Mendimi dhe përvoja mendore: Testi i Turingut Autor Leon N. Cooper

Pjesa II Mendimi dhe ndërgjegja

Kapitulli 15 Mendimi dhe përvoja mendore: Testi i Turingut

Leon N. Cooper, Brown University, Rhode Island

A është e mundur të hartojmë një test që të na tregojë, nëse një njësi e krijuar nga njeriu është e ndërgjegjshme? Çfarë thotë testi i Turingut për makinat që mendojnë? Çfarë nuk është në gjendje të na thotë?

Kjo ese bazohet në një artikull origjinal botuar në librin “Si mësojmë? Si mbajmë mend?Drejt të kuptuarit të trurit dhe sistemeve nervore”, World Scientific Publishing Co., 1995.

Botues: Cambridge University Press

Përshtati në shqip: Valbona Nathanaili

(Të drejtat e përkthimit: Tirana Review of Books; lu lutem referoni burimin në çdo përdorim të materialit)

Afro gjashtëdhjetë vjet më parë, Alan Turing propozoi një metodë për të testuar hipotezën që një makinë mund të mendojë. Sipas Turing, le të vendosim një makinë ose një person në një dhomë të errët të mbyllur dhe të përpiqemi të komunikojmë me ta nga jashtë, në një mënyrë të atillë që si makina, ashtu edhe personi të mund të na kuptojnë. Të themi, duke shkruar nga një tastierë. Nëse gjatë komunikimit ngremë pyetje për çfarë ndodh në dhomë ose kush gjendet brenda saj, dhe nëse përgjigjet nuk na mundësojnë të gjejmë dallime ndërmjet qenies njerëzore dhe makinës, atëherë mund të themi se makina (ose personi) mendon.

Fillojmë arsyetimet tona me supozimin se njësia në dhomë u përgjigjet të gjitha pyetjeve me formulimet “Nuk e di” ose “Nuk e kuptoj çfarë po thoni”. Po në këtë rast, a jemi në gjendje të dallojmë nëse po përgjigjet makina apo qenia njerëzore? Dikush mund të thotë se përgjigje të tilla është në gjendje t’i formulojë një program kompjuterik. Dikush tjetër mund të thotë se janë përgjigjet më të shpeshta që mund të japë një koleg kokëtrashë. Por le të vazhdojmë me supozimet dhe të themi se pyetjet kanë lidhje me lëvizjen e radhës që duhet të bëhen në lojën tresh (kush bën i pari tre figura të njëjta, sipas diagonales ose brinjës së një katërkëndëshi; në anglisht njihet me emrin tic-tac-toe; shënim i përkthyesit). Në këtë rast, banuesi i dhomës së errët përgjigjet gjithnjë me lëvizjen e duhur, sepse përdor një program shumë të thjeshtë kompjuterik, që nuk bën dallimin nëse po luhet a jo nga një qenie njerëzore, për më tepër, që edhe nëse është qenie njerëzore, nuk ka nevojë të jetë pjesë e klasës së gjenive. “Por kjo nuk është ajo që kupton Turing”, kundërshtoni ju. “Pyetjet duhet të kenë karakter përfytyrimi dhe të përfshijnë procesin e të menduarit (ose të jenë përfaqësuese të kategorie të caktuar) për një situatë të caktuar. Nëse përgjigjet që vijnë nga dhoma e errët janë në mënyrë të padallueshme nga ato të një ‘inteligjence’ njerëzore, atëherë makina e kalon testin”.

Por këtu na del një problem i ri. Qeniet e vërteta njerëzore në jo pak raste japin përgjigje në mënyrë donkishoteske për pyetje që i orientojnë, sipas mendimit të tyre, drejt një shtegu të gabuar. Gjithsesi, le të supozojmë, për shembull, se e përkufizojmë vetveten nga ata që janë në gjendje të japin përgjigje “të arsyeshme”, “racionale” ose, ndoshta, edhe “logjike” dhe  “të llogaritura”.

Në mendimin tim, nëse përgjigjet përkufizohen në këtë mënyrë, na vënë përpara një problemi të vështirë, ndonëse fare thjesht mund të themi se detyra është kryer. Pse? Sepse në një farë mënyre, logjika dhe arsyetimi janë të lehtë. Ndërtimi i përgjigjes së duhur “racionale” për një çështje të caktuar është një proces që nënkupton se është i qartë nga pikëpamja konceptuale dhe arrihet lehtësisht nëse universi i ligjërimit nuk është shumë i madh (si në rastin e lojës tresh). Ndërsa për probleme më të mëdha, ato që kërkohen, me sa duket, janë vetëm durimi dhe kompjuterë më të fuqishëm.

Metafora joshëse e zëvendësimit të trurit me një kompjuter bazohet në faktin se çdo proces logjik mund të riprodhohet nga një sekuencë e përbërë nga një bashkësi hapash të thjeshtë e të mirëmenduar, ku secili prej tyre ekzekutohet me anën e pajisjeve të caktuara elektronike ose mekanike. Por pavarësisht të qenit program kompjuterik (sekuenca aktuale e hapave) ose pajisje (transistorë të zhytur në shtresa silikoni a neurone të gjalla brenda një kafke), ato kryejnë funksione të njëjta me ato të trurit dhe të gjithave u referohemi si të parëndësishme, sepse për sa kohë që ajo që pyesim përputhet me atë që marrim si përgjigje, nuk ka rëndësi saktësia e funksionimit të brendshëm – një pikëpamje e përshtatur në mënyrë ideale për të sfiduar testin e Turingut.

Kështu, problemi aktual shndërrohet në atë të hartimit të një sekuence udhëzimesh (program), e cila mund të ekzekutohet me shpejtësi marramendëse në objektin magjepsës me emër kompjuter (emërtuar padrejtësisht për shkak të origjinës së tij aritmetikore, por që edhe “ekzekutues udhëzimesh” do të ishte përsëri disi i pavolitshëm). Një detyrë e bukur për një person të parruar që qëndron në prapaskenë dhe i pëlqen të jetë punojë shumë. Pra, programi i ashtuquajtur inteligjencë artificiale (një nofkë që vërtet ka ngjitur) ka detyrë të riprodhojë aktivitete të ndryshme njerëzore, të përbëra nga sekuenca të tilla udhëzimesh, në mënyrë që kur pyetja të kalojë nga ne drejt njësisë, përgjigja të jetë e padallueshme (ose edhe të tejkalojë) nga ajo (atë) që mund të japë një qenie njerëzore.

Kështu kemi shah dhe programin e shahut që luhet nga lojtarët, programin që lyen muret, lojën e ndërtimit me blloqe ose ad-Ph.D.dom. Në përfundim, mund të jemi të sigurt, se çdo aktivitet njerëzor (mendor dhe ai i ndryshëm nga ai), që është i njëvlershëm me ekzekutimin e një seti rregullash të mirëpërcaktura mund të riprodhohet.[1] Program i shahut që ia doli të mundë përfundimisht Gary Kasparov ose pasardhësin e tij, pa më të voglin dyshim mund të cilësohet si një tour de force.[2] Por, sikundër do të argumentoj, kjo demonstron vetëm se sa vërtet të kufizuara janë aftësitë tona kur nuk kanë ndihmë.

Por çfarë mund të themi, ndërkohë, për proceset mendore jo-logjike, ose ndoshta “jo-të kompjuterizuar”. Penrose ka argumentuar së fundmi se kompjuterët (konkretisht makinat Turing) nuk mund ta kalojnë testin Turing sepse truri i vërtetë kryen procese mendore reale që prodhojnë hapa jo-të kompjuterizuar. Dhe, në fakt, proceset jo-të kompjuterizuar, pra kapërcimet (shënim: “kapërcime”, kurrë “hapa”) në shpikje ose në imagjinatë ngrenë, në një farë mënyre, një çështje për zgjidhje për specialistët e talentuar. Për shembull, si mund të arrijë dikush, të shkruajë një bashkësi rregullash, që prodhon diçka që nuk pritet, për shembull, të përbërë nga ky rresht i mrekullueshëm:

“Dete të shumtë ngjyrë gjaku”

që përdorin dy fjalë kaq groteske të anglishtes?

Përfshirja e hapave të tillë “të palogjikshëm” në repertorin e një makine me përgjigje të mundshme kërkon një të kuptuar më të thellë të mënyrës se si përftohet, ruhet dhe manipulohet aktualisht informacioni nga truri ynë.

Shumë nga ne, prej një kohe më se të gjatë, kanë përqafuar mendimin se truri ynë është thjesht një sistem kompjuterik, por me aftësi të kufizuara. Por truri është projektuar për logjikë dhe arsyetim, po aq sa dora për të luajtur piano. Nëse truri ka ndonjë synim, i vetmi është si të mbijetojë dhe, në një botë të mbushur me rregulla, mbijetesa kërkon vendimmarrje të shpejta (edhe nëse rastësisht nuk janë ato të duhurat). Më lejoni të citoj vetveten:

  • Sofizmi i filozofisë së kafshës, i mjaftueshëm për të arritur në argumentin se “tigri hëngri shokun tim, por kjo nuk më lejon të arrij në konkluzionin se donte të më hante mua”, kërkon të riformulohet në dritën e zhvillimeve të reja, ku mbijetesa varet nga kafshë që bëjnë më pak sofizma dhe kërcejnë direkt në konkluzione.

Vitet e fundit shënojnë progres në të kuptuarin e mënyrës se si përftohet, ruhet dhe manipulohet informacioni në një sistem biologjik. Ndonëse një punë e tillë është në fazën e foshnjërisë së saj, ato çfarë janë projektuar si rrjet neuronesh dhe/ose sisteme nxënie bazuar në një numër të madh njësish përpunuese që imitojnë neuronet dhe që më pas përmirësohen me metoda nxënieje, të mbikëqyrura ose jo, janë studiuar intensifikisht në këtë gjeneratën e fundit. Tashmë ekzistojnë sisteme që njohin modele, zbulojnë sjellje mashtruese dhe mund të thuhet se demonstrojnë, edhe pse në nivel primitiv, karakteristika të njohjes, përgjithësimit dhe shoqërizimit, si dhe janë në gjendje të sugjerojnë disa sjellje mendore që janë të lidhura me kujtesën dhe nxënien te kafshët.

Përmes viteve të lodhshme edukimi, në një farë mënyre, truri ynë mund të arrijë aftësinë për të arsyetuar dhe ekzekutuar rregulla, po aq mirë sa edhe për të shoqërizuar. Është e qartë që shoqërizimi është shumë më i lehtë dhe më natyror se arsyetimi – ruajtja e disa prej tipeve të aktiviteteve që përdoren më shumë nga truri.[3]

Them në një farë mënyre, sepse akoma nuk është përshkruar se si funksionon plotësisht, (sigurisht që ekzistojnë disiplina të mëdha kërkimi shkencor aktual që merren direkt me përcaktimin e saktë se si arrihet të përpunohet informacioni vizual dhe llojet e tjera të informacionit), por nga pikëpamja konceptuale ndoshta mund të themi diçka. Ajo që kemi mundur të bëjmë deri më tani, është të tregojmë se si mund të funksionojnë shoqërizimet ndërvepruese dhe sistemet bazuar në rregulla sa i takon arsyetimit dhe shoqërizimit (së paku në situata të thjeshta). Pritshmëritë tona janë, që me rritjen e përvojës sa u takon sistemeve të nxënies bazuar në rregulla dhe orientuar nga të dhënat, do të jemi shumë e më shumë të aftë të riprodhojmë (dhe së fundmi edhe te tejkalojmë) arsyetimin njerëzor – ose, thënë më saktë, produktin final të aktivitetit mendor human dhe, në rrjedhojë, edhe të ndërtojmë një sistem që kalon testin e Turing.[4] [Gjithsesi, sot jemi në gjendje të dallojmë një human nga një makinë, duke llogaritur kohën që u duhet për t’i dhënë, për shembull, përgjigje pyetjes: “Sa bëjnë 2 579 362 x 1 279 854?”]

