Demokratizimi i Shqipërisë, demokratizimi nga brenda Autor Theodore Kaltsounis

Demokratizimi i Shqipërisë. Demokracia nga brenda. Autor Theodore Kaltsounis

Përkthyen nga anglishtja: Milika Dhamo & Valbona Nathanaili    

ISBN 978-99956-39-90-7 / Tiranë, korrik, 2013

Besimi i Prof. Kaltsounis se demokracia mund dhe duhet të mësohet e aplikohet në shkollë

Book review

Nga Prof. Dr. Milika Dhamo & Prof. Asoc. Dr. Marjana Sinani 

Prof. Theodore Kaltsounis në këtë botim, sjell të strukturuar dhe në mënyrë analitike, përvojën prej një dekade të punës së tij në Shqipëri. Autori argumenton idenë e domosdoshmërisë së bashkërendimit të ndërtimit të institucioneve demokratike me zhvillimin e demokracisë “së brendshmi”. Ai analizon modelin e investimit strategjik të demokratizimit së brendshmi të Shqipërisë, një model që Ted e ideoi dhe udhëhoqi si edukator e sociopolitolog, por edhe si qytetar dhe shtetas i tri shteteve me histori të ndryshme zhvillimi të demokracisë.

Ted sjell në këtë manual mendimin e tij se “demokracia nuk importohet, por zhvillohet nga brenda”, se “përkujdesja për ndërtimin e institucioneve demokratike është e pamjaftueshme pa lartësimin e qytetarit”. Ai përshkruan punën stadiale të bërë në Shqipëri gjatë viteve 1992-2002 ku ai udhëhoqi me besimin dhe argumentet se shkolla është vendi ku mësohet dhe aplikohet demokracia. Prof. Kaltsounis përshkruan instrumentet, dimensionet dhe strategjitë e domosdoshme në fushën e edukimit për demokraci.

Përgjatë këtij libri shumë interesant, Prof. Kaltsounis rithekson besimin se të dokumentosh filozofinë, dilemat, paradokset, sfidat, zgjidhjet dhe gjithë itinerarin që kaloi projekti kombëtar “Edukimi për demokraci në shkollën Shqiptare”, në vitet 1995-2005, më shumë se detyrim vetiak i ndërmarrë që në vitin 1946, është detyrim profesional për t’i lënë shkollës shqiptare një histori suksesi në fushën e edukimit për demokraci. Ai përshkruan qëllimin, fazat, objektivat, terrenin shkollor shqiptar, ekspertizën shqiptare, ekspertizë që jo vetëm dëshironte, por dhe mësoi të përmbushë qëllimshëm disa nga dimensionet e edukimit për demokraci në gjithë hapësirën shkollore në Shqipëri.

Prof. Kaltsounis vjen me bilancin e aktiviteteve për demokraci së brendshmi që u shtrinë në një hark kohor relativisht të gjatë dhe që ngërthyen gjithë sistemin arsimor në mbarë vendin. Ai analizon perspektivat që hapën konferencat kombëtare fokusuar në edukimin qytetar demokratik në shkollë, potencialin që krijuan rreth 2500 mësues të trajnuar në gjithë vendin, shansin që dha botimi i 23 manualeve shkollore mbi demokracinë dhe mësimin e saj, qëndrueshmërinë që solli përfshirja e universiteteve të përgatitjes së mësuesve dhe vijimësinë qe solli ngritja e pesë Qendrave Universitare të Edukimit Qytetar Demokratik në Shkodër, Korçë, Gjirokastër, Elbasan dhe Tiranë.

Përgjatë këtij libri Ted vjen realist dhe inspirues. Ai arsyeton rreth idesë se rruga për të ndërtuar dhe brendësuar demokracinë deri në nivelet e të ndërgjegjshmes, përballet me “kurthet” që ngre e djeshmja. Ted zhvillon dhe mbron idenë se investimet e bëra në fushën e shkencave sociale në shkollë nuk humbasin; ato riciklohen, ri-përmasohen, në kontekste të reja. Ai shpjegon pse zgjodhi shkollën, nxënësit, mësuesit dhe tekstet për të zhvilluar mendimin dhe veprimin qytetar e demokratik si rrugë të zhvillimit të demokracisë, ndërkohë që rryma sociopolitologësh ende investohen vetëm në modelimin e institucioneve qeverisëse dhe elektorale si determinantë të demokracisë. Ted ndriçoi një rrugë të re veprimi, që çon në ndryshime afatgjata në kulturën politike qytetare.

Kanë thënë për librin:

Valbona Nathanaili, Drejtore, UET Press

Me një gjuhë të thjeshtë dhe të sinqertë, në libër përshkruhet teoria dhe praktika e një megaprojekti afro 20 vjeçar për instalimin e demokracisë në Shqipëri nga brenda. Truri dhe mekanizmi lëvizës i tij, autori i lindur dhe rritur në Shqipëri Theodore Kaltsounis, me mbështetjen e vazhdueshme të Universitetit të Washingtonit dhe të agjencive të ndryshme në ShBA, arrin të krijojë e konsolidojë një rrjet të gjerë qendrash në të gjithë Shqipërinë për mësimin e demokracisë në shkolla. Libri është një leksion i hapur për dashurinë dhe përkushtimin ndaj koncepteve të tilla si demokracia dhe të drejtat humane, vendlindja dhe origjina, puna në grup dhe vetëmohimi. Faleminderit Ted për këtë leksion!

Prof. Asoc. Dr. Tonin Gjuraj, Rektor, UET

Paradigma e tranzicionit ka qënë paradigma dominuese, që ka ndikuar dukshëm në studimet e ndryshme mbi demokratizimin në Shqipëri. Libri i Prof. Theodore Kaltsounis “Demokratizimi i Shqipërisë – demokracia nga brenda” bën një analizë të kësaj paradigme, të mungesës së traditës demokratike në Shqipëri, barrierave, supozimeve, koncepteve dhe hipotezave kryesore që janë zhvilluar gjatë procesit të demokratizimit, si dhe spjegimin e disa proceseve demokratike në vend.

Asnjë libër ndoshta nuk spjegon më mirë, më kuptueshëm, më thjesht dhe më qartë sesa ky libër parimet demokratike, vlerat dhe shprehitë demokratike, ku autori nënvizon vlefshmërinë e tyre për shoqërinë dhe politikën shqiptare, një kuadër konceptual të edukimit qytetar demokratik, si dhe rrugën që nisi Shqipëria në përqafimin e këtij edukimi, nëpërmjet projekteve të dobishme të mbështetura në çdo aspekt prej qeverisë së SHBA-ve dhe ekspertëve të saj më të mirë në këtë drejtim.

Publikime të mëparshme

  • Theodore Kaltsounis, Teaching Social Studies in the Elementary School (1969)
  • Theodore Kaltsounis (with Celia Stendler Lavatelli and Walter J. Moore), Elementary School Curriculum (1972).
  • Theodore Kaltsounis, Teaching Social Studies in the Elementary School: The Basics for Citizenship, First and Second Editions (1979-1987)
  • Theodore Kaltsounis, The World and its People: States and Regions, First and Second Editions (1982 and 1986)
  • Theodore Kaltsounis, Geography of States and Regions (1988)

Shënime rreth veprës së Viola Isufaj Nga Dr. Gazmend Krasniqi

Kadare në letrat e sotme franceze Autor Viola Isufaj

Nga Dr. Gazmend Krasniqi

Si çdo letërsi e botës, edhe letërsia shqipe i nënshtrohet sistemit të vet letrar. Si çdo vepër serioze letrare, edhe vepra e Kadaresë i nënshtrohet këtij sistemi, nga pikëpamja e pararendësve letrarë dhe e rrezatimeve të saj. Nga kjo pikëpamje, studimet letrare shqiptare i kanë borxhe kësaj vepre, përveçse cilësore, edhe voluminoze. Me këtë studim – Rrezatime të prozës së Kadaresë në letrat frënge– jemi përpara një përpjekjeje për ta zbutur këtë vërejtje.

Një tregim dy-tri faqesh, me titull “Përpara banjës”, ka tërhequr vëmendjen në një kulturë të madhe, siç është ajo franceze, ku ndër kohëra kanë dalë “baballarë” të tregimit, qoftë edhe duke përmendur vetëm Mopasanin. Ky tregim, që do të rrinte mirë në çdo antologji të tregimit botëror, sipas një tipologjie bloomiane (Harold Bloom), i takon prirjes ala Borges, pra e kundërta e tregimit ala Çehov. Megjithëse moderniteti i prozës sonë fillon me tregimtarë, Koliqi, Kuteli, Migjeni, Pashku etj., studimet shqiptare, për arsye të ndryshme, letrare dhe joletrare, vetëm në dekadat e fundit kanë filluar ta respektojnë këtë fakt, duke fituar një farë respekti ky zhanër, i cili mundëson një kritikë të arketipit, dhe jo të mimësis, që përjashton sociologjinë e letërsisë, kuptuar si lexim që përjashton vetë veprën.

Është rasti kur kapërcehet edhe koncepti eliotian se krijuesit e papjekur imitojnë, krijuesit e pjekur vjedhin,krijuesit e këqij e shtrembërojnë atë që marrin, kurse krijuesit e mirë bëjnë diçka më të mirë me të ose të paktën bëjnë diçka tjetër. Fjala remix, e përdorur më tepër në fushën e muzikës, në fushën e letërsisë kupton variantin alternativ të një teksti. Burimet e ndryshme tekstuale riorganizohen, duke përftuar fjali të reja, histori të reja dhe mënyra të reja të mendimit mbi fjalët. Remix-i jep dorë për konceptin e vatrës dhe daljes prej saj, pra çadra e mjeshtrit mbetet e rëndësishme si pikë reference për tekstin që fitohet. Kjo të kujton punishtet artistike të epokave të mëdha të artit, ku mund të flitet për kanune dhe thyerje kanunesh, duke përforcuar idenë se arti më tepër ka dalë nga arti sesa nga jeta.

Ballafaqimi me një kulturë dhe sistem tjetër letrar i japin vlerë mundësive së “leximit” të ri, për të afruar shkrirjen e horizonteve të perceptimit, horizontin e veprës – përbërësit e veprës, që e bëjnë atë të lexueshme – me horizontin e lexuesit, tërësinë e kritereve normative të përvetësuara nga lexuesi – sepse tregimi ofron studime të thelluara dhe të përparuara, gjithmonë sipas kodeve që afirmon vetë.

 

 

Loja artistike si frymë poetike Nga Riza Braholli

Loja artistike si frymë poetike

Analizë teksti: Është aq vonë” Olimbi Velaj

Nga Riza Braholli

 Poezia në fjalë është ndërtuar si një dialog i subjektit poetik me një personazh të munguar, i ligjëruar si një hapësirë e munguar e që shfaqet vetëm si refleks i përthyerjeve të ndjesive, gjykimeve, përsiatjeve të subjektit me … tjetrin. Përgjigjet e tij janë hapësira mungesore, që ne i lexojmë si përgjegjëse të të kundërtave: të thënat e subjektit poetik përkundruall heshtjes dhe hijes që ne krijojmë prej reflekseve të fjalëve të poetit. “Çdo shfaqje – thotë Greimas – është e papërsosur: ajo e fsheh qenien…”[1] Natyrisht, me shfaqje ai nënkupton tërësinë e një poezie si konkluzion të qenies poetike, por në rastin tonë mendojmë se na ndihmon për të kuptuar domethënien që rrjedh prej lojës poetike.

