tahiri e çonte peshkun në Tiranë, e ngarkonte në ca govata llamarine dhe e fuste në bagazhin e Benzit. Aty gjeti një dyqan që shiste peshk, pronari ishte nga Gjëmimasi.

Biseduan që dyqanit t’ia vinin emrin KARAVASTA dhe të shiste, kryesisht, peshk të Lagunës.

  • Do të të furnizojmë tri herë në javë me kocë, qefull, ngjala … do marrësh 40 për qind, ne do na japësh 60 për qind… po… po… kapet natën, në shi, në furtunë… pastaj transporti, pastaj humbjet tona…

Kështu e prenë.

Shitja shkonte mbarë, po tani u duhej me doemos një barkë e mirë me rrema… ta sigurojmë njëherë me rrema, pastaj më vonë shohim mos blemë një me motor të vogël…

U ndanë. Tahiri shkoi në Sarandë, Nesti në Vlorë dhe Vani në Veri, në Shën Gjin dhe në Shkodër, meqenëse në këto porte kish pasur Ndërmarrje Peshkimi. Kur u kthyen panë se më e leverdishme ish ajo që Nesti gjeti në Zvërnec të Vlorës. Aty Kooperativa kish pasur një brigadë që peshkonte. Kishin tre barka njërën donin ta shisnin.

Është në gjendje të mirë… pastaj dhe çmimi më duket i arsyeshëm, kërkojnë 300 dollarë amerikanë. Secili do paguajë nga 100. Besoj brenda muajit i zëvendësojmë. Më vonë doli nevoja për një Furgon Frigoriferik, dërguan Vanin se dinte edhe pak Italisht dhe e blenë në Bari, ish i përdorur, por në gjendje të mirë, punën e bënte. E morën lirë për 10.000 dollarë. Punën e shoferit e bënte herë Vani herë Tahiri. Ishin në rregull, para 5 vjetësh kishin marrë Licencën e peshkimit, paguanin në rregull taksat. Papritur doli një pengesë e paparashikuar… dëgjuan se Dajlani do të privatizohej…

Ishte Polici Hyskë Askushi që shpalli në kafene se Dajlani do të privatizohet… “e kanë kërkuar në Ministri….”

  • S’më besohet … sa llafe dalin… çdo ditë nga një thagmë…! tha Vani…
  • S’ka mundësi…nuk ka kënetë të privatizuar në botë! tha Tahiri…
  • Po mor po… po këtu ç’do gjë është përmbys… mjerë ne…! Tha Nesti…

Te gjithë shtetasit i kish zënë një sëmundje pa shërim si një epidemi kolere. Të gjithë donin të ndërtonin, nuk kish rëndësi çfarë. Nuk ngeli njeri pa ndërtuar o një kioskë, o një ballkon, o një mur pa leje. Ose duke bërë një pallat gjashtë katesh, o një vilë, apo haur për lopët a një dyqan. Vetëm në Mesas nuk kish asnjë ndërtim pa lejë. Kjo duhet të kish dy arsye, ose qytezën nuk e përfillte njeri, ose qyteza ish e mallkuar.

Se kush tha: “Këtu është fundi, vjen njeri në fund?. E do njeri fundin?“.

  •  Po pse Partia e bëri thoni Ju, bile ajo parashikoi edhe një urë për të ndërtuar matanë kanalit, dhe një Mesas tjetër, një binjak; një Mesas të dytë që do ish sot fundi i fundit.
  •  Vetëm Partia i bënte çudirat, Demokracia na e hoqi edhe atë pak dinjitet që kishim. S’ka çudira.
  •  Dinjitet nga frika, se edhe frika ka dinjitetin e vet.
  •  Jo or jo është magjia… nuk e dini kur po gërmonte Naska dolën dy kocka dhe ca lecka. Thanë na kanë bërë magji.
  •  E mo… më mirë që s’vjen kush. Dhe t’i lësh nuk ndërton njeri. Është si të hedhësh paratë në kënetë…

Vetëm matanë kanalit u dukën ca baraka, në fakt janë kotecë për pata, rosa e pula. Banorët i shtuan patat e rosat se peshku ua solli në majë të hundës. Rrallë kish ndonjë lopë se nuk kish me se t’i ushqenin. Mesasi s’lëvizi mbeti po ai, në fund të botës po i virgjër ama. Parullat socialiste në muret anësore i sheh edhe sot, nuk merrte njeri mundimin t’i lyente me bojë; pastaj sikur ish një pakt i pa shpallur midis banorëve që të mos i prishnin, se iu kujtonte atë kohën e kaluar, të hidhur, po që kohë e tyre ish, prapë se prapë. Një apartament e bleu një flokëzi nga Tirana. Thanë është shkrimtar. Kur e pyetën ç’do këtu, u përgjigj:

“Do internoj veten… me që nuk më internon njeri do e bëj vullnetarisht… se koha e internimeve ka kaluar… i kam zili ata, ish të burgosurit politikë… dhe ju që keni qenë internuar.