Pasi të kemi hartuar një sistem të tillë (duke lënë mënjanë vlerat praktike e tregtare të tij), a është e vërtetë që kemi një makinë (një makinë të përgjithshme Turing) që mendon? Në fakt, kjo është pyetja për të cilën testi i Turingut është hartuar të mos i përgjigjet. Një shmangie, pjesërisht edhe për shkak të një pozitivizmi të tejskajshëm – frikë dhe /ose kundërshti ndaj mentalizmit, ose hipotezës rreth mënyrës se si funksion mendja nga brenda dhe që nuk mund të verifikohet direkt nga përvoja. Një shmangie, që në mendimin tim, është krejtësisht në kundërshtim me natyrën dhe synimin e mendimit shkencor.

Shkenca e suksesshme na ka dhënë tashmë makina të tilla (në koncept ose në funksion) që punojnë pavarësisht diskutimeve të sotme. Ato më të mëdhatë përfshijnë ligjet e Njutonit, ekuacionet e Maksuellit dhe atë të Shrodingerit. Në mënyrë të ngjashme, mund të themi se njësi të tilla si molekulat dhe/ose atomet supozohej se ekzistonin (një hipotezë që u kundërshtua me forcë në shekullin XIX me argumente tipike pozitiviste) kohë më përpara se të mund “të shiheshin”. Pra, nuk është domosdoshmërish rasti që çdo element që “qëndron prapa perdes” së makinerisë të vëzhgohet domosdoshmërish. Për shembull, në mekanikën kuantike funksioni valor nuk vëzhgohet direkt. Por pasojat e kësaj makinerie ndonjëherë të padukshme munden, gjithsesi, të vendosen në korrespodencë me përvojën. Thelbi i argumentit pozitivist (përqafuar nga Ajnshtajni dhe Hajzenbergu) nuk është se nuk jemi në gjendje të dallojmë njësi që nuk jemi në gjendje t’i vëzhgojmë direkt, por përkundrazi, edhe nëse një njësi nuk është e vëzhgueshme (për shembull, koha absolute në relativitetin special, ose përcaktimi i pozicionit dhe momentit të saktë, në të njëjtën kohë, në teorinë kuantike) ka nevojë të jetë e pranishme në teori.

Në këtë mënyrë, një teori e mirë e mendjes jo vetëm është e pranueshme, por kërkon gjithashtu, në mendimin tim, praninë e njësive mendore. Në rrjedhojë, mund të themi se jemi të kënaqur me një teori të tillë, vetëm kur të kemi përpara ndërtime që janë në gjendje të na demonstrojnë përvojën e tyre mendore, kur t’i shohim se si funksionojnë dhe si kanë mundur të evoluojnë nga njësi më primitive, të tilla si neuronet.

Akoma, bazuar në një ndërtim shumë të mençur (njohur si “dhoma kineze”), John Searle argumenton se sjelljet e pastra algoritmike, si në rastin kur një anglisht-folës u përgjigjet pyetjeve të formuluara në kinezisht, rreth një ngjarje që ka ndodhur në Kinë, me përgjigje të ofruara po në kinezisht, duke zbatuar rregulla të thjeshta sintaksore në manipulimin e simboleve kineze nuk nënkuptojnë, domosdoshmërish, që anglisht-folësi njeh kinezishten apo vetë ngjarjen.[5] Thënë këto (ndonëse mund të biem dakord që kompjuteri e kalon testin e Turingut) Searle argumenton se kalimi i këtij testi nuk është provë e “të menduarit” ose “të kuptuarit”.

Duke përmbledhur gjithë sa thamë më sipër, testi i Turingut nuk është i mjaftueshëm. Në rastin më të mirë, na siguron përgjigjen perfekte për ekzistencën e “kutisë së zezë”, por jo të njohurive se si funksionon ajo – dhe në mendimin tim kjo është pikërisht dija që ne duam.

Ne mundemi, sigurisht, të marrim kutinë e zezë, ta vendosim mënjanë dhe të hulumtojmë sekuencat e udhëzimeve që u bënë shkas për të na dhënë të gjitha përgjigjet e sakta. Por mbetet përsëri e hapur pyetja nëse e gjithë kjo mund të hedhë ndopak dritë në fenomenin e aktivitetit mendor.

Ajo që përbën, ndoshta, surprizën më të madhe dhe, në të njëjtën kohë, më e vështira për t’u kuptuar, është origjina e kësaj përvoje mendore komplekse: ndërgjegjja, ndërgjegjësimi për veten, ndjenjat, ndërkohë që vetë kalimi i testit të Turingut nuk është i nevojshëm. Asgjë në makinën perfekte nuk na jep përgjigje që të tregojë se si ndodh një përvojë e tillë. Nëse do mund të citoj përsëri veten, nuk kemi absolutisht asnjë ide “se si është një makinë e tillë (nëse nuk e pranojmë dualizmin kartezian, sigurisht që jemi makina), një makinë që ndjen?” Ose thënë me fjalët e filozofit të ndjerë Hans Jonas, “kapaciteti për të ndjerë, i cili shfaqet në të gjithë organizmat, është origjina e të gjitha vlerave”.[6]

Pretendohet nga disa (mbështetësit e “inteligjencës së fuqishme artificiale”) që cilësi të caktuara mendore, si për shembull ndjenjat, ndërgjegjja dhe të kuptuarit janë në pasojë të ekzekutimit të këtyre algoritmeve që çojnë në formulimin e përgjigjeve të sakta për testin e Turingut.  Ky mund të jetë ose jo rasti. Por asnjë njeri nuk ka ofruar ndonjë të dhënë se si mund të ndodhë kjo.

Për më tepër, ekzistojnë shembuj që tregojnë të kundërtën. “Dhoma kineze” e Searle, në mendimin tim, tregon se sjellja korrekte algoritmike mund të ndodhë edhe pa procesin e të kuptuarit, njësoj si qeni që tund bishtin e na tregon se ndërgjegjja është atje, me pak ose aspak sjellje algoritmike. Është shumë më e pranueshme të besosh që sjellja algoritmike dhe ndërgjegjja janë të cilësi të pavarura.

Ndonëse disa aspekte të sjelljes algoritmike është e qartë që mund të arrihen pa vetëdijen për ndërgjegjen, mbetet mundësia që një ndërgjegjësim i tillë kërkohet për të arritur pushtetin e plotë mbi aftësitë e përpunimit të informacionit.

Gabimi më i madh, njëherazi edhe më çorientuesi, është përpjekja për të barazuar aktivitetin e trurit me një sistem arsyetimi. Një pikëpamje shumë më e përshtatshme është ajo që i atribuon Albert Szent-Gyorgyi:

Truri nuk është projektuar si organ të menduari, por organ mbijetese, si kthetrat dhe çatalli. Truri është ndërtuar në mënyrë të tillë që të na bëjë të pranojmë atë të vërtetë që paraqitet si e vetmja përparësi. Është përjashtim dhe përbën pothuaj rast patologjik, nëse dikush ndjek hapat e mendimit logjik, pavarësisht pasojave. Njerëz të tillë shndërrohen në martirë e apostuj, a bëhen shkencëtarë, por shumica përfundojnë në litar, karrige elektrike a bëhen akademikë.

Për të kuptuar sjellje mendore të tilla, si ndërgjegjja dhe ndjenjat, është e qartë se testi i Turingut jo vetëm nuk është i nevojshëm, por është edhe i papërshtatshëm. Dikush mund të arsyetojë, ose të paktën të kryejë operacione logjike, por të mos ketë ndjenja. Për shembull, makinat llogaritëse e bëjnë këtë gjithë kohën. Qentë dhe macet (me shumë gjasa edhe breshkat) kanë ndjenja, por nuk janë në gjendje t’u përgjigjen shumë pyetjeve.

Në mbrojtje të teorisë së Turing-ut (nëse ka nevojë për një të tillë), duhet të kemi në vëmendje se ai nuk kishte parasysh sjellje të caktuara mendore. Shqetësimi i tij ishte rezultati që prodhonte arsyetimi njerëzor – jo ndjenjat njerëzore.

Por le ta lëmë për momentin këtë kriter të famshëm e të mprehtë dhe të përballemi përsëri me problemin tonë kryesor. A jemi në gjendje të kuptojmë mendjen njerëzore (me të gjithë komponentët e saj: arsyetimin, ndjenjat, vetëndërgjegjësimin), si dhe origjinën e saj të supozuar në atë organ biologjik, trurin? A jemi në gjendje, në ekstrem të aftësive tona, të ndërtojmë një makinë që është e vetëdijshme? (Nëse kjo makinë, në këtë kuptim, është një makinë e testit Turing, u jap mundësinë të tjerëve të përgjigjen). Cilët janë hapat që kërkohen që një makinë e tillë (algoritmike ose jo) të mund të përjetojë aktivitet mendor? Non sequitur “Si dimë?” është një shmangie. (Si dimë ndonjë gjë?) Fakti që jemi të sigurt, se edhe një tjetër krijesë dhe/ose makinë është e ndërgjegjshme, është i pavarur nga të kuptuarit se si ka lindur dhe është rritur kjo ndërgjegje në pronësi të një sistemi fizik shumë kompleks. Kjo, dhe jo fuqia për të arsyetuar, është misteri më i thellë që rrethon njësinë biologjike me emrin tru.

Ajo që e ka bërë këtë problem edhe më të dyshimtë është konfuzioni në lidhje me komponentë të ndryshme të aktivitetit mendor, si dhe paaftësia jonë për të dalluar ndërmjet asaj që besojmë se dimë – së paku në parim – nga ajo që nuk e kuptojmë ende aspak. Ndonëse është e vërtetë se jemi akoma shumë larg të kuptuarit, për shembull, se si sistemi vizual e katalogun dhe e përpunon informacionin, për pyetje të tilla, që jemi në gjendje të paktën t’i formulojnë me shumë saktësi, kemi arsye të besojmë se përgjigjet mund të ndërtohen me materialet që kemi në dispozicion. E njëjta gjë mund të thuhet edhe për arsyetimin (logjik ose të ndryshëm). Por cili është burimi i përvojës tonë mendore, i vetëdijes së ndërgjegjshme?

Vetëdija ose ndërgjegjësimi mendor kanë shumë komponentë, disa prej të cilëve vërtet të lehtë për t’u kuptuar, ndërsa të tjerë akoma të pakapshëm. Për shembull, kalimi nga një gjendje aktive në pasive, magazinimi i kujtesës dhe vënia në punë e saj, dallimi ndërmjet vetes dhe botës së jashtme (akoma subjekt i një mendimi të gjerë filozofik) janë, në mendimin tim, të lehta për t’u kuptuar.

Për çfarë është, për shembull dëshira? Ne nuk e kemi problem të ndërtojmë një program me direktiva që duhet të ndiqen, funksione që minimizojnë ose maksimizojnë, të shmangim nxehtësië ose të ftohtin dhe të jemi në kërkim të kënaqasjes me ngrohtësi a dhela. Por cili është burimi i vetëndijimit tonë, i procesit si i tillë dhe, akoma më shumë, i aftësisë sonë për të ndjerë.