Ligjërimi është i ndërtuar me një ton bisedor e paksa pesimist, mllef e dhimbje. Mjetet artistike ndërtohen nga fjalë pa ngarkesa simbolike dhe në dukje të zakonshme, me një lloj defiguracioni, por që, në sajë të pranëvënieve alogjike të fjalëve, me ndërtime sintaktike ku i jepet përparësi mendimit poetik, fshehin gjendje e domethënie me artikulime situatash të befasishme e të freskëta, me një rrjedhë harmonike e të natyrshme.

Le të fillojmë së pari me titullin, të cilin e përcjell edhe te vargu i parë: “Është aq vonë,” që është dhe titulli i poezisë. Me këtë sintagmë poeti ndërton të gjithë kohezionin e logjikës përmbajtësore dhe artistike që është nënteksti “nuk mund.” Ky inversion me theksin ritmik te o-ja, (vonë); – vini re: shfaqet si një zanore e gjatë – mbart dhimbje, por ndërkohë është një pohim i mohimit dhe bëhet filli poetik me të cilin endet gjithë poezia.

Por le t’i marrim leksemat me radhë. Folja është, me të cilën fillon vargu, i përgjigjet një kryefjale të munguar që duhet të shprehë një kohë. Te ky përfundim na çon ndajfolja vonë, i cili përcakton një çast të caktuar kohor dhe, nga ana e tij, vendoset pas ngjarjes apo veprimit të ndodhur që ka lënë tërë këtë gjendje. Subjekti poetik tashmë shfaqet si një subjekt i gjendjes, dhe i tërë projekti poetik ndërtohet mbi këtë nëntekst mohues. Më tej, ndajfolja sasiore “aq”, e bën edhe më të thellë pamundësinë duke konkluduar një çast të papërcaktuar e dikotomik, jo aq kohor sa marrëdhëniesor. Pra ky titull kthehet në një lajtmotiv a fjalë kyç, siç pëlqejnë ta quajnë strukturalistët, (në të gjithë poezinë përsëritet katër herë) një deduksion rreth të cilit do të sillet e përsillet e gjithë materia poetike. Dhe, për të arritur deri te ky deduksion paraprak, ligjërimi kalon nëpër labirinthe e abstraksione të ngritura mbi lëndë fizike e metafizike, si reflekson i sendërtimeve që ndodhin në aktin dhënës, po dhe marrës.

Le të shikojmë strofën e parë,

Është aq vonë sa të të rilind / vetëm nëpër ngjyrën e plumbit / nëpër fletë që ti ndoshta kurrë s’i lexon / Është aq vonë sa për të të humbur / Në tingullin e harruar të sendeve…

Në dy vargjet e para: “Është aq vonë sa të të rilind / vetëm nëpër ngjyrën e plumbit…” shprehja figurative ngjizet me materie drejt një abstraksioni fin metonimik: …të të rilind / vetëm nëpër ngjyrën e plumbit… Zhvendosja kuptimore na çon drejt një hullie domethënëse që plotësohet me vargun pasues “nëpër fletë që ti ndoshta kurrë s’i lexon”; logjika mentale e poetike na çon pikërisht te përfundimi se gjithçka ka përfunduar, por që, me ndajfoljen ndoshta ajo lë një derë gjysmë të hapur, një deriçkë me shumë. Pasiguria këtu më tepër shfaqet si dëshirë, por njëherazi edhe si trishtim. Ndajfolja krijon një luhatje e dramacitet të brendshëm, që, siç do ta shikojmë edhe më poshtë, krijohet me prekje plot delikatesë, të denja vetëm për dorën e një qëndistareje. Poetesha, jo në modelin e reales, po e të modeluarës artistikisht, e profilizon veten si të tillë; ajo mund ta krijojë atë nëpër ngjyrën e plumbit, duke abstraguar metonimikisht me lapsin, mjetin e shkrimit e jo vetëm me mjetin…, me fjalën si frymë; ai mund të rilindë nëpërmjet artit; është arti që rilind realitete të tjera me të drejtën e rikrijimit. Mos harrojmë postulatin biblik: “E para ishte fjala”

Dy vargjet e tjera “Është aq vonë sa për të të humbur / Në tingullin e harruar të sendeve…,” vijnë si figurë-situatë. Loja artistiko – poetike është mjaft e sofistikuar dhe të vë para një labirinthi abstrakt e shumështresor: ndërtohet me një shtresim situatash, duke luajtur me mungesën si kontekst i saj. Situata e parë ndërtohet nga sintagma – kyç “është aq vonë” dhe “sa për të të humbur.” Sintagma e dytë i përgjigjet kësaj sintagme – kyç në logjikën e ndërtimit të raporteve e lidhjeve me shenjën “humbur.” Pra krijohet situata e një humbjeje. Nëse do ta ndërtonim mendimin sipas sintagmave “Është aq vonë…” dhe “…për të të humbur / Në tingullin e harruar të sendeve;” dhe, nëse sintagmën e dytë do ta shkëputnim nga konteksi kohor i së tashmes, – sepse ajo, në fakt, vjen si një situatë e së shkuarës, – atëherë, i tërë imazhi që na përfytyrohet, është një imazh që operon me të kundërtën e tij; humbja në vetvete shkakton dhimbje. Situata e dytë ndërtohet nga një metonimi – situatë gjithë lëvizje, “Në tingullin e harruar të sendeve…”, që njëkohshëm i përgjigjet pyetjes që rrjedh nga situata e parë. Ku? “Në tingullin…” që përceptohet nëpërmjet një përgjimi ku flasin tingujt, që natyrshëm duhet të jenë intime dhe heshtja bëhet e dukshme, pikërisht, në sajë të tingujve “të harruar.” Dhe nuk e di sa bindës jemi, por mendojmë se koherenca logjike, ndonëse e sofistikuar, ndërtohet mbi pohimin konkludues ”Është aq vonë”, si dhe dhimbjen ndaj harresës, duke i qëndruar besnik mungesës, fillit të nëntekstit mohues “nuk mund” dhe dhimbjes për këtë të mundshme, duke na tërhequr për dore nëpër honin e labirinthet e qenies, duke na treguar edhe plasat më të holla e më të thellë të dhimbjes të krijuara nëpërmjet një loje të ndërlikuar poetiko – psikologjike: e vetëdijshme për atë që po ndodh, e painteres, e gjendur midis njohjes të së vërtetës (së mundshme) dhe të pranimit të saj si të pashmangshme.

“Dyert u mbyllën /…” Ky imazh metonimik ndarës, me të cilin fillon strofa e dytë,

Dyert u mbyllën / xhamat vetëm nga jashtë po ngjiten me natën / ndërsa ti, ti se si je / në gjithë këtë përhumbje prej muzgu të athët…

 vjen si shprehje dikotomike, duke luajtur gjithmonë lojën e nëntekstit analogjik, mbështetur e potenciuar më tej me vargun në vijim: “… / xhamat vetëm nga jashtë po ngjiten me natën / …”  Le të marrim xhamin si materie e zakonshme; dihet për çfarë shërben: të izolojë, ndajë dy hapësira, por dhe t’i lërë ato të komunikojnë vizualisht, pra, të depërtojë drita. Këto dy cilësi kaq të rëndomta, në sajë të kontekstit, kthehen në mjete të holla shprehjeje artistike. Në një mënyrë, që ne do të thoshim naivisht, shohim një pohim të gjithëdijshëm që xhami ngjitet vetëm me një anë, “me natën nga jashtë,” duke pohuar e theksuar pikërisht ndarjen, që më nuk është një ndarje vetëm fizike, por më shumë shpirtërore, metafizike. Në fakt, nata, si imazh realist, është një “objekt,” arketip artistik i së keqes, që shërben për thellimin e domethënies drejt një kuptimësie koherente me përjetimin bosht, të shprehur që nga kreu e deri në fund: të ndarjes dhe të së pamundurës, për të rilindur atë që është e pamundur, se tashmë “Është aq vonë.”

Pra, interpretimi na çon në konkluzionin se tjetri është pjesë e natës, apo nata vetë dhe loja e krijimit vazhdon po me ato mjete të imta nëntekstore e mungesore, për t’u hapur dhe shfaqur e drejtpërdrejtë, duke i dhënë një tonalitet më të lartë e duke e pasuruar edhe me një ritëm të ri. Po të shohim elementet e saj eufonikë, shikojmë që i-ja është artikuluar tri herë dhe e ndjekur gjithashtu nga gjysmëtingullorja j dhe me zanoren e zgjatur e, që i jep një ton trishtues e veleritës, si një rënkim të fshehur: …ndërsa ti ti se si je / në gjithë këtë përhumbje prej muzgu të athët…

Ndoshta mund t’ju duket një gjykim naiv, por askush nuk e kundërshton dot se iii… pra i-ja e zgjatur, për shembull: iii sa i lig…, sa i keq!!!, megjithëse duket si shprehje naive fëmijërore, në tekst, e potencuar me ndajfoljen sa, ajo rezonon, jo vetëm objektin të cilit i drejtohet thënia, por dritëson edhe subjektin. Pra, përsëritja e aliterative e eufonike e i-së, e shkrirë me përemrin ti të përsëritur, na çon drejt një përmbajtjeje dhe domethënieje sintonike e harmonike në koherencë me atë çka shprehet në vargjet më sipër, po dhe në vargun pasardhës.

Le të zgjatim pak lupën edhe mbi këtë varg, në dukje plotës i mendimit të mësipërm poetik. Ajo çka na del nga shqyrtimi i fjalëve që fshehin figurativitet: “përhumbje,” “muzgu të athët,” është plotës edhe i ndjenjës. Shqyrtojmë fjalën përhumbje. Ky emër shërben për të metaforizuar të gjithë situatën (pra, atë çka u tha më sipër). Ndërsa metafora “muzgu i athët” është pjesë e dekorit tjetër, shkaktarit të përhumbjes, muzgut të athët. Nuk biem ndesh nëse themi se i-ja neveritëse që thamë më lart është në sintoni kuptimore e konotative me të athtën, të papëlqyeshmen që e shkakton atë. Gjithashtu, pa harruar reticencën që përsëritet në të katër strofat, që, në poezi, qëllimisht apo jo, janë renditur si një e tërë. Kjo figurë, hapësirë mungesore e vendosur qëllimisht katër herë e me një rezonim ritmik, na jep mundësi ta plotësojmë edhe më tej me shenja përkuese të kodit tonë gjuhësor. Pa e tepruar do të thoshim se kjo mënyrë të shprehuri i jep një tis fisnikërie buzëhollë e plot elegancë të përmbajtur.