Nuk e kupton?… e po aty është frymëzimi , te vuajtja, dhe unë dua të vuaj vetë… t’i shkaktoj vuajtje vetes sime… isha në një seminar ndërkombëtar dhe të gjithë sa merrnin vesh se isha nga Shqipëria më thonin … Po ju keni qenë në burg?… Se kështu kemi dëgjuar që të tërë keni qenë të burgosur… çfarë t’ju thosha… unë nuk dija as se ku ishin vendet e internimit… tani do shkruaj një trilogji… po më duhet të njoh vuajtjet…

Në Kryeqytet nuk vuan dot, të gjithë bredhin pas lumturisë, unë dua të bredh pas vuajtjes… si, a kam botuar?… Po jam i shquar , jam i shquar prandaj jam i pabotuar… po kur të botohem… ama do marr dhenë”…

Ky qënkërka i lojtur…

I lojtur the… nuk më ofendon ore jo… hiç fare, po pa qenë i lojtur si mund të jesh shkrimtar… Pa më thuaj?…tani po mbaroj dramën DASHURI NE BUZE TE KANALIT… ç’përmbajtje ka? po ja kam dëgjuar se në kanal e bënin këtej nga Ju …

Doni të dini diçka për personin tim…? Jam Mërgim Çollaku…jap leksione te Gjuhë Letërsia… po…jam fejuar dy herë, po nuk ishin të përshtatshme, e para ishte shumë fshatare, e dyta ishte si shumë qytetare, nuk po gjej dot një mesatare… tani bashkëjetoj me një ish studenten time… deri tani mirë… megjithëse ç’të them nuk di të gatuaj…

____

Mesasi u bë i famshëm rastësisht nga gabimi i një gazetari danez. Peter Hammb, solli me vete një koleg, Hugo Shulzin. Hugo qëndroi në Mesas dy javë në apartamentin e Peterit …

Kur u kthye, shkroi një artikull për qytezën. Gabimisht ai kujtoi se emri Mesas vinte nga Messia dhe jo nga Mes, vija e mesme, ndarja përgjysmë. Shkroi se ai është qyteti i çudisë dhe i mrekullisë, se ai vend do bëhet Messia e Europës, do udhëheqë Europën e Bashkuar. Kjo zuri vend dhe nuk dëgjonte njeri ta korrigjonte.

  • E dëgjove mo, këtu kalon qendra …
  • Ç’qendër mo Naskë…?
  • Po qendra e botës mo Mitro… dhe nuk e dinim!
  • E po kështu janë gjërat nganjëherë, si padashur…
  • Po thonë se këtu do bëhen zyrat e Evropës…
  • Lum si ne… do pasurohemi..
  • Blejmë zinxhira, orë të vjetra, flori të përdorur, dekorata të punës të luftës, medalje trimërie… shesim makina roje, brisqe.

Çalamani u duk prapë si u zhduk ca kohë pa lajm e gjurmë. Nuk hapej, nuk tregonte ku kish qenë, po sipas të folurave kish qenë në Greqi dhe e kishin kthyer. Pastaj u bë sekser.

  • Dëgjo Lenë, mora vesh se ke një gjyq në Fier.
  • Mos kujto se ke të drejtë dhe do e fitosh, duhet të paguash. Unë e di si bëhet kjo punë, duhen 300.000 të vjetra, dhe e fiton gjyqin … kësaj i thonë punë … që gjyqin e fiton vetë … ku ka më mirë… vetëm bëji gati ato të shkreta. Ndryshe as mos prit gjë në favor.

Foto: Në promovimin e librit të autorit Maks Velo “Klubi Karavasta”.