Pyetja të tilla janë mjaftueshëm të vështira, kështu që në përgjithësi janë subjekt i një shmangie të përgjithshme dhe të zakonshme, ndërsa përgjigjet konvergjojnë në dualizmin kartezian, përbërë nga: variacione homunculus propozimesh; zgjidhje të një misteri duke përdorur një tjetër: ndërgjegjja lind në procese të matshëm kuantikë, ose aty ku graviteti kënaq teorinë kuantike; refuzim total për t’u përballur me çështjen: ndërgjegjja lind  “disi” kur një makinë ekzekuton proceset e duhura algoritmike; tërheqje totale nga argumenti nën mbulesën e filozofisë pozitiviste: si mund të dimë nëse një makinë është e ndërgjegjshme… dhe kështu me radhë.

Argumente të tillë i kemi dëgjuar gjithnjë. Duket se janë të njëjtat përgjigje tipike ndaj frikës së dështimit, kur përpiqemi të zgjidhim një problem vërtet të vështirë shkencor. Fillimisht provo, pastaj dështo. Ndiq këtë rrugë për të provuar nëse zgjidhja është e pamundur ose jodomethënëse. Luaj me idenë e përfshirjes së një ligji të ri. Më pas, kur zgjidhja të jetë gjetur, kundërshtoje nëse është vërtet e duhura dhe e rëndësishme, ose (më mirë akoma) se e ke sugjeruar, në formën e një komenti të vogël e të paqartë, në një artikull botuar kohë më parë.

Në formën e një sugjerimi personal, gjithë sa më sipër i kemi përjetuar në rrugën e zhvillimit të teorisë së superpërcjellësve – një teori, po ashtu, komplekse dhe me pasoja të rëndësishme në një sistem me shumë komponentë ndërveprues, që i takon mekanikës kuantike të elektroneve në metale. Pasi u publikuan faktet, një fizikan më se i njohur shprehu zhgënjimin e tij duke thënë, se “fenomeni i veçantë si supërcjellshmëria… nuk të ngjall më shumë entuziazëm se sa ndërveprimet e kota ndërmjet elektroneve dhe rrjetës së atomeve që vibrojnë në një trup të ngurtë” duke lënë mënjanë, në këtë mënyrë, argumentin në stilin e veprimit.

Mund të duket se ka ardhur koha të kërkojmë praninë e një “ligji të ri të natyrës”, sipas të cilit, mjafton të derdhin ndërgjegjen në një makinë dhe ja… – në fakt një pozicion aspak jomiqësor, në pikëpamje të përgjithshme, për racën njerëzore në vitet e ekzistencës së saj. Por pozicioni shkencor konservator kërkon të përpiqemi ta ndërtojmë këtë karakteristikë, me sa duket të re dhe sigurisht shumë delikate, nga materialet që kemi në dispozicion, nga ato që na vënë në dispozicion fizikanët, kimistët dhe biologët (sikundër është bërë gjithnjë kohë më parë: kemi konceptuar trupat qiellorë sipas materialeve që gjenden në tokë, organiken nga inorganikja, ose kemi ndërtuar konceptin e temperaturës nga lëvizja e molekulave etj., etj.) Nëse një gjë e tillë nuk është e mundur të realizohet (ndoshta na duhet të armatosemi me durim edhe për disa vjet), atëherë me shumë sinqeritet mund të them se kemi bërë një nga zbulimet më të rëndësishme në historinë e mendimit, pasojat e të cilit do të formësojnë ndryshe, rrënjësisht, konceptin që kemi për veten.

Duke perifrazuar Shannon: “A mund të ndjejnë makinat?” “Sigurisht që munden! Ne jemi makina! Ne ndjejmë!” Por a jemi vërtet makina? Nëse është e vërtetë, si?

[1] Lojërat që luajmë – dhe ndoshta po aq sa edhe çështjet shkencore që përpiqemi të prekim – zgjidhen ndërmjet atyre që i kanë të gjitha gjasat të përshtaten me aftësitë tona aktuale fizike dhe mendore: aq të vështira sa duhet për të qenë interesante, por jo aq të vështira sa të mos kemi mundësinë për të përparuar në zgjidhjen e tyre. Loja tresh nuk paraqet ndonjë nivel serioz vështirësie; loja dydimensionale e shahut i shtyn mendjet e lojtarëve të bëjnë përpjekje të mëdha, deri në kufijtë e tyre, ndërsa për shahun shtatë a tetë dimensional zakonisht nuk bëhen përpjekje.

[2] Kasparov është mundur nga kompjuteri IBM i quajtur Big Blue në vitin 1997. Thuhet se u ankua që nuk i lejuan të kishte as edhe një laptop si ndihmës.

[3] Ndër arritjet e lavdishme të intelektit njerëzor mund të thuhet se bën pjesë edhe kalimi, nga shoqërizimi i turbullt që është pjesë e aftësive natyrore të trurit, në këto aplikime të suksesshme të paraqitjes së situatave të rrëmujshme të botës reale me anën e një gjuhe precize (për të bërë çfarë është thënë, varet se çfarë është thënë më parë) dhe arsyetimi logjik. Në ndërrimin e shekullit, në një event që kishte si qëllim përditësimin e materializmit dialektik, Hegeli është objekt studimi në Los Anxhelos, Kaliforni dhe në një fin de si`ecle, mund të thuhet se kemi qenë dëshmitarë të një parakalimi të vërtetë të modës më të fundit së mendimit intelektual, ku logjika shumëvlerëshe (që merr të gjitha intervalin e vlerave nga 0-1, nganjëherë një mjet i dobishëm inxhinierie, shënim i përkthyesit) shndërrohet në mendim shumëvlerësh, si mënyrë më e përshtatshme se sa logjika e Aristotelit (me vetëm dy vlera të kuantizuara 0 dhe 1, shënim i përkthyesit), për të përshkruar kufijtë më pak të mprehtë të botës reale. Pra, propozohet që dallimet e mprehta të mendjeve të stërvitura dhe sportive t’i konvertojmë në pëshpërima të padallueshme dhe të pasakta, artikuluar nga ata që rrinë gjithë kohën para ekranit. Thënë ndryshe, kompleksitetit të botës t’i shtojmë sharmin e të mos ditur për atë që po flasim. Kështu përcillet lavdia e botës…

[4] Një evolucion më i arsyeshëm – dhe që ka gjetur shtrirje tashmë – është hartimi i sistemeve “që arsyetojnë, ose janë vendimmarrës”, në gjendje të menaxhojnë një sasi të madhe të dhënash në kohë reale, por që zbatohen vetëm në domene shumë të specializuar (për shembull, rezervimi i vendeve në linjat ajrore dhe zgjedhja e sediljes ku dëshiron të ulesh, ose zbulimi i mashtrimeve në transaksionet që kryhen me kartat e kreditit).

[5] Searle, J. (1980). Minds, Brains and Programs, Behavioral and Brain Sciences, 3(3), 417-457.

[6] Jonas, H. (1992). The Burden and Blessing of Mortality, The Hastings Center Report, 22(1).

Shënim

Materiali gjendet në anglisht në https://www.cambridge.org/core/books/science-and-human-experience/thought-and-mental-experience-the-turing-test/0DDA36F4C44687093CBBAA356856372D#

Titulli i librit në origjinal

Science and Human Experience. Values, Culture, and the Mind

Si ta bëjmë draft-strategjinë për arsimin parauniversitar më të mirë (Replikë) Nga Valbona Nathanaili

Si ta bëjmë draft-strategjinë për arsimin parauniversitar më të mirë

Nga Valbona Nathanaili

“Një strategji për fëmijët tanë” (“Mapo”, 20 prill 2015 http://www.mapo.al/nje-strategji-per-femijet-tane/) titullohet artikulli me të cilin z. Pëllumb Karameta, i përgjigjet shkrimit tim me titull “Draft-strategjia për arsimin parauniversitar 2014-2020”, ose “A mund t’i bëjmë të gjitha shkollat e mira?”, botuar po në gazetën “Mapo”, më 17 prill 2015 (http://www.mapo.al/draft-strategjia-per-arsimin-parauniversitar-2014-2020/).

Pse kjo replikë me z. Karameta? Së pari, për ta përshëndetur dhe falënderuar për reagimin e menjëhershëm në fjalë dhe, pse jo, edhe në vepra, ndaj mendimeve e sugjerimeve që shtroheshin në artikullin tim. Së dyti, sepse drafti ka ende pika të cilat duhen shtruar për diskutim publik dhe z. Karameta është në krye të listës së kontribuuesve për hartimin e dokumentit të strategjisë. Së treti, një apel për të çliruar nga fryma e propagandës, për fat të keq e pranishme edhe në artikullin e z. Karameta, çdo dokument që i referohet arsimit.

  • Falënderim. Sa i takon vizionit, drafti i përditësuar pas shkrimit tim, të datës 17 prill 2015, që gjendet në ueb-in e MAS, është disi më i pranueshëm, por sigurisht jo më i miri që mund të pretendojmë.

Nëse vizioni i mëparshëm ishte: “Sistem arsimor që mbështet zhvillimin e qëndrueshëm ekonomik, rrit konkurrencën në rajon e më gjerë dhe konsolidon shoqërinë demokratike”, në draftin e ri, ky vizion merr këtë trajtë, f. 32 (citoj): “Sistem arsimor që ka në qendër nxënësin, mbështet zhvillimin e qëndrueshëm ekonomik dhe i shërben konsolidimit të shoqërisë demokratike”. Një ndryshim i tillë e bën strategjinë nga kolektive dhe hartuar për të gjithë nxënësit e Republikës së Shqipërisë, në individuale, për çdo nxënës të veçantë, ose një “strategji për secilin prej fëmijëve tanë”, duke perifrazuar, jo pa qëllim, titullin e artikullit të z. Karameta. Për t’u përshëndetur është edhe heqja e pjesës “rrit konkurrencën në rajon e më gjerë”. Një hap pozitiv përpara, po të kemi parasysh edhe inercinë konstante që ka treguar MAS ndaj çdo mendimi ndryshe këto kohët e fundit. Sa i takon formulimit “që mbështet zhvillimin e qëndrueshëm ekonomik”, mbetem në konstatimin e parë, pra duhet hequr nga vizioni.

  • Pika të tjera për diskutim. Parashtesa “draft” që i është vënë strategjisë, sigurisht e bën të diskutueshëm çdo aspekt të saj, që nga parimet e politikat e përgjithshme, e deri te detaje teknike. Zhgënjimi im lidhet edhe me ekzistencën e këtyre të dytave, nga të cilat kam veçuar disa: Gabime drejtshkrimore që gjenden edhe në tituj, si për shembull f. 66 e f. 70. 2. Gjatë gjithë kohës strategjia flet për arsim të mesëm, ndërkohë që në Republikën e Shqipërisë, kemi arsim të mesëm të ulët (në draft është përfshirë në arsimin bazë) dhe të mesëm të lartë (në draft ky i fundit reduktohet thjesht në “të mesëm”): f. 15, citoj: “Arsimi i mesëm, aktualisht, ofrohet si arsim i mesëm i përgjithshëm (gjimnaz), arsim profesional dhe arsim i orientuar (artistik, sportiv etj.)”. Ose të ndryshojmë ligjin aktual, ose drafti duhet të japë vizionin edhe për ndryshime që lidhen me çështje të tilla, në dukje të thjeshta. 3. Nuk kuptoj pse kjo strategji, që është ende në fazë diskutimi, ka edhe fuqi paravepruese? Sipas titullit, përfshin periudhën që nga viti 2014 (?) dhe, shumë rezultate të pritshme, fillojnë nga viti 2015. Konkretisht, nga 16 rezultate kryesore të pritshme për objektivin e parë të politikave, 3 realizohen në vitin 2015; nga 12 rezultate kryesore të pritshme për objektivin e dytë të politikave, 2 realizohen në vitin 2015; nga 9 rezultate kryesore të pritshme për objektivin e tretë të politikave, 4 realizohen në vitin 2015; nga 11 rezultate kryesore të pritshme për objektivin e katërt të politikave, 2 realizohen në vitin 2015. Pra, 23 % e totalit të rezultateve kryesore të pritshme, ose pak më shumë se 1/4 e tyre, marrin jetë në këtë vit, 2015! Sigurisht që nuk kemi kohë për të humbur, por nisur nga afatet që paraqet për zbatim, dokumenti shton argumentet në favor të teorisë se “politikat në sistemin arsimor nuk zgjasin më shumë se një mandat qeverisës”.