Në strofën e tretë,

E ndezën dritën/ për të shfletuar relievin letargjik të tipareve / po s’mund të gjykoj / sepse brenda meje ka terr / gjer në dëshirën e ngadaltë të fundosjes / kur ti mbetesh një hije e bruztë ndajnate…

Poezia, në dukje, si vijimësi e mendimit poetik të strofës më sipër, vazhdon të na flasë drejtpërdrejt. E nis me një varg të zhveshur, pa ngarkesë figurative, por në sintoni me gjendjen përjetuese e emocionale të subjektit poetik, gjithashtu dhe si një vetëfshikullim i përmbajtur. Më tej, nëse e marrim si një të tërë me vargun më poshtë “E ndezën dritën / për të shfletuar relievin letargjik të tipareve”, atëherë do të thoshim se ai e kryen më së miri rolin e dyfishtë: a. i zhveshur, dhe b. si mjet poetik, tashmë jo si dritë e zakonshme, por si dritë që ndriçon e hyn brenda qenies për të zbuluar thellësirat dhe majat, gjë që ajo na e shpreh figurativisht me “…relievin letargjik të tipareve”, duke parë veten si një qenie komplekse e universale. Kështu, loja metonimike, si shprehësi moderne e fjalës, përdoret me masë e në vendin e duhur, duke ruajtur edhe lojën ritmike, edhe lojën kuptimore, të kodifikuara harmonikisht në të gjitha shtresat. Po pse  “letargjik”? As këto vogëlsira në dukje, nuk i shpëtojnë penës intuitive. Sapo analizuam në vargjet më sipër “përhumbjen.” Po a s’është letargjia përhumbje, përgjumje? Besoj nuk gaboj nëse them se kjo qasje është tepër moderne; ka një pranim të vuajtjes, të dhimbjes, qetësisht, si një gjë e natyrshme, duke na paraqitur edhe norma të reja qëndrimi në marrëdhëniet sociale. Në vargjet më tej, këto marrëdhënie, përveçse formalizojnë një gjendje artistike, shtrihen edhe në planin ideor e përmbajtësor, si për të thënë se e vërteta është e thellët dhe e errët duke krijuar një dramacitet të brendshëm më shumë me veten se me “tjetrin”; dhe kjo errësirë vjen si një gjendje, rezultat i kësaj marrëdhënieje që ne e shohim në zgrip: “po s’mund të gjykoj / sepse brenda meje ka terr…”

Gjykoj… përse gjykoj? Po çfarë mund të gjykojë? Mund të kemi një veprim të gabuar, një situatë, rrjedhojë e këtij veprimi, hamendje pa fund. Po vetë folja gjykoj dhe modalja mohore s’mund, e ndriçuar nga ndajfolja e shkakut, sepse. Pra ajo ka të drejtën të gjykojë dhe as që e vë në diskutim këtë drejtë, megjithëse është e vetëdijshme për luhatësinë e vet, sepse, po të shprehemi me fjalët e vargut: brenda meje (saj) ka terr. Le ta marrim në shqyrtim këtë sintagmë. Është terri ai që pengon gjykimin. Po ç’është ky terr? Metafora na shpërfaq një ngjyrim dramatik, një kompleksitet dëshirash, ndjenjash e përjetimesh që thellohet më tej me vargun: “gjer në dëshirën e ngadaltë të fundosjes.” Por le të hedhim dritë e të qartësojmë më tej sintagmën dëshirë e ngadaltë. Më sipër thamë se ndajfolja “ndoshta” krijon një luhatje e dramacitet të brendshëm. Mendojmë se ky dualitet përjetues shfaqet si një fill i hollë gjatë gjithë poezisë, duke krijuar një gjendje të trazuar e komplekse plot dramacitet. Pra e shikojmë edhe te kjo sintagmë që ftillohet edhe më shumë me fjalën “fundosje.” Kuptimi zhvendoset nga një zinxhir figurash abstraguese në të tre vargjet e strofës, sepse brenda ka terr, gjer në dëshirën e ngadaltë të fundosjes, kur ai mbetet një hije e bruztë ndajnate. Shohim se ndërtohen dy raporte të ndërthurura pazgjidhmërisht me njëri-tjetrin: raporti me tjetrin dhe raporti me veten. Përgjigjja duket se na çon drejt një domethënieje mjaft të mjegullt, por po ta shohim nga këndvështrimi përmbajtësor dhe ideor, duket sikur na thotë se çdo ndarje i ka të dy anët, viktimat. “Terri” në vetvete duket si i papërcaktuar, por ai errëson gjykimin dhe ky “terr” mund të vijë nga përplasjet, zjarret, shuarjet e dilemat e brendshme. Ajo nuk merr përsipër të na rrëfejë një histori; ne shohim e ndjejmë vetëm tinguj e ngjyra, përjetime, gjendje, mendime, ndjesi që vijnë nga raporte e marrëdhënie të përcaktuara estetike. ka një prirje për nga perceptimi i përvojës estetike dhe vihet re ndërtimi i raportit të qenies me të vërtetën. Dhe Greimas thotë: (…) përvoja estetike ka një moment që i mundëson subjektit hyrjen, qoftë edhe në mënyrë kalimtare, te e vërteta e tij dhe e botës.[2]

Në strofën e fundit,

Tashmë të ikshëm si dita që/ Kthejmë kokën pas / Pa e ditur, pa e mësuar / Çastin e funeralit pa varr / Është aq vonë / Ka mbërritur koha e epitafeve…

 duket se ideja e subjektit poetik fillon të marrë formë. Koha kryesore mbi të cilën ndërtohet diskursi është e tashmja; vëmë re përsëritjen e shpeshtë të foljes është, por edhe tashmë, si konkludim e si fakt kohor prej nga bëhet gjykimi. Por edhe koha e foljeve të tjera është në të tashmen. Megjithatë, i gjithë ky rrafsh kohor ndërtohet përkundër një rrafshi tjetër kohor mungesor që është e kaluara, e cila ka sjellë këtë stad ku subjekti, që në titull, përsërit  e përsërit “Është aq vonë.”

Gjithashtu, vëmë re se sfondi që shoqëron perceptimin e subjektit është një tonifikim ngjyrash me rezonim përmbajtësor: metafora mbiemërore “të ikshëm” – diçka e paqëndrueshme; krahasimi “si dita që thyhet” – përforcim analog i të paqëndrueshmes. Dita që thyhet është një perëndim dhe në mungesë të hollësive na shërben metafora foljore dikotomike thyhet. Konotacioni i parë është ai i perëndimit të diellit, që vjen i shoqëruar me të ngjitha ngjyrat e një pasditeje. Konotacioni i dyti me thyhet shtreson një kuptim tjetër në sintoni me gjendjen marrëdhëniesore që dihatet nëpër rreshta, asaj që vdes e që përfundon. Vini re fjalët: të ikshëm, dita që thyhet, kokën pas, nëse ua nënshtrojmë grilave konceptuale do të shikojmë se çlirojnë të njëjtat ngjyra që përkojnë me një fund jo aq të pëlqyeshëm, për të përfunduar te nënteksti i “Është aq vonë”, – me përgjegjësen, nuk mund.

Por, duke qenë se na shërben për t’i shkuar hipotezës sonë deri në fund, le të  mbetemi te nocioni i kohës që, në këtë strofë, shfaqet i dukshëm në të dy planet: e kaluara e tashmja. “Kthejmë kokën pas / pa e ditur, pa e mësuar / Çastin e funeralit pa varr.” Janë këto vargje që më në fund na zbardhin e i hapin udhë imagjinatës sonë, për të tentuar drejt thellësisë, të vërtetës së mundshme: e shkuara, padija çfarë ka ndodhur, çastin e thyerjes, funeralit, që alogjikisht s’ka varr, etj. Atëherë le t’i marrim me radhë. Të kthyerit e kokës pas është një shprehje metonimike që e zhvendos fokusin e hulumtimit tonë për nga e kaluara; (mjafton ndajfolja e mënyrës pas). Por të kthyerit e kokës shpesh ka edhe dhimbjen për atë çka lënë pas e jo vetëm si dëftim. – Gjithmonë i mbetemi dualitetit ndjesor e kuptimor që mbart kjo poezi: dua, po nuk mund.

Më poshtë të dy sintagmat shugurojnë po këtë dhimbje; e dhimbja bëhet më e madhe kur s’dihet “çasti i funeralit.” Kjo figurë metonimike, përveçse na çon prapa në kohë, na thotë se ajo që ka ngjarë është një vdekje, që i bie të jetë edhe e pakthyeshme, duke qenë në sintoni me shprehjen – kyç që e kemi përsëritur kaq shpesh: “Është aq vonë”. Përveç këtyre hamendësimeve fjala “pa varr,” së bashku me “Çastin e funeralit” ndërton një sintagmë retorike alogjike që na çon drejt përfundimeve logjike: Dashuria, miqësia nuk prishen në një ditë të vetme, në një çast të vetëm.

Izotopia e kësaj poezie shfaqet nga fillimi në fund me “Është aq vonë”. Nuk mund të mungonte kjo sintagmë në mbyllje të poezisë, që së bashku me vargun tjetër metonimik të shoqëruar me retiçencë “Ka mbërritur koha e epitafeve…”, kthehet në një deduksion logjik, kuptimor e artistik. Vëmë re se të dyja kohët, porsi dy drejtëza jo paralele, vinë e priten te ky varg i fundit, te “…koha e epitafeve…” Ky është përfundimi i një marrëdhënieje: i asaj  që ka sjellë “vdekjen”, figurativisht “…koha e epitafeve…;” dhe, i rrjedhojës shkak – pasojë,  “Është aq vonë”.

[1] Maria Pia Pocato: Semiotika e tekstit, metoda, autorë, shembuj, Përkth. Dhurata Shehri, “Shblu”, Tiranë, 2001, f.151.

[2] Maria Pia Pocato: Semiotika e tekstit, metoda, autorë, shembuj, Përkth. Dhurata Shehri, “Shblu”, Tiranë, 2001, f.152.

Ngjela dhe refleksionet e tij për “Parkun shqiptar njerëzor, 1991-1996”

Valbona Nathanaili

Book review

“Librat, thotë poeti Jean Paul, janë letra të gjata që ndahen mes miqsh”, kështu e fillon esenë e tij Peter Sloterdijk me titull “Rregulla për parkun njerëzor”.

“Shkrimi, vazhdon më tej Sloterdijk në të njëjtën ese, jo vetëm që hedh një urë midis miqësish tashmë të lidhura, ndonëse gjeografikisht të largëta, por shpesh merr formën e një joshje – e cila në gjuhën e magjisë së Europës së vjetër quhet actio in distans – me synimin për ta ftuar që t’i bashkohet rrethit.”

Më duket se nuk mund të gjeja hyrje më domethënëse për këtë shkrim për refleksionet e autorit Spartak Ngjela rreth një prej periudhave më të dhimbshme e, njëherazi më dramatike, të historisë sonë moderne; dhe nuk mund t’i shpëtoja ngasjes për t’u bërë pjesë e rrethit! Nga ana tjetër, karakteri i veçantë që ka parku njerëzor i Sloterdijk duket se i përshtatet më së miri fabulës së librit të Ngjelës “Përkulja dhe rënia e tiranisë shqiptare”, volumi 3, sepse secili merr përsipër të analizojë zooparkun njerëzor, vetëm se me një ndryshim: Sloterdijk e shpall si synim analizën e tij, Ngjela e nënkupton ekzistencën, shpesh në mënyrë të padukshme, por më shpesh me dashje, kur herë merr rolin e zbutësit dhe herë atë të të zbuturit, kur herë është gjykatësi dhe herë i gjykuari. Gjithsesi, tema e fshehur jo vetëm e librit, por edhe e vetë ekzistencës së Ngjelës është ftesa për t’u ndarë nga një e kaluar për një të ardhme më të mirë dhe ajo e besimit të fitimit të luftës për njeriun ndërmjet “përpjekjeve për shtazërim me ato për shndërrimin në një kafshë të butë shtëpiake”.

Ngjela duket i vendosur për të dhënë ndihmesën e tij në ndriçimin e asaj periudhe dhe për këtë përdor një retorikë të thjeshtë e të qartë: ngjarjet fillojnë në vetën e parë njëjës e përfshijnë vetëm atë dhe përfundojnë në vetën e tretë shumës e na përfshijnë të gjithëve ne. Libri hapet me daljen nga burgu, kur i vetëm, në kërkim të miqve apo mundësisë për të patur të tillë, lëviz rrugëve të Tiranës dhe mbyllet me ngjarjet e dhimbshme të vitit të hidhur 1996. Ai akuzon: ne, shqiptarëve, koha e re, që po vinte, po na gjente të paaftë për të rikrijuar veten, edhe tani që kohën e kishim krejtësisht në favor; analizon: a do të mund, opozita e re, ta drejtonte Shqipërinë realisht drejt reformave demokratike? shtron pyetje të tipit: liderët e rinj të partive që po lindnin do orientoheshin nga absolutizmi apo pragmatizmi? Duke përdorur këto argumente, që në pamje të parë mund të duken shumë modeste, Ngjela është nxënës e mësues, lider dhe pjesë e tufës.