Anti-Social Media: The Impact on Journalism and Society. Edited by Mair, Clark, Fowler, Snoddy & Tait

Anti-Social Media: The Impact on Journalism and Society

Edited by John Mair, Tor Clark, Neil Fowler, Raymond Snoddy & Richard Tait.

Çmimi: £19.95; libri mund të porositet on-line në adresën elektronike: Richard@Abramis.co.uk 

Shkëputur nga: Open Democracy UK

Përshtati në shqip: Valbona Nathanaili

Përfytyroni bashkë me mua: Jemi në vitin 2004! Një student i vitit të dytë në universitetin e Harvardit me emrin Zuckerberg, ulur në krevatin e dhomës së tij, në konvikt, godet, pareshtur, tastierën e kompjuterit – po merret me idenë që ka “marrë borxh” nga dy studentë të tjerë. Për këtë, i duhet të shkruajë kodet e nevojshme që ta shndërrojnë këtë ide në realitet: një rrjet social i pranishëm në internet. Por përveç idesë i duhen edhe ca para, të cilat i merr borxh nga Eduardo Saverin, një nga shokët e tij. Shumë shpejt ideja shndërrohet në realitet. Ai e quan “The Facebook”.

Katërmbëdhjetë vjet më vonë, ish-studenti i Harvardit mishëron, në një, sa i takon pasurisë, John D. Rockefeller dhe William Randolph Hearst të marrë së bashku. Në fillimet e shekullit të 20-të, Rockefeller kontrollonte rrjedhën e naftës, ndërsa Hearst kontrollonte rrjedhën e informacionit. Në shekullin e 21-të, Zuckerberg kontrollon edhe rrjedhën e naftës së re (të dhënat), edhe rrjedhën e informacionit (sepse njerëzit i marrin gjithnjë e më shumë lajmet nga platforma që është nën kontrollin e tij). Perandoria Zuckerberg përfshin më shumë se 2.2 miliardë njerëz dhe vetë ai ushtron kontroll absolut mbi të. Në dokumentin që pasqyron aktivitetin e kompanisw së tij shkruhet:

  • Mark Zuckerberg, themeluesi ynë, kryetari dhe administratori, ka aftësinë të ushtrojë të drejtën e votës në respekt të një shumice që e ushtron këtë të drejtë mbi kapitalin tonë dhe po ashtu ka aftësinë të kontrollojë rezultatin për çështje që u paraqiten aksionarëve për aprovim, përfshirë zgjedhjen e drejtorëve dhe çdo bashkim, shkrirje ose shitje të të gjitha ose pothuaj të gjitha pasurive tona. Ky kontroll i përqendruar mund të vonojë, ndryshojë, ose parandalojë ndryshimin e kontrollit, bashkimit a shkrirjes, konsolidimit ose shitjes së të gjitha ose pothuaj të gjitha pasurive tona që mbështesin aksionarë të tjerë, ose në të kundërt, ky kontroll i përqendruar mund të rezultojë në përfundimin e një transaksioni që aksionarët e tjerë nuk e mbështesin…

Një përqendrim i tillë pushteti në kontrollin e korporatave është i pazakonshëm për institucionet e mëdha publike dhe ngre pyetje rreth dy karakteristikave shumë të rëndësishme në funksionimin e tyre: mënyrës së qeverisjes dhe përgjegjshmërisë sociale. Por këto probleme marrin natyrë akute në rastin e perandorisë së Zuckerberg, sepse zotëron jo vetëm pushtetin ekonomik të një monopoli (në fushën e rrjeteve sociale, Facebook nuk ka asnjë konkurrent serioz), por edhe sepse operon me një model biznesi që ndikon në proceset demokratike dhe, ndoshta, ka ushtruar ndikim edhe në rezultatet e referendumit “Brexit” të vitit 2016, edhe në zgjedhjet elektorale të ShBA, si edhe në raste të tjera.

Me këtë, nuk duam të themi se Zuckerberg vetë po udhëhiqet nga objektiva politikë të caktuar, – së paku jo për momentin. Por pretendimi është, që, a) sistemi i kompjuterizuar dhe i targetuar për reklama i Facebook-ut mund të shfrytëzohet (dhe është shfrytëzuar) nga aktorë të ndryshëm politikë në kërkim të transmetimit të mesazheve politikë ose ideologjikë tek përdoruesit e kësaj platforme, profili i të dhënave të të cilëve tregon se janë mikpritës të tyre; dhe që, b) rezultati i “armatosjes” së medias sociale mund të jetë, në rastin më të mirë, anti-social dhe, në rastin më të keq, anti-demokratik.