 

Sa i takon çështjeve parimore, në mjedisin aktual shkollor që kemi, është e qartë se, për shumë nga ne, nuk bëhet fjalë thjesht vetëm për të hartuar dokumente të rinj, por për të gjetur mënyra e forma që i përfshijnë të gjithë në punët e shkollës, ose “Si t’i bëjmë të gjitha shkollat e mira”. Nisma për hartimin e një dokumenti kombëtar është shumë e mirë. Por, nëse është punuar deri tani për një strategji për të gjithë fëmijët, sipas z. Karameta, atëherë, mendoj, se na duhet urgjentisht edhe një strategji për të gjithë mësuesit dhe, një tjetër, për të gjithë drejtuesit. Ose ndryshe “Si t’i rijapim një kuptim fjalës mësues?”; ose “Si t’i rijapim një kuptim fjalës drejtues?” Cilësia e mësuesve ka ndikim shumë të madh, më të madh se cilësia e kurrikulës, metodat e mësimdhënies, prindërit apo vetë shkolla si ndërtesë. Aktualisht, sot kemi arritur që mësuesi të rrijë në shkollë deri rreth orës 13.45. Pra, e kemi zhvendosur, në një farë mënyre, nga klasa, deri në sallën e mësuesve. Më përpara largohej nga shkolla me të mbaruar orët e mësimit; sot i drejtohet sallës së mësuesve. Dita e punës së tij ndahet ndërmjet orëve të mësimit që zhvillon në klasë dhe qëndrimit në sallën e mësuesve, ku në rastin më të mirë, ose korrigjon provime e detyra shtëpie, ose plotëson regjistrin a përgatitet për të nesërmen. Puna e tij me nxënësin fillon e mbaron, kryesisht, brenda një ore mësimi të mbingarkuar, ndërsa filozofia e punës ndërtohet, kryesisht, mbi vlera e besime individuale. Ky nuk duhet të jetë i njëjti model edhe në vitin 2020. Në zinxhirin e aktiviteteve që e bën një shkollë të mirë, të gjitha janë të lidhura me njëra-tjetrën. Kur “përzë” fëmijën në shtëpi sa mbaron ora e mësimit, çdo arsyetim apo përpjekje tjetër është e kotë. Suksesi i nxënësit, më shumë se i mësuesit dhe i shkollës, do vazhdoj të jetë i familjes.

Me pak fjalë, një strategji që shtrihet deri në vitin 2020, duhet të planifikojë, sot, tiparet e shkollave “të mira” të vitit 2020 dhe të tregojë mënyrat se si suksesin e këtyre shkollave ta replikojmë kudo ku kemi shkolla publike, – gjithmonë nëse synimi është të vazhdojmë t’i mbajmë të hapura ato. Kjo është, ndoshta, në mendim tim subjektiv, edhe një nga detyrat që duhet të zgjidhë kjo strategji. Të na bëjmë të besojmë se ëndrra jonë për shkolla të mira ka gjasa të bëhet realitet.

Dhe, sigurisht, pa bërë me faj prindin kur shkolla nuk realizon objektivat e saj. Citoj: “Deri tani, komunitetet lokale dhe prindërit janë përfshirë shumë pak në planifikimin e veprimtarive arsimore dhe në zgjidhjen e problemeve që shoqërojnë procesin e të nxënit, prandaj ata nuk e ndjejnë si duhet përgjegjësinë që kanë për zhvillimin dhe ruajtjen e cilësisë së shërbimeve që ofron IA (f. 37)”. Mënyra e përfshirjes së prindërve në punët e shkollës është një çështje e shumë diskutuar: në terma individualë, pra prindër që punojnë më shumë me fëmijën për të rritur arritjet; në terma kolektivë, prindër që përpiqen të bëjnë ndryshim në shkollën e komunitetit të tyre; përpjekje të përbashkëta shkollë-prindër, duke ndarë rolet; kufizim i prindërve vetëm në rolin e këshilluesit, pasi prioritetet e nevojat e prindërve jo gjithmonë janë në përputhje me ato të shkollës. Drafti vetëm konstaton dhe ofron, ndoshta si alternativë, “Shkolla qendër komunitare”. Por mbeten argumentet sa më sipër.

Në përgjithësi, i gjithë drafti është si një lloj mozaiku, ku mungojnë pjesë të shumta. Alternativa që ofrohet është se “mund të zëvendësohen” me ato të mëparshmet.

  • Propagandë. Artikullin e tij z. Karameta e mbyll me një citim të Ministres aktuale të Arsimit dhe të Sporteve. Fjala shumë e gjetur e znj. Ministre gjendet edhe në hyrje të draftit, një praktikë, në fakt, e zbatuar edhe në draftet e mëparshme, e trashëguar, ndoshta, që nga koha e para viteve ‘90 (mendoj se në këtë rast referencat janë të tepërta). Akoma, po në këtë aspekt, ekziston edhe një ndërlikim tjetër që do të duhej t’ia nënshtronim argumentit. Citoj (f. 37): Nga viti 2016, ekziston legjislacioni i nevojshëm arsimor, i krahasueshëm me atë të vendeve të BE-së. Në fakt, legjislacioni aktual është bërë në përputhje me Kartën e të Drejtave Themelore të Bashkimit Europian (2000/C 364/01), datë 18 dhjetor 2000, Numri CELEX 32000X1218(01) Fletorja Zyrtare e Bashkimit Europian, Seria C, Nr 364, datë 18.12.2000, faqe 1-22 (gjendet në hyrje të ligjit aktual).

Draft-dokumenti i paraqitur është thjesht kombëtar dhe duhet të përpiqet të zgjidhë problemet e arsimit shqiptar. Sa kohë që ka këtë karakter, le të merret me problemet kyç të tij dhe të mos bëjë propagandë.

Përralla e iriqëve që mësojnë si të respektojnë njëri-tjetrin

Përralla e iriqëve që mësojnë si të respektojnë njëri-tjetrin  

Përshtati në formën e përrallës, në gjuhën shqip, Valbona Nathanaili

Na ishte kush na ishte!

Na ishin një herë dy iriqë të vegjël!

Iriqët jetonin pranë njëri-tjetrit, nën dy gëmusha ngjitur. Si komshinj, u pëlqente shpesh të dilnin për gjah natën, së bashku, pas gjumit të gjatë të ditës. Vera ishte stina më e preferuar. Çdo gjë dukej e mrekullueshme! Kishte mjaftueshëm kërpudha, që ishte ushqimi i preferuar i njërit dhe plot bretkosa, që ishte ushqimi i preferuar i tjetrit.

Pasi siguronin ushqimin, stërviteshin dhe këshilloheshin si të mbroheshin nga kafshët e tjera, sepse iriqët vërtet kanë gjemba, por jo të gjitha kafshët tremben prej tyre. Për shembull, kush shihte i pari një buf, lajmëronte me hungërimë të shkurtër edhe tjetrin, ndërsa dhelpra kishte sinjal tjetër – hungërima ishte e gjatë. Por si ndaj shpejtësisë së bufit, ashtu edhe ndaj hileve të shumta të dhelprës dinake, iriqët kishin zgjidhjen e tyre të madhe dhe të vetme: shndërroheshin menjëherë, duke u mbledhur me shpejtësi, në një topth të vogël gjembi. Kështu kalonin ditët dhe gjithë vera, derisa vinte dimri dhe binin në gjumë letargjik, për t’u takuar përsëri verën tjetër.

Por një verë bëri ftohtë, aq ftohtë sa të kujtonte dimrin që sapo kishte kaluar. Iriqët filluan të dridhen. Si të ngroheshin? Pothuaj në të njëjtën kohë, të dy propozuan:

– Sikur të afrohemi me njëri-tjetrin?

Iriqët kishin mësuar se po të qëndronin pranë, e kishin më të lehtë për të përballuar të ftohtin.

Të lumtur që kishin gjetur zgjidhjen, iriqët u afruan për t’u ngrohur, por gjembat që u mbulonin trupat i shpuan dhe…

“Ohhh, më shpove!” – bërtitën të dy në të njëjtin çast.

Kështu u detyruan të largohen… por sapo u larguan, i ftohti i madh që kishte pllakosur vendin u shkaktoi të njëjtat të dridhura.

Bërrrrr! Sa ftohtë! Duhet të afrohemi përsëri!

U afruan përsëri…

“Ohhh, më shpove!”! – u dëgjua e njëjta ankesë, shoqëruar me lot të hidhur nga dhimbja. Gjembat kishin bërë përsëri punën e tyre. Por nuk hoqën dorë!

U larguan përsëri…

Dhe përsëri “Bërrrrr!” I ftohti i kishte detyruar të lëshonin të njëjtët tinguj pakënaqësie.

Përsëri u afruan. Përsëri “Ohhh!” Përsëri u larguan…. Përsëri “Bërrrrr!”

Gjembat dhe i ftohti ishin dy kufijtë e mundshëm që përcaktonin distancën që duhej të mbanin nga njëri-tjetri.

U deshën disa prova, mbushur me gabime, me të qara dhe ankesa, që iriqët të gjenin, më së fundmi, distancën e saktë që duhej të mbanin: pra edhe të fitonin ngrohtësinë e të qenit bashkë, edhe të mos e dëmtonin njëri-tjetrin.

Foto kryesore: credit http://www.worldmostamazingthings.com/2011/04/amazing-hedgehog-hedgehogs-facts-photos.html

Përralla e minjve që bashkëpunojnë me njëri-tjetrin

Përralla e minjve që bashkëpunojnë me njëri-tjetrin

Përshtati në formën e përrallës, në gjuhën shqip, Valbona Nathanaili

Na ishte kush na ishte!

Na ishin një herë tre minj të vegjël, që vraponin lart e poshtë nëpër arë, shumë të zënë me përgatitjet për të dimëruar.

Miu i parë duhej të siguronte zahiretë. Që do të thotë, se ishte në kërkim të çdo kokrre gruri dhe fare, të cilat sapo i gjente, i çonte me shpejtësi në vrimë.

Miu i dytë duhej të siguronte si të mbroheshin nga të ftohtit. Që do të thotë, se ishte në kërkim të çdo fije kashte dhe pushi, të cilat sapo i gjente, i çonte me shpejtësi në vrimë.

Po miu i tretë? Miu i tretë duhej të ndihmonte dy shokët e tij. Që do të thotë, herë njërin dhe herë tjetrin.

Por jo! Miu i tretë mendonte se kishte gjëra më të rëndësishme për të bërë! Ai ishte i zënë me gjetjen e përgjigjeve për pyetje si: Çfarë është fusha? Pse shkëlqen dielli? Ku mbaron qielli?

Për orë të tëra vëzhgonte qiellin e tokën dhe, më pas, kur kishte menduar shumë në lidhje me to, shtrihej të pushonte për pak kohë. Pastaj fillonte përsëri, me të njëjtin rend. Por nuk mjaftohej vetëm me kaq! Dita e tij mbushej edhe me përshtypjet që merrte kur shihte gjallesa të ndryshme.

Çdo gjë që shihte, i pëlqente ta analizonte.

Dy minjtë punëmëdhenj, ndërsa rraskapiteshin për të mbyllur punët që kishin marrë përsipër, e qortonin ashpër shokun e tyre:

– Sa përtac që je! Por të shohim kur të vijë dimri, sa do të jesh në gjendje t’ia dalësh!