Parku ynë human 1991-1996 është nga më të diskutuarit e shqetësuesit dhe “funksionimi e mirëmbajtja e njerëzve në të” shpesh merrte trajtën e një misioni të pamundur. Sa është në gjendje libri i Ngjelës ta përshkruajë këtë fakt? Ndoshta duhet pritur libri i Preç Zogajt për të njëjtën periudhë për të përballur idetë e ndarë mendimet. Ose gjithkush ka perceptimet e tij që jo domosdoshmërisht mund të përputhen me ato të Ngjelës ose të Zogajt, për shembull sa i takon mënyrës së shpërblimit të “homo inhumanus-i të shfrenuar” në ngjarjet e asaj periudhe. E rëndësishme është të theksojmë se projektet intelektuale të Ngjelës gjithmonë hapin debate, pak rëndësi ka se çfarë forme kanë: libër apo bisedë e thjeshtë, drejtues partie apo institucioni. Sidoqoftë, në mënyrën si shtjellon ngjarjet duken të përziera ndenja e lirisë me atë të frikës nëse do mund të kapë ritmin; dhe maturia: e ka nisur shtruar, plot 1732 faqe në tri vëllime.

Nga ana tjetër, Ngjela është i vetëdijshëm për ato që pohon: vëllimi i tretë i refleksioneve të tij shkruhet afro 15 vjet mbas kohës së zhvillimit të ngjarjeve, gjatë të cilave e kemi parë jo vetëm të ndryshojë miqtë e armiqtë, por edhe të kalojë nga një grup në një tjetër, por gjithmonë pjesë e lidershipit. Mbi të gjitha, të bëjë zgjedhjen: t’u japë përgjigje të gjitha pyetjeve “të vjetra” që shumë nga ne kanë për ato kohë apo të devijojë, jo për të dizinformuar lexuesin, por për të ruajtur surpriza për një botim të ri.

Kërshëria për të lexuar librin e Ngjelës ka edhe një arsye tjetër. I izoluar për një periudhë afro 15 vjeçare, nga të cilat “për pesë vjet kisha ndenjur në një dhomë burgu me tim atë dhe sërish jeta më ishte dukur po e njëllojtë, sikur isha vetëm me veten time, edhe pse në fakt afërsia fizike me babanë tënd në një dhomë burgu është një përjetim i veçantë, që shumë pak njerëz e kanë përjetuar”, gjykimi i tij për ngjarjet bëhet nga një këndvështrim sui generis, i zhvilluar nga forma të ndryshme politiko-kulturore nga ato të “shumicës nga ne”, që periudhën e regjimit e kaluam kryesisht në bangat e shkollës. Për pasojë, është interesant sepse është ndryshe.

Leximet e mira i zbusin zakonet, thotë Sloterdijk. Arsyeja për të cilën vëllimi i tretë i autorit Ngjela vazhdon të ngjallë të njëjtin interes sikundër edhe dy të parët, është pikërisht sepse libri i Ngjelës është një libër i mirë!

E folura në publik: filloni me idenë

FILLO ME IDENË

Chris Anderson

Kushdo që ka një ide, e cila ja vlen të ndahet me të tjerët, është i aftë të mbajë një fjalim të mrekullueshëm. E vetmja gjë që vërtet ka rëndësi në të folurën në publik nuk është vetëbesimi, ose paraqitja fizike, ose të folurit të këndshëm. E vetmja gjë që vërtet ka rëndësi është të kesh diçka me vlerë për të thënë.

Në vijim, fjalën ide po e përdor në një kuptim më të gjerë. Pra, ideja nuk ka pse të jetë vetëm një zbulim i madh shkencor, një shpikje gjeniale, ose një teori komplekse e së drejtës. Mund të jetë edhe thjesht zhvillimi i një sitek. Ose një aspekt i shpirtit njerëzor, shoqëruar me fuqinë e tregimit. Ose një imazh i mrekullueshëm që ka kuptim të veçantë. Ose një ngjarje që ju uroni të ndodhë në të ardhmen. Ose, ndoshta, thjesht një kujtim, për të sjellë në vëmendje se çfarë ka vërtet rëndësi në jetë.

Një ide është çdo gjë që mund të ndryshojë perceptimin që njerëzit kanë për botën. Nëse jeni në gjendje të mbillni idenë tuaj, në mendjet e të tjerëve, keni bërë diçka të mrekullueshme. U keni bërë një dhuratë me vlerë të pallogaritshme. Në një farë sensi, shumë real në fakt, një pjesë e vogël e juaja është bërë pjesë e tyre.

Keni ide që mendoni se mund t’i shërbejnë një audience më të gjerë? Është për t’u habitur sa keq gjykojmë kur përpiqemi t’i japim përgjigje kësaj pyetjeje. Shumë nga folësit (shpesh meshkuj) duket sikur kanë rënë në dashuri me tingullin e zërit të tyre dhe janë gati ët flasin me orë e orë pa transmetuar asgjë që ja vlen. Nga ana tjetër, ka shumë njerëz (shpesh femra), të cilat nënvlerësojnë, pothuaj totalisht, punën, dijet dhe gjykimet e tyre.

Nëse e keni zgjedhur këtë libër për ta lexuar sepse ju pëlqen ideja e të krekosurit të skenë dhe të qenit një folës TED, apo se kërkoni të frymëzoni audiencën me karizmin tuaj, ju lutem mbylleni librin. Hiqeni nga dora. Nuk është për ju. Në vend të leximit të tij, shkoni bëni diçka tjetër. Ose vazhdoni punoni për të bërë diçka që ja vlen të ndahet me të tjerët. Stili pa përmbajtje nuk bën për ne, ta shpif.

Por, dhe me shumë gjasë ky është rasti, ju keni në veten tuaj gjëra me vlerë për të cilat edhe vetë nuk jeni i ndërgjegjshëm. Sepse nuk ka nevojë të keni shpikur “Sistemin mbrojtës të dritave nga luani”. Ju keni bërë jetën tuaj, që është e juaja dhe vetëm e juaja. Përbërë nga përvoja unike për ju. Për të cilat keni gjykimet tuaja, ngritur pikërisht nga këto përvoja. Secila prej tyre është me vlerë të ndahet me të tjerët. Ju duhet vetëm të zgjidhni, cilën prej?

Jeni i stresuar për diçka? Ndoshta, sepse keni një detyrë klase për të dorëzuar, ose sepse ju duhet të prezantoni rezultatet e një kërkimi shkencor në një mbledhje me kolegët, ose sepse ju duhet të flisni në klubin lokal “Rotary” rreth organizatës suaj, me synim përftimin e mbështetjes së tij. Ose, ndoshta, ju mendoni se nuk keni arritur asgjë në jetën tuaj, asgjë me vlerë që mund të ndahet ose për të cilën mund të flitet. Nuk keni ndonjë aftësi të veçantë krijuese. Nuk e mbani veten për super-inteligjent. Nuk keni ndonjë ide të shkëlqyer për të ardhmen. Akoma, ndoshta nuk e dini edhe nëse keni ndonjë gjë me pasion?

E pranoj. Për secilin nga rastet e mësipërm, pika e nisjes është e vështirë. Meqenëse koha e audiencës është me vlerë, patjetër që në përgatitjen e një fjalimi, duhet të keni diçka për të cilën ju zotëroni dijeni të plota. Teorikisht, gjëja më e mirë që mund të bëni për momentin, është të vazhdoni të kërkoni, në gjetjen e asaj gjëje që ju rrëmben, ju bën t’i kushtoni kohë, t’i shkoni në thellësi dhe, kthejuni këtij libri pas dite vitesh.

Gjithsesi, përpara se të arrini në këtë konkluzion, është me vlerë të kontrolloni dhe, përsëri kontrolloni, brenda vetes tuaj, nëse vetëvlerësimi që keni për veten është i saktë. Ndoshta keni mungesë vetëbesimi? Është me vlerë të ndalemi një farë paradoksi që shfaqet në raste të tilla: ju gjithmonë keni qenë vetja juaj. Por, ju mund ta shihni veten tuaj vetëm nga brenda. Të tjerët ju shohin nga jashtë. Për rrjedhojë, gjërat që të tjerët vlerësojnë te ju, ndoshta për vetë ju mund të jenë krejtësisht të padukshme. Për t’i gjetur këto “gjëra” të mira që ju keni, është mirë të zhvilloni biseda të sinqerta me ata që ju njohin më së miri. Ata janë në gjendje t’ju evidentojnë disa nga karakteristikat tuajat më mirë se vetë ju.

Por në çdo rast, ju keni diçka që asnjë tjetër në botë nuk e ka: përvojën tuaj vetjake jetësore. Nëse dje keni qenë pjesë e një a disa ngjarjeve dhe keni përjetuar një a disa emocione, ato janë, në kuptimin e plotë të fjalës, unike. Jeni i vetmi në 7 milionë njerëz të kësaj bote që keni pasur saktësisht këtë përvojë. Kështu… mund të bëni diçka për to? Pjesa më e madhe e fjalimeve më të mira bazohen, thjesht, në një histori personale dhe në një mësim të vetëm të nxjerrë prej saj. Vërejtët diçka që ju la pa fjalë? Ju habiti? Ndoshta keni parë dy fëmijë duke luajtur në park, ose patët një bisedë me një të pastrehë? Në ato që patë, ose bisedat që zhvilluat, ka diçka që mund të jetë me interes për të tjerët? Nëse jo, mendoni se, në javët në vijim, ndërsa vijoni jetën tuaj, por këtë herë më i vëmendshëm dhe më i ndërgjegjshëm, mund të gjeni diçka që mund të jetë me interes për të tjerët dhe nga e cila ata mund të përfitojnë?

Njerëzve ju pëlqejnë historitë dhe çdo njeri mund të mësojë si të tregojë një histori të mirë. Edhe nëse mësimi që nxjerrim prej saj mund të tingëllojë i njohur, ose për të cilin mendojmë se jemi familjar. Nuk ka asgjë të keqe – ne jemi njerëz. Ne kemi nevojë të kujtojmë! Kjo është arsyeja pse, besimet e ndryshme fetare, zhvillojnë çdo javë predikime, duke na thënë, përsëri e përsëri, të njëjtat gjëra, por formatuar në mënyra të ndryshme. Një ide e rëndësishme, e ndërthurur me një histori të freskët, mund të prodhojë gjithmonë një fjalim të madh nëse thuhet në mënyrën e duhur.

Hidhni një sy në të kaluarën tuaj, në tre ose katër vitet që latë pas. Çfarë ja vlen të veçoni? Cila është gjëja që vërtet ju ngacmon, ose ju entuziazmon më shumë? Ose ju mërzit? Mund të ndani, nga bashkësia e punëve që keni kryer, tri ose katër për të cilat jeni vërtet krenar? Kur është hera e fundit që, gjatë një bisede, jeni shprehur për një çështje dhe, bashkëbiseduesi ju tha: shumë interesante? Nëse do të kishit shkopin magjik, cila është ideja që do dëshironit të shpërndanit dhe ta mbillnit në mendjen e njerëzve?