Por gjëja që të revolton më shumë në gjithë historinë e zbulimit të shfrytëzimit nga politika që i është bërë kësaj medie sociale në periudhën 2016-2017 është habia fillestare, si dhe mohimi i Zuckerberg dhe zyrtarëve të lartë të administratës së tij, se një gjë e tillë mund të kishte ndodhur!

Habia dhe mosbesimi i tyre referojnë disa ose të gjitha supozimet e mëposhtme:

  • shkallë shumë të lartë naiviteti politik
  • rastin serioz të një verbërie të vullnetshme për çfarë ndodh përreth
  • vendosmëri cinike për të shmangur diskutimin publik rreth shkakut kryesor të gjithë këtij shqetësimi: modelin e biznesit të korporatës dhe nivelin e llojin e përgjegjshmërisë që shoqërojnë pushtetin që zotëron pronari i saj.

Modeli i biznesit: kapitalizmi i vëzhgimit

Pesë korporatat më me vlerë në botën perëndimore: Apple, Alphabet (pronari i Google), Amazon, Microsoft dhe Facebook janë sipërmarrje digjitale. Nga këto, tre prej tyre, Apple, Amazon dhe Microsoft kanë, relativisht, modele konvencionale biznesi: prodhojnë të mira materiale, si dhe/ose shërbime, për të cilat ata që paguajnë janë konsumatorët; ndërsa dy të tjerat, Google dhe Facebook, ofrojnë shërbime që janë pa pagesë, në këmbim të së drejtës për të shfrytëzuar dhe monetarizuar informacionin personal të përdoruesit, po aq sa edhe për të gjurmuar të dhëna që kanë lidhje me të. Në këtë mënyrë, të dhënat e grumbulluara, të përpunuara dhe të grupuara, ofertohen te reklamues të mundshëm – klientët aktualë të kompanisë – ndërkohë që këta të fundit ndërtojnë strategjitë e tyre të reklamimit, duke zgjedhur te cili përdorues do e çojnë reklamën. Një filozofi e tillë përmblidhet shpesh me thënien: “Nëse shërbimi është pa pagesë, atëherë produkti jeni ju”.

Google dhe Facebook operojnë me ndihmën e asaj që ekonomistët e quajnë treg dy-kahesh: të ardhurat nga klientët (reklamuesit) në njërën anë, mbulojnë shpenzimet e përdoruesve në anën tjetër. Këto vitet e fundit është krijuar termi kapitalizmi i vëzhgimit, për të përshkruar këtë lloj model biznesi. Ndonëse Google dhe Facebook e portretizojnë vetveten si kompani teknologjike, më e saktë dhe korrekte është t’i referojmë si sipërmarrje nxjerrje dhe shfrytëzimi, njësoj si kompanitë e minierave dhe të karburanteve. Bizneset e minierave dhe të karburanteve kanë, si lëndë të parë, burimet natyrore të nëntokës, të cilat më pas i përpunojnë, procesojnë dhe shesin te konsumatori. Facebook dhe Google bëjnë diçka të ngjashme, por burimet që shfrytëzojnë, përpunojnë, procesojnë dhe monetarizojnë janë tërësisht digjitale: të dhënat gjenerohen nga gjurmimi i aktivitetit të përdoruesve në platformën e tyre.

Gjithsesi, ekziston një dallim rrënjësor ndërmjet sipërmarrjeve të minierave dhe naftës dhe dy gjigantëve të teknologjisë: ndërkohë që rezervat e burimeve natyrore janë, në vështrim të fundit, të kufizuara dhe shkojnë drejt mbarimit, rezervat e “burimeve” që shfrytëzojnë    Google dhe Facebook, parimisht, janë të pafundme, sepse janë krijuar mbi bazën e filozofisë që në gjuhën e industrisë quhet përfshirje e përdoruesit: për shembull, aktiviteti on-line i përdoruesit. Shkalla dhe volumi i kësaj përfshirjeje janë të paimagjinueshme: çdo minutë, në Facebook postohen 510 000 komente, 293 000 statuse dhe 136 000 foto.