Miu i tretë nuk bënte as përpjekjen më të vogël për të justifikuar veten. Vazhdonte po njësoj!

Muajt kaluan dhe erdhi dimri. Dëbora mbuloi çdo gjë. Vazhdimisht frynte erë. Nata ishte e gjatë dhe dita e errët.

Të tre minjtë u mbyllën në vrimën e tyre të vogël. I kishin të gjitha: ushqim për të ngrënë dhe mjete për të mbajtur të ftohtin larg, por nuk kishin asgjë me çfarë të kalonin ditën, asnjë ide si të shtynin kohën, asnjë lodër të argëtoheshin. Filluan të mërziten!

Atëherë miu i tretë filloi të tregojë histori për dy shokët e tij:

  • Tregoi se si kishte parë, një pasdite, një fëmijë të vogël dhe përshkroi, me sytë që i shkëlqenin, çfarë kishte veshur, si luante dhe si buzëqeshte djali;
  • Tregoi se si kishte parë, një mëngjes, një burrë buzë një pellgu dhe përshkroi, me shumë gjallëri, çfarë kishte veshur, si ishte larë në ujë dhe si përgatitej të shkonte në punë;
  • Tregoi, pastaj, për bisedat që kishte bërë me minjtë e tjerë dhe këngët që kishte mësuar nga një zog…
  • Tregoi për natën dhe ditën, për të ftohtin dhe të ngrohtin, për qiellin dhe yjet…

Vetëm në atë çast, dy miqtë e tij kuptuan se miu i tretë, gjatë gjithë verës, po mblidhte për ta rrezet e diellit, për t’i ngrohur në ditët e dimrit.

Përralla është përshtatur nga libri “Konfuci sipas zemrës. Mençuria e lashtësisë për botën e sotme” Autor Yu Dan, botuar nga Minerva, Tiranë. 

Pamja kryesore: foto credit @ I. Nathanaili

Djali që mësoi të mos lëndojë miqtë Përrallë

Djali që mësoi të mos lëndojë miqtë

Përshtati në formën e përrallës, në gjuhën shqip, Valbona Nathanaili

Na ishte kush na ishte!

Na ishte një herë një djalë i vogël, por shumë kokëfortë. Sa herë nuk i plotësohej ndonjë dëshirë, zemërohej dhe i pëlqente të shkatërronte e thyente gjërat. Por jo vetëm kaq! Sherret e tij vazhdonin edhe në klasë. Shokët e shoqet nuk kishin dëshirë të shoqëroheshin me të, sepse i ofendonte me fjalë të rënda dhe i lëndonte me sjellje të pamatura.

I mërzitur me të birin, një ditë, i ati e mori për dore dhe e çoi tek gardhi i oborrit, prapa shtëpisë.

Bir, – i tha, – nga tani e në vazhdim, sa herë të zemërohesh e të inatosesh, do të ngulësh një gozhdë me çekiç në këtë gardh. Pas disa kohësh, do mund të shohësh edhe vetë sa herë je treguar i papërmbajtur, në rregull?

Djali mendoi:

– Pse të kem frikë? Po e provoj!

Pas kësaj, sa herë kishte shpërthime inati, a përfshihej në zënka të ndryshme, shkonte prapa shtëpisë dhe ngulte një gozhdë në gardh.

Por një ditë, ndërsa vajti, si zakonisht, të ngulte gozhdën e radhës në gardh, nuk po lëvizte dot nga vendi. Dukej shumë i befasuar: nuk kishte mbetur as edhe një vend i lirë! Gardhi ishte mbushur me gozhdët që kishte ngulur ai vetë me çekiç.

U ndie me turp:

– Uha! Gjithë këto gozhdë! Sa shumë paskam ngulur! Dhe sa shumë qenkam zënë e inatosur!

Skenën e kishte parë edhe i ati! Pasi mendohet pak, i thotë të birit:

– E pe çfarë kishte ndodhur me gardhin? Mendon edhe ti, si mua, që duhet ta kontrollosh veten? Por le të bëjmë një marrëveshje të re: sa herë të përmbahesh e të jesh i qetë, mund të shkosh përsëri te gardhi, por këtë radhë për të shkulur një gozhdë nga ato që ke ngulur.

Djali mendoi:

– Nëse nuk përmbahem, më duhet të ngul një gozhdë me çekiç, por nëse gjithë ditën ruaj kontrollin dhe nuk përfshihem në sherre, mjafton të shkoj te gardhi dhe të shkul një gozhdë. Të dyja janë të vështira, por kjo e dyta është më pak.

Dhe kështu, për të shpëtuar nga ngulja e gozhdëve, djali vendosi të përmbahej.

Në fillim e kishte tmerrësisht të vështirë, por ditët kalonin dhe djali shkonte te gardhi vetëm në fund të ditës, për të shkulur një gozhdë.

Ditë pas dite, ndërsa sasia e gozhdëve në gardh zvogëlohej, djali mësoi të përmbahej dhe të mos humbiste kontrollin. Derisa një ditë vrapoi shumë i lumtur te i ati:

– Baba, hajde të shikosh gardhin! Nuk ka më asnjë gozhdë! Unë nuk inatosem më!

Të dy, at e bir, iu drejtuan gardhit dhe qëndruan përballë tij: djali me sytë që i shkëlqenin, ndërsa i ati i zhytur në mendime.

Pas pak, me një zë shumë domethënës, i ati i thotë:

– Dëgjo, bir! Shumë mirë! Paske arritur t’i shkulësh të gjitha gozhdët nga gardhi, por vrimat që u hapën ndërsa ato nguleshin, janë prapë aty ku kanë qenë dhe do të jenë po aty përgjithmonë. Sa herë humbasim kontrollin me të dashurit tanë, inati që shfaqim hap një vrimë në zemrat e tyre. Kur e heqim gozhdën, që do të thotë se ne shfajësohemi duke kërkuar falje, vërtet bëjmë gjënë e duhur, por plaga që kemi shkaktuar, njësoj si te gardhi, nuk do të zhduket kurrë!

Morali? Plagët e zemërimit vështirë të shërohen!

Përralla është përshtatur nga libri Konfuci sipas zemrës. Mençuria e lashtësisë për botën e sotme Autor Yu Dan, botuar nga Minerva, Tiranë. 

Një variant anglisht të përrallës mund ta gjeni në linkun https://kenvisiontechniks.com/anger-wounds-never-heal/

Reflektime rreth librit “Transedencë & transformim” Nga Dr. Thimi Nika

Reflektime rreth librit “Transedencë & transformim”

Nga Dr. Thimi Nika

Johan Galtung, autori i këtij libri tejet të vyer, është ndër autoritetet më të spikatura të botës së sotme në fushën e konflikteve. Ai ka merita të padiskutueshme jo thjesht për mënyrën e të shkruarit dhe të paraqitjes së konkluzioneve aq të qarta dhe mbresëlënëse, por për përmasat shumëdimensionale që u jep atyre. Kjo është rrjedhojë logjike e pozicionit të tij si mediator e këshillues – ndër më të njohurit – por edhe si pjesëmarrës i drejtpërdrejt në zgjidhjen e shumë e shumë konflikteve, ku ndihmesa e tij shpesh herë ka qenë vendimtare.

Lexuesi që merr në duar librin “Transedencë & transformim” duhet ta konsiderojë veten me fat! Sigurisht që do ta ketë të vështirë të shkëputet prej tij pa e përfunduar me një frymë. Është një libër që të mban në tension të vazhdueshëm, që të servir bukur një informacion tejet të bollshëm, të grumbulluar gjatë një përvoje mbi 40-vjeçare, por që të shërben edhe si një udhërrëfyes shumë i mirë në çdo rast analog që mund të të paraqitet në jetë, si për konfliktet e thjeshta, ashtu edhe për ato gjeopolitike

Mesazhet e shprehura nëpërmjet rrëfimeve të këtij personaliteti të shquar të kujtesës historike të kohës janë tejet të qarta, të pandërmjetme, bindëse dhe të argumentuara deri në fund. Ndër to mund të veçoja: të gjitha konfliktet, qofshin ato të jetës së përditshme, qofshin gjeopolitike, janë njësoj të barabarta; analiza dhe zgjidhja me transedencë e tyre për t’i transformuar është detyrim që kërkon angazhim maksimal nga cilido që, me dashje a padashje, bëhet mediator, këshillues apo edhe pjesëmarrës i tyre. Natyrisht që nuk humbet në detaje e në përshkrime të hollësishme, por thekson gjërat që rrezatojnë një simbolikë e një kuptimësi të rëndësishme, shumësore e komplekse. Së këndejmi, brenda hedhjes në letër të mendimeve dhe përvojës konkrete për çdo konflikt të asistuar, autori mjeshtërisht nxjerr në pah më qenësoren, që edhe ndikimi i saj të jetë më i madh dhe i pamëdyshtë. Kjo e bën lexuesin të meditojë, pse jo dhe ta vërë veten në pozicionin e pjesëmarrësit për zgjidhjen e konfliktit real e jo të sajuar, si dhe të formulojë “recetën” e tij personale për rastin konkret  a raste të tjera të ngjashme.

Themelore është fryma e konsensusit që krijohet ndërmjet lexuesit dhe mesazheve e mendimeve të autorit të librit.

Ndër meritat e librit është edhe strategjia e perceptimit dhe ndërtimit të tij me kapituj që emërtohen me ditët e javës. Në këtë mënyrë, reflektohet për gjithçka që ndodh në harkun e një jave, duke krijuar një atmosferë optimiste e njëherësh shqetësimi të ligjshëm, fryt i pjekurisë intelektuale, i kuvendimit dhe vlerësimit real të gjendjes e gjallimit të konflikteve, përherë në funksion të konceptimit të veprës dhe idesë e qëllimit të autorit.

Libri “Transedencë & transformim” është njëri ndër rreth njëqind librat e shkruar nga Johan Galtung. Libri nuk është i vlefshëm vetëm për mënyrën e perceptimit e zgjidhjes së konflikteve të botës së sotme dhe për rrafshin e gjerë të problemeve që ngërthen, por edhe për gjuhën e thjeshtë e tejet të pasur, përkatësisht për nuancat e ngjyrimet kuptimore e shprehëse të mesazheve, për ritmin që e karakterizon dhe, veçmas, për aspektin krahasues. Të gjitha këto së bashku i japin veprës një domethënie të jashtëzakonshme e simbolikë të shumëfishtë.

Veprën e Prof. Johan Galtung do ta konsideroja një thesar të parapëlqyer për bibliotekën e cilitdo intelektuali që mëton të përzgjedhë vlerat më të mira në tregun e jashtëzakonshëm të sotëm të librit. Natyrisht, ai është me interes të gjithanshëm teorik e praktik veçanërisht për mësuesit, punonjësit e shkencave politike e sociale, për studentët e këtyre fushave e më gjerë.

Foto kryesore

Pikturë, Thimi Nika, realizuar nga Emin Shaqja

Foto I

Ballina e librit

Foto II

Dr. Thimi Nika dhe gazetarja Rezarta Reçi, gjatë xhirimeve për emisionin “Arratia e Peshkut të Kuq” në News 24, transmetuar dt.  6 qershor 2014.

Si vdesin demokracitë Autorë Steven Levitsky & Daniel Ziblatt

Si vdesin demokracitë. E ardhmja jonë, rrëfyer nga historia

Autorë Steven Levitsky & Daniel Ziblatt

Përktheu: Dr. Valbona Nathanaili

Botimet “Pema”: Prishtinë, Kosovë, qershor 2018

Daron Acemoglu, bashkautor në librin Why Nations Fail:

Çdo njeri që është i shqetësuar për të ardhmen e demokracisë duhet të lexojë këtë libër të përmbledhur dhe të kuptueshëm. Por edhe të gjithë ata që nuk janë të shqetësuar, domosdoshmërish duhet ta lexojnë.