Shkëputur nga libri “Fjalimet TED”

Përktheu: Valbona Nathanaili

Kodi i etikës në sektorin publik në Shtetet e Bashkuara të Amerikës

24 Nëntor 2018

Sipas filozofisë, institucionet dhe agjencitë publike ngrihen mbi vlerat sociale që mbart shoqëria. Për këtë arsye, këto institucione dhe organizata publike udhëhiqen më tepër nga parimet etike krahasuar me kompanitë private, të cilat mbështeten në filozofinë e fitimit. Nga ana tjetër, duhet theksuar se institucionet publike kanë, në themel, ato parime etike që kanë lidhje me kontekstin (natyrën e punës) që ka organizata. Për shembull, një qendër për fëmijë me aftësi të kufizuara udhëhiqet nga parimi i mosdiskriminimit ndaj tyre.

Rregullat etike në sektorin publik në ndryshim nga rregullat etike në sektorin privat kanë si qëllim t’i shërbejnë vlerave të një shoqërie.

KODI I ETIKËS NË SEKTORIN PUBLIK TË SHBA

Shoqata Amerikane e Administratës Publike në Shtetet e Bashkuara të Amerikës është institucion që i shërben përmirësimit dhe zhvillimit të proceseve administrative në administratën publike amerikane. Kjo shoqatë ka përgjegjësi në nxitjen e profesionalizmit dhe rritjen e  përgjegjësisë ndaj parimeve etike që përfaqësohen në shërbimet publike.

Si përfundim, ne anëtarët e Shoqatës Amerikane të Administratës Publike i angazhohemi në zbatimin e parimeve të mëposhtme.

Do t’i shërbejmë interesit publik. Do t’i shërbejmë interesit të opinionit publik, përtej atij vetjak.

  •  Ne, anëtarët e Shoqatës Amerikane të Administratës Publike betohemi se:
  1. Do të ushtrojmë autoritet për të nxitur interesin publik.
  2. Do të kundërshtojmë të gjitha format e diskriminimit dhe të ngacmimit, si dhe do të promovojmë veprime motivuese dhe nxitëse.
  3. Do të njohim dhe mbështesim të drejtën që ka opinioni publik për të pasur informacion mbi administratën publike (atë sektor që ka lidhje me të)
  4. Do të përfshijmë qytetarët dhe opinionin publik në vendimmarrje që ka të bëjë me politikat publike që i prekin direkt ata.
  5. Do të demonstrojmë dashamirësi, korrektësi, drejtësi, ndershmëri dhe optimizëm ndaj opinionit publik dhe qytetarëve të vendit.
  6. Do t’i ofrojmë përgjigje opinionit publik në mënyrë të plotë, të qartë dhe të kuptueshme.
  7. Do të asistojmë dhe ndërmjetësojë qytetarët për çështjet që lindin mes tyre dhe hallkave administrative.
  8. Do të jemi të gatshëm të marrim vendime dhe pse mund të jenë në favor të pakicës (jo tepër popullore si vendime).

Do të respektojmë Kushtetutën dhe Ligjin

 Do të respektojmë, mbështesim dhe zbatojmë ato ligje dhe akte normative përcaktuar nga detyrat dhe përgjegjësitë e organizatave publike, punonjësve e këtyre institucioneve, si dhe pjesëtarëve të shoqërisë.

  • Ne, anëtarët e Shoqatës Amerikane të Administratës Publike do të jemi të përkushtuar:
  1. Të kuptojmë dhe të zbatojmë ato ligje dhe akte normative që lidhen me punën e përditshme.
  2. Të punojmë për të ndryshuar ose modifikuar ato rregulla të cilat janë jo produktive.
  3. Të minimizojmë, madje deri në eliminim, format diskriminuese dhe të paligjshme.
  4. Të parandalojmë të gjitha format e keqmenaxhimit të fondeve publike, duke ngritur struktura të fuqishme kontrolli fiskal, si dhe duke mbështetur veprimet investigative financiare dhe auditet periodike.
  5. Të respektojmë dhe të mbrojmë informacionin e klasifikuar si sekret.
  6. Të lehtësojmë dhe të inkurajojmë aktivitetet e legjitimuara të qeverisë, si dhe të mbrojmë të drejtat e punonjësve në administratën publike.
  7. Të promovojmë parimet kushtetuese të barazisë, korrektësisë, ndershmërisë, përgjegjshmërisë dhe përfaqësimit, gjithnjë në shërbim të mbrojtjes së të drejtave qytetareve.

Do të shfaqim integritet personal

Do të manifestojmë standarde sa më të larta në të gjitha hallkat e administratës, për t’i transmetuar opinionit publik siguri dhe besim në shërbimet publike.

  • Ne, anëtarët e Shoqatës Amerikane të Administratës Publike betohemi:
  1. Të jemi të ndershëm dhe të mos komprometojmë këto vlera për përfitime vetjake ose avancime në karrierë.
  2. T’i japim gjithsecilit atë që meriton në punë, pra gjithsecili të marrë vlerat dhe meritat që takon.
  3. Të evitojmë konfliktet e interesit dhe fenomene të tjera negative, si për shembull nepotizmin, shpërdorimin e fondeve publike, si dhe marrjen e ryshfeteve.
  4. Të tregojmë respekt ndaj eprorëve, vartësve, kolegëve dhe opinionit publik.
  5. Të marrim përgjegjësinë për gabimet që bëjmë në punën e përditshme.

Do të promovojmë një administratë etike

Të forcojmë aftësitë organizuese, me qëllim që të kemi një administratë etike, efektive dhe korrekte në shërbim ndaj publikut.

  • Ne, anëtarët e Shoqatës Amerikane të Administratës Publike betohemi:
  1. Të nxisim kapacitetet organizative të organizatës me qëllim që ta bëjmë administratën sa më kreative, të hapur në komunikimin me publiku, si dhe më të dedikuar ndaj tij.
  2. Të kemi një koordinim në nivel institucional, ndërmjet institucioneve, një shërbim më të mirë ndaj opinionit të gjerë publik.Të aplikojmë procedura të cilat nxisin sjelljet etike dhe i bëjnë individët më të ndërgjegjshëm dhe më të përgjegjshëm ndaj punës dhe gabimeve të tyre.
  3. Të krijojmë kushte të favorshme institucionale për punonjësit e administratës, me qëllim që t’i shërbejmë sa më mirë publikut të gjerë.
  4. Të promovojmë parimin e meritokracisë dhe të evitojmë veprimet ekstremiste dhe arbitrare.
  5. Të promovojmë një administratë të përgjegjshme nëpërmjet kontrolleve të herëpashershme.
  6. Të nxisim organizatat publike që të rishikojnë Kodin Etik në çdo kohë me qëllim që të bëhen përshtatjet e nevojshme.

Do të promovojmë performancën profesionale

Do të forcojmë kapacitetet individuale dhe do të nxisim rritjen profesionale të punonjësve në radhët e sektorit publik.

  • Ne, anëtarët e Shoqatës Amerikane të Administratës Publike betohemi se:
  1. Do të japim gjithë mbështetjen e mundshme, si dhe do të nxisim avancimin në karrierë të individëve të kualifikuar brenda administratës publike.
  2. Do të kemi aftësinë dhe përgjegjshmërinë shoqërore për të zgjidhur probleme dhe çështje që lidhen me punën.
  3. Do të nxisim trajnimin e vazhdueshëm dhe të herëpashershëm të stafeve, në nivele të ndryshme drejtimi.
  4. Do të krijojmë ura lidhëse midis auditorëve universitare dhe niveleve të ndryshme të administratës publike, me qëllim thithjen e elitës studentore në këtë fushë, si dhe për të qenë në kontakt me nivele akademike.

who’s who – Amik Kasaruho

who’s who – Amik Kasaruho

Nga Valbona Nathanaili

Lindur më 20 nëntor 1932 – 4 maj 2014, Tiranë.

Në vitin e tretë të shkollës së mesme, Amik Kasoruho arrestohet si kundërshtar i regjimit dhe vuan shtatë vjet në burgun e Burrelit.  Babai i tij pushkatohet pa gjyq. I përjashtuar përgjithmonë nga të gjitha shkollat e Shqipërisë, Kasoruho u dëbua për njëzet e shtatë vjet bashkë me familjen në fshatin Gosë të Kavajës.

Prej vitit 1990-2009, jetoi si emigrant në Itali. Gjatë gjithë jetës, është marrë  me publicistikë, përkthime, studime dhe shkrime librash, të cilat u botuan vetëm mbas vitit 1990.

Njohës i disa gjuhëve të huaja. Krijimtaria e tij më e madhe është në fushën e përkthimit dhe të publicistikës. Në Itali ka botuar librat:

  • Një ankth gjysmëshekullor,
  • Çmimi i një ëndrre,
  • Mes burgut dhe Zotit,
  • Fluturimi i gjatë i një ore.

Në Prishtinë  ka botuar romanin

  • Ikje nga trilli i perëndive.

Ka përkthyer dhe botuar në Itali më shumë se dhjetë vepra, prozë dhe poezi të autorëve shqiptarë; në shqip mbi gjashtëdhjetë përkthime nga Pirandelo, Allende, Robbins, Rowlling, Brontè, Hawthorne, etj.

2009 -2014 ka jetuar në Tiranë.

 

 

Profeti modern i shqiptarizmit Nga Riza Braholli

Profeti modern i shqiptarizmit (ese kritike)
Nga Riza Braholli
Shënime për poezinë “Vallja shqiptare” të Ismail Kadare

Ky shkrim e ka zanafillën kohë më parë, gjatë një ore mësimi, teksa u shpjegoja nxënësve gjuhën dhe llojet e shumta të komunikimit, ndërsa për të qenë sa më interesant në ato që referoj, bazohem në poezinë “Vallja shqiptare” të Ismail Kadaresë. E lexoj shpesh këtë poezi dhe gjithmonë më ngjall një lloj shije të mirë e pikante, ndërsa imazhet tejet origjinale, thellësia e mendimit dhe mesazhi duken drita e shkëlqyer që ndriçon një monument madhështor.

Tash vonë m’u kujtua përsëri, në një nga ditët e kësaj vjeshte, duke pirë kafe me një nga miqtë e mi më të dashur, me poetin zemër e mendjedritur Petrit Ruka dhe bisedonim rreth poezisë e folklorit, poetëve e krijuesve që kanë hapur hulli e kanë lënë gjurmë të thella me lëvrimin e tyre të shkrimit shqip. E nëse bëhet fjalë për letërsinë e sotme shqipe, nuk ka si të mos shkojë fjala te kontributi estetiko-poetik i Ismail Kadaresë. Aty u përforcua edhe më ideja e një shkrimi për poezinë në fjalë që sot po përpiqem ta konkretizoj.

“Vallja shqiptare” e Ismail Kadaresë, me të gjitha detajet e imazhet e saj, shërbyen si një pikënisje për të folur rreth valles, shenjave, marrëdhënieve të saj me muzikën, shenjimin e një bote në erë, nevojën njerëzore për të shprehur nëpërmjet kësaj gjuhe atë marrëdhënie që ndodh midis trupit e shpirtit, midis tokës dhe qiellit; diçka që është e prekshme nga syri, e perceptueshme nga mendja dhe e ndjerë nga zemra. Arti i ngritur mbi vallen më kishte dhënë kështu një tempo më shumë në ligjërimin tim, sepse pashë që nxënësit atë ditë po më dëgjonin më të heshtur, më të përqendruar, me më shumë mendje e zemër të hapur.