Në këtë mënyrë, sa kohë që përfshirja e përdoruesve është ajo që prodhon të dhëna që monetarizohen, imperativi kryesor i këtij lloj modeli biznesi është rritja, në mënyrë të vazhdueshme, e përfshirjes. Në rrjedhojë, kompanitë ndërtojnë teknologji të mahnitshme dhe projektojnë instrumente që nxisin përdoruesit të shpenzojnë jo vetëm më shumë kohë në platformat e tyre, por edhe të përfshihen në mënyrë sa më aktive.

Pjesa më e madhe e funksionimit të këtyre pajisjeve mbështetet në hulumtimet rreth psikologjisë së sjelljes njerëzore, në mënyrë të ngjashme me filozofinë e ndërtimit dhe funksionimit të makinetave që gjenden në kazino. Për shembull, disa prej tyre krijojnë varësi, ndërkohë që të tjera shfrytëzojnë dobësitë e njerëzve në përdorimin e teknologjisë (për shembull, duke aktivizuar sistemin bazë të modelimit, si autoplay në rastin e videove, variant të cilin shumë përdorues nuk janë në gjendje ta ndërpresin dhe për këtë arsye e shohin deri në fund). Kompanitë ndërmarrin me mijëra eksperimente në ditë, në kohë reale, të tipit A/B, pra që kërkojnë të zgjedhësh ndërmjet dy varianteve kush është  më i miri, dhe që rrisin në mënyrë shumë efektive përfshirjen e përdoruesve. Në mënyrë metaforike, përdoruesit e rrjeteve sociale janë minjtë e pandërgjegjshëm në labirintet skinneriane (sipas emrit të shkencëtarit, B. F. Skinner), por shndërruar në të tillë për shkak të dëshirës e kënaqësisë së tyre dhe që për shumë studiues bëhet shkas për ta emërtuar median sociale si “ekonominë e dopaminës” (ndryshe, substancës përgjegjëse për transmetimin e sinjaleve nga një qelizë në tjetrën në trupin njerëzor).

Sa i takon kërkesave, për ne, si qenie humane, sjellja dhe përfshirja në aktivitete sociale luajnë një rol të rëndësishëm në funksionimin e makinerisë sonë. Në rrjedhojë, si qenie humane jemi subjekt i thjeshtë i një intervali të gjerë paragjykimesh, të cilat shfrytëzohen më së miri nga media sociale. Shembuj të mirënjohur janë paragjykimi konfirmues (tendenca për të kërkuar, interpretuar, fokusuar dhe kujtuar atë lloj informacioni që është në përputhje me gjykimet e vlerat që kemi) dhe deduksioni hiperbolik (tendenca për të preferuar më shumë atë që të shpërblen menjëherë, në çast, krahasuar me shpërblimin që mund të marrësh më vonë, që ndryshe njihet nga ne në formën e fjalës së urtë “Më mirë një vezë sot, se një pulë mot”). Nga pikëpamja e përfshirjes në aktivitete sociale, shembull i mirënjohur është homofilia (tendenca për t’u shoqërizuar dhe krijuar lidhje sociale me qenie njerëzore të ngjashme).

Por ajo për të cilën bota është zgjuar shumë vonë është të kuptuarit se gjendemi në vorbullën e një stuhie perfekte, krijuar nga sinkronizimi i një numër forcash të fuqishme: efekti i  rrjetit social, që ka çuar në emergjencën e monopolizimit global; modeli i biznesit të kapitalizmit të vëzhgimit, me kërkesën e pangopur për sa më shumë përfshirje të përdoruesve; zbatimi me shejtanllëk i psikologjisë së sjelljes për projektimin dhe ndërtimin e aplikimeve, shërbimeve dhe pajisjeve që krijojnë varësi; paragjykime konjitive, që janë pjesë e psikologjisë së qenieve humane; tendenca e fuqishme për të qenë pjesë e një grupi (që me shumë gjasë duhet të jetë trashëgimi e grupimeve të hershme sociale të qenieve njerëzore) dhe që ka çuar në krijimin e shoqërive digjitale on-line; si dhe shndërrimi i medias sociale në armë nga aktorët politikë.

Përmbajtja e gjeneruar nga përdoruesi, ose thika me dy presa

Në mesin e viteve 1990, kur interneti filloi të shndërrohej në modë të përgjithshme, u përshëndet si teknologjia që do të demokratizonte botën dhe do mund të nxirrte në pah anën e brendshme, kreative, të njerëzve. Por në vend që njerëzit e zakonshëm të ishin konsumatorë pasive të përmbajtjeve krijuar nga korporatat në këtë ekosistem, anashkaluan rojtarët e publikimeve të medieve analoge.