Francis Fukuyama, autor i librit Political Order and Political Decay:

Autorëve u detyrohemi një mal me falënderime, që të kuptuarit e tyre të thellë e kanë përdorur për të analizuar një çështje të rëndësishme politike të ditës.

Valbona Nathanaili, përkthyese e librit:

Libri pasqyron një model se si ndërtohet një sistem që vlerëson nivelin e demokracisë së çdo vendi. Sipas autorëve, ky nivel është i lidhur me politikanët dhe partive që ata u përkasin. Gjithashtu, autorët argumentojnë bindshëm se si vdesin demokracitë. Lexuesi e ka të thjeshtë të kuptojë strukturën e demokracisë në fazën e tyre embrionale, duke bërë krahasime me vendin ku jeton. Në një farë mënyre, demokracia që shtjellojnë autorët është “demokraci nga lart”, personifikuar me një kasë a elitë politikanësh të vjetër dhe profesionistë, vazhdimisht në pushtet dhe gjithnjë në drejtim. Lexuesi mund ta pasurojë argumentin me debatin politikanë të vjetër vs. politikanë të rinj, si dhe të zgjedhë të pajtohet a jo me autorët sa i takon rëndësisë dhe lavdisë që u japin politikanëve të vjetër.

Përmbajtja

1: Aleancat fatale 2. Rojtarët në Amerikë 3. Abdikimi i madh republikan 4.Sabotimi i demokracisë 5.Rojtarët e demokracisë 6. Rregullat e pashkruara të politikës amerikane 7. Shpleksja 8.Trampi kundër rojtarëve 9.Të shpëtojmë demokracinë

Pjesë nga libri

Diktaturat fjalëshumë në formën e fashizmit, komunizmit apo pushtetit ushtarak janë zhdukur nga pjesa më e madhe e botës. Grushtet ushtarake dhe format e tjera të dhunshme të kapjes së pushtetit janë rralluar. Pjesa më e madhe e vendeve mbajnë zgjedhje të rregullta elektorale. Dhe demokracitë akoma vdesin, por me mjete të ndryshme. Që nga koha e përfundimit të Luftës së Ftohtë, rrënimi i pjesës më të madhe të demokracive është shkaktuar jo në pasojë të dhunës së gjeneralëve dhe ushtarëve, por nga vetë qeveritarët e zgjedhur. Njësoj si Çavezi në Venezuelë, liderët e zgjedhur kanë shkatërruar institucionet demokratike, si në Gjeorgji, Hungari, Nikaragua, Peru, Filipine, Poloni, Rusi, Sri Lanka, Turqi dhe Ukrainë. Mëkati ndaj demokracisë sot fillon në kutitë e votimit.

Rruga elektorale e shkatërrimit të demokracisë është e rrezikshme në vellon e mashtrimit që hedh. Rasti i grushteve të shtetit, sikundër ka ndodhur për shembull me Pinoçetin e Kilit, është baras me vdekjen e menjëhershme të demokracisë dhe e dukshme për të gjithë. Pallati presidencial digjet. Presidenti vritet, burgoset ose dërgohet në ekzil. Kushtetuta pezullohet, ose griset e digjet. Në rastin sipas mënyrës elektorale, asgjë nga këto nuk ndodh. Nuk ka tanke në rrugë. Kushtetuta dhe institucionet e tjera demokratike vazhdojnë të qëndrojnë në vendin e tyre. Njerëzit votojnë. Por janë ata, autokratët e zgjedhur, që nën velin e demokracisë, gërryejnë e zbrazin gjithë substancën e saj.

Shumë nga përpjekjet e qeveritarëve në shkatërrimin e demokracisë janë “ligjore”, në kuptimin që kanë miratimin e ligjit, ose pranohen nga gjykatat. Për më tepër, shpesh promovohen edhe si përpjekje në funksion të përmirësimit të demokracisë pra, që e bëjnë sistemin gjyqësor më efikas, luftojnë korrupsionin dhe ndihmojnë në transparencën e procesit elektoral. Gazetat vazhdojnë të botohen, por janë në pronësi, ose nën thundrën e vetëcensurimit. Qytetarët vazhdojnë ta kritikojnë qeverinë, por shpesh e gjejnë veten në vështirësi ligjore, a përballen me taksa të pashpjegueshme.

Një situatë e tillë e shpie publikun në shtegun e gabuar. Njerëzit nuk e kuptojnë menjëherë çfarë po ndodh. Shumë vazhdojnë të besojnë se po jetojnë nën një regjim demokratik. Në vitin 2011, kur një sondazh i barometrit latino-amerikan të vëzhgimit u kërkoi venezuelasve ta vlerësonin vendin e tyre në një shkallë nga 1 (aspak demokratik) në 10 (plotësisht demokratik), 51% e atyre që u përgjigjën ia dhanë vendit të tyre notë 8 e lart.

Për shkak të faktit se nuk mund të referojmë një moment të vetëm pra, çastin kur ndodhi grushti i shtetit, kur u shpall ligji i luftës, ose kur u zhvlerësua kushtetuta në të cilin regjimi, në mënyrë të dukshme “shkeli vijën” e kaloi në diktaturë, asgjë nuk bën të kumbojë ndonjë alarm për shoqërinë. Për më tepër, ata që denoncojnë abuzimet e qeverisë pushohen nga puna me arsyen që po e teprojnë, ose emërtohen ujku që kërkon vëmendje. Erozioni i demokracisë është, për shumë njerëz, pothuaj i paperceptueshëm.

Sa e cenueshme është demokracia amerikane nga këto mëkate? Bazat e demokracisë sonë janë, sigurisht, shumë më të fuqishme se ato të Venezuelës, Turqisë a Hungarisë. Por a janë aq sa duhet të fuqishme?

T’u përgjigjesh pyetjeve të tilla kërkon ta largojmë vëmendjen nga titujt kryesorë të gazetave dhe lajmet tronditëse, në gjendje ta ndërpresin transmetimin e emisioneve të zakonshëm, me synim zgjerimin e vizionit dhe nxjerrjen e mësimeve nga përvojat e demokracive në vende të ndryshme të botës, dhe në periudha të ndryshme të historisë. Studimi i krizave që kanë kaluar a pllakosur demokracitë e tjera na jep mundësi t’i kuptojmë më mirë sfidat me të cilat duhet të përballet demokracia jonë. Për shembull, bazuar në përvojën historike të kombeve të ndryshme, kemi mundur të zhvillojmë një test me lakmus, që na ndihmon: të identifikojmë autoritarianët e së nesërmes, ose kandidatët-për-autoritarianë, përpara se të ngjiten në pushtet; të mësojmë nga gabimet që kanë bërë udhëheqësit demokratë në të shkuarën, duke ua hapur derën ekstremistëve të pushtetit dhe, po ashtu, edhe nga mënyrat që kanë përdorur demokraci të tjera për t’i mbajtur jashtë oborrit të tyre. Në të njëjtën kohë, kjo qasje krahasuese na ndihmon të kuptojmë se si autoritarianët e zgjedhur në pjesë të ndryshme të botës kanë zbatuar strategji të ngjashme në shkatërrimin e institucioneve demokratike. Dhe ndërkohë që këto modele bëhen gjithnjë e më të qarta në sytë tanë, hapat drejt rrënimit bëhen gjithnjë e më pak të errët dhe lufta më e lehtë. Njohja se si qytetarët në demokraci të tjera kanë qenë të suksesshëm në rezistencën e zgjedhjes së autoritarëve, ose si kanë dështuar, tragjikisht, është thelbësore për të gjithë ata që kërkojnë ta mbrojnë demokracinë amerikane sot.

Të gjithë e dimë që herë pas here, edhe në demokraci që janë cilësuar si të shëndetshme, kanë mundur të lulëzojnë demagogë ekstremistë. Shtetet e Bashkuara të Amerikës kanë pjesën e tyre të kontributit, me Henri Fordin, Hjui Longun, Jozef MekKartin dhe Xhorxh Uallesin. Testi kryesor për një demokraci nuk është pse arritën të dalin në krye figura të tilla, por pse udhëheqësit politikë, dhe veçanërisht partitë politike, nuk u angazhuan në parandalimin e krijimit të bazave të pushtetit të këtyre njerëzve, që në fillimet e aktivitetit duke i mbajtur larg radhës së prerjes të biletës për të qenë figurë kryesore në parti, duke ua refuzuar përkrahjen a formatimin dhe, nëse ishte e nevojshme, edhe duke u bërë palë me rivalët e tyre, në përkrahje të kandidatëve vërtet demokratë. Izolimi i ekstremistëve popullorë kërkon kurajë politike. Por nëse frika, oportunizmi, a llogaritë e gabuara janë faktorë që orientojnë edhe parti të mirëformuara për të nxjerrë në skenë ekstremistë, atëherë demokracia është në rrezik.

Sapo një kandidat-për-autoritarian vjen në pushtet, demokracitë përballen me një test të dytë shumë të rëndësishëm: Udhëheqësi i sapozgjedhur do t’i shkatërrojë institucionet demokratike, apo do të disiplinohet prej tyre? Kushtetuta mbrohet jo vetëm nga partitë politike dhe qytetarët e organizuar, por edhe me anën e normave demokratike. Pa këto norma të fuqishme, kontrolli dhe baraspesha kushtetuese nuk do të përputhej me përfytyrimin e kështjellës që kemi për demokracinë. Por shpesh institucionet shndërrohen në armë politike, të cilat iu tunden me forcë atyre që nuk e kanë mundësinë t’i kontrollojnë, nga ata që i kontrollojnë. Kjo është mënyra se si autokratët e zgjedhur shkatërrojnë demokracinë, mbushin gjykatat e agjenci të ndryshme neutrale me njerëzit e tyre dhe i “shndërrojnë në armë”, blejnë mediat dhe sektorin privat (ose i ngacmojnë, në heshtje), rishkruajnë rregullat e politikës për të qenë të favorizuar ata vetë, në fushën e lojës kundër kundërshtarëve. Paradoksi tragjik i rrugës elektorale drejt autoritarizmit është se vrasësit e demokracisë përdorin vetë institucionet demokratike në mënyrë graduale, në heshtje dhe, për më tepër, edhe ligjërisht për ta vrarë atë.

xx

Amerika dështoi në testin e parë të saj në nëntor të vitit 2016, me zgjedhjen e një presidenti që karakterizohet nga një angazhim i dyshimtë në zbatimin e normave demokratike. Fitorja surprizë e Donald Trampit u bë e mundur jo vetëm nga pakënaqësia e publikut, por edhe nga paaftësia e Partisë Republikane për të mbajtur një demagog ekstremist, angazhuar në radhët e saj, larg atyre që mund të merrnin një nominim për ta vazhduar garën.

Sa serioz është ky kërcënim sot? Në këtë situatë, shumë vëzhgues gjejnë qetësi te Kushtetuta jonë, hartuar për të qenë pengesë dhe për të frenuar demagogë si Donald Trampi. Sistemi ynë madisonian i kontrollit dhe baraspeshës ka rezistuar për më shumë se dy shekuj. I mbijetoi Luftës Civile, Depresionit të Madh dhe Skandalit “Watergate”. Sigurisht që do të jetë i zoti t’i mbijetojë edhe Trampit.