Pse? Mbase, sepse vetë poezia i dha ligjërimit tim përjetime e pamje të pashlyeshme, që më vinin edhe nga fëmijëria. Që sa e mbaj mend këtë botë, vallja ka qenë bashkudhëtarja ime. E kam parë si hiqej, hidhej e dridhej nëpër dasma, festa apo skena; si mrekulloheshin njerëzit e si përfshiheshin në të, duke harruar ku ishin e kush ishin: rangun, shtresën, radhën, racën apo gjininë. Ritmet dhe lëvizjet e tyre i çonin njerëzit në një tjetër hapësirë, në një tjetër mendësi, ndjesi sociale e demokratike, që t’i iknin realitetit të përditshëm.

Më kujtohet Devolliçja magjike, valltarët e veshur me takije, xhamadanë të qëndisur, këmisha të bardha, fustanella e opinga me xhufka. Hynin në skenë të lehtë si ajri, duke tundur shamitë në erë. Fillonte muzika dhe opingat e tyre, me ato zjarret e kuqe të vegjël mbi to, trokisnin lehtë, sikur nuk i mbante dheu e donin të niseshin. Në fillim rrëshqisnin me majat e gishtave, centimetër për centimetër, pastaj me hapa të vegjël, e pastaj mbi thembra mbi dyshemenë apo lëndinën, ku hiqej vallja, mbështetur mbi gjokset e supet e njëri-tjetrit me krahët e lidhura, sikur të donin të pushtonin tokën, hapësirën, kohën: ngadalë, të vendosur e të sigurt, derisa ajo kthehej në një vrundull energjie të papërmbajtur, një qerthull ere e çuditshme që dilte nga shpirtrat e atyre burrave të dalldisur pas muzikës e lëvizjes, në një tjetër kohë, në një tjetër hapësirë përjetimi: valltarët ngriheshin drejt tavanit, më saktë, drejt qiellit dhe e godisnin me kokë apo i jepnin dyshemesë një të goditur me thembrën e këmbës, sa tundej krejt shtëpia, si për të thënë se dhoma ishte e ngushtë, e vogël dhe donin t’i thyenin muret, tavanet, dyshemenë dhe marrëdhënia e tyre duhet të ishte me tokën, me qiellin. Në lëndinat ishte ndryshe, vëmendjen e merrte shamia që tundej në erë sipas ritmit; mua më dukej sikur në dorë mbanin një copëz reje të bardhë, që lëkundej nga erërat e buta të jugës midis qiellit të kaltër. Dhe, të jem i drejtë, me xhelozinë e të qenit bir i asaj treve, ku kërcehej e luhej ajo valle, ma donte zemra që Kadareja ta kishte marrë flakën e krijimit të kësaj poezie atje, prej saj, prej Devolliçes apo Gorarçes, që janë gati e njëjta valle, por me rifinitura të veçanta të lëvizjeve; te ato xhufka të kuqe mbi opinga që kisha parë dhe unë dhe që seç më ndiznin ca zjarre adhurimi e mitizimi në zemër.

Megjithatë, sapo çlirohesh nga hapësira e ngushtë, përjetimi shkon më tej e më përtej fushave, kodrave e maleve, lëndinave e livadheve të këtyre trojeve, në festat pagane e ato fetare, në dasmat e në sheshet e luftës, para e pas saj; dhe që nga vallja e Osman Takës apo vallet e Labërisë, vallja e Librazhdit, Myzeqarja, e Kolonjës e Librazhdit, apo Dardharja me finesën e kërcimit të grave veshur me kostumet kuq e zi e deri te vallet e skajeve më veriore të etnisë sonë: Rrugovarja, Vallja e Tropojës, e Kukësit, e Dibrës apo Vallja e Shpatave. E më përtej këtyre, vallja kthehet në një simbol të fuqishëm shprehjeje e komunikimi artistik të paimagjinueshëm. Gjuha e saj nëpërmjet kodifikimit të këtyre lëvizjeve nëpërmjet muzikës dhe shpesh, e shtuar në vlera edhe me peshën e fjalës, shenjave në erë apo në sinjalet që i jep tokës dhe njerëzve përreth, bëhet menjëherë e perceptueshme dhe e asimilueshme, deri në atë shkallë, sa nxit dëshirën për t’u përfshirë në të, në atë vorbull të një realiteti tjetër, që e jep vetëm arti i valles, drejt një lumturie, shprehje dashurie, ëndërrimi, guximi apo trimërie.

Sa herë e lexoj këtë poezi më habit thjeshtësia dhe madhështia e fillimit të saj; më duket kaq tokësor e njëherësh aq edhe i pazëvendësueshëm vargu i saj i parë:

  • Tri herë opinga rahu dheun…

Ka muzikë aty, pezulli, heshtje para gjëmimit; një uverturë e tërë mund të ngjizet e të luhet me të. Të sjell ndër mend një stuhi që pritet të fillojë pas kësaj qetësie, që prishet nga tri trokitje që fshehin e mbartin në vete gjëmime e vetëtima. Kështu je i detyruar të hapësh, jo vetëm veshët, por krejt kraharorin, krejt qenien për ta shijuar, për ta përballuar e për ta festuar atë që do të vijë. Nuk është një shenjë dokudo, por një sinjal që e animon dheun, një komunikim me tokën, me Perëndinë e lashtë, mbase, me më të lashtën, me Gjean. Pra, troket në derën e Perëndisë … Sikur kërkoi leje prej tij. Ç’lajm do të japë e ç’lajm do të marrë? Marrëdhënia, njëherësh, shndërrohet në një marrëdhënie kozmike e mistike të qenies me botën. Mesazhi nuk është më aq i thjeshtë e komunikimi nuk është më vetëm njerëzor: është i gjithë universi, e gjithë plotësia që merr pjesë në këtë marrëdhënie dhe shkëmbim të mesazheve mes tyre me një pafundësi interpretimesh.

Dhe më pas:

  • tri herë shamia palët ndehu…

Po pse tri herë e jo katër dy apo pesë? Edhe këmba, e zëvendësuar me opingën – duke na dhënë një metonimi të goditur – aq trokitje jep: tri herë opinga rrahu dheun. Simboli i treshit? Duket si interpretim i sforcuar, por nuk mund ta shmangim këtë simbol fatik e biblik, aq shumë të përdorur në poezinë botërore, sidomos kur vetë marrëdhënia që krijohet është metafizike, në kufijtë e abstraktes: marrëdhënia e përjetshme midis qiellit e dheut, tokës apo trupit e shpirtit që na sjell kështu në një përfundim të veçantë, siç është përzierja e të përjetuarit pagan me atë teik, duke i dhënë rëndësi e peshë asaj çka ndodh dhe jo filozofimit për të arritur në përfundime për to. Kështu kemi trinomin tokë-njeri-qiell. Pra, midis tokës dhe qiellit, njeriu, valltari që luan dhe që është mesazher midis tyre, që çon e merr lajme, një Hermes që e bën këtë botë të qenësishme e të njësishme me të gjitha shtresimet, valencat apo ngjyrimet e saj.

Por le të mbetemi te shamia, që:

  • …palët ndehu / me qetësi dhe madhështi.

Me një ligjërim metonimik, ajo animohet si gjymtyrë e qenies njerëzore, një zgjatim i saj dhe simbol e shenjëzim, pikërisht, i lëvizjes. Madje të fokusimit te ky send që i tejkalon përmasat e qenësinë e një objekti të zakonshëm. Shamia gati kthehet në një shpend, në një shqiponjë. Mjafton të zëvendësojmë palët ndehu me krahët ndehu, të shoqëruar me dy epitete epike: me qetësi dhe madhështi. Krahët mund t’i ndehë vetëm një shpend i madh; dhe nga të gjithë shpezët që njohim krahët mund t’i ndehë e shpalosë me qetësi dhe madhështi vetëm shqiponja. Vini re: jo, t’i hapë, por t’i ndehë, ku lëvizja përfundon me një pozicionim statik e të palëvizshëm në erë, në qiell, siç rëndom ndodh me këtë zog të fuqishëm e madhështor, që është dhe simboli i flamurit tonë. Kështu, ky element bëhet pjesë e një qenieje më shumë se njerëzore, e një vepruesi që është i ndërthurur e i pashkëputur nga elementet e sendet përreth, diçka që është send e ide, qenie e mesazh bashkë, duke e çuar përpara e duke e dimensionuar edhe më përfytyrimin, mendimin dhe idenë për atë ç’ka përfaqëson lëvizja, këmba, muzika, veshja, ngjyrat, mjetet e shpesh edhe fjala me të cilat realizohet kjo marrëdhënie mistike e poetike; madje, të gjitha bashkë, si një shfaqje e plotë dhe unike e mesazhit poetik dhe estetik.

Pastaj poeti na çon në zanafillë:

  • Kështu midis qiellit edhe botës / Vallja u lind, vallja u shpall…

dhe më tej na shpjegon dhe qëllimin dhe mesazhin e saj të madh, përse u lind e përse u shpall. Të bën përshtypje mënyra sesi ai e jep këtë lajm: me një timbër të gëzuar që zakonisht jepet nga lindja e diçkaje të madhe, të paimagjinuar, fjala vjen, siç ndodh me lindjen e ngjalljen Krishtit: “Krishti u ngjall”. Vallja u lind, vallja u shpall. Pra ajo, lindet dhe shpallet, ashtu siç lindet dhe shpallet një mbretëri apo një kushtetutë, një kumt i madh; dhe lajmi kalon me shenja nëpërmjet syve e gojës së erës, vesh më vesh, fushë më fushë, mal më mal, siç kalojnë vetëm lajmet a kumtet e mëdha që ndryshojnë historitë.

Vallja, ky monument artistik njerëzor i gjithkohshëm, me një kod të gjithkuptueshëm e gjithënjerëzor, ashtu si edhe muzika, përtej ndarjes së kombeve, erdhi si një mjet universal:

  • Këmba sinjale i çon tokës / Dhe dora qiellit i jep lajm.

Pra, siç e thamë dhe më lart, valltari bën, pikërisht, atë që bëjnë profetët, mesazherët apo të dërguarit e mëdhenj të njerëzimit, marrin e japin, bëhen ndërlidhës të tokës me qiellin, kryejnë atë që në filozofi quhet marrëdhënie midis tokësores dhe qiellores, midis materies e shpirtit. Mos është i fshehur dhe Dionisi aty? Mbase… edhe Dionisi edhe Apoloni. Sipas Niçes po: Apoloni nuk mund të jetonte pa Dionisin! Pra, ajo që është materie dhe ajo që rrjedh prej materies e natyrës vetë e që quhet ideale, iluzion, ëndërr, shpirt. Kështu ndodh dhe me lëvizjet dhe me ndjesitë që rrjedhin prej tyre. Kur njerëzimi filloi të hyjë në erën e moralit, një mënyrë për të fshehur lakuriqësinë e trupave dhe të veprimeve e ndjenjave ishte edhe nëpërmjet lëvizjeve dhe tingullit, si gjuhët më të gjithkuptueshme, por edhe me kuptimet më të fshehura.

Vështrimi kozmik e poetik i Kadaresë na e rrokullis vallen në kohërat sikur të ishte një gur hobeje në një hapësirë pa kahje: “tutje”, në një cak pafundësie, sa në gjenezën e lashtë, aq edhe drejt ardhmërisë, vetëm me dy vargje për nga fryma e përfytyrimit epik homerik:

  • Dhe vallja rrokulliset tutje / Në kohëra hedhur si hobe.