Mundësitë e “funksionimit të internetit” shprehen në mënyrë të shkëlqyer në librin The Wealth of Networks, me autor Yochai Benkler, studiues në Harvard, botuar më 2006. Ndonëse teknologjia përmbante (dhe e përmban) gjithë atë potencial të fuqishëm dhe demokratizues që portretizon aq bukur Benkler, në fakt, vetëm një pjesë relativisht e vogël e saj kishte gjetur përdorim në mënyra kreative. Por gjithçka ndryshoi me mbërritjen e Facebook dhe YouTube, dy shërbime që bënë më shumë se të thjeshtë që çdo përdorues të hidhte në rrjet përmbajtjen e tij. Sigurisht që pjesa më e madhe e kësaj përmbajtjeje duhet përshëndetur për larminë e bukurinë e saj (ndonëse një pjesë e mirë nuk do t’ia dijë fare për të drejtat e autorit), por që në fillimet e kësaj ere, për shumë nga ne u bë e qartë se platforma të ndryshme të medias sociale nuk ishin më shumë se një pasqyrë e natyrës njerëzore… dhe ajo që dukej në pasqyrë jo rrallë ishte e pakëndshme dhe e tmerrshme. Për më tepër, u konstatua se në shumë nga këto përmbajtje ekstreme ose problematike, numri i përdoruesve rritej nga dita në ditë, që përkthehet në gjenerimin e më shumë të dhënave të monetarizueshme për platformat në të cilat publikoheshin.

Reagimi i Facebook-ut ndaj këtyre konstatimeve fillimisht ishte shumë i thjeshtë: barrën e përgjegjësisë e ka përdoruesi, i cili mund të vendosë një shenjë të caktuar në se përmbajtja është problematike ose e papranueshme, gjë që do të thotë se pronari i platformës mund të ndërmarrë një rishikim a gjykim më të thelluar të saj. Kjo mënyrë rastësore të sjelli ndaj përmbajtjes, u konfirmua me ligj, falë “Section 230” të “US 1996 Communications Decency Act”, i cili e çliron pronarin e platformës që ofron shërbimin nga detyrimi ligjor për cilësinë e përmbajtjes që publikohet nga aktorë të ndryshëm. Por në dritën e shumë zhvillimeve të reja, si shndërrimi në armë i medias sociale nga aktorët politikë në vitet 2016 dhe 2017, zbulimi i rolit që shërbimi i Facebook kishte luajtur në spastrimin etnik në Mianmar dhe Sri Lanka, dështimit të vetë kompanisë në heqjen e përmbajtjeve që nxisin urrejtje dhe teori konspirative, si dhe të një vargu të gjatë skandalesh, kjo lloj sjelljeje “prej të lehti”, në vitin 2018 u bë e papranueshme dhe sot kompania po lufton – me efikasitet të dyshimtë – të frenojë abuzimet që shfaqen në platformën e saj, si dhe aftësojnë këdo të publikojë çfarë do dhe kur do.

Mostra e Zuckerbergut

Facebook-u i Zuckerberg-ut është një monstër. Por ndryshe nga Frankenstein, ai është akoma i dashuruar me krijesën e tij,  e cila e ka bërë më të pasur se Croesus dhe sundimtarin e padiskutueshëm të një perandorie me 2.2 miliardë përdorues. Akoma, kjo perandori vërtet i ka dhënë ndjesinë e madhe të pushtetit, por bashkë me të edhe të gjitha përgjegjësitë që rrjedhin prej tij. Për fat të keq, gjithnjë e më shumë po bëhet e qartë se krijesa po del jashtë kontrollit dhe se vetë ai është i shqetësuar për pushtetin në zotërim, ndërkohë që ka pak ide të mira se si duhet të heqë dorë nga një numër përgjegjësish që nuk është në gjendje t’i përmbushë.

Një ilustrim i mirë i sa më sipër gjendet në intervistën që shefi i Facebook ka dhënë për gazetaren e teknologjisë Kara Swisher në verën e vitit 2018. Biseda përfshin një gamë të gjerë argumentesh, por ne na interesojnë disa prej tyre, në të cilat vihet re paaftësia e Zuckerberg  për të rrokur shkallën e problemeve që ka hapur krijesa e tij për ne si shoqëri.