Por jemi bërë më pak të sigurt. Historikisht, sistemi ynë i kontrollit dhe baraspeshës ka funksionuar më së miri por jo, ose jo plotësisht, për shkak të sistemit kushtetues hartuar nga themeluesit. Demokracia funksionon më mirë dhe mbijeton më gjatë kur ligjet kushtetuese përforcohen nga norma të pashkruara demokratike. Sistemin amerikan të kontrollit dhe të baraspeshës e kanë ruajtur dy norma themelore, që ne shpesh i kemi marrë si të mirëqena: toleranca e dyanshme, ose të kuptuarit se partitë konkurruese e pranojnë njëra-tjetrën si rivale legjitime dhe vetëpërmbajtja, ose ideja që politikanët duhet të jenë të matur në ushtrimin e të drejtave të tyre institucionale. Këto dy norma e kanë betonizuar demokracinë amerikane në pjesën më të madhe të shekullit të njëzetë. Udhëheqësit e dy partive kryesore e kanë pranuar njëri-tjetrin si legjitimë dhe i kanë rezistuar tundimit të përdorimit të kontrollit të përkohshëm të institucioneve në funksion të maksimizimit të përparësive partiake. Normat e tolerancës dhe të maturisë kanë shërbyer si një armaturë e mirë në mbrojtjen e demokracisë amerikane, dhe e kanë ndihmuar në shmangien e luftës partizane për jetë a vdekje, që kanë mundur t’i shkatërrojnë demokracitë në vende të tjera, si për shembull në Evropën e viteve 1930 dhe Amerikën e Jugut të viteve 1960 & 1970.

Por sot, kjo lloj armature përreth demokracisë amerikane është dobësuar. Erozioni i normave tona demokratike fillon në vitet 1980 dhe 1990 dhe përshpejtohet në vitet 2000. Në kohën që Barak Obama zgjidhet president, shumë republikanë në veçanti vunë në pikëpyetje legjitimitetin e rivalëve të tyre demokratë dhe braktisën tolerancën, në funksion të përvetësimit të një strategjie fitoreje që nuk përjashtonte asnjë mjet nëse do të ishte e nevojshme. Donald Tramp mund ta ketë përshpejtuar këtë proces, por nuk ishte ai që e shkaktoi. Sfidat me të cilat duhet të përballet demokracia amerikane shkojnë shumë më thellë. Dobësimi i normave tona demokratike i ka rrënjët në polarizimin ekstrem partizan që shtrihet përtej diferencave politike, deri në një konflikt ekzistencial ndërmjet racave dhe kulturave. Përpjekjet e Amerikës për ta arritur barazinë ndërmjet racave, ndërkohë që shoqëria jonë rritet me një theks të dukshëm diversiteti, kanë injektuar një lloj reagimi dyshues dhe kanë intensifikuar polarizimin. Dhe nëse ka diçka që vërtet e kemi të qartë nga studimi i rrënimeve në rrjedhën e historisë, është polarizimi ekstrem që vret demokracitë.

Thënë këto, kemi arsye për t’u alarmuar. Në vitin 2016, Amerika jo vetëm zgjodhi një demagog, por e zgjodhi në një kohë kur normat, që një herë e një kohë mbronin demokracinë tonë, pothuaj ishin çmontuar. Por nëse përvojat e vendeve të tjera na mësojnë se polarizimi mund t’i vrasë demokracitë, na mësojnë po aq se rrënimi nuk është as i paevitueshëm, dhe as i pakthyeshëm. Duke ofruar mësime të nxjerra nga demokracitë në krizë, ky libër, në të njëjtën kohë, sugjeron strategji që qytetarët duhet dhe nuk duhet të ndjekin, në mbrojtje të demokracisë. Në mënyrë plotësisht të justifikueshme, qytetarët amerikanë ndihen të frikësuar nga ajo që po ndodh në vendin tonë. Duhet të jemi modestë dhe të fuqishëm. Duhet të mësojmë nga vendet e tjera për t’i kuptuar shenjat paralajmëruese dhe t’i njohim alarmet false. Duhet të jemi të ndërgjegjshëm për hapat e gabuar që kanë rezultuar fatalë në frymëmarrjen e demokracive të tjera. Dhe duhet të dimë se si qytetarë të shumtë janë ngritur në denoncimin e krizave të mëdha të demokracisë në të kaluarën, si dhe përballjen me to, duke shkuar përtej ndarjeve të thella politike. Historia nuk e përsërit veten. Historia rimon. Premtimi i historisë dhe, me shumë shpresa, edhe i këtij libri është të aftësohemi në gjetjen e rimës, përpara se të jetë shumë vonë.

Konfuci nga zemra Autor Yu Dan

Konfuci nga zemra. Mençuria e lashtësisë për botën e sotme

Autor Yu Dan

Përktheu në anglisht Esther Tyldesley

Përktheu nga anglishtja  Valbona Nathanaili

Përmbajtja

Fjalë paraprijëse         Pse Konfuci?

Pjesa e parë                Mënyra sipas Qiellit dhe Tokës

Pjesa e dytë                 Mënyra sipas Zemrës dhe Shpirtit

Pjesa e tretë                 Mënyra sipas Botës

Pjesa e katërt              Mënyra sipas Miqësisë

Pjesa e pestë                Mënyra sipas Ambicies

Pjesa e gjashtë            Mënyra sipas Ekzistencës

 

Fjalë paraprijëse: Pse Konfuci?

Më shumë se dymijë e pesëqind vjet më parë, studentët e mendimtarit dhe filozofit Konfuci, mblodhën e shkruan çdo fragment a copëz të jetës e mësimdhënies së tij, shpërndarë lart e poshtë, që mundën të gjenin. Këto dëshmi, të cilat në pjesën më të madhe kanë formën e shënimeve që mbahen në klasë, u renditën dhe përgatitën për botim, në atë që më vonë njihet si Analects of Confucius.[1]

Dymijë vjet më parë, perandori i madhërishëm i Dinastisë Han, Wu, refuzoi të përqafojë qindra shkolla filozofike që kishin lulëzuar deri në atë kohë në Kinë, në favor të filozofisë së Konfucit, duke e shndërruar vendin, efektivisht, në një shtet konfucian.

Njëmijë vjet më parë, kryeministri i Dinastisë Song, Zhao Pu, lëvdohej se mund të sundonte botën duke përdorur vetëm gjysmën e filozofisë që gjendet në veprën Analects të Konfucit. Nga sa më sipër, mund të vlerësojmë rolin jashtëzakonisht të rëndësishëm që ka luajtur mendimi i Konfucit në jetën politike dhe sociale të kohës së lashtësisë, si dhe nderimin me të cilin janë mbledhur e mbajtur mësimet e tij nga të lashtët.

Por cili është kuptimi praktik që kanë ato për shoqërinë dhe jetën në ditët tona?

Kur ia besova dorëshkrimin e këtij libri kompanisë së librave Zhonghua, që operon në Kinë, në fund të vitit 2006, isha e kënaqur dhe, në të njëjtën kohën, edhe disi e shqetësuar. Kam filluar studimet Master në letërsinë e kohës para Dinastisë Qin në moshën njëzet e një vjeç dhe jam rritur me kokën të zhytur në librat që botonte Zhonghua, por kurrë, asnjëherë, nuk kisha guxuar as edhe të ëndërroja, se një ditë, do mund të botoja një libër me këtë shtëpi botimi elitare, aq më tepër t’i lejoja vetes të shpresonte për të qenë e pranishme në një studio televizioni dhe të flisja përpara kamerave në lidhje me Analects të Konfucit.

Më shumë se e kam pasur frikë, e kam respektuar këtë libër dhe gjithnjë i kam shprehur qartë, thjesht dhe me ngrohtësi, ndjenjat që më lindnin sa herë e merrja në dorë.

Një herë, ndërsa ndodhesha në një qytet të vogël në veri të Kinës, i famshëm për burimet termale, u bëra dëshmitare e një ngjarje, që vendasit e quanin “Pyet burimin për sëmundjen që ke”. Thuhej se çdo njeri që zhytej në ujërat e qytetit, menjëherë gjente përgjigje për sëmundjen nga vuante: njerëzit që vuanin nga artriti, ndienin dhimbje në ato kyçe që kishin të sëmura, ata me probleme në aparatin gastro-intestinal, ndienin një si nxehtësi në zorrë, ndërsa njerëzit me probleme në lëkurë, ndienin kënaqësinë e një rigjallërimi të menjëhershëm, sikur del një lëkurë e re, e ngjashme me të njëjtin proces që ndodh te gjinkallat cicada, kur dalin në sipërfaqe, pas viteve të tëra që kanë jetuar nën tokë.

Për mua, mençuria e Konfucit është burim ngrohtësie, është gjallëria që dhurojnë ujërat e këtyre burimeve.

Për shkak të dijeve të limituara, edhe pse dëshiroja vërtet të shkruaja një analizë sa më të thellë të Konfucit, nuk do të kisha guxuar kurrë ta kisha një pretendim të tillë. Do të ishte njësoj, sikur të më çoje të bëja analizat kimike të këtyre ujërave termalë, në mungesë të pajisjeve për ta bërë një gjë të tillë. I vetmi rol i mundshëm që mendoj se kam pasur është i njëjtë, po aq, me atë të të gjithë atyre, që njësoj si unë janë zhytur në këto ujëra termalë dhe e kanë testuar me trupin e gjakun e tyre, i njëjtë me atë të mijëra e mijëra njerëzve, që përgjatë këtyre dyqind viteve të fundit dhe, ndoshta edhe më shumë, kanë hedhur hapin e janë zhytur në këta ujëra të nxehtë dhe i janë gëzuar dhuratës që kanë marrë.

Analects të Konfucit, i miri gjen mirësi, i mençuri gjen mençuri. Ndoshta, vlera e këtij teksti klasik nuk qëndron në ritualët dhe nderimin që frymëzojnë frikë e respekt në të njëjtën kohë, por në përfshirjen dhe rrjedhshmërinë, në mençurinë, që shumë njerëz e gjejnë sa më të vjetër bëhen, në rrjedhojë të së cilës, çdo jetë dhe çdo individ, sado perceptime të ndryshme që mund të kenë dhe sado rrugë po aq të ndryshme të ndjekin, së fundmi arrijnë në të njëjtin synim final. Në Kinë, ne kemi një fjalë të urtë, sipas së cilës “E vërteta nuk qëndron kurrë larg njerëzve të zakonshëm”. Sigurisht, që ky është rasti.

Në perceptimin tim, të urtët nuk i përdorin kurrë citimet e errëta nga klasikët për të trembur njerëzit, as nuk i ngarkojnë shkrimet e tyre me fraza të turbullta dhe fjalë të vështira, për t’u mbyllur gojën. Konfuci ka thënë: “Po mendoj të heq dorë nga e folura”. Zigong e pyet menjëherë: “Nëse vendosni të mos flisni, çfarë do të mbetet për të transmetuar te ne, dishepujt tuaj?” Me qetësi dhe në mënyrë praktike, Konfuci ju përgjigj: “Ka folur qielli ndonjëherë? Ne kemi katër stinë, që i lënë vendin njëra-tjetrës dhe qindra gjëra të tjera që ekzistojnë. Ka folur qielli ndonjëherë?”

Të vërtetat e thjeshta të kësaj bote mund të hyjnë lehtësisht në zemrat e njerëzve, sepse nuk kanë lidhje me indoktrinimin, por janë thirrje të brendshme, që i bëjnë apel çdo zemre e shpirti të hapë sytë, të zgjohet. Dhe arsyeja pse këto të vërteta të thjeshta kanë mbijetuar me kalimin e mijëvjeçarëve është sepse kanë ndihmuar kinezët, brez pas brezi, të qëndrojnë me këmbë në tokë, të kuptojnë kombin dhe kulturën që i ka formuar, të mos u marrë koka erë, edhe kur u duhet të përballen me ndryshime të theksuara sociale dhe zgjedhje që duken sfilitëse.