Zhvendosja që u bën tablove, si për nga fuqia e krijimit, ashtu edhe ajo e përfytyrimit është me përmasa epike. Tërë historia e zhvillimit të valles është thukur, në mënyrën më të mundshme, vetëm në këto dy vargje. Me dy vargjet e tjerë ai na jep një thelbësim të saj, gjithë epizmin, lirizmin e dramacitetin që mbart, në tërë kompleksitetin e tyre, duke e metonimizuar sikur të ishte një qenie e perëndishme apo si një Hermes, lajmëtar mitologjik që fluturon në mënyrë të përhershme midis qiellit e tokës, për të përmbushur misionin, duke mbartur sa lulet e prillit, sa borërat e dimrave:

  • Prilli përsipër i hedh lule, / Dhjetori borën shkund atje.

Ajo është mesazhere dhe vetëm mbart mesazhe tragjedi, dramë apo bubullima gëzimesh e finesa lumturie. Duket sikur na thotë se ky është fati i saj (valles), me mision epik e lirik, destinuar të përshkruajë historinë e qenies njerëzore dhe të një etnie e kombi të veçantë.

Nëse në tre strofat e para, Kadare përqendrohet te simbolika e valles dhe çfarë ajo është në shumësinë e pafundësinë e universit e në marrëdhënien që ka me qenien e me botën, në dy strofat e fundit përqendrohet në mënyrë të posaçme te “Vallja shqiptare”:

  • Valle shqiptare, shenja n’erë / Ylbere tirqesh tej-tëhu / Kush ju kërceu ju njëherë / Dhe këmbët rob s’i mbenë te ju?

Këtu do të na duhet të ndalemi tek një veçori e tërë veprës së Kadaresë, të fillit që e përshkon krejt veprën e tij, fillit historik e kombëtar. I dashuruar me atdheun e tij, në pamundësi të datave dhe fjalëve të shkruara, nga ato që quhen dokumente historike, me një grusht vlerash e të dhënash të nxjerra, pikërisht, nga folklori nga këngët, vallet dhe, duke marrë lëndën e tij e duke e kaluar nëpër enzimën e tij krijuese të pashoqe, ai gjakon dhe arrin të krijojë një Shqipëri ashtu siç e gjen në lëndën artistike të popullit: një Shqipëri të begatë arbërore, si te folklori ynë i arbëreshëve, ashtu siç ai e përfytyron dhe e ëndërron, pa ndryshkun osman dhe tjetërsimin kulturor e asimilues; dhe jo që t’i shërbejë shkrimit të historisë, por ngulitjes së vetëdijes kombëtare në zemrat e mendjet e shqiptarëve. Kështu, pa pikën e drojës, na duhet të pohojmë se Kadareja kthehet në një mesazher e nuk e teproj nëse them një profet i ri e modern i shqiptarizmit, që filloi me Rilindjen kombëtare. Në veprën e tij, shqiptari, kombi dhe liria, janë tre elemente, tre dimensione të pandashëm të një trupi apo qenësie që plotësojnë njëra-tjetrën në një tërësi tridimensionale, që në veprën e tij shfaqet si një konvergim drejt një pike, te historia e qenësia e kombit shqiptar, me synimin e ngjizjes së mëtejshme të një ndërgjegjeje kombëtare, por me thelb modern.

Në këtë vijimësi na duhet ta nënvizojmë edhe këtë krijim. Ajo është valle si gjithë simotrat e tjera në botë, por ai e sjell edhe me të veçantat e saj. Cilat janë karakterizimet që i bën? Shenja n’erë dhe Ylbere tirqesh tej-tëhu. Vërejmë dy sintagma pa folje. Pra, nga ana stilistikore, shikojmë një ndërtim mungesor, që i jep dorë dendësimit të kuptimësisë e domethënieve, përveç metonimisë që përdor për heqjen e valles: tej-tëhu. Tej-tëhu e kthen hapësirën në përmasa të papërcaktuara e të stërmëdha për një lëvizje valleje, duke e kthyer në një supervalle e, kështu, në një valle mbarëshqiptare. Pra, shohim përpjekjen e tij, deri në gjakim, për të shkruar dhe ngulitur në mendjet e zemrat e shqiptarëve vlerat, qenësinë e historinë e kombit tonë, duke vazhduar programin e Rilindjes sonë kombëtare në kushtet e sotme moderne. Kjo dhe virtuoziteti me të cilin është krijuar e gjithë vepra e tij na çon në atë që unë nuk kam pikën e drojës ta them dhe që e kam shpallur që në titull: I. Kadare, profet i shqiptarizmit.

Mitizimi i valles, si vlerë shpirtërore e artistike jepet thjesht, por duke mihur në krenarinë që e ruajnë pikërisht vallja apo kënga. Tek të dyja strofat, ky mitizim i saj, me të gjithë vlerat që mbart, është i tërthortë e metonimik: Kush ju kërceu ju njëherë / Dhe këmbët rob s’i mbenë te ju. Si tek këto dy vargje dhe te dy vargjet e tjera: Kush ra midis vorbullës suaj / Dhe s’u përzhit, dhe s’u përflak, ai e potencon shprehjen dhe i jep jetë e hapësirë qëllimit të tij, pikërisht, duke na dhënë atë çka reflekton kjo gjë e shpirtëzuar si një magji e përkryer, që ne i shohim vetëm pasojat dhe prej tyre na duhet të ndërtojmë madhështinë e saj. Kjo vjen nëpërmjet një shtresimi figurativ, metaforik e metonimik, duke na dhënë analogji apo zëvendësim kuptimesh, si p.sh. pasojën për objektin: varësinë e këmbëve që janë të urdhëruara nga dëshirat e pasioni i magjisë që fsheh vallja; dhe zjarrin, më saktë vorbullës së flakës, që përzhit e përflak si një perëndi zjarri.

Dhe për ta mbyllur me një dyvargësh përsëri metaforik, të pakrahasueshëm për nga bukuria, epizmi dhe fuqia shprehëse që përcjellin:

  • Ju bubullima me opinga, / Që nëpër shekuj bridhni varg

duke ia dhënë të gjithë ngarkesën kuptimore një pranëvënieje të tillë të paimagjinueshme, siç është: bubullima me opinga, por që ia jep abstraktimi i thellë dhe logjika koherente artistike e kuptimore e tërësisë ideore dhe poetike. Le të ndalemi te secila fjalë; secila është një figurë më vete, po aq sa është e varur dhe e plotësuar kuptimisht nga njëra-tjetra. Metonimia “bubullima”, që nënkupton valltarët apo vallet e tyre, plotësohet e rritet kuptimisht me metoniminë tjetër me opinga, që me mjetin për lëvizjen, zëvendëson kuptimisht hapat në valle, por, gjithashtu, me pranëvënien e tyre, duke na dhënë një sintagmë të plotë metonimike: bubullima me opinga që bredhin nëpër shekuj, kohëra, ashtu si vetë Kadareja, që nuk do të ndalet në shekujt e afërt, por rreket e bredh edhe ai larg, për t’i çelur udhën e prosperitetit kombit tonë, duke u shndërruar në një profet modern të shqiptarizmit.

Foto kryesore

Alexandre Gabriel Decamps “Albanian Dancers” (Private collection)

http://www.artchive.com/web_gallery/A/Alexandre-Gabriel-Decamps/Albanian-Dancers.html

Vallja shqiptare Nga Ismail Kadare

Tri herë opinga rrahu dheun
Sikur kërkoi leje prej tij;
Pastaj shamia palët ndehu
Me qetësi dhe madhështi.

Kështu mes qiellit dhe tokës
Vallja u lind, vallja u shpall;
Këmba sinjale i çon tokës
Dhe dora qiellit i jep lajm.

Dhe vallja rrokulliset tutje
Mbi kohra hedhur si hobe;
Prilli përsipër i hedh lule,
Dhjetori borën shkund atje.

Valle shqiptare, shënja në erë
Ylbere tirqesh tej-e-tehu;
Kush ju kërceu ju njëherë
Dhe këmbët rob s’i mbenë tek ju?

Kush ra midis vorbullës suaj
Dhe s’u përzhit dhe s’u përflak,
Ju bubullima me opinga
Që nëpër shekuj brodhët varg?

Marrëdhëniet etnike në historinë kineze Nga Qizhi Zhang

Marrëdhëniet etnike në historinë kineze

Nga Qizhi Zhang

Kina, për një kohë të gjatë, ka qenë vendi i shumë grupeve etnike, nga të cilët, më shumë se 50 prej tyre me paraardhës që kanë jetuar në këtë tokë për mijëra vjet. Me përjashtim të rusëve, si dhe të disa grupeve të tjera etnike me popullsi të vogël, pjesa më e madhe e tyre janë grupe etnike native që kanë ekskluzivitetin e të qenit nga Kina dhe me histori që mund të gjurmohet, për më tepër e shkruar, deri në 2 000 vjet më parë. Historia e këtyre grupeve etnike në Kinë është unike dhe e ndryshme nga historia e shumë prej vendeve europiane.

Ndryshe nga pjesa më e madhe e vendeve europiane, të gjithë grupet etnike kineze kanë jetuar, për një kohë të gjatë, në një shtet të bashkuar. Shumë kohë më parë, konkretisht 2 000 vjet më parë, Kina ka qenë e bashkuar në një dinasti perandorake, pjesë e së cilës kanë qenë edhe këto grupe etnike.[1] Megjithëse populli kinez ka përjetuar ndryshimin e shumë dinastive, në pjesën më të madhe të kësaj historie 2 000 vjeçare bashkimi ka qenë gjithmonë normë, sipas parimit “sa më i fortë bashkimi, aq më e qëndrueshme shoqëria.”

Bashkimi i Kinës dhe vetë territori i saj i madh janë arritur dhe zhvilluar nga populli etnik kinez. Po ashtu, edhe kultura dhe historia kineze janë krijuar nga të 56 grupet etnike kineze dhe paraardhësit e tyre gjatë këtij rrugëtimi të përbashkët, nisur mijëra vjet më parë. Ndërmjet këtyre grupeve etnike, grupi etnik Han ka qenë, pothuaj gjithmonë, grupi dominues, duke shtuar në këtë vlerësim, kontributet e vazhdueshme të të gjithë grupeve të tjera etnike në minorancë.

Mjedisi gjeografik dhe marrëdhëniet etnike

Drejtimi që ka ndjekur procesi historik në Kinë ka qenë gjithmonë i lidhur ngushtë me kushtet gjeografike të saj. Mund të themi se, sigurimi i një bashkimi të qëndrueshëm, sikundër edhe integrimi i grupeve etnike në një, deri në një farë mase ka ardhur edhe si rrjedhojë e mjedisit natyror që gjendet në përgjithësi në Azinë lindore. Falë këtyre karakteristikave gjeografike natyrore, Kina ka qenë pothuaj një rajon i izoluar dhe një vend gjysmë i mbyllur. Nga njëra anë, ky mjedis ka qenë pengesë për komunikimin me botën e jashtme, por në anën tjetër, ka mundësuar një kontakt më të ngushtë ndërmjet popullsive të grupeve etnike të ndryshme brenda të gjithë territorit. Pavarësisht ndarjes dhe copëzimit të vendit në kohëra shumë të hershme, Kina ka arritur të plotësojë me sukses misionin e bashkimit të plotë dhe, mbas çdo ribashkimi, territori i Kinës mbetej, në përgjithësi, i pandryshuar. Përsëri, kryesisht për shkak të mjedisit gjeografik. Situata e veçantë gjeografike e Kinës ka mundësuar në lindjen e një kulture me elementë të shumtë diversiteti, por njëkohësisht edhe kushtet që kjo kulturë diverse të zhvillohej drejt njehsimit.