Njëra prej tyre dhe më e dukshmja është keqinformimi ose lajmet e rreme.

  • Qasja jonë ndaj lajmeve të rreme, – shprehet Zuckerberg, – nuk është të themi se ju nuk duhet të thoni diçka që është gabim. Mendoj se kjo do të ishte shumë ekstreme. Çdo njeri mund ta këtë gabim, dhe nëse do marrim shënim sa herë dikush shprehet gabim dhe kupton një a një tjetër gjë gabim, atëherë bota do të ishte e vështirë t’u jepte njerëzve zë dhe të shprehnin atë të për të cilën shqetësohen më shumë.

Në vijim, Swisher e pyeti rreth “Infowars”, një faqe me profil të lartë të djathtë, e cila ka në Facebook më shumë se 900 000 ndjekës, por që rregullisht poston lajme të rreme e teori konspirative, përfshirë pretendimin se goditja në masë në Sandy Hook nuk ka ndodhur kurrë. “Infowars” vazhdon të lulëzojë në Facebook, edhe pse Zuckerberg pranoi se pretendimi për Sandy Hook i kësaj faqe është i rremë. Pyetja q♪7 shtrohet është: Pse ndodh kjo? “Sepse çdo njeri mund të gabojë!”, apo për shkak të 900 000 ndjekësve të faqes? Swisher nuk ia drejtoi këtë pyetje, por investigimet e Kanalit 4 të një firme irlandeze për mënyrat e moderimit të përmbajtjeve të faqeve nga grupe të caktuara, tregonin se përmbajtja që vihet në pikëpyetje në faqet Facebook me numër të madh ndjekësish është e pamundur të fshihet a ndryshohet, edhe pse në një lagje të Dublinit mund të ketë përdorues të traumatizuar prej saj – në të kundërt, vendime të kësaj natyre i referohen dhe nënshtrohen gjykimit të rrjetit të rëndë të menaxhimit.

Gjithsesi, pjesa më e çuditshme në intervistën me Swisher ka lidhje me mohimin e Holokaustit – një temë që hapet nga vetë Zuckerberg:

  • Unë jam hebre dhe e di që janë një bashkësi njerëzish që mohojnë se Holokausti ka ndodhur ndonjëherë. Sigurisht që një gjë e tillë për mua është shumë fyese, por në fund të ditës nuk besoj se platforma jonë duhet t’i mbylli faqet e këtyre njerëzve, sepse mendoj që njerëz të ndryshëm mund t’i konceptojnë gjërat gabim. Nuk mendoj se e mendojnë qëllimisht gabim, por mendoj se është e vështirë të vësh në dyshim qëllimin dhe ta kuptosh qëllimin.

Nëse mendoni se këto deklarata janë të çuditshme, mirëserdhët në klub! Fillimisht mund të themi se Zuckerberg është një sociopath, i cili është në kërkim të sa më shumë përmbajtjeve (ose përdoruesve) – qofshin të dyshimta a banale, – por nëse kanë aftësinë të maksimizojnë përfshirjen (që do të thotë edhe të ardhurat) janë të mirëpritura, pavarësisht pasojave! Një konkluzion i dytë është se Facebook është, sot, aq i madh, sa pronari i saj e sheh veten si qeverisës, me të gjitha përgjegjësitë kuazi-kushtetuese për mbrojtjen e fjalës së lirë. Por është vetëm një iluzion: Facebook është kompani, jo demokraci! Së treti dhe më e mundshmja si mundësi, pronari i Facebook është trembur nga mundësia e të qenit nën akuzë se ka mbajtur anë në polarizimin histerik që ka çuar në zgrip politikën amerikane (në të vërtetë edhe atë britanike).

Duket sikur, papritmas, Zuckerberg është bërë i ndërgjegjshëm për monstrën që ka në zotërim. Sikundër shprehet Kevin Roose, gazetari i New York Times, çrregullimi në rritje i sjelljes së Zuckerberg mund të jetë simptomë e një pamje më të madhe: “Ai ka ndërtuar një kompani që ka gëlltitur gjithë komunikimin dhe median e pjesës më të madhe të botës. Ndërsa tani po shohim se si kërkon të shmanget nda drejtimi… Problemi me sundimin e botës është se duhet të qeveriset, por duket sikur ai nuk dëshiron ta bëjë një gjë të tillë”.

Në këtë rast, shtrohet pyetja: Kush do ta marr këtë rol?