Ata që përfitojnë nga mençuria e Konfucit kanë një si lloj fekse drite dhe ndalim të rrahurash të zemrës, gjatë së cilës të kuptuarit papritmas bëhet pjesë e qenies; ndërkaq, shumë të tjerëve mund t’u duhet një jetë e tërë studimi pafund për të arritur në këtë të kuptuar.

I detyrohem vërtet një falënderim të sinqertë programit televiziv Salla e leksionit, për inkurajimin në të kuptuarin e qasjes së Konfucit sipas perspektivës xinde – të kuptuarit që vjen sa nga zemra, aq edhe nga mendja. Një mijë zemra arrijnë të kuptojnë një mijë gjëra nga kjo vepër; dhjetë mijë do arrijnë të kuptojnë dhjetë mijë; të kuptuarit tim është të kuptuarit e një zemre, ndërmjet shumë të tjerave. Kur e lexojmë Konfucin në rrjedhën e jetës së përditshme dhe, papritmas, gjithçka na qartësohet, me siguri na buzëqesh në qetësi, nga lartësia e shekujve ku qëndron.

Lëvdata e kryeministrit të Dinastisë Song, Zhao Pu, është një mirënjohje plot respekt ndaj Konfucit, si burim i kulturës dhe mendimit tradicional kinez. Personalisht, do të pohoja se “Duke përdorur vetëm gjysmën e filozofisë që gjendet në veprën Analects të Konfucit, jam në gjendje të pasuroj veten”. Në përgjithësi, çdo njeri mund të gjejë ngrohtësi dhe ndjeshmëri, njësoj sikur kridhesh në ujërat termalë të qytetit të vogël, në kërkim të përgjigjeve të “burimit, për sëmundjen që ke”.

Akoma, ajo që mësojmë sot nga Konfuci nuk është “Nxënia konfuciane” që themeloi perandori Wu; nuk është “feja konfuciane”, solemne, dinjitoze dhe plot rite, që qëndron përkrah dy të tjerave, budizmit dhe daoizmit në Kinë; nuk është as edhe konfucianizmi i studiuesve, mbushur me argumentime të thella dhe prangosur nga kërkimet në tekst.

Ajo që na mbetet pas leximit të Analects të Konfucit janë të vërtetat e thjeshta, që në fakt çdo person i di, nëpërmjet zemrës së tij a të saj, ndonëse mund të mos jetë në gjendje t’i formulojë e nxjerrë nga goja.

Në pikëpamjen time, mençuria e Konfucit nuk ju djeg duart, po aq sa edhe nuk ua ftoh, sepse temperatura e saj është pak më e madhe se temperatura e trupit, por është konstante dhe do të qëndrojë e tillë përgjatë gjithë kohës.

[1] Shënim i përkthyesit: Përmbledhja e filozofisë së Konfucit gjendet në anglisht me titull “Analects of Confucius”. Është zgjedhur të referohet botimi anglisht, sepse autorja i referohet vazhdimisht vetëm këtij botimi.

Si të arrijmë të bëjmë shokë të mirë? Konfuci

Njerëzit kanë shokë të ndryshëm në faza të ndryshme të jetës.

Si të arrijmë të bëjmë shokë të mirë, krejtësisht të përshtatshëm për ne, në çdo fazë?

Shkëputur nga libri “Konfuci sipas zemrës”, nga Yu Dan

Shqipëroi: V. Nathanaili

Konfuci thotë se shtatëdhjetë ose tetëdhjetë vjet në jetën e një qenie njerëzore janë një kohë e gjatë, por ajo mund të ndahet në tre faza të rëndësishme: rinia, maturia dhe mosha e vjetër. Në çdo fazë ka gjëra për të cilat duhet të tregojmë kujdes të veçantë, të cilat shpesh herë i quajmë edhe gracka. Nëse ia dilni të kaloni secilën prej këtyre grackave, atëherë nuk do të ndesheni me pengesa serioze në jetë. Por kalimi në secilën prej këtyre grackave, nuk mund të bëhet pa ndihmën e shokëve.

Konfuci thotë: “Në rini, kur gjaku dhe qi, ose forca e jetës, janë ende të paqëndrueshëm, duhet të mbrohemi nga tërheqja e bukurisë femërore”. Të rinjtë janë shumë të prirur të sillen impulsivisht, kështu që duhet të tregojnë kujdes e të shmangin vështirësitë romantike. Vërtet, shohim shpesh studentë të shkollave të mesme ose universiteteve, të shqetësuar për shkak të problemeve emocionale që kanë kaluar. Në këtë fazë të jetës, një shok i mirë është në rolin e vëzhguesit, pra i sheh gjërat me më objektivitet dhe qartësi, kështu që mund të ofrojë zgjidhje për problemet e vështirat, të cilat personalisht mund të mos jemi në gjendje t’i zgjidhim.

Kur kalojmë këtë grackë, arrijmë në moshën e mesme. Për këtë fazë të jetës, Konfuci thotë: “Kur gjaku dhe qi, ose forca e jetës, bëhen të qëndrueshëm, duhet të mbrohemi nga armiqësitë”.

Kur njerëzit arrijnë në moshën e mesme, e kanë stabilizuar jetën familjare dhe kanë arritur të kenë një profesion, kështu që çfarë është më e rëndësishme në këtë kohë? Dëshira për të bërë hapësirë për veten, për të zgjeruar sferën e ndikimit. Nga ana tjetër, kjo është arsye shumë e mirë për të krijuar kontradikta me të tjerët dhe, në rrjedhojë, për të dyja palët, punët të shkojnë gjithnjë e më keq. Kështu që Konfuci na paralajmëron se gjëja më e rëndësishme për njerëzit në moshën e mesme është të tregohen të kujdesshëm që të mos përfshihen në konflikte. Më mirë se të hapësh luftë me të tjerët, është të luftosh me veten, me synim gjetjen e metodave për përmirësim. Nëse, në përfundim, përsëri ju nuk ia arrini ta realizoni një synim të tillë, duhet t’i thoni vetes edhe pse nuk ia dolët, të paktën, në një farë mënyre, jeni bërë njeri më i mirë.

Akoma, në këtë fazë duhet të bëni shokë njerëz që janë të qetë dhe praktikë. Ata do ju ndihmojnë të ndërtoni një perspektivë më të gjerë për fitoret e përkohshme, të ndërtoni strategji më të mira mbrojtjeje, të tejkaloni tundimin e gjërave materiale, të fitoni rehati shpirtërore dhe të gjeni një vend pushimi e prehjeje për shpirtin.

Por për çfarë duhet të jemi të ndërgjegjshëm kur arrijmë në një moshë të mëvonshme? Sipas Konfucit, “Kur gjaku dhe qi, ose forca e jetës, fillojnë të perëndojnë, duhet të mbrohemi nga etja për fitim”.

Në moshën e vjetër, mendja njerëzore ka prirjen për të punuar më ngadalë dhe të jetë më e qetë. Filozofi Bertrand Russell e krahason këtë fazë me ujin e lumit, i cili pasi rrjedh me furi në luginën ndërmjet maleve, sapo i afrohet detit, bëhet i ngadaltë, i gjerë dhe i paqtë. Në këtë fazë të jetës, njerëzit duhet të kenë mësuar të përballen në mënyrë të ndjeshme me zotërimet dhe arritjet.

Kur jemi të rinj, jetojmë një jetë që shton, por në një farë pike të saj, kur arrijmë një moshë të caktuar, duhet të mësojmë të jetojmë një jetë që heq.

Shoqëria na jep mundësinë të kemi miqësi, para, lidhje njerëzore e arritje, të cilat në kohën kur bëhemi të vjetër, të gjitha bashkë, bëjnë shumë, për shembull zotërojmë një shtëpi, mbushur plot me objekte të akumuluar, gradualisht, në vite. Nëse zemra shndërrohet në llojin që lidhet shumë pas gjërave të arritura, do të përfundoni i kapur fort pas tyre.

Për çfarë diskutojnë njerëzit e vjetër me njëri-tjetrin, kur mblidhen bashkë? Pjesën më të madhe të herëve për grindjet e pakënaqësitë që kanë. Ata ankohen se vajzat e djemtë e tyre nuk kanë kohë t’i takojnë, në një mënyrë pak a shumë të tillë: “Kam punuar aq shumë për t’i rritur. Kam bërë gjithçka! Ju kam fshirë të prapmet dhe u kam ndërruar pelenat. Por tani janë të zënë me punë! Nuk kanë kohë të vinë as edhe për një vizitë të shpejtë!” Ata ankohen se shoqëria është e padrejtë: “Në ditët tona ishim të zënë të bënim revolucione dhe gjithë sa fitonim ishin disa jenë në fund të muajit. Vështroni tani nipërit e mbesat tona! Punojnë në një kompani të huaj dhe fitojnë tre deri në katër mijë jenë, menjëherë! A është e drejtë kjo, për njerëz si ne, që kanë punuar me shpirt e me zemër?”

Më mirë se të hapësh luftë me të tjerët, është të luftosh me veten, me synim gjetjen e metodave për përmirësim.

Nëse vazhdoni të flisni në mënyrë të tillë, atëherë edhe gjërat që një herë e një kohë ju kanë dhënë gëzim, do të shndërrohen në burim dhimbjeje, dhe pesha e tyre do ju vejë përfund. Në këtë kohë, keni nevojë për shokë t’ju ndihmojnë të përballeni me termat e rinj të jetës, të mësoni të leni shumë gjëra të kalojnë – në këtë mënyrë, do mund të hidhni pas shpine mërzitë dhe frustrimet.

Një konkluzion tjetër që mund të nxjerrim ndërsa lexojmë, në mënyrë kritike, Analects është se aktualisht nuk ka shumë shembuj që kanë si fabul thjesht miqësinë, por zgjedhjen e miqësisë si një mënyrë jetese. Lloji i shokëve që kemi varet, së pari, nga mençuria dhe aftësia jonë për t’u vetëkultivuar dhe, së dyti, nëse janë të dëmshëm ose na ndihmojnë në jetën tonë.

Thënë shkurt, sapo kemi arritur të fokusohemi në zemrën e shpirtin tonë, si dhe te ata që na rrethojnë, duhet të shqetësohemi se çfarë synimesh duhet të vendosim, ndërsa përpiqemi të bëjmë përpara në jetë.

“Kali, Dreri dhe Gjuetari”, fabul nga Ezopi

Kali, Dreri dhe Gjuetari

Fabul nga Ezopi

Shqipëroi: V. Nathanaili

Na ishin njëherë një Kalë, një Dre dhe një Gjuetar. Por një ditë, Kali u grind me Drerin. I vendosur për të marrë hak, kërkon ndihmën e Gjuetarit.

Gjuetari pranoi, por vuri kushte:

“Nëse dëshiron vërtet të fitosh ndaj Drerit, duhet të më lejosh ta vendos këtë copëz hekuri në gojë, ndërmjet nofullave, që të mund të të orientoj me ndihmën e frerëve. Po ashtu, duhet të më lejosh ta vendos shalën në kurrizin tënd, që të mund të qëndroj mbi ty ndërsa ndjekim armikun”.

Kali i pranoi të dyja kushtet!

Kështu, Gjuetari rregulloi mirë e mirë kapistallin, u ul në shalë dhe, të dy bashkë, u nisën të luftonin me drerin. Dhe fituan!

Në këtë çast, Kali i drejtohet përsëri Gjuetarit:

“Tani që fituam, të lutem m’i hiq këto gjëra nga trupi dhe nga goja.”

“Jo kaq shpejt, miku im”, u përgjigj Gjuetari. “Tashmë që të kam nën kapistall dhe mamuze, preferoj të të mbaj në këtë gjendje.”

.