Në veri të Kinës shtrihet rrafshnalta e madhe mongole. Peizazhi kryesor i kësaj rrafshnalte është stepa, e cila kalon përmes saj dhe e ndan, vetë Mongolinë, në dy rajone, Mongolia e brendshme dhe Mongolia e jashtme. Ajo kufizohet nga shkretëtira e madhe, shkretëtira e Gobi-t dhe malet Yinshan. Në veri të rrafshnaltës mongole gjenden male që shtrihen për mijëra e mijëra kilometra, nga lindja në perëndim; në veri të këtyre maleve, gjendet rajoni i ftohtë i Siberisë. Malet e Siberisë jugore të cilët kufizohen me rrafshnaltën mongole, kanë qenë shtëpia e disa fiseve të lashta, si Dingjing dhe Xiajiasi, por të shpërndarë nëpër luginat dhe pjerrësitë me diell të malit. Vit pas vit e brez pas brezi, këto fise kanë bërë të pamundurën për të migruar drejt jugut, në kërkim të tokave të mëdha e pjellore që gjenden në stepat mongole. Por në stepa ekzistonin e jetonin fise të tjera, nomadë, që pjesën më të madhe të jetës e kalonin mbi kalë, si Di-të veriorë, Hun, Xianbei, Turks, Huihe dhe Mongolë. Dëshira e tyre për mirëqenie e begati i shtyn edhe më në jug, në Kinën qendrore, në pjesën e brendshme të Murit të Madh dhe në krahët e kulturës kineze.

Kina verilindore kufizohet, në perëndim, me stepën mongole, në lindje me oqeanin Pacifik, ndërsa në veri shtrihet deri në malet Outer Xing’anling, të cilët shërbejnë si kufi i saj me Siberinë. Në këtë pjesë të Kinës gjendet rrafshnalta qendrore dhe kodra pa fund. Me mijëra e mijëra kilometra katrorë tokë janë pjellore a të mbuluara me pyje të dendur, shumë të mira për gjueti në veri dhe akoma më të mira ato në jug për bujqësi. Për pasojë, ky është vendi ku në kohë të ndryshme vendosen fise të ndryshëm, si Dong Hu (barbarët e lindjes), Sushen (paraardhësit e Manchu-ve), Wuhuan, Xianbei (paraardhësit e Xibo-ve), Shiwei (paraardhësit e Mongolëve), Khitan dhe Jurchens. Kina verilindore ndahet nga rrafshnalta e Kinës veriore nga një territor i ngushtë malor, përgjatë linjës bregdetare të detit Bohai. Kalimi nga një rajon në tjetrin ruhet nga “Kalimi Shanhai”. Për mijëra vjet me radhë, grupe etnike si Xianbei dhe Shiwei, prejardhja e të cilëve është nga rajoni verilindor, kanë kaluar përmes maleve Xing’anling dhe kanë hyrë në stepat mongole, ndërsa shumë grupe të tjera i janë drejt jugut vetëm nëpërmjet këtij kalimi, në kërkim të rajoneve më të ngrohtë, më të pasur dhe më pjellorë të Kinës qendrore. Në kohët e lashta, Kina veriperëndimore është quajtur shpesh si “Rajoni perëndimor” (Xi Yu), një emër që në ditët e sotme referon, në lindje, rajonin autonom Xinjiang dhe Azinë e mesme, ndërsa në jug, liqenin Balkhash. Hyrja në Xinjiang është shumë e vështirë, sepse kërkon kalimin e një vargu malesh të pakapërcyeshëm dhe të një shkretëtire, të cilët të dy së bashku formojnë një barrierë të fuqishme natyrore. Në veri, malet Tangnu dhe Altai janë një pengesë natyrore, rezistente ndaj të ftohtit siberian. Malet Congling, si dhe rrafshnalta Pamir e cila gjendet në një lartësi 4 000 m shtrihen në perëndim. Malet Karakorum, në jug, bllokojnë tërësisht transportin ndërmjet Qinghai dhe rrafshnaltës Tibetiane. Thënë shkurt, Kina është një rajon i rrethuar nga male në jug, veri dhe perëndim, me të vetmen hapje, në lindje, në detin lindor. Në verilindje është hyrja në stepën mongole. Në juglindje gjendet korridori Gansu, nëpërmjet të cilit mund të mbërrihet deri në Gansu, Qinghai dhe në rrafshnaltën gjysmë-pjellore Shaanxi (Guanzhong). Në kohët e lashta, shumë fise, njëri pas tjetrit, vendosen në këtë zonë, si Sairen, Usun, Yuezhi, Huns, Turks, Huihe dhe Mongolët Zhungar. Disa fise zbritën nga stepa mongole (Huns, Turks, Huihe dhe Mongolët), të tjerë nga Gansu Corridor (Usun dhe Yuezhi), por të gjithë, ndërsa vinë këtu, kërkojnë të vazhdojnë edhe më, disa drejt rrafshnaltës qendrore të Kinës dhe, të tjerë drejt stepës mongole.

Rajoni i Azisë së mesme, Hezhong, deri në perëndim të maleve Congling (sot, përfshin Uzbekistan, Tajikistan dhe Kyrgyzstan) ka qenë pjesë e territorit kinez, të paktën që në kohët e hershme të Dinastisë Qing. Ai shtrihet ndërmjet lumit Amul dhe lumit Syr Darya, – të dy lumenjtë derdhen në detin Aral. Ky rajon përbëhet nga basene e oaze dhe, kohët e lashta, banohet nga popullsia Sogdian, të cilët e sigurojnë jetesën duke u marrë me bujqësi dhe tregti. Për shkak të thatësirës së shkretëtirës në perëndim dhe veri, rajoni dominohet nga nomadët Sogdian, por qw gjithsesi, për të realizuar tregtinë, si dhe për të pasur një mbrojtje ushtarake janë të detyruar të lëvizin nëpërmjet stepës mongole dhe rrafshnaltës qendrore të Kinës.

Kufiri jugperëndimor i Kinës lidhet me vargmalin Himalayan dhe malet Hengduan, të cilët të dy së bashku formojnë barrierën natyrore më të pakapërcyeshme në botë. Në kohët e lashta, zona ka vuajtur pasojat e një sistemi transporti, ndër më të varfrit të të gjithë rajonit. Në rrafshnaltën Qinghai-Tibetan dhe rrafshnaltën Yunnan-Guizhou jetojnë shumë grupe etnike, si Tubo (paraardhësit e Tibetanëve), Menba, Qiang, Bai, Miao dhe Dai. Ndërmjet barrierës natyrore që kanë në jug  dhe karakteristikave të rrafshnaltës qendrore, këto fise zgjedhin rrafshnaltën dhe lëvizin drejt pjesës qendrore të Kinës.

Zona juglindore e territorit kinez ka një vijë bregdetare që shtrihet në mbi 1 000 km gjatësi, të cilën, për një kohë të gjatë, fiset e lashtë e referonin si fundin e tokës.

Mjedisi gjeografik kinez, me shumëllojshmërinë e klimës dhe të burimeve natyrore, ka ushtruar një ndikim të thellë mbi të gjitha grupet etnike, duke ofrur, në të njëjtën kohë, si diversitet të shumtë kulturor, ashtu edhe pabarazi në zhvillimin socio-ekonomik. Në një kategorizim të ri që mund të bëjmë, këto grupe përfshijnë: nomadët në veri, fiset gjuetare në verilindje, fiset e oazeve të shkretëtirës në jug të maleve Tianshan, si dhe fiset e rrafshnaltës në jugperëndim, ku këta të fundit praktikojnë një bujqësi të përzier. Duhet të theksojmë se secili prej këtyre grupeve, në përputhje me natyrën e rajonit në të cilin është vendosur, ka zhvilluar edhe kulturën e tij. Në anën tjetër, rrjeti ujor që mbulon të gjithë vendin, kalimet natyrore në stepa, si dhe shumë e shumë rrugë të tjera të hapura dhe përdorimi i mjeteve të transportit, i ndihmojnë të gjitha këto grupe etnike të lidhen ngushtë me njëri-tjetrin.

Por grupet etnike minoritare që u vendosën në pjesën e jashtme të rrafshnaltës qendrore kanë vështirësi në lëvizje, për shkak të barrierave natyrore dhe të mjedisit. Dëshira e tyre më e madhe është zhvendosja drejt qendrës së rrafshnaltës qendrore, falë motit të butë dhe tokës pjellore. Për këto arsye, për mijëra vjet me radhë, të gjitha aktivitetet e rëndësishme politike, ekonomike dhe ushtarake të të gjitha grupeve etnike janë orientuar drejt vendosjes në qendër të rrafshnaltës qendrore, – e thënë ndryshe, drejt basenit të lumit të Verdhë dhe rrjedhës së poshtme të lumit Yangtze. Për mijëra vjet me radhë, mjedisi gjeografik, me karakteristikat e përshkruara sa më sipër, ka qenë arsye për një kohezion gjithmonë e më të plotë brenda kombit kinez.

[1] Territori kinez bashkohet për herë të parë më vitin 221 p.e.s., në kohën e Dinastisë Qin.

Shkëputur nga libriHyrje në historinë dhe kulturën kineze”, autor Qizhi Zhang

Makbethi William Shakespeare Skena e magjistricave

William Shakespeare

Makbethi

E shqipëroj Fan S. Noli

Ndërmarrja Shtetëtore e Botimeve

Tiranë, 1957

AKTI IV / SKENË 1

Një shpellë. Në mest një kazan që zien. Hyjnë TRI MAGJISTRICAT.

  • E PARA MAGJISTRICË

Mac’ e murrme mjaulliti.

  • E DYTA MAGJISTRICË

Tri herë eshi derr gërriti

  • E TRETA MAGJISTRICË

“Ardhi koha!” Harpja briti

  • E PARA MAGJISTRICË

Rreth kazanit u-vërtitni

Brënda helm e tmerr vërtitni.

Xhabë, që në gur të ngritë

Tridhjetë e një net’ e ditë

Fjeti e mblodhi vrer të mprehtë,

Ziejnë kazan të nxehtë.

  • TË TRIA

Trubull, trubull avullo;

Digj-u, zjarr; kazan, valo.

  • E DYTA MAGJISTRICË

Kokë gjarpri laragan,

Ziej, piq-u në kazan;

Sy kuçedre, bisht bretkose.

Gjuhë qeni, qime dose,

Cfurk nëpërke, thump prej grere,

Panç’ agrepi, gjëmp prej ferre.

Për magji e gjëmë ferri

Zien si çorbë derri.

  • TË TRIA

Trubull, trubull avullo;

Digj-u, zjarr; kazan, valo.

  • E TRETA MAGJISTRICË

Dhëmbë ujku, lusp’ lubie,

Sisë shtrige, lukth zhapie,

Bark qen – peshku kërmë –dëndur,

Rrënjë shtogu nëmë-gdhëndur,

Rripat’ yshtur prej shafrani,

Natën sterrë si katrani,

Thonj çifuti, mjekër cjapi,

Hundë turku, buz’Arapi,

Gisht prej foshnje fyt-përdredhur,

Kurvë-lindur, hendek-hedhur,

Trashni pelën e përvjellur.

Shto dhe një gurmas kapllani,

Dhe u-mush tamam kazani.

  • TË TRIA

Trubull, trubull avullo;

Digj-u, zjarr; kazan, valo.

  • E DYTA MAGJISTRICË

Mpikseni me gjak majmuni

Dhe u-lidh magji-maxhuni.